ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟΝ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟΝ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1"

Transcript

1

2 ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟΝ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 Εισαγωγή Το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται συνολικά η ανθρώπινη δράση διαμορφώνεται, χωρίς αμφιβολία, από τις έννοιες του χώρου και του χρόνου. Το ευρύ και ταυτόχρονα «ασφυκτικό» αυτό πλαίσιο ορίζει, με τη σειρά του, το χώρο μέσα στον οποίο κινείται ένα σύνολο επιστημών, με αντικείμενο ακριβώς τη μελέτη και ερμηνεία της δράσης αυτής. Η Ιστορική Γεωγραφία αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα, καθώς συνδυάζει ισόποσα τις παραπάνω έννοιες, δημιουργώντας έτσι ένα ιδιαίτερα εκτεταμένο πεδίο εφαρμογής. Στόχος του παρόντος πονήματος είναι η διαπραγμάτευση του ανοιχτού θέματος της εφαρμογής της Ιστορικής Γεωγραφίας, με αφορμή τη διαδικασία σχεδίασης του κεντρικού χάρτη στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων. Ουσιαστικά, πρόκειται για μία προσπάθεια να καταδειχθεί η αυτονόητη ως ένα βαθμό- και ταυτόχρονα συγκεχυμένη σειρά διαδικασιών που ακολουθούνται σε πρακτικό κυρίως επίπεδο, εντός του παραπάνω γνωστικού πεδίου. Όσον αφορά τον ίδιο το χάρτη, η επιλογή του συγκεκριμένου ιστορικού χωροχρόνου είναι, ασφαλώς, συγκυριακή ακολουθεί απλώς (και υποστηρίζει) την όλη προβληματική της έκθεσης του μουσείου, καλύπτοντας ορισμένες από τις βασικές της ανάγκες. Πρόκειται δηλαδή για το γεωγραφικό χώρο της σύγχρονης Ηπείρου, σε ένα χρονικό εύρος που ξεκινά από τους Αρχαϊκούς και καταλήγει στους Ρωμαϊκούς χρόνους. Η επιλογή του χάρτη ως σημείου εκκίνησης αποσκοπεί στο να διαφανεί παράλληλα ο ρόλος της χαρτογραφίας μέσα στην παραπάνω σειρά διαδικασιών. Με άλλα λόγια, ο χάρτης παρουσιάζεται ως κομβικό σημείο μιας διαδρομής που ξεκινά νωρίτερα, με πιο «παραδοσιακές» πρακτικές έρευνας και τεκμηρίωσης, και συνεχίζει σε τομείς σύγχρονης αντίληψης και προοπτικής, όπως είναι ενδεικτικά- η αποκατάσταση, η ανάδειξη και η προβολή του ιστορικού-πολιτισμικού τοπίου, με 1 Πρόκειται για τον κεντρικό χάρτη στη νέα έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Ιωαννίνων η οποία εγκαινιάστηκε το Νοέμβριο του Είχα την ευκαιρία να αναλάβω τη σχεδίασή του, στο πλαίσιο των καθηκόντων μου ως επιμελητή του εποπτικού υλικού της έκθεσης συνολικά. Από τη θέση αυτή θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον Προϊστάμενο της ΙΒ ΕΠΚΑ Δρ. Κωνσταντίνο Ζάχο, καθώς και στους συναδέλφους αρχαιολόγους Δρ. Γεωργία Πλιάκου και κ. Νίκο Χόινα για την πολύτιμη βοήθειά τους. 1

3 έναν ευρύτερο προσανατολισμό που να αποσκοπεί στη διάχυση της γνώσης και στον επαναπροσδιορισμό του καθενός μας στο σήμερα. Μέσα στον παραπάνω προβληματισμό, τίθεται μία σειρά ζητημάτων, όπως, για παράδειγμα, το ίδιο το θεωρητικό πλαίσιο ή η ιεράρχηση των διαδικασιών, και ακόμη, η τεκμηρίωση, ο βαθμός παρέμβασης στο ιστορικό τοπίο ή τα όρια της πολλά υποσχόμενης «αξιοποίησης» των πολιτιστικών πόρων. Αυτό που καταρχάς θίγεται είναι το θέμα της ταυτότητας της ίδιας της Ιστορικής Γεωγραφίας, για να δώσει τη θέση του σε ζητήματα ερμηνείας και εφαρμογής. Ιδίως αυτά τα τελευταία, εξετάζονται υπό το πρίσμα του ισχύοντος θεσμικού και γενικότερου πλαισίου, τόσο σε εθνικό όσο και διεθνές επίπεδο. Σε μια προσπάθεια ανάδειξης της χαρτογραφίας ως βασικής ιστορικο-γεωγραφικής πρακτικής, γίνεται αναφορά στην ιδιότητά της ως μεθόδου αποτύπωσης των πολιτιστικών πόρων, ως εργαλείου ενεργοποίησης της συλλογικής μνήμης, αλλά και ως σύγχρονου μέσου προβολής. Στη συνέχεια, εκτίθεται η διαδικασία παραγωγής του συγκεκριμένου χάρτη, κυρίως σε σχέση με τις ανάγκες που κλήθηκε να καλύψει, τα προβλήματα που προέκυψαν αλλά και το συνολικό τελικό αποτέλεσμα. Έχοντας στο μεταξύ συνδέσει την Ιστορική Γεωγραφία με το πολιτισμικό τοπίο, η όλη παρουσίαση καταλήγει σε μια συνολική αποτίμηση των δυνατοτήτων που παρέχονται σήμερα για την εφαρμογή της, προκειμένου να καλυφθούν οι αυξημένες ανάγκες τεκμηρίωσης, αποκατάστασης, ανάδειξης και προβολής των πολιτισμικών πόρων. Εφαρμοσμένη Ιστορική Γεωγραφία Ο διάλογος για τη σχέση Γεωγραφίας και Ιστορίας ξεκινά αρκετά νωρίς, προβάλλει όμως, με αξιώσεις μόλις το 19 ο αιώνα, για να ενταθεί στις αρχές του 20 ού. Από εκείνο το σημείο και έπειτα θα αποδώσει σημαντικούς καρπούς σε θεωρητικό επίπεδο, οι οποίοι, με τη σειρά τους, θα διαμορφώσουν το πλαίσιο ανάπτυξης της Ιστορικής Γεωγραφίας 2. Ως προς τον επίσημο ορισμό της, ωστόσο, παρά την απόσταση που διανύθηκε μέχρι σήμερα, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι αφήνει ορισμένα ερωτηματικά. Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη μεθοδολογία, για αυτόνομη επιστήμη, ή για πεδίο, απλώς, συνάντησης των επιστημών του χώρου και του χρόνου;3 Μέσα στο πλήθος των απόψεων που έχουν διατυπωθεί, όμως, μπορεί κανείς να εντοπίσει μία τουλάχιστον κοινή παραδοχή η οποία, παρακάμπτοντας τον ορισμό, πραγματεύεται το αντικείμενο και τους στόχους: η Ιστορική Γεωγραφία μελετά τις γεωγραφίες του παρελθόντος -όχι μόνο με την αυστηρά χωρική έννοια αλλά καλύπτοντας και φαινόμενα που αυτό μπορεί να περιλαμβάνει και που πλέον δεν υφίστανται- τις οποίες και επιχειρεί στη συνέχεια να «αποκαταστήσει». 4 2 George, 1901 και Fevre, Λαγόπουλος, Αλλά και: Michelet 1833, Green 1881, Bryce 1902, Braudel 1949, Mitchell 1954, Norton 1984, Butlin 1993, Courville 1995, Trochet 1998 κ.ά. 4 Ο ορισμός αυτός πηγάζει ουσιαστικά από τις θέσεις του πρωτοπόρου της Ιστορικής Γεωγραφίας Carl Sauer ο οποίος έθεσε ως κέντρο της το «πολιτισμικό τοπίο», καθιστώντας έτσι την ίδια την Ιστορική Γεωγραφία τρόπο προσέγγισής του. Έκτοτε, πάνω στη βάση αυτή, οικοδομήθηκαν ποικίλες θεωρίες στις οποίες έχουν αναγκαστικά- «παρεισφρύσει» κοινωνιολογικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές και άλλες προσεγγίσεις, ανάγοντας έτσι σε κομβικής σημασίας τον παράγοντα ερμηνεία, και παγιώνοντας την αρχή της διεπιστημονικότητας στο συγκεκριμένο γνωστικό πεδίο. Ως προς τους ορισμούς και τη γενικότερη 2

4 Εν πάση περιπτώσει, η έλλειψη ομοφωνίας στον ορισμό, δε φαίνεται να συνιστά ουσιαστικό ζήτημα. Η Ιστορική Γεωγραφία μπορεί και αναπτύσσεται ανεξάρτητα, αποκτώντας μάλιστα μιαν ευρύτητα ανάλογη με την πληθώρα των επιστημονικών χώρων που διεκδικούν την πατρότητά της. Αυτό το τελευταίο στοιχείο μόνο θα μπορούσε ενδεχομένως να αποτελέσει πρόβλημα, υπό την έννοια ότι η ασάφεια στην ταυτότητα αφαιρεί τη δυνατότητα παγίωσης ενός αυστηρού θεωρητικού πλαισίου και εστίασης σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις εφαρμογής 5. Κατά συνέπεια, τα «προϊόντα» της ιστορικο-γεωγραφικής πρακτικής παρουσιάζουν μίαν αξιοσημείωτη ποικιλομορφία: από έναν «απλό» κατάλογο αρχαίων θέσεων μιας συγκεκριμένης εποχής ή περιοχής, μέχρι τις εργασίες μορφολογικής αποκατάστασης ενός μνημείου ή τις περιβαλλοντικές παρεμβάσεις -με όρους αναπτυξιακούς- στο γεωγραφικό χώρο. Με άλλα λόγια, ό,τι αποτελεί πλεονέκτημα της επιστήμης αυτής μπορεί δυνητικά να αποβεί και σε μεγάλο της μειονέκτημα και το αντίστροφο. Εικ. 1 Σχηματική απεικόνιση της σχέσης Γεωγραφίας και Ιστορίας και των γνωστικών πεδίων που προκύπτουν από τη σύνδεσή τους (Πηγή: Baker, 2006, σ. 3) Θεωρώντας, λοιπόν, δεδομένο το μεγάλο εύρος του παραπάνω πεδίου, και προκειμένου να προχωρήσουμε στο συλλογισμό μας, ας εστιάσουμε στην αναγκαιότητα της εφαρμογής η οποία, εντέλει, νοηματοδοτεί και την όλη διαδικασία. Ωστόσο, πριν απ αυτό, είναι σκόπιμο να αναφερθούν ορισμένες παράμετροι, οι οποίες ενδέχεται να ποικίλουν μεν κατά περίπτωση, αφορούν δε πάντα την προσέγγιση και ερμηνεία του ιστορικού χωρο-χρόνου. 6 Βασική προϋπόθεση είναι να καταστεί σαφές ότι, ανεξάρτητα από αφετηρίες, στόχους και μεθοδολογίες, ανεξάρτητα από την ευκταία ισορροπία μεταξύ αντικειμενισμού και υποκειμενισμού στην ερμηνευτική προσέγγιση, ο ερευνητής οφείλει να συνυπολογίσει στα επιστημονικά δεδομένα του ένα σύνολο άλλων παραμέτρων. Και στην κατεύθυνση αυτή, είναι απαραίτητη η αναβάθμιση του ρόλου της σημειολογίας του χώρου. θεωρητική προσέγγιση, αναφέρουμε ενδεικτικά τους Butlin, Baker, Kučera και Semotanova (βλ. Βιβλιογραφία). 5 Ενδεικτικά, Baker, 2006, σ. 5, αλλά και Kučera, 2007, σ Ενδεικτικά, Norton,

5 Με αυτή τη σκέψη, θα εισαγάγουμε στο συλλογισμό μας τον όρο «πολιτισμικό τοπίο» (βλ. Σημείωση 4). Η Ιστορική Γεωγραφία είναι, πέρα από οτιδήποτε άλλο, γεωγραφία. Ακόμη και αν η επιμέρους έρευνά της επικεντρώνεται κυρίως στο παρελθόν, εμπεριέχει το χωρικό παράγοντα σε τέτοιο βαθμό που είναι αδύνατο να νοηθεί έξω από το φυσικό χώρο. Αποτέλεσμα αυτής της παραδοχής είναι η γένεση του όρου «πολιτισμικό τοπίο», νοούμενου κυρίως ως αποτελέσματος της ανθρωπογενούς δράσης πάνω στο φυσικό περιβάλλον. 7 Στην εκτεταμένη βιβλιογραφία που ασχολείται με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τοπίου αυτού», τις ιδιότητές του, τον τρόπο πρόσληψης και ερμηνείας του, είναι εμφανής η επίδραση των ανθρωπιστικών επιστημών -αποτέλεσμα ίσως μιας αντίδρασης στις θετικιστικές προσεγγίσεις της δεκαετίας του 60- οι οποίες πρεσβεύουν την αναγνώριση κάποιων βασικών αξιών του ως εγγενών. 8 Το στοιχείο αυτό έχει μεγάλη σημασία, καθώς, συμπληρώνοντας τον αρχικόν ορισμό, 9 μετατρέπει το πολιτισμικό τοπίο σε τρόπο πρόσληψης της εικόνας του έξω κόσμου. 10 Εικ. 2 Το τοπίο, ως προϊόν συνάντησης ανθρώπου και φύσης και ο ρόλος της Ιστορικής Γεωγραφίας. (Δ. Καλπάκης) 7 Sauer, 1925, σ. 25, Mitchell & Buggey, 2000, σ. 36, Farina, 2000 σ. 313 και παραπάνω, Σημείωση 4 8 Antrop, 2005, σ. 30 και Fowler, Εδώ, αναφερόμαστε ουσιαστικά την «προϊστορία» του όρου, όπου η γερμανικής προέλευσης λέξη «landschaft» παρουσιάζεται με διπλό νόημα: αφενός σημαίνει ένα συγκεκριμένο κομάτι γης και αφετέρου την ίδια την εικόνα του τοπίου που μπορεί να σχηματίσει ο καθένας (βλ. K.R. Olwing, 1996). Από εκεί, άλλωστε, ξεκινά και η εικονογραφία του τοπίου ως «τοπίο» και η ίδια, δημιουργώντας μία σημαντική παράδοση με προεκτάσεις όχι μόνον εικαστικές αλλά και σημειολογικές, καθώς η διαδικασία της απεικόνισης συνδέεται με τον υποκειμενισμό στην πρόσληψη και ερμηνεία. Βλ. Επίσης στο K. Taylor, 2008, σ. 6, για τον όρο Kulturlandschaft του Otto Schlütter. 10 Cosgrove and Jackson, 1987, Cosgrove and Daniels, 1988, καθώς και K. Taylor,

6 Τελευταία, γίνεται πολύς λόγος για «διαχείριση του πολιτιστικού αποθέματος» ή των «πολιτιστικών πόρων». Μάλιστα, οι όροι αυτοί συνδέονται πλέον και με αυτόνομες κατευθύνσεις επιστημονικής εξειδίκευσης. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει αφενός μία μεταβολή στον τρόπο αποτίμησης των καταλοίπων του χθες (τα «ερείπια» ή τα «αρχαία» γίνονται «πολιτιστική κληρονομιά» 11 και, στη συνέχεια, «πολιτισμικοί πόροι») αλλά και μιαν ανάγκη για την ορθή τους διαχείριση, σε ένα διευρυμένο φάσμα επιλογών. Στα «στενά», ωστόσο, όρια του ερευνητή και του ανθρώπου που κινείται στο χώρο της Ιστορικής Γεωγραφίας ή/και του Πολιτισμού, ο όρος «διαχείριση» σημαίνει συνήθως πολύ συγκεκριμένα πράγματα ή, τουλάχιστον, αποκλείει με βεβαιότητα κάποια άλλα, όπως για παράδειγμα την αλλοίωση ή την εκποίηση αυτής της κληρονομιάς, στο χαώδες πλαίσιο μιας πολλά υποσχόμενης «αξιοποίησης». (Εικ. 2) Σ αυτήν την προοπτική, έχει πλέον διαμορφωθεί ένα πλαίσιο με συγκεκριμένους άξονες, όπως η καταγραφή, τεκμηρίωση και ερμηνεία, καθώς και δράσεις συντήρησης, αποκατάστασης, ανάδειξης και προβολής. Το πλαίσιο, μάλιστα, αυτό, οριοθετείται και ταυτόχρονα προστατεύεται από ένα σύνολο αρχών -θεσμικών, δεοντολογικών και μεθοδολογικών-, όπως οι διεθνείς συμβάσεις για την προστασία της πολιτισμικής κληρονομιάς, οι αντίστοιχες εθνικές νομοθεσίες, κανόνες «καλής πρακτικής», μεθοδολογίες παρέμβασης, πρότυπα καταγραφής και τεκμηρίωσης κ.ά.. 12 Επικεντρώνοντας σε εθνικό επίπεδο, η αρμοδιότητα της διαχείρισης των υλικών καταλοίπων του παρελθόντος και του ιστορικού τοπίου 13 είναι εκχωρημένη στο Υπουργείο Πολιτισμού (πρόσφατα δε και Τουρισμού), με τις κεντρικές και τις περιφερειακές του ανά την Ελλάδα υπηρεσίες. 14 Τα μνημεία θεωρούνται εθνικός πλούτος και ως τέτοια γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστούν. Ωστόσο, το έργο της διαχείρισής τους αποδεικνύεται στην πράξη πολύπλοκο, λόγω μίας σειράς εγγενών ή συμφυών προβλημάτων. Ενδεικτικά και μόνον αναφέρουμε τη δεδομένη επιλεκτικότητα / αποσπασματικότητα της έρευνας και την τάξη μεγέθους των πόρων που απαιτούνται για πραγματικά ολοκληρωμένες απόπειρες, το ιδιοκτησιακό καθεστώς των χώρων με αρχαιότητες, την αδυναμία συστηματικών και ολοκληρωμένων απαλλοτριώσεων, την αδυναμία απόλυτου ελέγχου και αποτελεσματικής διαχείρισης των κηρυγμένων χώρων (λόγω, κυρίως, της έλλειψης πόρων), την παρουσία οικιστικών μονάδων σε άμεση εγγύτητα προς τα μνημεία, τη λειτουργία ποικίλων εγκαταστάσεων και υποδομών στην άμεση και ευρύτερη περιοχή των μνημείων. Μαζί μ αυτά, θα πρέπει να συνυπολογίσει κανείς τα ζητήματα που συχνά προκύπτουν από διαφορές στον τρόπο προσέγγισης, στη βάση τόσο της ιστορικής ερμηνείας όσο ακόμη και της αισθητικής. Τέλος, το τοπίο μπορεί να γίνει ακόμη πιο «δύσβατο» όταν σε όλα τα παραπάνω προστεθεί μία πληθώρα 11 UNESCO 1972, και Ανάμεσά τους, και όσον αφορά το ευρύτερο, διεθνές πλαίσιο, ξεχωρίζουν οι διεθνείς συμβάσεις υπό την αιγίδα της UNESCO (βλ. Βιβλιογραφία). 13 Ενίοτε χρησιμοποιείται και ο όρος «ιστορικό τοπίο», κυρίως ως μία απόκλιση από την αγγλοσαξονική ορολογία. Ωστόσο, επικρατεί το «πολιτισμικό τοπίο», ιδίως μετά την υιοθέτησή του από την UNESCO, στις αρχές της δεκαετίας του 90 (βλ. Taylor, 2003). 14 Για τη δομή του Υπουργείου, τη δικαιοδοσία και τις αρμοδιότητες των υπηρεσιών του βλ. Αρχαιολογικός Νόμος (Ν 3028/2003, ΦΕΚ 153/Α/ ), Οργανισμός ΥΠΠΟ (ΠΔ 191/2003, ΦΕΚ 146/Α/ ) 5

7 περιπτώσεων όπου ποικίλα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος περισσότερο ή λιγότερο σημαντικά- εντοπίζονται σχεδόν καθημερινά, στα πλαίσια μίας σειράς τεχνικών έργων (οδοποιίες, αποχετευτικά δίκτυα, ανέγερση οικοδομών κλπ) σε ολόκληρη την Ελλάδα κατάλοιπα στων οποίων την τεκμηρίωση και πολύ συχνάσυντήρηση καλείται η Αρχαιολογική Υπηρεσία να δώσει άμεση προτεραιότητα. Επιστρέφοντας στον κύριο συλλογισμό μας, επισημαίνουμε στο σημείο αυτό ότι όλες οι ενδεικτικές παραπάνω δράσεις είναι Εφαρμοσμένη Ιστορική Γεωγραφία, στην οποία - ανεξάρτητα από τις όποιες θεσμικές «αποκλειστικότητες»- εμπλέκεται συχνά ένα σύνολο ειδικών από διαφορετικούς χώρους. Η διεπιστημονικότητα, άλλωστε, του συγκεκριμένου γνωστικού πεδίου κατέστη σαφής, από τις πρώτες κιόλας προσπάθειες ορισμού του. Έτσι, από την πρώτη αναφορά μιας αρχαιολογικής ανακάλυψης μέχρι την υλοποίηση συγκεκριμένων μελετών π.χ. αποκατάστασης μνημειακών συνόλων ή διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου τους, χωρά και συχνά μεσολαβεί πράγματι- μια μακρά σειρά δράσεων, στην αρχή της οποίας βρίσκεται κατά κανόνα η καταγραφή και αποτύπωση. 15 Από εκεί ξεκινά ουσιαστικά όλη αυτή η αλυσσίδα που καταλήγει ή, θα έπρεπε, τουλάχιστον να καταλήγει- στην ολοκληρωμένη διαχείριση, την αποκατάσταση του ιστορικού πολιτισμικού τοπίου και την οργανική του ένταξη στο σήμερα. Υπό την έννοια αυτή, η χαρτογραφία ανάγεται σε βασική παράμετρο της εφαρμοσμένης Ιστορικής Γεωγραφίας έχει άλλωστε επισημανθεί πως ο χάρτης αποτελεί την ιδανική μορφή γεωγραφικής χωρικής απεικόνισης και περιγραφής. 16 Στο σημείο αυτό θα είχε ίσως νόημα να σταθούμε λίγο στο ρόλο που διαδραμάτισε στο παρελθόν η χαρτογραφία, σε ό,τι τουλάχιστον έχει να κάνει με την αποτύπωση και ανάδειξη του πολιτιστικού αποθέματος. Αναφερόμαστε, ουσιαστικά, στους τελευταίους αιώνες, κατά τους οποίους η χαρτογραφία εισήλθε δυναμικά στο χώρο των επιστημών. Στο χαρτογραφικό οργασμό που ακολουθεί τις μεγάλες ανακαλύψεις και όλες τις εκσυγχρονιστικές τάσεις πριν και μετά το Διαφωτισμό, ξεχωρίζουν οι χάρτες αρχαιογνωστικού μεταξύ άλλων- ενδιαφέροντος, είτε αυτόνομοι είτε συνοδευτικοί των ποικίλων περιηγητικών και άλλων συναφών εκδόσεων. Ιδίως το 18 ο και 19 ο αιώνα, το πνεύμα της αρχαιολατρείας που θα καλλιεργηθεί στην Ευρώπη, μέσα στο πλαίσιο του ρομαντισμού και του κλασικισμού, θα κάνει εμφανή και στους χάρτες τη λανθάνουσα αλλά σταθερή τάση για επανασύνδεση με ένα ξεχασμένο, ωστόσο λαμπρό, παρελθόν. Στο ίδιο πλαίσιο, και με πολύ συγκεκριμένο στόχο, κινείται, άλλωστε, και η περίφημη Χάρτα του Ρήγα. 15 ICOMOS, Sauer, 1941, σ. 5. 6

8 Εικ. 3 Λεπτομέρεια της Χάρτας του Ρήγα. Διακρίνεται τμήμα της δυτικής Ελλάδας και των όμορων κρατών προς Βορρά. Στον κενό χώρο, εκτός από την προμετωπίδα, ξεχωρίζουν ως παράρτημα- «τυχαία» τοπογραφικά σκαριφήματα και σχεδιαστικές αποδόσεις που συνιστούν αναφορές σε μια κοινή πολιτισμική κληρονομιά του απώτερου παρελθόντος. Ενταγμένη απόλυτα στην ευρύτερη δράση του εμπνευστή της για εθνική αφύπνιση, η Χάρτα αποτυπώνει, μεταξύ των σύγχρονών της τοπωνυμίων και φυσικών σχηματισμών του γεωγραφικού χώρου, αρχαίες πόλεις και θέσεις του ευρύτερου ελλαδικού χώρου. 17 (Εικ. 3) Παράλληλα δε, εικονογραφεί τα περιθώριά της με σχεδιαστικές αποδόσεις χαρακτηριστικών μνημείων ή αντικειμένων που, κατά την κρίση του δημιουργού της, αποτελούν εμβληματικά στοιχεία του παρελθόντος στο οποίο αναφέρεται η όλη προσπάθεια. Διαπιστώνεται δηλαδή ότι, τουλάχιστον υπό συγκεκριμένες συνθήκες, η πολιτιστική κληρονομιά, το «πολιτιστικό απόθεμα», μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς στην ιστορική διαδρομή ενός λαού, συνιστώντας μέχρι και έναυσμα για δυναμικές δράσεις και διεκδικήσεις. Το ίδιο παράδειγμα, με διαφορετικόν, ωστόσο, παρονομαστή, διαπιστώνει κανείς και σήμερα, σε ανάλογες κατά τα φαινόμενα- δράσεις νομιμοποίησης πολιτικών, εθνικών και άλλων διεκδικήσεων Ενδεικτικά, Καραμπερόπουλος, 1998, Τόλιας, 2007, Λιβιεράτος, Johnson, 2005, σ

9 Εικ. 4 Δείγμα χάρτη από τον Άτλαντα Barrington (The Barrington Atlas of the Greek and Roman World). Το συγκεκριμένο, όπως και όλα τα ανάλογα έργα, αποτυπώνουν πάνω στο σύγχρονο χαρτογραφικό υπόβαθρο τη γεωγραφία του παρελθόντος, ως αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας τριβής με την Ιστορική Γεωγραφία, σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και οι σύγχρονοι, επίσημοι ιστορικοί ή πολιτιστικοί χάρτες. Εκτός από αυτούς που αποτελούν προϊόντα ακραιφνώς επιστημονικών προσπαθειών, ως κατάληξη συνήθως κάποιων συγκεκριμένων projects Ιστορικής Γεωγραφίας του ακαδημαϊκού ως επί το πλείστον- χώρου, (Εικ. 4) αξίζει να αναφερθούν και εκείνοι που εκφράζουν μία συνάντηση πολιτισμού και τουρισμού. (Εικ. 5) 8

10 Στο πλαίσιο μιας «παγκοσμιοποιημένης» εκδοχής της πολιτιστικής κληρονομιάς, η σχέση των δύο αυτών χώρων αναδεικνύεται ζωτικής σημασίας. 19 Αυτό υποθέτει κανείς- εκφράζεται και με την πρόσφατη μετονομασία του Υπουργείου «Πολιτισμού» σε «Πολιτισμού και Τουρισμού». 20 Υπό την έννοια αυτή, το Εικ. 5 Προοπτικός χάρτης Κεντρικού και Δυτικού Ζαγορίου (σχεδίαση: Δ. Καλπάκης ). Ο κοινός, πολιτιστικός και τουριστικός χαρακτήρας ανάλογων προϊόντωαντανακλά μιαν ευρύτερη τάση στην οποία το πολιτιστικό «απόθεμα» συνιστά βασική πλέον επιλογή της τουριστικής πρακτικής. «πολιτιστικό απόθεμα», νοούμενο ως κοινό κεφάλαιο και κτήμα, προτείνεται ως προορισμός, στο πλαίσιο μιας πρωτοβουλίας προώθησης της κινητικότητας των πολιτών, διάχυσης της γνώσης, απόκτησης και ανταλλαγής εμπειριών κλπ. Ανεξάρτητα από το βαθμό ετοιμότητας των ίδιων των «πόρων» να δεχθούν και να υποστηρίξουν μια τέτοια κινητικότητα, ανεξάρτητα επίσης από το βαθμό ωριμότητας τέτοιων πρωτοβουλιών, ιδιαίτερη σημασία έχει επί του παρόντος ο βασικός συλλογισμός: η συνάντηση πολιτισμού και τουρισμού εκφράζει αν όχι το τελευταίοένα από τα τελευταία στάδια στο έργο της διαχείρισης που, με τη σειρά της, αποτελεί κεφαλαιώδες κομμάτι εφαρμογής της Ιστορικής Γεωγραφίας. 19 ICOMOS, ΠΔ 186/2009 (ΦΕΚ 213/Α/ ) 9

11 Το Παράδειγμα του Χάρτη στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων α. Αναγκαιότητες Πρόσφατα (Νοέμβριος 2008) εγκαινιάστηκε η νέα μόνιμη έκθεση του ανακαινισμένου Αρχαιολογικού Μουσείου Ιωαννίνων, έργο που υλοποιήθηκε από τη ΙΒ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, στα πλαίσια του Γ ΚΠΣ. Δεν είναι της παρούσης να αναφερθούμε σε λεπτομέρειες. Άλλωστε, τόσο η ιδέα όσο και η υλοποίησή της έχουν ήδη αναλυθεί επαρκώς σε σχετικές δημοσιεύσεις. 21 Οφείλουμε, ωστόσο, να αναφέρουμε απλώς το γεγονός ότι η μουσειολογική σύλληψη θέτει το πλαίσιο μιας κατεξοχήν θεματικής οργάνωσης, ενταγμένης, ωστόσο, σε μιαν ευρύτερη προβληματική που έχει να κάνει με την ερμηνεία και κατανόηση του ίδιου του γεωγραφικού χώρου. Με άλλα λόγια, την αδρομερή διαίρεση σε ιστορικές περιόδους και υποπεριδόδους 22 στηρίζει στη συνέχεια (και ως προς τους «ιστορικούς» χρόνους) μία γεωγραφική κατανομή σε τρεις -καθοριστικές για την Ήπειρο- διακριτές ζώνες: παράλια, λεκανοπέδιο Ιωαννίνων, ορεινή ενδοχώρα. (Εικ. 6) Εικ. 6 Η διάρθρωση της έκθεσης του Αρχαιολογικού Μουσείου Ιωαννίνων. Λίγο μετά την είσοδο, στα δεξιά, σημειώνεται με τελεία η θέση του κεντρικού χάρτη. Μέσα στην όλη συλλογιστική, αλλά και ειδικότερα στο πλαίσιο υποστήριξης της έκθεσης με εποπτικό υλικό, κρίθηκε αναγκαία η δημιουργία ενός κεντρικού χάρτη, πέρα από τους όποιους δευτερεύοντες θα μπορούσαν να πλαισιώνουν τις επιμέρους ενότητες. Ο χάρτης αυτός θα έπρεπε να βρίσκεται σε (και να αποτελεί ο ίδιος) κομβικό σημείο της έκθεσης, κατά προτίμηση στο ξεκίνημα της διαδρομής του επισκέπτη. Ο λόγος ήταν πολύ απλά η ανάγκη υποστήριξης των συγκεκριμένων εκθεσιακών ενοτήτων με μιαν αφαιρετική και ταυτόχρονα συμπυκνωμένη οπτική πληροφορία γεωγραφικής φύσης. Θα έπρεπε δηλαδή να παρέχεται η δυνατότητα άμεσης αναγωγής της ιστορικής πληροφορίας στο γεωγραφικό χώρο. Με τον τρόπο αυτό, ο χάρτης θα αποτελούσε πύλη εισόδου, όχι μόνο στις ενότητες των ιστορικών χρόνων στις οποίες άμεσα αναφέρεται αλλά και σε ολόκληρη την έκθεση, παρουσιάζοντας εύγλωττα το γεωγραφικό υπόβαθρο, το οποίο αποτελεί 21 Κ. Ζάχος, κ. ά., 2007, Ε. Κοτζαμποπούλου, Ε. Βασιλείου, Μία ενότητα για την Προϊστορία της Ηπείρου με τρεις υποενότητες (Παλαιολιθική, Νεολιθική και Χαλκοκρατία) και γενική ενότητα Ιστορικών Χρόνων με υποενότητες οργανωμένες σε γεωγραφική πλέον βάση. 10

12 αναπόσπαστο κομμάτι της ίδιας της ιστορίας. Παράλληλα δε, κρίθηκε πως θα συνέβαλλε στη διαδικασία διανοητικής οργάνωσης της πληροφορίας και, εντέλει, στην ερμηνεία και αφομοίωσή της από τον επισκέπτη. Όλα τα παραπάνω κρίθηκαν απαραίτητα μέσα στο γενικότερο πλαίσιο της έκθεσης, υπαγορευμένα τόσο από τις επικρατούσες μεθοδολογίες όσο και από την επισήμανση ότι η γενικότερα παρατηρούμενη ανεπάρκεια ορθών χαρτογραφικών μέσων στα σύγχρονα ελληνικά μουσεία (και όχι μόνον) έχει επίπτωση στην ευρύτερη κατανόηση του ιστορικού πλαισίου. β. Στόχοι και Δεδομένα Η σχεδίαση του συγκεκριμένου χάρτη αποτέλεσε από μόνη της ένα ξεχωριστό έργο, ενταγμένο στο ευρύτερο πλαίσιο της Επανέκθεσης του Αρχαιολογικού Μουσείου Ιωαννίνων. Εκκινώντας από τις παραπάνω αναγκαιότητες, έπρεπε σε πρώτη φάση να τεθούν πλέον συγκεκριμένοι στόχοι, ως προς το περιεχόμενο και τη μορφή, την ίδια δηλαδή την πληροφορία αλλά και τον τρόπο απόδοσής της. Κατόπιν όλων αυτών, και πριν φτάσουμε στην καθαυτή συλλογή των δεδομένων, αποφασίσαμε ότι η ελάχιστη πληροφορία έπρεπε να συνίσταται στις αρχαίες εκείνες θέσεις οι οποίες εκπροσωπούνται με ευρήματα στην έκθεση. Με τον τρόπο αυτό, επρόκειτο να καλυφθεί το κύριο ζητούμενο που ήθελε το χάρτη σε ρόλο τόσο εισόδου στην πληροφορία όσο και γεωγραφικής αναφοράς των εκθεμάτων του μουσείου. Το επόμενο βήμα αφορούσε τον εμπλουτισμό και την επέκταση της ελάχιστης αυτής πληροφορίας. Σε συμπλήρωση των «σημαντικών» θέσεων, κρίθηκε σκόπιμο να αποδοθεί και ένα δεύτερο σύνολο, σε ρόλο κυρίως υποστηρικτικό, απευθυνόμενο σε ένα περισσότερο «υποψιασμένο» κοινό. Το δεύτερο αυτό σύνολο θα συγκροτούνταν ουσιαστικά από μία επιλογή αρχαίων οχυρών, η ίδια η θέση των οποίων (σημεία της ορεινής κορυφογραμμής που δημιουργούν άξονες ελέγχου και οπτικής επικοινωνίας) υποδηλώνει τον κύριο χαρακτήρα και τη λειτουργία τους. 23 Παράλληλα με την ιστορική πληροφορία, ήταν απαραίτητο να αποδοθούν και τα κύρια στοιχεία του γεωγραφικού υποβάθρου. Αυτό, θα εξυπηρετούσε πρωτίστως τις ανάγκες προσανατολισμού του επισκέπτη του μουσείου / αναγνώστη του χάρτη, αλλά ταυτόχρονα θα βοηθούσε στον ορισμό (με όλη τη σημασία της λέξης) και την απαραίτητη κατάτμηση του γεωγραφικού χώρου. 24 Προκρίθηκε έτσι ένα τρισδιάστατο υπόβαθρο το οποίο θα αναδείκνυε αφενός τη μορφολογία του τοπίου (Εικ. 7) και θα καθιστούσε αφετέρου σαφείς, τόσο τις βασικές ενότητές του (παράλια, λεκανοπέδιο Ιωαννίνων, ορεινή ενδοχώρα) όσο και τις δευτερεύουσες 23 Η σύγχρονη έρευνα αποδίδει στις θέσεις αυτές (ιδίως στην ενδοχώρα της Ηπείρου, όπου τοποθετείται και η επικράτεια της αρχαίας Μολοσσίας) αμυντικό κυρίως χαρακτήρα, σε αντίθεση με τον κατεξοχήν οικιστικό που είχε προταθεί παλαιότερα. Σ αυτό άλλωστε συνηγορεί και η μικρή κατά βάσιν έκταση των οχυρώσεων. Πέρα από τον αδιαμφισβήτητο αμυντικό τους χαρακτήρα, ο ειδικότερος ρόλος τους μπορεί να ποίκιλε κατά περίπτωση. Η Γ. Πλιάκου (βλ. Πλιάκου, 2007, σ ) καταλήγει πως πρόκειται για εγκαταστάσεις που άλλοτε σηματοδοτούσαν και έλεγχαν υδάτινους και χερσαίους δρόμους, άλλοτε όριζαν τα σύνορα μεταξύ των διαφόρων φυλετικών επικρατειών και άλλοτε αποτελούσαν κέντρα αγροτικών περιοχών με τον οποίων τον έλεγχο και την προστασία οι θέσεις αυτές ήταν επιφορτισμένες. 24 Βλ. Eachren, 1995 και Rosch,

13 εκείνες περιοχές που αντιστοιχούν λιγότερο ή περισσότερο σε ζωτικούς χώρους των οικιστικών και πολιτικών μορφωμάτων της αρχαιότητας στην περιοχή. 25 Παράλληλα, έγινε εγκαίρως σαφές πως δε θα έπρεπε να μείνουν εκτός χάρτη τα ονόματα των κυριότερων τουλάχιστον από τις ευρύτερες αρχαίες επικράτειες, ως δηλωτικά της ζώνης επιρροής συγκεκριμένων αρχαίων φύλων, με ασαφή, ωστόσο, όρια. 26 Τέλος, και προκειμένου για την ορθότερη ένταξη της ιστορικής πληροφορίας στο σήμερα, κάτι που θα καθιστούσε άμεσα «χρηστικό» το συγκεκριμένο χάρτη, κρίθηκε σκόπιμος ο εμπλουτισμός της σύνθεσης με σύγχρονα στοιχεία, όπως πρωτεύουσες νομών, έδρες δήμων και κοινοτήτων, διοικητικά όρια (κρατικά, διαμερισμάτων, νομών) και κύριο οδικό δίκτυο. Εικ. 7 Προοπτική απόδοση του αναγλύφου της Ηπείρου προς Β-ΒΑ. Διακρίνεται η λίμνη των Ιωαννίνων στο κέντρο του ομώνυμου λεκανοπεδίου, καθώς επίσης και ένα πλήθος από περάσματα και μικρές κοιλάδες, ανάμεσα στους ορεινούς όγκους που κυριαρχούν σε όλη της την έκταση. Για όλα αυτά, ήταν αναγκαίο ένα ευρύ φάσμα δεδομένων. Αρχικά, έπρεπε να 25 Γενικά, στην Ήπειρο κατά την αρχαιότητα ίσχυσε το μοντέλο της οργάνωσης κατά έθνη. Ένα ευρύτερο φύλο μπορούσε να είναι χωρισμένο σε μία πληθώρα «εθνών» το καθένα από τα οποία κατείχε το δικό του ζωτικό χώρο. Κατ επέκταση, αυτό είχε και διαφορετικό χωροταξικό αντίκτυπο: το «έθνος» δεν αντιστοιχούσε σε ένα οργανωμένο πολεοδομικά κέντρο με τη γύρω περιοχή του, αλλά περιλάμβανε περισσότερες κοινότητες μικρών αγροτικών οικισμών συνδεδεμένων μεταξύ τους με μια μορφή ομοσπονδίας (βλ. Πλιάκου, 2007, σ. 240). 26 Αναφερόμαστε στις μείζονες επικράτειες των φύλων, των οποίων τα όρια δεν είναι δυνατό να εντοπιστούν με ακρίβεια, παρά μόνον σε ορισμένες ίσως περιπτώσεις, όπου η ίδια η γεωγραφία δημιουργεί τομές και όρια τα οποία μπορεί ενίοτε να επιβεβαιώνονται από τις αρχαίες πηγές. 12

14 συγκεντρωθεί η απαραίτητη ιστορική πληροφορία, διαδικασία ιδιαίτερα προβληματική, αν αναλογιστεί κανείς ότι η Ήπειρος αποτελεί χώρο ελάχιστα ερευνημένο και μελετημένο, σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα. Αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι έργα των τελευταίων ετών στην ευρύτερη περιοχή (ενταγμένα, στην πλειονότητά τους σε Κοινοτικά Προγράμματα), τόσο κατεξοχήν αρχαιολογικά όσο και κυρίως, ίσως- τεχνικής φύσης, ανέδειξαν ένα πλήθος αρχαίων θέσεων, ο αριθμός και η θέση των οποίων αλλάζουν δραματικά τα μέχρι σήμερα δεδομένα και την επικρατούσα αντίληψη για πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική απομόνωση της Ηπείρου κατά την αρχαιότητα. 27 Ωστόσο, παρακάμπτοντας το σκόπελο της ερμηνείας, το πλήθος και μόνο των νέων αυτών στοιχείων συνιστά εντέλει πλεονέκτημα συνήθως, η Ιστορική Γεωγραφία «υποφέρει» από έλλειψη επαρκούς ροής πληροφορίας. 28 Τα στοιχεία αυτά, ασφαλώς, δεν είναι τα μόνα έρχονται απλώς να προστεθούν σε μια προϋπάρχουσα πληροφοριακή υποδομή. Ένα σύνολο θέσεων, βασισμένων τόσο σε ταυτισμένες πληροφορίες αρχαίων πηγών όσο και σε αταύτιστα ακόμη υλικά κατάλοιπα, είναι καταγεγραμμένο και οργανωμένο στα αρχεία των αρμοδίων υπηρεσιών του ΥΠΠΟΤ. Πέραν αυτών, κεφαλαιώδη έργα των πρωτοπόρων της ιστορικής έρευνας στην Ήπειρο, θέτουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί ο ερευνητής να κινηθεί με σχετική ασφάλεια. 29 Ως προς τη γεωγραφική πληροφορία, από την άλλη, το έργο απαιτούσε ακριβή δεδομένα, για τη συγκεκριμένη κλίμακα απόδοσής του. Η έρευνα στις διαθέσιμες πηγές κατέληξε τελικά στα ελεύθερα δεδομένα SRTM (ανάλυσης 90μ.) για το μορφολογικό υπόβαθρο του γεωγραφικού χώρου. Για τα διανύσματα των φυσικών δικτύων χρησιμοποιήθηκε η υποδομή της ESRI που συνοδεύει τις εφαρμογές ArcGIS, ενώ για τα σύγχρονα δίκτυα υποδομών και τις οικιστικές μονάδες αντλήθηκαν δεδομένα τόσο από συμβατικό χαρτογραφικό υλικό της ΓΥΣ και των Υπηρεσιών της Περιφέρειας Ηπείρου, όσο και από διάφορες πηγές ελεύθερης πρόσβασης στο διαδίκτυο. Τέλος, όσον αφορά τη χωρική απόδοση της ιστορικής πληροφορίας, τα στοιχεία προήλθαν από το επιχειρησιακό αρχείο της ΙΒ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (με χωρική μέχρι πρότινος- αρμοδιότητα και στους νομούς Πρέβεζας, Άρτας και Λευκάδας, πέραν των Ιωαννίνων), από δημοσιεύσεις και εκδόσεις της ΛΒ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (για ό,τι αφορά το Νομό Θεσπρωτίας) και άλλες δημοσιευμένες πηγές. γ. Προβλήματα και Μεθοδολογία Στο πλαίσιο του εγχειρήματος αυτού, έπρεπε να τεθεί εξαρχής μία σειρά ζητημάτων, κυρίως πρακτικής και μεθοδολογικής φύσης. Και, πρώτα απ όλα, να ληφθούν υπόψη οι εγγενείς ιδιαιτερότητες του ηπειρωτικού χώρου, οι οποίες έχουν την αφετηρία τους στη φυσική κατά κύριο λόγο μορφολογία 27 Πλιάκου, 2007, σ Sidiropoulos G., Vasilakos A. Pappas V., 2005, σ Αναφερόμαστε ουσιαστικά στους αείμνηστους Δ. Ευαγγελίδη, Σ. Δάκαρη και N.Hammond, η πολυετής αφιέρωση των οποίων στην Ήπειρο απέδωσε καρπούς μοναδικούς για την έρευνα. Το έργο αυτό, ωστόσο, συμπληρώνεται από πλήθος άλλων ερευνητών. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους P. Cabanes, P. Franke, Α. Ντούζουγλη, Κ. Ζάχο, Α. Βλαχοπούλου Οικονόμου, Κ. Γραβάνη, Π. Καρατζένη και Γ. Πλιάκου. Πριν από αυτούς, ωστόσο, θα έπρεπε ίσως να αναφέρουμε τους περιηγητές Leake και Pouqueville (βλ. Βιβλιογραφία) των οποίων τα κείμενα για την Ήπειρο αποτελούν μια πρωιμότερη αλλά ουσιαστική συμβολή στην Ιστορική Γεωγραφία της περιοχής. 13

15 του. 30 Βασικό πρόβλημα αποτελεί ο ακριβής γεωγραφικός εντοπισμός της πλειονότητας των θέσεων οι οποίες, για ποικίλους λόγους, δεν προκάλεσαν μέχρι σήμερα κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι θέσεις, λοιπόν, αυτές οι οποίες, κατά κανόνα, δεν έχουν να επιδείξουν κάτι ξεχωριστό όσον αφορά τα υλικά τους κατάλοιπα, μένουν «ζωντανές» μόνο στο αρχείο των αρμοδίων υπηρεσιών και, ενδεχομένως, στη μνήμη των τοπικών κοινωνιών, ως ένα συγκεχυμένο δυνητικό «κεφάλαιο» μελλοντικής «αξιοποίησης». Από την άλλη, η χαρακτηριστική μέχρι πρότινος απαξίωση των παραδοσιακών ανθρωπιστικών επιστημών για υιοθέτηση «ξένων» πρακτικών, αποτέλεσε σημαντικό ανασταλτικό παράγοντα. Θα πρέπει να παραδεχτούμε πως, ως προς το στάδιο εφαρμογής των ανθρωπιστικών επιστημών στην Ελλάδα (σε αντιδιαστολή με τον θεωρητικό ή και πειραματικό χαρακτήρα του ακαδημαϊκού κυρίως χώρου), η διεπιστημονικότητα, αν δεν αποτελούσε «αγκάθι», ήταν τουλάχιστον παραγνωρισμένη. Αυτό, βεβαίως, ίσχυε μέχρι πρόσφατα, οπότε το σκηνικό άρχισε να αλλάζει, αρχικά με την αποδοχή του όρου και την υιοθέτησή του στη διεθνή βιβλιογραφία και σε κείμενα διεθνών συμβάσεων και, στη συνέχεια, μέσα από τις Κοινοτικές πρωτοβουλίες για την προστασία, ανάδειξη και αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ας γίνουμε, όμως, πιο συγκεκριμένοι. Ψάχνοντας κανείς στο μητρώο χώρων των αρμοδίων υπηρεσιών του ΥΠΠΟΤ, είναι δυνατό να βρει εξαιρετικά λεπτομερείς καταγραφές, εμπλουτισμένες μάλιστα με σχετική βιβλιογραφία και άλλα συμπληρωματικά στοιχεία, καθώς και εικονογραφική τεκμηρίωση. Ωστόσο, και ιδίως όσον αφορά παλαιότερες καταγραφές, από τις αναφορές αυτές λείπει σχεδόν πάντα το γεωγραφικό στίγμα. Ακόμη και στις περιπτώσεις εκείνες όπου περιλαμβάνεται κάποιου είδους τοπογραφική αποτύπωση, το γεωγραφικό στίγμα εξάγεται μόνον εμμέσως, δεδομένης της μέχρι πρόσφατα γενικευμένης χρήσης του τοπικού δικτύου ΗΑΤΤ που απαιτεί αναγωγή σε κέντρο φύλλου χάρτη άλλης κλίμακας. Ο ακριβής γεωγραφικός εντοπισμός, εν κατακλείδι, δεν αποτελούσε απαραίτητο στοιχείο τεκμηρίωσης μιας αρχαίας θέσης. Επιπλέον, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου ο επί χάρτου εντοπισμός ήταν δυνατός, αποτελούσε πρόβλημα η προσβασιμότητα, προκειμένου για επαληθεύσεις ή άλλες συμπληρωματικές εργασίες. Ο δραματικά ορεινός χαρακτήρας της ηπειρωτικής γης, η έλλειψη επαρκούς οδκού δικτύου και η αναγκαστική «εγκατάλειψη» της πλειονότητας των θέσεων αυτών, συνύφαναν ένα απαγορευτικό τελικά σκηνικό. Ωστόσο, τα θέματα γεωγραφικού εντοπισμού ήταν πλέον εύκολο να λυθούν σήμερα, χάρη στις εναλλακτικές που προσφέρουν τα σύγχρονα μέσα. Ιδιαίτερα πολύτιμη αποδείχθηκε εν προκειμένω η χρήση του ελεύθερου λογισμικού Google Earth, ιδίως στις περιπτώσεις όπου η κειμενική τεκμηρίωση των υπό έρευνα θέσεων έδινε επαρκή στοιχεία, προκειμένου για τον από αέρος οπτικό εντοπισμό τους. (Εικ. 8) Σε περιπτώσεις πάλι όπου ούτε το συγκεκριμένο λογισμικό ήταν αποτελεσματικό, χρησιμοποιήθηκαν διαγράμματα της ΓΥΣ κλίμακας 1:5.000, ενταγμένα με γεωαναφορά στο αρχείο εργασίας και με υπολογισμό των αποστάσεων υπό κλίμακα, βάσει πάλι των διαθέσιμων στοιχείων τεκμηρίωσης. 30 Ενδεικτικά, Κατσίκης,

16 Εικ. 8 Η αρχαία εγκατάσταση του Ορράου, στο όριο των νομών Άρτας και Πρέβεζας, όπως φαίνεται στη δορυφορική λήψη του Google Earth. Στις περιπτώσεις όπου τόσο η διαθέσιμη πληροφορία όσο και τα υλικά κατάλοιπα είναι επαρκή, η διαδικασία από αέρος εντοπισμού των Σε μια παράλληλη διαδικασία, ήταν πλέον απαραίτητο να λυθούν οριστικά τα ζητήματα περιεχομένου. Ένας χάρτης της Ηπείρου των ιστορικών χρόνων θα έπρεπε κανονικά να αποδίδει, εάν όχι το σύνολο, την πλειονότητα τουλάχιστον των θέσεων της εκτεταμένης αυτής χρονικής περιόδου κάτι που, και μόνον ως διατύπωση, συνιστά εφιάλτη για τον ερευνητή, δεδομένης αφενός της αποσμασματικότητας της χωρικής έρευνας στην Ήπειρο και αφετέρου της προβληματικής ταύτισης ακόμη και των ήδη εντοπισμένων θέσεων. Η αρχαία γραμματεία παραδίδει επιλεκτικά, ονόματα άλλοτε πόλεων και άλλοτε φυλετικών ομάδων, χωρίς σχεδόν ποτέ να συνδέει με ασφάλεια τις μεν με τις δε. Τα υπόλοιπα στοιχεία προκύπτουν από τις επιγραφικές μαρτυρίες που και αυτές είναι επίσης συγκυριακές. 31 Από το σύνολο των θέσεων που παραδίδονται με τα ονόματά τους, ένα μικρό μόνο ποσοστό μπορεί να ταυτιστεί με ασφάλεια. Προκειμένου, λοιπόν, για τη σχεδίαση του εν λόγω χάρτη, αυτό 31 Πλιάκου, 2007, σ

17 συνιστούσε ανυπέρβλητο εμπόδιο. Το πρόβλημα, ωστόσο, που τη δεδομένη στιγμή ήταν αδύνατο να επιλυθεί, μπορούσε να παρακαμφθεί με κάποιο γενναίο συμβιβασμό. Έτσι, όπως αναφέρθηκε και σε προηγούμενο σημείο, ως ελάχιστη πληροφορία ορίστηκε το σύνολο των θέσεων που εκπροσωπούνταν στη νέα έκθεση του Μουσείου (ταυτισμένων και αταύτιστων), ενώ κρίθηκε ότι σ αυτήν μπορούσε να προστεθεί ένα μικρό σύνολο άλλων (αταύτιστων) θέσεων αμυντικού κυρίως χαρακτήρα. Στα πλαίσια της συγκεκριμένης σύμβασης, μας απασχόλησε το αν θα έπρεπε με κάποιο τρόπο να δηλωθεί επί χάρτου η ειδολογική διαφοροποίηση των θέσεων αυτών (πόλεις, οικισμοί, αγροικίες, νεκροταφεία, μεμονωμένες ταφές, ναοί, ιερά ή άλλα κτίρια). Ωστόσο, η προσεκτικότερη μελέτη του υλικού και των δεδομένων για την κάθε θέση, καθώς και οι κανόνες καλής εφαρμογής και σωστής οπτικής απόδοσης δεν άφηναν πολλά περιθώρια. Στην πλειονότητά τους, οι θέσεις αυτές είτε δεν είχαν ξεκάθαρο τύπο είτε, ακόμη και όταν αυτός ήταν σαφής, δεν ήταν μονοσήμαντος. Έτσι, και προκειμένου για τη σωστή αναγνωσιμότητα του χάρτη 32, αποφασίστηκε ένας διμερής μόνον διαχωρισμός: από τη μία, οι ταυτισμένες οικιστικές μονάδες με ενιαίο συμβολισμό και με την ονομασία που παραδίδεται γι αυτές, και από την άλλη, όλες οι υπόλοιπες θέσεις, με κοινή μεταξύ τους οπτική επισήμανση. (Εικ. 9) Ιδίως για τη δεύτερη αυτή κατηγορία και δεδομένου ότι οι θέσεις αυτές δε διέθεταν συγκεκριμένη ονομασία, κρίθηκε σκόπιμο να αποδοθεί σε κάθε περίπτωση ο πλησιέστερος σύγχρονος οικισμός, κάτι που θα βοηθούσε στον καλύτερο προσανατολισμό του αναγνώστη, προθέτοντας έτσι δυνητικά, έστω- τη χρηστική παράμετρο. Επίσης σημαντικό ζήτημα περιεχομένου αποτέλεσε η δήλωση των αρχαίων τοπικών επικρατειών, ως περιοχών ζωτικών χώρων δράσης των αρχαίων φύλων της περιοχής. Με δεδομένη αφενός την έλλειψη επαρκών στοιχείων για τα όρια των περιοχών αυτών 33, ιδίως δε την όποιας μεταβολής τους σε μια τόσο εκτεταμένη χρονική περίοδο, αποφασίστηκε η δήλωσή τους απλώς και όχι η οριοθέτησή τους. Έτσι, μία σχετική αναγραφή απλώνεται στο συμβατικό χώρο του χάρτη, υποδηλώνοντας τη ραχοκοκκαλιά μιας άλλοτε πραγματικής περιοχής στον αντίστοιχο γεωγραφικό χώρο. (Εικ. 10) Έχοντας πλέον περάσει από τα βασικά θέματα περιεχομένου σε εκείνα της οπτικής απόδοσης, θα ήταν σκόπιμο στο σημείο αυτό να αναφερθούν ακροθιγώς ορισμένα βασικά ζητήματα που μας απασχόλησαν στο στάδιο της τελικής παρουσίασης καθώς και οι λύσεις οι οποίες τελικά προκρίθηκαν. 32 Είναι, λίγο πολύ, γνωστά τα βασικά ζητήματα γραφικής σημειολογίας, όχι μόνον από τη χαρτογραφία αλλά και από πολλές άλλες εφαρμογές οπτικής απόδοσης. Στο διάλογο έχουν προσέλθει και εκπρόσωποι άλλων γνωστικών πεδίων, όπως η Ανθρωπολογία ή ακόμη και η Νευροφυσιολογία, οι οποίοι καταθέτουν πολύτιμες απόψεις για τον τρόπο που το ανθρώπινο μυαλό συλλαμβάνει, ιεραρχεί και ερμηνεύει την προσλαμβανόμενη οπτική πληροφορία. Επί του προκειμένου, και όσον αφορά την κατηγοριοποίηση βασικού επιπέδου, έχει αποδεχθεί πως οι αναγνώστες συγκρατούν ελάχιστες μόνο κατηγορίες ομοειδούς πληροφορίας. 33 Βλ. σημείωση

18 Εικ. 9 Λεπτομέρεια του χάρτη στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων όπου φαίνεται ο διμερής διαχωρισμός του συμβολισμού των αρχαίων θέσεων: με κύκλο οι ταυτισμένες θέσεις και με τρίγωνο οι αταύτιστες. Δίπλα στις τελευταίες δηλώνεται όπου είναι δυνατό- ο πλησιέστερος σύγχρονος οικισμός, ως γεωγραφικό σημείο αναφοράς. 17

19 Εικ. 10 Λεπτομέρεια του παραπάνω χάρτη όπου φαίνεται ο τρόπος απόδοσης των αρχαίων επικρατειών (εδώ: Τυμφαία, Μολοσσία, Αιθικία). Η αδυναμία ακριβούς χωροθέτησης υπαγόρευσε τη συγκεκριμένη λύση, με αναγραφή απλώς του φυλετικού ονόματος σε μιαν έκταση που υπονοεί διακριτικά μιαν αντίστοιχη περιοχή του φυσικού χώρου. Ιδιαίτερα μας απασχόλησε η εξωτερική μορφή του χάρτη (σχήμα, μέγεθος αλλά και χρωματισμοί), σε σχέση ιδίως με την ένταξή του την υπόλοιπη έκθεση, παρά το γεγονός ότι ο χάρτης, ως ανεξάρτητο προϊόν, διατηρεί πάντα την αυτονομία του. Επειδή, ωστόσο, στην όλη μουσειογραφική μελέτη και στην εφαρμογή της τηρήθηκαν απαράβατα ορισμένες αρχές σημειολογικής συνέπειας (υλικά, σχήματα, αναλογίες, χρώματα κλπ), εναρμονισμένες απόλυτα με τα κτιριολογικά δεδομένα, το χαρτογραφικό προϊόν δε θα έπρεπε ίσως να εξαιρείται. Το σχεδόν τετράγωνο σχήμα του χάρτη (διαφοροποιημένο από τους κατά παράδοση παραλληλόγραμμους χάρτες με οριζόντιο ή κάθετο προσανατολισμό), καθώς και το μέγεθός του (2,20 Χ 2,25 μ.) υπαγορεύτηκαν ουσιαστικά από προϋπάρχουσα κατασκευή πάνω στην οποία αποφασίστηκε να τοποθετηθεί. (Εικ. 11) Όσον αφορά δε τα χρώματα -εξαιρώντας τα πλαίσια που, ως συμπληρωματικός χρωματισμός, τον εναρμονίζουν με την υπόλοιπη έκθεση- αποφασίστηκε πως όφειλαν να ακολουθούν τη γενικότερη διακριτική 18

20 γραμμή, χωρίς ακραίους τονισμούς και επιλογές με έντονη σημειολογικά φόρτιση. 34 (Εικ. 12) Εικ. 11 Άποψη του χάρτη και της κατασκευαστικής του υποδομής. Η οπτική ιεράρχηση των δεδομένων του χάρτη επιτεύχθηκε με διακριτική διαφοροποίηση των γραμματοσειρών και του μεγέθους τους, ενώ επίσης φειδωλή ήταν και η χρήση των συμβόλων αποσκοπώντας στη μέγιστη δυνατή αναγνωσιμότητα. 35 Ο τίτλος, τέλος, του χάρτη (Η Ήπειρος κατά τους ιστορικούς χρόνους: πόλεις και θέσεις της αρχαιότητας στην επικράτεια της σύγχρονης Ηπείρου) συμπυκνώνει την όλη προβληματική, αφενός δηλώνοντας την πρόθεση και αφετέρου 34 Η χρήση των χρωμάτων αποτελεί ιδιαίτερο κεφάλαιο της χαρτογραφικής αλλά και της γενικότερης σημειολογίας οπτικής αποδοσης, η δε διεθνής βιβλιογραφία τόσο θεωρίας όσο και εφαρμογής είναι κυριολεκτικά τεράστια. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Robinson, 1995, και Σιδηρόπουλος, Γενικά, έγινε προσπάθεια να τηρηθούν όλες οι βασικές αρχές γραφικής σημειολογίας, καθώς και το αξίωμα ότι οι χάρτες πρέπει να σχεδιάζονται με τρόπο που να αξιοποιείται η ανθρώπινη τάση για οργάνωση της πληροφορίας. Παράλληλα, βασικό ζητούμενο ως προς την απόδοση αποτέλεσε η υιοθέτηση προτύπων που να ανταποκρίνονται στις γενικότερα καθιερωμένες συμβολικές σχέσεις, ώστε να επιτευχθεί ένα λογικό σχήμα, κοινό ανάμεσα στο δημιουργό και τους αναγνώστες. 19

21 υπαινισσόμενος τα μεθοδολογικά και άλλα προβλήματα που έπρεπε να αντιμετωπιστούν, καθώς και τις συμβάσεις που τελικά ίσχυσαν. Εικ. 12 Ο χάρτης στην τελική μορφή του. 20

22 Εικ. 13 Η τελική θέση του χάρτη, στην αρχή του κεντρικού διαδρόμου κίνησης επισκεπτών του Μουσείου. δ. Το τελικό προϊόν Στην τελική του πλέον μορφή, ο χάρτης αναρτήθηκε στην αρχή σχεδόν του κεντρικού διαδρόμου του Μουσείου, αμέσως μετά το γενικό Χρονολόγιο της ηπειρωτικής ιστορίας μέχρι τη Ρωμαϊκή Εποχή, και στο ξεκίνημα των ενοτήτων των Ιστορικών Χρόνων. (Εικ. 13) Από τα μέχρι τώρα συμπεράσματα που στηρίζονται τόσο στην παρατήρηση της κίνησης των επισκεπτών όσο και στα ίδια τα σχόλιά τους, διαπιστώνεται ότι, ως συνολική εφαρμογή, ο χάρτης εκπληρώνει τους στόχους του, εισάγοντας τον επισκέπτη στην έκθεση και στη συνολική γεωγραφική προβληματική της. Υπό την έννοια αυτή, ο χάρτης φαίνεται πως αποτελεί όντως πύλη εισόδου αλλά και ένα σημαντικό βοήθημα για την παρακολούθηση της ιστορίας που ξετυλίγεται με τρόπο αφηγηματικό στις αίθουσες που ακολουθούν. Παράλληλα, ως ανεξάρτητο χαρτογραφικό προϊόν, διαθέτει μιαν αυτονομία και αυτοτέλεια, έχοντας τη δυνατότητα ισάξιας λειτουργίας σε ανεξάρτητες εφαρμογές. 36 (Εικ. 14) Επιτυγχάνεται, ωστόσο, και κάτι ακόμα. Ο χάρτης ως σύνολο, ως ιστορική δηλαδή πληροφορία που αποδίδεται επεξεργασμένη στον εικονικό γεωγραφικό χώρο, συνιστά μία σημαντική εναλλακτική πρόσληψης και ερμηνείας της ιστορίας. Η 36 Από τις μέχρι τώρα παράλληλες χρήσεις του, σημειώνουμε ενδεικτικά την ενσωμάτωσή του στον ιστότοπο του Αρχαιολογικού Μουσείου Ιωαννίνων (www.amio.gr), ως μία από τις πύλες εισόδου του χρήστη στην ιστορική πληροφορία. 21

23 οργανωμένη πληροφορία γίνεται σαφέστερη πάνω στο ανάγλυφο του εδάφους, όπου η αίσθηση του χώρου, των μεγεθών και των αποστάσεων συντελεί αποφασιστικά (αν και, ασφαλώς, δεν επαρκεί) στην όλη ερμηνευτική διαδικασία. Παράλληλα, η ίδια η χαρτογραφική απεικόνιση οδηγεί σε μία σαφέστερη εικόνα του διαθέσιμου πολιτιστικού αποθέματος που, υπό αυτούς τους όρους, επιδέχεται πλέον περαιτέρω δράσεις, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης διαχείρισης. Η ίδια δηλαδή η εικόνα της κατανομής/διασποράς αρχαίων θέσεων σε μια γεωγραφική περιοχή, σε συνδυασμό με τη λειτουργία βασικών δικτύων (π.χ. δρόμων) είναι δυνατό να οδηγήσει σε προτάσεις ουσιαστικής ανάδειξης και αξιοποίησης, τόσο αυτόνομα (π.χ. ανεξάρτητα σημεία τουριστικού ενδιαφέροντος) όσο και στα πλαίσια πολιτιστικών δικτύων εικονικών ή πραγματικών. 37 Εικ. 14 Screenshot από τον ιστότοπο του Αρχαιολογικού Μουσείου Ιωαννίνων (www.amio.gr), με το χάρτη σε ρόλο εισόδου στην οργανωμένη πληροφορία. 37 Αναφέρουμε εδώ μία παραλλαγή του εν λόγω χάρτη, η οποία ενσωματώθηκε σε άρθρο της Γ. Πλιάκου (2008) (Εικ 15). Η οπτική απόδοση των αρχαίων θέσεων στο δυτικό όριο του Λεκανοπεδίου των Ιωαννίνων, αποτυπώνει τη χωροταξική οργάνωση των αρχαίων οικισμών στην περιοχή και συμβάλλει στην ιστορική ερμηνεία του χώρου (βλ. και Πλιάκου, 2007, σ. 244). 22

24 Εικ. 15 Χάρτης αρχαίων θέσεων του Λεκανοπεδίου των Ιωαννίνων (σχεδίαση: Δ. Καλπάκης βλ. Σημείωση 38). Η διάταξη των οικισμών στο δυτικό άκρο του Λεκανοπεδίου υποδηλώνει το αρχαίο οδικό δίκτυο στις παρυφές της παρακείμενης λοφοσειράς. H Αλληλουχία των Δράσεων και τα Επόμενα Βήματα Μια τυπική σειρά δράσεων εφαρμογής της Ιστορικής Γεωγραφίας θα ξεκινούσε κανονικά με τη μελέτη των πηγών και της γενικότερα διαθέσιμης ιστορικής πληροφορίας, θα συνέχιζε με τον εντοπισμό των υλικών καταλοίπων και, μετά από την πληρέστερη δυνατή τεκμηρίωση, θα έδινε τη θέση της στη διαδικασία μελέτης 23

25 και γενικής ερμηνείας. (Εικ. 16) Υπό ιδανικές συνθήκες και, ύστερα από τις άμεσες επεμβάσεις σωστικού χαρακτήρα, η ερμηνεία αυτή θα έθετε το πλαίσιο για περαιτέρω δράσεις αποκατάστασης, των οποίων το εύρος είναι χαρακτηριστικά μεγάλο: από απλές δράσεις μονιμότερου πέραν του σωστικού, δηλαδή- χαρακτήρα, μέχρι την «επαναφορά» μέχρις ενός σημείου ή την «αναπαράσταση» του ιστορικού τοπίου, σε χώρο οργανωμένο πλέον με τέτοιο τρόπο που να επιτρέπει ένα πλήθος εναλλακτικών αρχαιογνωστικών, εκπαιδευτικών, ψυχαγωγικών και άλλων συναφών δραστηριοτήτων, συχνά με ανταποδοτικό (και με οικονομικούς όρους) χαρακτήρα. Στην πράξη, ωστόσο, το παραπάνω σχήμα δεν τηρείται επακριβώς, καθώς συχνά κάποια στάδια παραλείπονται ή συμπυκνώνονται κι αυτό, βεβαίως, δε συνιστά πρόβλημα, εφόσον τηρείται μία λογική και λειτουργική σειρά στην αλληλουχία των διαδικασιών. Εξετάζοντας τα βασικά αυτά στάδια, αντιλαμβάνεται κανείς τη σπουδαιότητα καθενός ξεχωριστά, υπό την έννοια τουλάχιστον ότι το ένα αποτελεί προϋπόθεση του επομένου. Για παράδειγμα, δε μπορεί να γίνει ολοκληρωμένη τεκμηρίωση αν η ίδια η έρευνα δεν έχει διεξαχθεί σωστά ή, δεν είναι δυνατό να οδηγηθούμε σε σωστές ερμηνείες αν το σύνολο των διαθέσιμων πληροφοριών είναι ελλιπές ή, ακόμη, δε θα είναι δυνατή η ορθή αποκατάσταση και ένταξη των μνημείων και του ιστορικού τοπίου σε ένα δυναμικό παρόν, αν η ίδια η ερμηνεία είναι εσφαλμένη ή, έστω, αποσπασματική. 38 Μένοντας σ αυτό, θα επισημάνουμε εδώ τον κρίσιμο ρόλο της ερμηνείας των δεδομένων ή και του ίδιου του ιστορικού τοπίου συνολικά, πίσω από τη φαινομενική «αθωότητα» του οποίου κρύβεται ένα πλήθος ιδεολογικών εξαρτήσεων και συμβολισμών. 39 Πρόκειται, ασφαλώς, για μία διαδικασία πολυσύνθετη, η οποία εμπλέκει ένα σύνολο παραγόντων. Λογικά και «παραδοσιακά», η ερμηνεία συνδέεται πρωτίστως και προϋποθέτει- την επάρκεια σε ιστορική πληροφορία. Σημαντικότατος, ωστόσο, παράγοντας αναδεικνύεται και η συλλογική ή ιστορική μνήμη, όχι τόσο ως προϋπάρχον στοιχείο ή αυτόνομη διαδικασία, όσο ως δυνατότητα οργανικής ζεύξης ανάμεσα στη συνείδηση του παρόντος και στην εμπειρία του παρελθόντος. 40 Θα πρέπει εδώ να υπενθυμίσουμε ότι η εμπλοκή της «μνήμης» στην ιστορία δεν είναι καινούργια υπόθεση. Η υποκειμενικότητα που αποτελεί κύριο άξονά της στάθηκε το εμπόδιο που επέβαλε το διαχωρισμό της από την ιστοριογραφική πρακτική, μέχρι τουλάχιστον την εποχή του Ρομαντισμού 41 και ξανά 38 Γενικότερα, δεχόμαστε ότι η όποια ερμηνεία είναι ασφαλώς υποκειμενική. Βασική παραδοχή στην εφαρμοσμένη Ιστορική Γεωγραφία αποτελεί η διαρκής αντιπαράθεση του «γεγονότος» με την «ερμηνεία». Δεδομένου ότι αφενός τα διαθέσιμα στοιχεία για το παρελθόν δε μπορούν ποτέ να είναι πλήρη ώστε να επιτρέψουν μια απόλυτα «έγκυρη» αποκατάστασή του και αφετέρου ότι πάντα θα παρεμβάλλεται η οπτική του ερευνητή, η ιστορική γνώση θα είναι πάντα, ως ένα βαθμό, επισφαλής. Όσον αφορά ειδικά τις δράσεις εφαρμογής, ισχύει η παραδοχή ότι ποτέ δεν αποδίδεται η «πραγματική» εικόνα του χθες, αλλά μια ιδεατή της εκδοχή (βλ. Baker, 2006, σ. 211). Πάνω στο ίδιο θέμα, ο Renfrew (1982) επισημαίνει ότι, καθώς το πολιτισμικό τοπίο είναι «ζωντανό», το πέρασμα του χρόνου και η διαδοχή των πολιτισμικών ομάδων πάνω σ αυτό, οδηγεί αναγκαστικά στην αντικατάσταση στοιχείων που για προηγούμενους πολιτισμούς ήταν κεφαλαιώδη. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, προκειμένου για τη διερεύνηση των ορίων στη διαδικασία αποκατάστασης. 39 Duncan & Duncan, 1992, σ Boyarin, 1994, σ Yates,

26 αργότερα, για να φτάσουμε μόλις στις τελευταίες δεκαετίες να τη θεωρούμε τελικά ως ένα από τα κλειδιά για την κατανόηση της ιστορίας. 42 Εικ. 16 Σχηματική απόδοση διαδοχής τυπικών δράσεων εφαρμοσμένης Ιστορικής Γεωγραφίας. (Δ. Καλπάκης) Το ιστορικό τοπίο είναι άρρηκτα δεμένο με τη μνήμη. Καθώς εξ ορισμού το πρώτο γεννιέται από την παρέμβαση μιας πολιτισμικής ομάδας στο φυσικό τοπίο, η συλλογική μνήμη δε μπορεί να απεμπολιστεί από τις όποιες σύγχρονες δράσεις ερμηνείας και αποκατάστασης. Ως διαδικασία υπόμνησης, επιλογής και 42 Johnson, 2005, σ

27 αναπαράστασης, είναι ιδιαίτερα κρίσιμη για την αποτύπωση των πολιτισμικών πόρων και τον ατομικό ή συλλογικό επαναπροσδιορισμό. 43 Πέραν, όμως, αυτών, και όπως υποστηρίχθηκε σε προηγούμενο σημείο, σημαντική συμβολή στην ορθή ερμηνεία έχει και η οργανωμένη οπτική απόδοση της πληροφορίας, όπως χαρακτηριστικά μέσω των χαρτών. Αν ο χάρτης αποτελεί την ιδεώδη γεωγραφική απεικόνιση (βλ. σημ. 16), ενώ παράλληλα το συμβολικό και αφαιρετικό του λεξιλόγιο είναι αυτό ακριβώς που χρησιμοποιεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος για να αντιληφθεί και να αποθηκεύσει τα βασικά στοιχεία μιας οπτικής σκηνής, 44 αντιλαμβανόμαστε τη σημασία της χαρτογραφίας στην Ιστορική Γεωγραφία. Ενώ φαινομενικά ο χάρτης σχετίζεται περισσότερο με την τεκμηρίωση, μια προσεκτικότερη ματιά αποκαλύπτει τον κομβικό του ρόλο στην ερμηνευτική διαδικασία: ο χάρτης αφενός προκύπτει ως αποτέλεσμα επεξεργασίας και κατανόησης της διαθέσιμης πληροφορίας και αφετέρου προτείνει ο ίδιος εναλλακτικές περαιτέρω ερμηνείας. Η περαιτέρω αυτή ερμηνεία είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο συντελούνται οι δράσεις αποκατάστασης, η οποία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της Ιστορικής Γεωγραφίας. Ήδη από πολύ νωρίς ο C. Sauer είχε επισημάνει την ανάγκη του ιστορικού γεωγράφου να δει το τοπίο με τα μάτια των ανθρώπων του χθες. 45 Την ίδια ανάγκη επισημαίνουν και άλλοι ερευνητές, αποδίδοντας στο τοπίο την ιδιότητα της πιο πλούσιας πρωτογενούς ιστορικής πληροφορίας που φτάνει μέχρις εμάς. 46 Το ζήτημα της αποκατάστασης του πολιτισμικού τοπίου που μοιάζει να αποτελεί το τέρμα της διαδρομής, αποδεικνύεται εξαιρετικά πολύπλοκο. Όχι μόνο γιατί προϋποθέτει, όπως είδαμε, τη γνωσιακή επάρκεια, αλλά κυρίως διότι, αποτελώντας σημείο συνάντησης του πολιτισμού με το φυσικό περιβάλλον, οφείλει να συνυπολογίσει ένα πλήθος ετερόκλητων στοιχείων: από τα διαφορετικά γνωστικά πεδία των εμπλεκομένων επιστημών μέχρι κοινωνικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές και άλλες παραμέτρους. (Εικ. 17) 43 Johnson, 2005, σ Φιλιππακοπούλου, 2005, σ Sauer, 1941, σ Taylor, 2003, σ. 55 και Hoskins, 1955, pl

28 Εικ. 17 Σχηματική απόδοση της πορείας ανάπτυξης των επιστημών του τοπίου. Εντός των πλαισίων σημειώνονται οι κυριότερες από αυτές. Με έντονους χαρακτήρες σημειώνονται τα πεδία από τα οποία προήλθαν οι βασικές αρχές, οι οποίες αποδίδονται υπογραμμισμένες (ενώ τα ονόματα των κύριων εκπροσώπων τους σημειώνονται με πλάγιους χαρακτήρες). Τέλος, η πορεία των βελών πάνω δεξιά υπονοεί τη σύνδεσή τους με τα αντίστοιχα της πάνω αριστερής γωνίας, διαμορφώνοντας έτσι μία κλειστή διαδρομή. (Πηγή: Antrop, 2005, σ. 32) Προκειμένου να διερευνήσουμε τις πρακτικές πλέον δυνατότητες δράσης, για τις ανάγκες του συγκεκριμένου πονήματος, θα πρέπει να περιορίσουμε το θέμα στην οπτική των θεσμικά επιφορτισμένων στην Ελλάδα, τουλάχιστον- φορέων με το καθήκον της προστασίας και ανάδειξης του πολιτισμικού τοπίου. Για τον ιστορικό και τον αρχαιολόγο (κυρίως), λοιπόν, ένας χάρτης αυτού του είδους δίνει κατ αρχάς τη δυνατότητα βελτίωσης της τεκμηρίωσης και αποτελεσματικότερου ελέγχου των πολιτιστικών πόρων σε συγκεκριμένες πλέον περιοχές αρμοδιότητας. Παράλληλα, η δημιουργία μιας σαφέστερης εικόνας του χώρου 47 είναι δυνατό, με τη βοήθεια ιδίως των νέων τεχνολογιών, να οδηγήσει στην ανάδυση ειδικών θεματικών ενοτήτων του ιστορικού χωροχρόνου Λέγεται πως αν θεωρήσουμε το χάρτη ως πηγή πληροφοριών, τότε οι εικονικές γνώσεις αποκτώνται πολύ γρήγορα (10 λεπτά μελέτης του χάρτη καταλήγουν σε ακριβέστερη γνώση της απόστασης και της διεύθυνσης από ό,τι 10 χρόνια διαβίωσης στη συγκεκριμένη περιοχή) Φιλιππακοπούλου, όπ. π., σ Αναφερόμαστε στις δυνατότητες που παρέχουν τα σύγχρονα λογισμικά ΓΣΠ για κατηγοριοποίηση και ειδολογική κατάταξη στο χώρο ιστορικών πληροφοριών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα δυνητικής εφαρμογής αποτελεί η περίπτωση των οχυρών θέσεων στην ορεινή ηπειρωτική ενδοχώρα: η συμβατική οπτική τους απόδοση στο χάρτη δημιουργεί μία ιδιαίτερα σαφή εικόνα των αρχαίων δικτύων άμυνας στην περιοχή, η οποία θα μπορούσε, με τη σειρά της να οδηγήσει σε περαιτέρω επεξεργασία των 27

ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 Το εργαστήριο χωροταξικού σχεδιασμού ολοκληρώνεται ως εξής: ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ Παράδοση τελικής έκθεσης. Κάθε ομάδα θα παραδώσει, μέσω του

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας

Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας Περιφερειακό Αναπτυξιακό Συνέδριο Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για την προγραμματική

Διαβάστε περισσότερα

Κ.Π.Ε. Κισσάβου Ελασσόνας Όλυμπος, από το Μύθο και την Ιστορία στην Αειφορική Διαχείριση Διήμερο Σεμινάριο Ενηλίκων Παρασκευή 13 Σάββατο 14 Ιουνίου

Κ.Π.Ε. Κισσάβου Ελασσόνας Όλυμπος, από το Μύθο και την Ιστορία στην Αειφορική Διαχείριση Διήμερο Σεμινάριο Ενηλίκων Παρασκευή 13 Σάββατο 14 Ιουνίου Κ.Π.Ε. Κισσάβου Ελασσόνας Όλυμπος, από το Μύθο και την Ιστορία στην Αειφορική Διαχείριση Διήμερο Σεμινάριο Ενηλίκων Παρασκευή 13 Σάββατο 14 Ιουνίου 2014 Πολιτιστική Διαδρομή Σύνολο επισκέψιμων τόπων σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ- ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΥ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ- ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΥ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ- ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΥ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟ 5 ο Ακαδημαϊκό έτος 2016-2017 ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Σπύρος Τσιπίδης Γεω - οπτικοποίηση χωρωχρονικών αρχαιολογικών δεδομένων Περίληψη διατριβής H παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Θεματικός Συμβολισμός Ποιοτικών Χαρακτηριστικών

Θεματικός Συμβολισμός Ποιοτικών Χαρακτηριστικών 5 Θεματικός Συμβολισμός Ποιοτικών Χαρακτηριστικών Όπως έχει τονιστεί ήδη, η σωστή επιλογή συμβολισμού είναι το θεμελιώδες ζητούμενο για την επικοινωνιακή και την τεχνική επιτυχία ενός θεματικού χάρτη.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΩΝ: Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΩΝ: Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΠΡΟΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΩΝ: Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Αγαπητοί κυρίες και κύριοι, Η διαφορετικότητα των φυσικών και ανθρώπινων συνθηκών ορίζει τα τοπία των περιοχών μας. Αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΖΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΧΩΡΙΚΗ ΕΠΕΝΔΥΣΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ

ΔΙΑΖΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΧΩΡΙΚΗ ΕΠΕΝΔΥΣΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΔΙΑΖΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΧΩΡΙΚΗ ΕΠΕΝΔΥΣΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ Νοέμβριος 2014 1 Εισαγωγή Το παρόν αποτελεί πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση και η αλληλεπίδραση της ΚΔΒΚ με τους επιστημονικούς φορείς της περιοχής

Η σχέση και η αλληλεπίδραση της ΚΔΒΚ με τους επιστημονικούς φορείς της περιοχής Η σχέση και η αλληλεπίδραση της ΚΔΒΚ με τους επιστημονικούς φορείς της περιοχής ημήτριος Μαυροματίδης, Πρόεδρος ιοικούσας Επιτροπής ΤΕΕ/Τ Μ Παρασκευή Χριστοπούλου, Πρόεδρος Αντιπροσωπείας ΤΕΕ/Τ Μ Forum

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06)

Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Εισήγηση της ΓΓΠΠ Αγγέλας Αβούρη στην ενημερωτική συνάντηση για τη δημιουργία Οργανισμού Τουριστικής Ανάπτυξης (23-11-06) Η χώρα μας είναι ένας από τους πλέον δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως.

Διαβάστε περισσότερα

Φισκάρδο: προβλήματα ανάπτυξης και προστασίας του περιβάλλοντος σε έναν τουριστικό παραδοσιακό οικισμό

Φισκάρδο: προβλήματα ανάπτυξης και προστασίας του περιβάλλοντος σε έναν τουριστικό παραδοσιακό οικισμό EYNOΪΚΟΙ & ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΕ ΟΡΟΥΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ Θέμα εργασίας: Φισκάρδο: προβλήματα ανάπτυξης και προστασίας του περιβάλλοντος σε έναν τουριστικό παραδοσιακό οικισμό Μάνια Μπεριάτου

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική της Π.Ν.Α για τον Τουρισμό « Έτος Πολιτισμού»

Στρατηγική της Π.Ν.Α για τον Τουρισμό « Έτος Πολιτισμού» ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ Στρατηγική της Π.Ν.Α για τον Τουρισμό «2014 - Έτος Πολιτισμού» Ελευθερία ΦΤΑΚΛΑΚΗ Αντιπεριφερειάρχης Ν.Αιγαίου Τρία Κομβικά σημεία προβληματισμού για την δημιουργία ενός δημιουργικού

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΑΡΑΚΤΙΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΔΥΤΙΚΟΥ ΣΑΡΩΝΙΚΟΥ

ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΑΡΑΚΤΙΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΔΥΤΙΚΟΥ ΣΑΡΩΝΙΚΟΥ Οργανισμός Ρυθμιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος Αθήνας ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΑΡΑΚΤΙΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΔΥΤΙΚΟΥ ΣΑΡΩΝΙΚΟΥ Επιστημονικός υπεύθυνος: καθ. Χ. Κοκκώσης Εργαστήριο Περιβάλλοντος και Χωρικού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ «ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 2000»

ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ «ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 2000» ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ «ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ 2000» Συμμετοχή στη στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Πολιτιστικά τοπία σε περιοχές Natura 2000 Προκλήσεις και προοπτικές» 1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις. Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

Η Γενίκευση στη Χαρτογραφία

Η Γενίκευση στη Χαρτογραφία Η Γενίκευση στη Χαρτογραφία Χαρτογραφία Ι 1 Τοποθέτηση του προβλήματος [I] Οι χάρτες αποτελούν το μέσο γραφικής απόδοσης - σε σμίκρυνση - κάποιου τμήματος της γήινης επιφάνειας. Θα ήταν δύσκολο - αν όχι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΝΟΤΙΑΣ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΟ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ

Ο ΔΗΜΟΣ ΝΟΤΙΑΣ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΟ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ο ΔΗΜΟΣ ΝΟΤΙΑΣ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΟ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ ΕΛΕΝΗ ΜΑΙΣΤΡΟΥ 1 Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αστικός Σχεδιασμός και Χαρτογραφική Υποδομή. Ο μνημειακός πλούτος της Θεσσαλονίκης και οι παραγωγικές δραστηριότητες της πόλης.

Αστικός Σχεδιασμός και Χαρτογραφική Υποδομή. Ο μνημειακός πλούτος της Θεσσαλονίκης και οι παραγωγικές δραστηριότητες της πόλης. Αστικός Σχεδιασμός και Χαρτογραφική Υποδομή. Ο μνημειακός πλούτος της Θεσσαλονίκης και οι παραγωγικές δραστηριότητες της πόλης. Ν. Καρανικόλας, Π. Λαφαζάνη, Μ. Μυρίδης. * Περίληψη Οι πληροφορίες που απαιτούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΔΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΨΑΘΟΠΥΡΓΟΥ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΡΙΟΥ ΣΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ

ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΔΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΨΑΘΟΠΥΡΓΟΥ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΡΙΟΥ ΣΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΔΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΨΑΘΟΠΥΡΓΟΥ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΡΙΟΥ ΣΕ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ Το Πρόγραμμα «Καλλικράτης», το οποίο αποτελεί τη συνέχεια και ολοκλήρωση

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης

Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης Χαρακτηριστικό Παράδειγµα της Πολιτιστικής Πολιτικής της Ελλάδας Γενικές Αρχές: Α. Η πολιτιστική πολιτική της χώρας µπορεί

Διαβάστε περισσότερα

Διαμόρφωση ολοκληρωμένου πλαισίου δεικτών για την παρακολούθηση (monitoring) της εξέλιξης των οικιστικών δικτύων

Διαμόρφωση ολοκληρωμένου πλαισίου δεικτών για την παρακολούθηση (monitoring) της εξέλιξης των οικιστικών δικτύων Διαμόρφωση ολοκληρωμένου πλαισίου δεικτών για την παρακολούθηση (monitoring) της εξέλιξης των οικιστικών δικτύων Καραΐσκος Περικλής Υποψήφιος Διδάκτορας ΣΑΤΜ/ΕΜΠ Msc Γεωπληροφορικής Επιστημονικά - Γνωστικά

Διαβάστε περισσότερα

Η πόλη κινείται κάνουμε μαζί το επόμενο βήμα!

Η πόλη κινείται κάνουμε μαζί το επόμενο βήμα! 1 Η πόλη κινείται κάνουμε μαζί το επόμενο βήμα! Η Ευρώπη αλλάζει. Η Χώρα επαναπροσδιορίζεται. Ο Δήμος Κοζάνης σε μετάβαση. Επιλογή μας, αλλά και αναγκαιότητα, η αλλαγή. Αλλαγή που σημαίνει κίνηση! Η πόλη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΑΣΗ ΧΟΡΗΓΙΑΣ Πολιτιστική Διαδρομή στα Αρχαία Θέατρα της Ηπείρου

ΠΡΟΤΑΣΗ ΧΟΡΗΓΙΑΣ Πολιτιστική Διαδρομή στα Αρχαία Θέατρα της Ηπείρου ΠΡΟΤΑΣΗ ΧΟΡΗΓΙΑΣ Πολιτιστική Διαδρομή στα Αρχαία Θέατρα της Ηπείρου Μάρτιος 2015 Ι. Φορέας Υλοποίησης Φορέας Υλοποίησης: Διάζωμα Το ΔΙΑΖΩΜΑ είναι ένα σωματείο που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του τέως Υπουργού

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής: Βασίλης Παπαβασιλείου, Γεν. Διευθυντής ΑΝΕΘ ΑΕ

Εισηγητής: Βασίλης Παπαβασιλείου, Γεν. Διευθυντής ΑΝΕΘ ΑΕ Εισηγητής: Βασίλης Παπαβασιλείου, Γεν. Διευθυντής ΑΝΕΘ ΑΕ Έδεσσα, 25-10-2014 I. Γενικές διαπιστώσεις από την εφαρμογή της προσέγγισης LEADER II. III. IV. Τοπική Ανάπτυξη με την Πρωτοβουλία Τοπικών Κοινοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος του Τμήματος: Οικονομικής & Περιφερειακής Ανάπτυξης (152)

Στόχος του Τμήματος: Οικονομικής & Περιφερειακής Ανάπτυξης (152) Οικονομικής & Περιφερειακής Ανάπτυξης (152) Το Τμήμα: Το Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης ιδρύθηκε το 1989 με αρχική ονομασία «Τμήμα Αστικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης». Ανήκει στην ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΝΟΜΟΣ: 3028/2002 ΦΕΚ: Α 153/28.06.2002 ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΑΡΘΡΟ 1: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ 1. Στην προστασία που παρέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενες λύσεις. Θεματικό κέντρο: Σημασία και αξιοποίηση των αρχαίων χώρων θεάτρου και διαβούλευσης

Προτεινόμενες λύσεις. Θεματικό κέντρο: Σημασία και αξιοποίηση των αρχαίων χώρων θεάτρου και διαβούλευσης Πανελλήνιες 2015 Προτεινόμενες λύσεις ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 18/5/2015 Α1. Νοηματικοί άξονες περίληψης Θεματικό κέντρο: Σημασία και αξιοποίηση των αρχαίων χώρων θεάτρου και διαβούλευσης 1

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν 1 Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν Έλενα Κωνσταντινίδου, Επ. Καθηγήτρια ΕΜΠ Σας καλοσωρίζουμε στο μάθημα της «Αρχιτεκτονικής ανάλυσης παραδοσιακού

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγί ες γία την παρα δοση καί παρουσί αση της α σκησης του εργαστηρί ου Αρχίτεκτονίκη Εσωτ. Χωρων: Χωροί Γραφεί ων & Φωτίσμο ς.

Οδηγί ες γία την παρα δοση καί παρουσί αση της α σκησης του εργαστηρί ου Αρχίτεκτονίκη Εσωτ. Χωρων: Χωροί Γραφεί ων & Φωτίσμο ς. Οδηγί ες γία την παρα δοση καί παρουσί αση της α σκησης του εργαστηρί ου Αρχίτεκτονίκη Εσωτ. Χωρων: Χωροί Γραφεί ων & Φωτίσμο ς. (αφορά στα τμήματα Γ3 & Γ5) Τα παρακάτω αφορούν στην παράδοση του εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Διεύθυνση Εθνικού Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Τ. Ψηφιακός πολιτισμός και επιμέλεια

Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Διεύθυνση Εθνικού Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Τ. Ψηφιακός πολιτισμός και επιμέλεια Μουσειολογία και ψηφιακή επιμέλεια: το ευρωπαϊκό δίκτυο προβολής ATHENA-EUROPEANA στο πλαίσιο διεπιστημονικής συνεργασίας για την ανάδειξη του ψηφιακού πολιτισμού. Έφη Πατσατζή, Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά 1 2 Η Εγνατία Οδός δίνει άλλες διαστάσεις και ευκαιρίες στην επισκεψιμότητα. Η δυνατότητα του επισκέπτη να διασχίσει όλη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ

Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ Κυρίες και κύριοι Αγαπητοί εργαζόμενοι Φίλες και φίλοι Θέλω να σας ευχαριστήσω για την παρουσία σας σήμερα εδώ, στο

Διαβάστε περισσότερα

Η Έννοια της Εταιρικής Σχέσης & τα νέα Χρηματοδοτικά Εργαλεία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης

Η Έννοια της Εταιρικής Σχέσης & τα νέα Χρηματοδοτικά Εργαλεία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης Η Έννοια της Εταιρικής Σχέσης & τα νέα Χρηματοδοτικά Εργαλεία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης Δρ. Ράλλης Γκέκας Επιστημονικός Συνεργάτης ΚΕΔΕ Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Δημάρχων & Δημοτικών Συμβούλων Πρόγραμμα Επιμόρφωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ. «Νέες συνεργασίες μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων»

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ. «Νέες συνεργασίες μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων» ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ «Νέες συνεργασίες μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων» ΘΕΜΑ: Η συμβολή της υλοποίησης Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων Ανάπτυξης της Υπαίθρου στην ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών

Διαβάστε περισσότερα

YΠΟΔΕΙΓΜΑ ΙΙ ΖΩΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ/-ΩΝ

YΠΟΔΕΙΓΜΑ ΙΙ ΖΩΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ/-ΩΝ YΠΟΔΕΙΓΜΑ ΙΙ ΖΩΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ/-ΩΝ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΠΟΥΡΔΗ ΜΑΡΙΝΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Το παρόν θέμα

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογικό Πάρκο Δίου

Αρχαιολογικό Πάρκο Δίου Αρχαιολογικό Πάρκο Δίου Αρχαιολογική έρευνα, προβολή και ανάδειξη µε τη χρήση ψηφιακών καινοτοµιών Το Αρχαιολογικό Πάρκο του Δίου Στο Αρχαιολογικό Πάρκο του Δίου αποκαλύπτονται, συντηρούνται, µελετώνται

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS)

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS) Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών (Geographical Information Systems GIS) ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΣΓΠ Ένα σύστηµα γεωγραφικών πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικές διαδρομές στα ίχνη του παρελθόντος, αναζητώντας ένα βιώσιμο μέλλον. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Λαυρίου

Περιβαλλοντικές διαδρομές στα ίχνη του παρελθόντος, αναζητώντας ένα βιώσιμο μέλλον. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Λαυρίου Περιβαλλοντικές διαδρομές στα ίχνη του παρελθόντος, αναζητώντας ένα βιώσιμο μέλλον Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Λαυρίου Θεματικά Δίκτυα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ΤΟΠΙΚΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΑ ΕΘΝΙΚΑ ΔΙΕΘΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ Η υπαγωγή της χώρας στον έλεγχο της ΕΕ, της ΕΚΤ και του ΔΝΤ το 2010 σηματοδοτεί το δραματικό τέλος μιας περιόδου στη διάρκεια της οποίας οι μεταρρυθμίσεις υπήρξαν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ ΠΟΛΗ, ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ ΠΟΛΗ, ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο Τ Μ Η Μ Α Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ ΟΔΟΣ ΠΑΤΗΣΙΩΝ 42 ΤΚ: 106 82 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης. Ειδικά Πλαίσια για. Βιομηχανία

Γενικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης. Ειδικά Πλαίσια για. Βιομηχανία ΗΜΕΡΙΔΑ TEE «Ορυκτός Πλούτος και Τοπικές Κοινωνίες» Θέμα: Χωρικός Σχεδιασμός και Αξιοποίηση Ορυκτού Πλούτου: Συγκλίσεις και αποκλίσεις μεταξύ χωρικών επιπέδων Κάρκα Λένα Αρχιτέκτων Μηχ Ε.Μ.Π. - Δρ Γεωγραφίας

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικά προϊόντα, ταυτότητα και τουρισμός: Μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη - Σπύρ Παρασκευή, 27 Μαΐου :00

Τοπικά προϊόντα, ταυτότητα και τουρισμός: Μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη - Σπύρ Παρασκευή, 27 Μαΐου :00 Τοπικά προϊόντα, ταυτότητα και τουρισμός: Μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη - Σπύρ Η Ελλάδα ευνοείται από εγγενή γεωφυσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά και μακρόχρονες παραδόσεις, που από μόνα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ. Ο συνολικός προϋπολογισµός της πράξης ανέρχεται στο ποσό των

Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ. Ο συνολικός προϋπολογισµός της πράξης ανέρχεται στο ποσό των ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ & ΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Ιερισσός, 14/1/2013 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ Εντάσσεται στο ΕΣΠΑ η εκπόνηση µελετών ανάδειξης πολιτιστικής κληρονοµιάς του ήµου Αριστοτέλη. Χρηµατοδοτείται µε προϋπολογισµό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 27 Μαΐου 2013 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

- ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ. Περίληψη διατριβής

- ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ. Περίληψη διατριβής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ - ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Μάρκος Κατσιάνης Ανασκαφική Μεθοδολογία και Σχεδιασμός Πληροφοριακού Συστήματος για τη Διαχείριση Αρχαιολογικών Τεκμηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΗΜΟΥ ΒΟΡΕΙΑΣ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ 2007-2010, Β ΦΑΣΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2008 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΗΜΟΥ ΒΟΡΕΙΑΣ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ 2007-2010, Β ΦΑΣΗ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2008 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα έκθεση αποτελεί την τέταρτη έκδοση της Β Φάσης του Επιχειρησιακού Προγράμματος του Δήμου Βόρειας Κυνουρίας μέχρι το 2010. Αντικείμενο του τεύχους είναι ο Επιχειρησιακός και Οικονομικός

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

Καταγραφή και Διαχείριση Πολιτιστικής Πληροφορίας με τη χρήση Τεχνολογιών Διαδικτύου: Εφαρμογή για τους Αρχαίους Χώρους Θέασης και Ακρόασης

Καταγραφή και Διαχείριση Πολιτιστικής Πληροφορίας με τη χρήση Τεχνολογιών Διαδικτύου: Εφαρμογή για τους Αρχαίους Χώρους Θέασης και Ακρόασης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΦΩΤΟΓΡΑΜΜΕΤΡΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ Καταγραφή και Διαχείριση Πολιτιστικής Πληροφορίας με τη χρήση Τεχνολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Ε.Π. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ Ταχ. Δ/νση : 1ο χλμ Μυτιλήνης - Λουτρών Μυτιλήνη Ταχ.Κώδικας : 81100 Πληροφορίες : ΣΤΡΑΤΗΣ ΒΛΑΣΤΑΡΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ)

Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) Υποστήριξη της λειτουργίας των Συμβουλίων Ένταξης Μεταναστών (ΣΕΜ) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ & ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΥΠΗΚΟΩΝ ΤΡΙΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

«Διαδικασία Συµµετοχής Η σωστή επιλογή προγράµµατος, εταιρικού σχήµατος και στρατηγικής. Η υποβολή της πρότασης»

«Διαδικασία Συµµετοχής Η σωστή επιλογή προγράµµατος, εταιρικού σχήµατος και στρατηγικής. Η υποβολή της πρότασης» Training Session Ευκαιρίες χρηµατοδότησης για έργα σχετικά µε την προστασία του περιβάλλοντος στην Περιφερειακή Ενότητα Πρέβεζας και στην Περιφέρεια Ηπείρου γενικότερα Πρέβεζα, 8 9 Οκτωβρίου 2012 «Διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2014 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στη σπουδαιότητα των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης. Αρχικά τονίζει πως

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ TOY ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ. Αναστασία Στρατηγέα. Υπεύθυνη Μαθήματος

ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ TOY ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ. Αναστασία Στρατηγέα. Υπεύθυνη Μαθήματος ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ TOY ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Πηγή: Γενικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και

Διαβάστε περισσότερα

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Περιγραφή του μαθήματος - στόχοι: Το μάθημα εξετάζει τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές διαστάσεις της ανάπτυξης του θεσμού του μουσείου και η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Εύρος θέματος Τίτλος και περίληψη Εισαγωγή Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική Βιώσιμης Ανάπτυξης για το Βόρειο Αιγαίο. Ε. Παναγιωτάτου Ε. Κλαμπατσέα

Στρατηγική Βιώσιμης Ανάπτυξης για το Βόρειο Αιγαίο. Ε. Παναγιωτάτου Ε. Κλαμπατσέα Δίκτυα «Τομέων» και «Τόπων»: Στρατηγική Βιώσιμης Ανάπτυξης για το Βόρειο Αιγαίο Ε. Παναγιωτάτου Ε. Κλαμπατσέα Η εισήγηση βασίζεται σε μακροχρόνια ερευνητική προσπάθεια καταρχήν με το πρόγραμμα «Ακρίτας»,

Διαβάστε περισσότερα

Οραση - οπτική αντίληψη Οπτική γνώση - οπτική

Οραση - οπτική αντίληψη Οπτική γνώση - οπτική Περιεχόµενα Μαθήµατος Οδηγού Σπουδών (Course Catalog data) Στόχοι του µαθήµατος είναι: Οραση - οπτική αντίληψη Οπτική γνώση - οπτική µνήµη Αντίληψη του χώρου και χάρτες Νοητικές κατηγορίες Αναπαραστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η εκπαιδευτική έρευνα και ο σχεδιασμός της Διδάσκων: Νίκος Ανδρεαδάκης ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Το κείµενο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΠ 2000-2006 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 2000 2006 NOΕΜΒΡΙΟΣ 2006 2 ΑΞΟΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Β1. α. Σωστό β. Λάθος γ. Λάθος δ. Λάθος ε. Σωστό

Β1. α. Σωστό β. Λάθος γ. Λάθος δ. Λάθος ε. Σωστό Α. Ο συγγραφέας πραγματεύεται την αναγκαιότητα εξοικείωσης του σύγχρονου ανθρώπου με τα αρχαία ελληνικά μνημεία θέασης και ακρόασης. Επισημαίνει πως η αρχιτεκτονική των χώρων αυτών πιστοποιεί το δημοκρατικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Μάθημα 2Σ6 01. ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Ελένη ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ, Γρηγόρης ΚΑΥΚΑΛΑΣ Χ Ε Ι Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Ε Ξ Α Μ Η Ν Ο

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Μάθημα 2Σ6 01. ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Ελένη ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ, Γρηγόρης ΚΑΥΚΑΛΑΣ Χ Ε Ι Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Ε Ξ Α Μ Η Ν Ο ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Μάθημα 2Σ6 01 ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Ελένη ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ, Γρηγόρης ΚΑΥΚΑΛΑΣ Χ Ε Ι Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Ε Ξ Α Μ Η Ν Ο 2 0 1 3 2014 1 Α. Τίτλος και περιεχόμενα του Α Μέρους του θέματος Ο κοινός

Διαβάστε περισσότερα

Κοινότητα και κοινωνία

Κοινότητα και κοινωνία Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 53/1984 Κοινότητα και κοινωνία Στάθης Π. Σορώκος* Η διάκριση ανάμεσα στην κοινότητα και την κοινωνία αποτελεί βασικό πρόβλημα, θεωρητικό και πρακτικό, της κοινωνιολογίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΕΙΝΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ, ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΕΙΝΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ, ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΕΙΝΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ, ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΛΕΝΗ ΜΑΙΣΤΡΟΥ ΤΡΙΠΟΛΗ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2016 1ο ερώτημα Γιατί και με ποιους όρους η προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ NAFPLIO A. THE HISTORIC CHARACTER OF THE CITY B. PROPOSALS FOR PROTECTION AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT THE OLD CITY - VIEW FROM THE

Διαβάστε περισσότερα

B Η ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ

B Η ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ B Η ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ 1. Ιστορική εξέλιξη της Χωροταξίας Η Χωροταξία στην Ελλάδα αρχίζει να εμφανίζεται ως ιδιαίτερος κλάδος (discipline) μεταπολεμικά, στις αρχές του δεύτερου μισού

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΜΕ ΤΟΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ

Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΜΕ ΤΟΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΜΕ ΤΟΝ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ Άρης Σαπουνάκης Δρ Αρχιτέκτων Πολεοδόμος Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : Κείμενο του ενημερωτικού εντύπου [ΕΓΝΑΤΙΑ - κείμενο εντύπου.doc] ΑΝΚΟ σελ 1/5 ΕΓΝΑΤΙΑ, ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Η Εγνατία οδός είναι ένα έργο εξαιρετικά σημαντικό για την ανάπτυξη του τόπου. Ένας αυτοκινητόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ [ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ] 1.1. ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΟΤΗΤΑ 1

Ενότητα 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ [ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ] 1.1. ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΟΤΗΤΑ 1 Ενότητα 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1.1. ΓΕΝΙΚΑ Τις τελευταίες δεκαετίες, σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, καταγράφονται συστηματικές δράσεις Πολιτικής Προστασίας για την αποτελεσματική διαχείριση καταστροφών

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Στο παραπάνω κείµενο ο συγγραφέας αναφέρεται στους χώρους θέασης και ακρόασης ως δηµιουργίες της ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS)

Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS) Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS) ρ. ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ xalkias@hua.gr Χ. Χαλκιάς - Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΓΠΣ Ένα γεωγραφικό πληροφοριακό σύστηµα Geographic Information

Διαβάστε περισσότερα

Η Ενέργεια περιλαμβάνει ενδεικτικά τις ακόλουθες κατηγορίες Πράξεων:

Η Ενέργεια περιλαμβάνει ενδεικτικά τις ακόλουθες κατηγορίες Πράξεων: Ενέργεια 2.1.2 : Αξιολόγηση εκπαιδευτικού έργου Για να βελτιωθεί η ποιότητα του εκπαιδευτικού συστήματος, η αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου που αφορά την πρωτοβάθμια, την δευτεροβάθμια γενική και τεχνική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: Κριτήρια αξιολόγησης αυτοαξιολόγησης γραπτής ερευνητικής εργασίας με έμφαση στην πτυχιακή εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ο νησιωτικός τουρισμός και η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Προκλήσεις και Ευκαιρίες για τον Παράκτιο και Θαλάσσιο Τουρισμό στην ΕΕ».

Ο νησιωτικός τουρισμός και η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Προκλήσεις και Ευκαιρίες για τον Παράκτιο και Θαλάσσιο Τουρισμό στην ΕΕ». Ο νησιωτικός τουρισμός και η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Προκλήσεις και Ευκαιρίες για τον Παράκτιο και Θαλάσσιο Τουρισμό στην ΕΕ». Εισηγήτρια κα Ελευθερία Φτακλάκη, Αντιπεριφερειάρχης

Διαβάστε περισσότερα

YΠΟΔΕΙΓΜΑ ΙΙ ΖΩΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ/-ΩΝ

YΠΟΔΕΙΓΜΑ ΙΙ ΖΩΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ/-ΩΝ YΠΟΔΕΙΓΜΑ ΙΙ ΖΩΝΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ/-ΩΝ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΠΟΥΡΔΗ ΜΑΡΙΝΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Στην αλόγιστη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Δεν μπορούσαμε λοιπόν, παρά να στηρίξουμε την πρωτοβουλία της Helexpo με κάθε τρόπο και βεβαίως να τη θέσουμε υπό την αιγίδα του Συνδέσμου.

Δεν μπορούσαμε λοιπόν, παρά να στηρίξουμε την πρωτοβουλία της Helexpo με κάθε τρόπο και βεβαίως να τη θέσουμε υπό την αιγίδα του Συνδέσμου. «Η Τουριστική αγορά και η δυναμική του Θρησκευτικού και πολιτιστικού τουρισμού» ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΛΩΝΗΣ, Πρόεδρος ΗΑΤΤΑ Θεσσαλονίκη, Πέμπτη 22 Νοεμβρίου 2012 Παναγιώτατε, Σεβάσμιοι Μητροπολίτες,. Αξιότιμε κύριε

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ 1 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΗΣ ΕΞΥΠΝΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ (SMART SPECIALIZATION)

ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΗΣ ΕΞΥΠΝΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ (SMART SPECIALIZATION) ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΗΣ ΕΞΥΠΝΗΣ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ (SMART SPECIALIZATION) Κοκκινοπλίτης Κωνσταντίνος Kokkinoplitis Konstantinos is Expert to DG Regio, European Commission in Innovation

Διαβάστε περισσότερα