ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΦΕ ΑΡΚΟΥΔΑΣ (URSUS ARCTOS) ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΙΧΝΩΝ ΤΟΥΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΦΕ ΑΡΚΟΥΔΑΣ (URSUS ARCTOS) ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΙΧΝΩΝ ΤΟΥΣ"

Transcript

1 Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Βιολογίας Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Κατεύθυνση Περιβαλλοντικής Βιολογίας ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΦΕ ΑΡΚΟΥΔΑΣ (URSUS ARCTOS) ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΙΧΝΩΝ ΤΟΥΣ ΠΕΤΡΙΔΟΥ ΜΑΡΙΑ Επιβλέποντες καθηγητές: Σγαρδέλης Στέφανος Γιουλάτος Διονύσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009

2 ii ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΤΟΜΩΝ ΚΑΦΕ ΑΡΚΟΥΔΑΣ (URSUS ARCTOS) ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΕΤΡΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΙΧΝΩΝ ΤΟΥΣ ΠΕΤΡΙΔΟΥ ΜΑΡΙΑ Επιβλέποντες καθηγητές: Σγαρδέλης Στέφανος Γιουλάτος Διονύσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009

3 iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ...a ΕΛΛΗΝΙΚΗ... a ΑΓΓΛΙΚΗ... a 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η μη επεμβατική μελέτη των σαρκοφάγων θηλαστικών Ταυτοποίηση ατόμων Περιγραφή - Γενικά στοιχεία οικολογίας της καφέ αρκούδας Μορφολογικά χαρακτηριστικά Μορφολογικά χαρακτηριστικά του πέλματος Διατροφή - Αναπαραγωγή - Χειμέριος λήθαργος Δραστηριότητα - χωροκράτια - κοινωνική οργάνωση - διασπορά Ενδιαιτηματικές απαιτήσεις Απειλές και καθεστώς προστασίας της καφέ αρκούδας Στόχοι ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Περιοχή Μελέτης Παρακολούθηση ραδιοσημασμένων ατόμων καφέ αρκούδας Οι διαστάσεις των ιχνών που μετρήθηκαν Η μέθοδος του ελαχίστου περιγράμματος Σωματομετρικά χαρακτηριστικά των ζώων... 20

4 iv 2.6 Στατιστική ανάλυση ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Επίδραση του υποστρώματος στο μέγεθος του ίχνους Επιλογή μεταβλητών Ταυτοποίηση ατόμων βάση των βιομετρικών χαρακτηριστικών των ιχνών Δέντρο απόφασης για τα συνολικά δεδομένα Δέντρα απόφασης για τα άτομα με τουλάχιστον 7 ίχνη ανά άτομο Δέντρα απόφασης για ίχνη και διασκελισμούς Μέγεθος του αριθμού των ιχνών μέσα σε ένα σύνολο ιχνών Ανάλυση των σωματομετρικών χαρακτηριστικών της καφέ αρκούδας Μεταβολή του μεγέθους του πέλματος των ζώων κατά τη βάδιση Συσχέτιση μεταξύ των σωματομετρικών χαρακτηριστικων των ζώων Συσχέτιση μεταξύ των διαστάσεων των πελμάτων και των σωματομετρικών χαρακτηριστικών των ζώων ΣΥΖΗΤΗΣΗ Επιλογή διαστάσεων για το πρωτόκολλο Μελέτη σωματομετρικών χαρακτηριστικών Τυποποίηση στην εξαγωγή της πληροφορίας Πρακτική εφαρμογή της μεθόδου για καταμέτρηση πληθυσμού και παρακολούθηση του είδους Συλλογή ιχνών κάτω από διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες στην Ελλάδα Θετικά και περιορισμοί της μεθόδου ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...54

5 v ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...55 Ξενόγλωσση Ελληνική... 60

6 a ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Μια αντικειμενική μη επεμβατική μέθοδος αναπτύχθηκε για την ταυτοποίηση ατόμων καφέ αρκούδας μέσω των βιομετρικών χαρακτηριστικών των ιχνών τους. Μετρήθηκαν 24 διαστάσεις (16 στα ίχνη, 8 στους διασκελισμούς) σε ίχνη εμπρόσθιων πελμάτων 11 ατόμων (7 ραδιοσημασμένα, 4 άγνωστα) στην κεντρική Πίνδο. Για τη μείωση των μετρήσεων πραγματοποιήθηκε πολλαπλή παλινδρόμηση ώστε να παραληφθούν οι παράμετροι που σχετίζονται γραμμικά και διαφέρουν από το δεξί στο αριστερό πέλμα. Για την επιλογή των σημαντικότερων βιομετρικών χαρακτηριστικών ενός ίχνους και τον υπολογισμό του αριθμού των ιχνών που πρέπει να μετρούνται ανά άτομο δημιουργήθηκαν δέντρα απόφασης. Για τη διερεύνηση της σχέσης των βιομετρικών χαρακτηριστικών του ίχνους και των σωματομετρικων χαρακτηριστικών του ζώου πραγματοποιήθηκε ανάλυση συσχέτισης σε δεδομένα 23 ατόμων καφέ αρκούδας. Βρέθηκε ότι (α) οι σημαντικότερες παράμετροι για την ταυτοποίηση των ζώων ήταν το πλάτος, το νύχι βάση 2, το πλάτος εξωτερικού δαχτύλου και ο αριστερός διασκελισμός με ποσοστό ακρίβειας έως και 94%, (β) πρέπει να μετρούνται τουλάχιστον 7 ίχνη ανά άτομο και (γ) υπάρχει αντιστοιχία σωματικών χαρακτηριστικών του ζώου με το πλάτος του ίχνους. Τα θετικά, οι περιορισμοί και οι πρακτικές εφαρμογές της μεθόδου αναλύονται σε σχέση με τη παρακολούθηση των πληθυσμών καφέ αρκούδας. ΑΓΓΛΙΚΗ An objective, non-invasive technique was developed for identifying individual brown bears from their footprints. Measurements of 24 dimensions (16 on footprints, 8 on strides) of footprints of the front feet of 11 individuals (7 radiomarked, 4 unknown) in central mount Pindos were taken. Multiple regression analysis was used to remove correlated variables. The remaining variables did not differ between left and right footprints. To examine which of the features of the footprint might provide a distinctive geometrical profile of a particular animal and the number of the tracks

7 b that should be measured per individual, decision trees were created. To examine the relationship between the features of the footprint and the body dimensions of the individual, correlation analysis was applied on a set of data for 23 brown bears. Results: (a) the most important measurements for the identification of individuals were the width of the track, the nail - base 2 distance, the width of outer finger and the left stride, (b) the minimum number of tracks that should be measured per person was estimated to be equal with 7, (c) statistically significant correlation was found between the front foot width and particular body dimensions. The advantages, limitations and practical applications of the track identification technique are discussed in relation to monitoring brown bear populations.

8 1 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα σαρκοφάγα θηλαστικά αντιμετωπίζουν αμέτρητες προκλήσεις στον υπερκατοικημένο πλανήτη μας. Καθώς οι απειλές της απώλειας και του κατακερματισμού των ενδιαιτημάτων συνεχίζουν να αυξάνονται, πολλοί πληθυσμοί σαρκοφάγων υπόκεινται σε δραματική μείωση των επικρατειών τους και υπάρχει επείγουσα ανάγκη προστασίας τους (Laliberte & Ripple 2004). Ταυτόχρονα, σε ορισμένες περιοχές, πληθυσμοί σαρκοφάγων που έχουν υποστεί σοβαρή πληθυσμιακή μείωση τον προηγούμενο αιώνα ανακτούν χαμένο έδαφος ως αποτέλεσμα της φυσικής αναδάσωσης ή λόγω του ότι αποτελούν αντικείμενο προστασίας εξαιτίας της οικολογικής τους σημασίας και της έλξης που ασκούν στον άνθρωπο. Συνήθως, όμως, στις περιοχές αυτές συνήθως δημιουργούνται προβλήματα συνύπαρξης με τον άνθρωπο (MacKay et al. 2008, Linnell et al. 1998). Τα μεγάλα σαρκοφάγα θηλαστικά προσελκύουν το ενδιαφέρον του κοινού περισσότερο από κάθε άλλη ομάδα άγριας ζωής (Barea-Azcon et al. 2006). Ανάμεσα στις ερωτήσεις οικολογικού ενδιαφέροντος, αυτή που φαίνεται να προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι το ερώτημα του πληθυσμιακού μεγέθους των σαρκοφάγων θηλαστικών. Η ύπαρξη μεθόδων για την εκτίμηση του πληθυσμιακού μεγέθους των μεγάλων σαρκοφάγων είναι σημαντική για τον προσδιορισμό των κατάλληλων μέτρων προστασίας. Επίσης, επαναλαμβανόμενες εκτιμήσεις του πληθυσμιακού μεγέθους είναι ζωτικές για να εξακριβωθεί η τάση του πληθυσμού και το επίπεδο επιτυχίας ή αποτυχίας των διαχειριστικών μέτρων (Linnell et al. 1998). Όμως, ο υπολογισμός του πληθυσμιακού μεγέθους των σαρκοφάγων θηλαστικών είναι δύσκολος επειδή πολλές φορές δεν μπορούν να παρατηρηθούν άμεσα λόγω της χαμηλής πυκνότητας του πληθυσμού τους, της μεγάλης χωροκράτιας και της κρυπτικής συμπεριφοράς που τα χαρακτηρίζει (MacKay et al. 2008, Linnell et al. 1998, Stander 1998). Για το λόγο αυτό χρησιμοποιούνται έμμεσοι μέθοδοι παρατήρησης τους, γνωστές και ως μη επεμβατικές.

9 2 1.1 Η μη επεμβατική μελέτη των σαρκοφάγων θηλαστικών Τα τελευταία είκοσι χρόνια η επιστημονική βιβλιογραφία έχει κατακλυστεί από μελέτες στις οποίες γίνεται αναφορά στη χρήση μη επεμβατικής μεθοδολογίας. Αρχικά, αναφέρθηκε αποκλειστικά σε περιπτώσεις όπου γενετικά δείγματα συλλέγονται «χωρίς να χρειάζεται να συλληφθεί ή να ενοχληθεί το αντικείμενο μελέτης» (Taberlet et al 1999). Ο ορισμός αυτός συνδέεται σημειολογικά με έναν πιο ήπιο και ακίνδυνο τρόπο μελέτης ζώων ο οποίος είναι επιστημονικά πιο αποδεκτός, επειδή έχει (ή ενδεχομένως έχει) λιγότερες επιπτώσεις στο αντικείμενο μελέτης. Δημιουργείται, έτσι, η εικόνα μιας μεθοδολογίας πιο ανθρώπινης και κοινωνικά αποδεκτής από άλλους τρόπους μελέτης της άγριας πανίδας (Soldberg et al. 2006). Πρόσφατα, ο όρος «μη επεμβατικός» έχει διευρυνθεί και δεν περιορίζεται μόνο στη συλλογή γενετικών δειγμάτων. Πολλοί ερευνητές έχουν βασιστεί στη μελέτη έμμεσων ενδείξεων της παρουσίας των ζώων, γνωστών και ως βιοδηλωτικών ενδείξεων. Οι βιοδηλωτικές ενδείξεις ενός ζώου είναι τα ίχνη του (δηλαδή τα αποτυπώματα των πελμάτων του), τα περιττώματα του και τα σημάδια χωροκράτιας (π.χ. σπασμένα κλαδιά) και διατροφής (π.χ. αναποδογυρισμένες πέτρες) (Linnel et al. 1998, Barea-Azcon et al. 2006, Heydon et al. 2000). Στην πιο απλή μορφή τους, οι βιοδηλωτικές ενδείξεις στοχεύουν στην εξακρίβωση της παρουσίας ενός είδους (Barea-Azcon et al. 2006). Κάτω από συγκεκριμένες, όμως, συνθήκες μπορούν να τυποποιηθούν ώστε να περιγραφεί η κατανομή του είδους, να υπολογιστεί η σχετική και απόλυτη αφθονία του και να εκτιμηθούν οι τάσεις μεταβολής του πληθυσμού (MacKay et al. 2008). Πιο συγκεκριμένα, η χρήση ιχνών έχει αφαρμοστεί για τη μελέτη διαφόρων πληθυσμών ειδών σε ολο τον κόσμο, όπως η κόκκινη αλεπού και η βίδρα στην Ευρώπη (Servin et al. 1987, Θεοδωρόπουλος 2006), το κοάτι στη Νότια Αμερική (Yanosky & Mercolli 1992), τα αγριόσκυλα και οι αγριόγατες στην Αυστραλία (Edwards et al. 2000) και οι λεοπαρδάλεις, τα λιοντάρια και τα αγριόσκυλα στην Αφρική (Stander 1998). Η καταγραφή των ιχνών είχε πολύ ευρεία χρήση και για τη μελέτη της καφέ αρκούδας, πριν τη χρήση της τηλεμετρίας. Τα ίχνη γενικότερα για την παρακολούθηση πληθυσμών καφέ αρκούδας έχουν χρησιμοποιηθεί σε διάφορες χώρες όπως Ισπανία (Clevenger et al. 1996), Νορβηγία (Egmork 1994), Εσθονία

10 3 (Valdmann et al ), Η.Π.Α. (Kendall et al. 1992), Σουηδία (Zajec et al. 2005) και Ιταλία (Posillico et al. 2004). 1.2 Ταυτοποίηση ατόμων Οι πιο ακριβείς και αξιόπιστες μέθοδοι υπολογισμού του μεγέθους του πληθυσμού ενός είδους είναι αυτές που περιλαμβάνουν την αναγνώριση ξεχωριστών ατόμων (Linnell et al. 1998). Οι παρούσες μη επεμβατικές μέθοδοι ταυτοποίησης και παρακολούθησης ατόμων ενός είδους περιλαμβάνουν τη γενετική ταυτοποίηση με χρήση DNA, τα αυτόματα συστήματα καταγραφής κίνησης και τα βιομετρικά χαρακτηριστικά των ιχνών (Linnell et al. 1998, MacKay et al. 2008). Συγκεκριμένα, οι γενετικές μέθοδοι περιλαμβάνουν τη χρήση DNA από περιττώματα, τρίχες, ούρα ή φτερά ως αναγνωριστική γενετική «ετικέτα» που περιλαμβάνει χρήσιμες πληροφορίες για τον πληθυσμό και τον υπολογισμό σημαντικών γενετικών παραμέτρων (Bellemain & Taberlet 2004). Για την καφέ αρκούδα χρησιμοποιούνται τρίχες που συλλέγονται από ειδικές κατασκευές (συρματοπλέγματα γύρω από στύλους, Karamanlidis et al. 2007) και περιττώματα (Bellemain et al. 2007). Με τη χρήση αυτόματων συστήματων καταγραφής κίνησης, μπορούν να γίνουν πληθυσμιακές εκτιμήσεις για είδη με χαρακτηριστικά φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, όπως τα περισσότερα αιλουροειδή (Karanth & Nichols 1998). Παρόλο που η καφέ αρκούδα δεν διαθέτει ιδιαίτερα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά που να επιτρέπουν την εκτεταμένη χρήση της μεθόδου αυτής στην εκτίμηση πληθυσμών, αυτόματα συστήματα καταγραφής κίνησης έχουν χρησιμοποιηθεί πολύ για τη μελέτη τους (Ball 1980, Mace et al. 1994). Τα ίχνη σπάνια έχουν χρησιμοποιηθεί για τον υπολογισμό της αφθονίας σαρκοφάγων λόγω του ότι οι προσπάθειες που έχουν γίνει για την ταυτοποίηση ατόμων μέσω των ιχνών τους είχε περιορισμένη επιτυχία. Ωστόσο, ανάλυση λεπτομερών μετρήσεων του πέλματος πραγματοποιήθηκε για την ταυτοποίηση ατόμων πούμα (Smallwood & Fitzhugh 1993, Grigione et al. 1999, Lewison et al. 2001), τίγρης (Sharma et al. 2005, ), λεοπάρδαλης του χιονιού (Riordan 1998) αλλά και μαύρου και λευκού ρινόκερου (Jewell et al. 2001, Alibhai et al. 2008).

11 4 Η μέθοδος της ταυτοποίησης ατόμων μέσω των βιομετρικών χαρακτηριστικών των ιχνών τους δεν έχει εφαρμοστεί ευρέως για τα περισσότερα είδη σαρκοφάγων, ούτε έχει δοκιμαστεί επαρκώς για να προσφέρει πληροφορίες που θα οδηγήσουν σε υπολογισμούς της αφθονίας (MacKay et al. 2008). Όμως, παρόλους τους περιορισμούς της, η προσέγγιση αυτή συνεχίζει να κινεί το ενδιαφέρον και αυτή τη στιγμή ερευνάται σε ένα αριθμό ειδών, από λιοντάρια στη Νότιο Αφρική μέχρι λύγκες στην Πορτογαλία (Jewell, Alibhai προσωπική επικοινωνία) και πολικές αρκούδες στο βόρειο Καναδά (Unger 2006). Όσον αφορά στην καφέ αρκούδα, παλιότερες προσπάθειες, που χρησιμοποίησαν διαστάσεις ιχνών για την αναγνώριση ατόμων με σκοπό τον υπολογισμό του ελάχιστου μεγέθους του πληθυσμού παρουσιάστηκαν ως προβληματικές (Edwards & Green 1959, Klein 1959, Reinhart & Mattson 1989), Από την άλλη, οι Taberlet et al. (1997) χρησιμοποίησαν επιτυχώς διαστάσεις ιχνών καφέ αρκούδας στα Πυρηναία Όρη για υπολογισμό μικρού πληθυσμού με ταυτόχρονη γενετική ανάλυση DNA από περιττώματα. Συγκεκριμένα, βρήκαν ότι δύο διαστάσεις, το πλάτος ίχνους και το μεσοδαχτύλιο διάστημα, τεκμηρίωναν τη γενετική ταυτοποίηση έξι ατόμων αρκούδας. Επίσης, ο Mattson (2003), κατάφερε να μελετήσει επιτυχώς τη σχέση ανάμεσα στο φύλο και την ηλικιακή κλάση και το πλάτος του πρόσθιου πέλματος, καθώς και τις σχέσεις που εξηγούν τη μεταβολή του μεγέθους του ίχνους ανάλογα με τον τύπο του υποστρώματος.

12 5 1.3 Περιγραφή - Γενικά στοιχεία οικολογίας της καφέ αρκούδας Οι αρκούδες ανήκουν στην οικογένεια Ursidae (υπό-οικογένεια Ursinae) της τάξης Carnivora (Σαρκοφάγα). Από τα 8 είδη αρκούδας που απαντώνται παγκοσμίως, η καφέ αρκούδα (Ursus arctos) έχει την ευρύτερη εξάπλωση (Servheen et al. 1999). Η καφέ αρκούδα (Ursus arctos) βρίσκεται στην Ευρασία και Βόρεια Αμερική, η πολική αρκούδα (U. maritimus) στην Αρκτική, η Αμερικάνικη μαύρη αρκούδα (U. americanus) στη Βόρεια Αμερική, η διοπτροφόρος αρκούδα (Tremarctos ornatus) στη Νότια Αμερική και η αρκούδα του ήλιου (Helarctos malayanus), η Ασιατική μαύρη αρκούδα (U. thibetanus), η αρκούδα του μελιού (Melursus ursinus) και το γιγαντιαίο πάντα (Ailuropoda melanoleuca) στην Ασία Μορφολογικά χαρακτηριστικά Η καφέ αρκούδα χαρακτηρίζεται από σεξουαλικό διμορφισμό και τα αρσενικά είναι συνήθως μεγαλύτερα και βαρύτερα από τα θηλυκά (Blanchard 1987, Glenn 1980). Το ύψος ενός ενήλικου ζώου στον τράχηλο μπορεί να φτάσει τα 110 εκατοστά, ενώ το συνολικό μήκος από την άκρη του ρύγχους ως την πολύ μικρή ουρά κυμαίνεται από 170 έως 220 εκατοστά (Κριτσέπη & Μερτζάνης 1998). Το βάρος των αρσενικών κυμαίνεται από 110 έως 250 κιλά και των θηλυκών από 70 έως 120 κιλά (Κριτσέπη & Μερτζάνης 1998). Το βάρος δεν είναι ποτέ σταθερό. Το φθινόπωρο φτάνει τη μέγιστη τιμή του, εφόσον το ζώο έχει αποθηκεύσει μεγάλες ποσότητες λίπους για να καλύψει τις ανάγκες του κατά την περίοδο του χειμέριου ληθάργου, ενώ την άνοιξη πέφτει στο ελάχιστο, μιας και το λίπος έχει καταναλωθεί κατά τη περίοδο του χειμέριου ληθάργου (Κριτσέπη & Μερτζάνης 1998) Μορφολογικά χαρακτηριστικά του πέλματος Η αρκούδα είναι πελματοβάμων ζώο που σημαίνει ότι βαδίζει πατώντας με όλο το πέλμα στο έδαφος ξεκινώντας με τη πτέρνα και φτάνοντας σταδιακά στα δάχτυλα για την απομάκρυνση από το έδαφος (Μερτζάνης 2005). Στο πέλμα της υπάρχουν

13 6 κατάλληλα «μαξιλάρια» τα οποία παρέχουν ικανότητα πρόσφυσης και απορροφούν τους κραδασμούς του τρεξίματος και του άλματος (Halfpenny 1986). α β Eικόνα 1.1α,β: Το πρόσθιο πέλμα (α) και το οπίσθιο πέλμα (β) καφέ αρκούδας Στο κάθε πόδι υπάρχουν πέντε δάχτυλα στο καθένα από τα οποία βρίσκεται ένα μαξιλάρι. Το μικρότερο δάχτυλο βρίσκεται στην εσωτερική μεριά του πέλματος (σε αντίθεση με τον άνθρωπο) και δεν είναι πάντα ορατό σε όλα τα ίχνη. Το οπίσθιο πέλμα (εικόνα 1.1β) είναι μεγαλύτερο και σαφώς διαφέρει από το πρόσθιο (εικόνα 1.1α) Τα μεσαία και μετακάρπια μαξιλάρια ενώνονται και σχηματίζουν ένα ενιαίο μεγάλο μαξιλάρι στο πίσω πόδι, δίνοντας ένα ορθογώνιο σχήμα στο ίχνος που μοιάζει με αυτό του ανθρώπινου ποδιού. Το πρόσθιο πέλμα είναι τετράγωνο σε σχήμα και μετά το μεσαίο μαξιλάρι υπάρχει ένα μικρό μετακάρπιο μαξιλάρι το οποίο δεν φαίνεται συνήθως στα ίχνη. Το μετακάρπιο μαξιλάρι στο πρόσθιο άκρο βρίσκεται στο εξωτερικό του πέλματος και το μεσαίο μαξιλάρι είναι πλατύτερο στο εξωτερικό του πέλματος (Halfpenny 1986). Τα νύχια είναι μη συσταλτά και συνήθως φαίνονται στα ίχνη (Halfpenny 1986). Επίσης, είναι ελαφρώς κυρτά και στα πρόσθια άκρα είναι μεγαλύτερα από ότι στα οπίσθια (Swenson et al. 2000). Η αρκούδα είναι πλαγιοβαδιστική, δηλαδή μετακινεί τα δύο πόδια της ίδιας πλευράς σε κάθε βήμα (Μερτζάνης 2005). Το πιο χαρακτηριστικό βάδισμα της αρκούδας είναι το περπάτημα. Όταν το ζώο περπατάει, το οπίσθιο πόδι τοποθετείται εμπρός από το πρόσθιο πόδι (Halfpenny 1986) (εικόνα 2.2).

14 7 Ίχνος οπίσθιου πέλματος Ίχνος πρόσθιου πέλματος Εικόνα 2.2: Το βάδισμα της καφέ αρκούδας Διατροφή - Αναπαραγωγή - Χειμέριος λήθαργος Η δίαιτα της καφέ αρκούδας απαρτίζεται κυρίως από τροφή φυτικής προέλευσης και ένα μικρό ποσοστό τροφής ζωικής προέλευσης, κυρίως αποτελούμενη από μυρμήγκια. Ποώδη φυτά, σαρκώδεις και ξηροί καρποί αποτελούν το μεγαλύτερο τμήμα της διατροφής της (Mealey 1980, Pearson 1974, Vlachos et al 2000). Το είδος παρουσιάζει σεξουαλική ωριμότητα στα 4-5 έτη (Craighead et al. 1974), είναι πολυγαμικό και η αναπαραγωγική περίοδος εκτείνεται από Μάιο έως τον Ιούλιο. Μετά τη γονιμοποίηση, τα ωάρια πέφτουν σε λανθάνουσα κατάσταση και η εμφύτευση τους στη μήτρα πραγματοποιείται στα τέλη Νοεμβρίου. Τα θηλυκά κατά το Φεβρουάριο Μάρτιο γεννούν 1-4 μικρά στη φωλιά τους. Τα νεαρά φτάνουν στην ανεξαρτησία τους στην ηλικία 1.4 ή 2.4 χρονών στην Ευρώπη (Swenson et al. 2000). Στο τέλος του φθινοπώρου, η καφέ αρκούδα έχει αρκετό λιπώδη ιστό για να πέσει σε λήθαργο για 3-7 μήνες. Οι φωλιές σκάβονται στο έδαφος ή χρησιμοποιούνται φυσικές κοιλότητες κάτω από πέτρες, ρίζες δέντρων κ.α. Σε νοτιότερους πληθυσμούς (π.χ. Κροατία, Ισπανία, Ελλάδα) μερικές αρκούδες μπορεί να παραμείνουν ενεργές όλο το χρόνο (Swenson et al. 2000).

15 Δραστηριότητα - χωροκράτια - κοινωνική οργάνωση - διασπορά Η καφέ αρκούδα μπορεί να είναι ενεργή τη μέρα και τη νύχτα, απαντάται σε χαμηλές πυκνότητες και έχει μεγάλη χωροκράτια (Swenson et al. 2000). Τα αρσενικά έχουν πολύ μεγαλύτερο ζωτικό χώρο από ότι τα θηλυκά (Blanchard & Knight 1991, Dahle & Swenson 2003). Το μέγεθος της χωροκράτιας των αρσενικών κυμαίνεται από έως 128 km 2 στη Σκανδιναβία και στην Κροατία, αντίστοιχα, ενώ το μέγεθος της χωροκράτιας των θηλυκών είναι 280 και 58 km 2, αντίστοιχα (Dahle & Swenson 2003, Swenson 2000). Στον ελλαδικό χώρο ένα θηλυκό άτομο είχε μεγαλύτερη χωροκράτια με τα μικρά της (280 km 2 ) από ότι μόνο του (59 km 2, Mertzanis 2005) Επίσης, στον ελλαδικό χώρο παρατηρήθηκε ότι οι αρσενικές αρκούδες διανύουν μεγαλύτερες αποστάσεις ημερησίως (κατά μέσο όρο 2,56 χλμ) σε σχέση με ένα θηλυκό (κατά μέσο όρο 1,5 χλμ). Οι εποχές που οι αρκούδες κινούνται περισσότερο διανύοντας μεγάλες αποστάσεις είναι η άνοιξη και το φθινόπωρο. Οι μεγαλύτερες αποστάσεις που διανύθηκαν είναι 178 χλμ το φθινόπωρο και 189 χλμ την άνοιξη. Η μεγαλύτερη απόσταση που διένυσε αρκούδα μέσα σε μία ημέρα υπολογίστηκε σε 18 χλμ. (Μερτζάνης 2005). Η καφέ αρκούδα είναι είδος μοναχικό και κρυπτικό. Τα θηλυκά και τα αρσενικά συναντιούνται μόνο κατά την περίοδο αναπαραγωγής. Η διασπορά επηρεάζεται από τα αρσενικά ενώ τα θηλυκά εγκαθιστούν τη χωροκράτια τους μέσα ή δίπλα στη χωροκράτια της μητέρας τους (Blanchard & Knight 1991). Μεγαλύτερη διασπορά συνδέεται με θετικούς ρυθμούς αύξησης στους πληθυσμούς της καφέ αρκούδας. Τέλος, υπάρχει εκτεταμένη επικάλυψη στα όρια χωροκράτιας των ατόμων (Swenson et al. 2000, Kanellopoulos et al. 2006) Ενδιαιτηματικές απαιτήσεις Η καφέ αρκούδα έχει μεγάλη προσαρμοστικότητα σε διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες. Με μικρή ή καθόλου ανθρώπινη παρέμβαση, το είδος στο παρελθόν, καταλάμβανε φυλλοβόλα και κωνοφόρα δάση, στέππες και περιοχές

16 9 βόρειας και αλπικής τούνδρας. Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής της είναι ακατάλληλο ως ενδιαίτημα εξαιτίας της ανθρώπινης παρέμβασης και παρουσίας και πλέον βρίσκεται σε δασώδεις περιοχές με μικρή ανθρώπινη πυκνότητα (Swenson et al. 2000). Η χρήση του ενδιαιτήματος επηρεάζεται ισχυρά από τη διαθεσιμότητα τροφής (Mertzanis 2008). Επίσης, με τη διαθεσιμότητα της τροφής σχετίζεται θετικά και η πυκνότητα πληθυσμού. Οι πληθυσμοί των παραγωγικών δασών οξυάς και δρυός στα Καρπάθια Όρη και την Διναρική Οροσειρά έχουν πολύ μεγαλύτερη πυκνότητα σε σχέση με τους πληθυσμούς των βόρειων κωνοφόρων δασών (Swenson et al. 2000). Στην οροσειρά της Πίνδου το είδος φάνηκε να προτιμά περισσότερο τα μεικτά αγροδασικά ενδιαιτήματα (Kanellopoulos et al. 2006). Σημαντικό στοιχείο για την προτίμηση του ενδιαιτήματος είναι η προστασία που μπορεί να τους παρέχει. Οι αρκούδες προτιμούν να βρίσκουν καταφύγιο σε δάση κατά τη διάρκεια της ημέρας (Swenson et al. 2000). Ακόμη, πολύ σημαντικό στοιχείο είναι οι θέσεις φωλιάσματος που σχετίζονται με απομονωμένες περιοχές με χαμηλή ανθρώπινη όχληση (Swenson et al. 2000). 1.4 Απειλές και καθεστώς προστασίας της καφέ αρκούδας Η καφέ αρκούδα είναι το πιο ευρέως κατανεμημένο είδος αρκούδας στον κόσμο, με κατανομή στην Ευρώπη, Ασία και Βόρεια Αμερική, σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από αρκτική τούνδρα μέχρι ξηρά έρημα ενδιαιτήματα (Swenson et al. 2000). Το καθεστώς της καφέ αρκούδας στην Ευρώπη έχει υποστεί δραματικές αλλαγές τους τελευταίους πέντε αιώνες. Έχει υπολογιστεί ότι, κατά την διάρκεια αυτή, η κατανομή της ευρωπαϊκής καφέ αρκούδας έχει μειωθεί κατά 60% και το συνολικό μέγεθος του πληθυσμού της έχει μειωθεί έως και 50%, ενώ την ίδια στιγμή, έχει εξαφανιστεί από κάποιες ευρωπαϊκές χώρες (Mertzanis 1994a, 1994b). Αυτή τη στιγμή η κατανομή της αρκούδας στη Ευρώπη αποτελείται από τέσσερις κεντρικούς ξεχωριστούς πυρήνες διαφορετικής επιφάνειας και διαφόρων βαθμών κατακερματισμού. Οι πυρήνες εκτείνονται από τον πιο σημαντικό σε έκταση και αριθμό Σκανδιναβικό Ρωσικό, μέχρι τους άκρως κατακερματισμένους και

17 10 απομονωμένους υποπληθυσμούς της νοτιοδυτικής Ευρώπης (Ισπανία, Γαλλία) (Swenson et al. 2000, Mertzanis 1994a, εικόνα 1.3). Εικόνα 1.3: Η κατανομή της καφέ αρκούδας στην Ευρώπη. Το πιο νότιο όριο κατανομής του είδους στην Ευρώπη βρίσκεται στην Ελλάδα (Mertzanis 1999). Η κατανομή της καφέ αρκούδας στην Ελλάδα αποτελείται από δύο ξεχωριστούς πυρήνες, έναν στην οροσειρά της Πίνδου και έναν στην οροσειρά της Ροδόπης (εικόνα 1.4). Η συνολική έκταση της κατανομής αποτελείται από μια επιφάνεια περίπου km 2. Το ελάχιστο μέγεθος του πληθυσμού υπολογίζεται στα άτομα με τάσεις ανάκαμψης σε κάποιες περιοχές της Πίνδου (Mertzanis 2005, Swenson et al. 2000). Την τελευταία δεκαετία παρατηρούνται συστηματικά περιπτώσεις επαναποίκησης της αρκούδας σε περιοχές όπου είχε εξαφανιστεί εδώ και δεκαετίες και ειδικά στον ορεινό άξονα της Νότιας Πίνδου αλλά και σε άλλους ορεινούς όγκους όπως: Βόρας, Πάϊκο, Βέρμιο, Ανατ. Χάσια, Κάτω Όλυμπος (Μερτζάνης 2005, εικόνα 1.4).

18 11 Εικόνα 1.4: Η κατανομή της καφέ αρκούδας στην Ελλάδα και οι περιοχές επαναποίκησης. Η κατάσταση της καφέ αρκούδας στην Ελλάδα παραμένει κρίσιμη και αντιμετωπίζει σημαντικές απειλές από την ανθρωπογενή θνησιμότητα και τον κατακερματισμό, την απώλεια και την υποβάθμιση του ενδιαιτήματος (Mertzanis 1999, Servheen et al. 1999, Swenson et al. 2000). Λόγω της ανησυχητικής κατάστασης και του αυξανόμενου ενδιαφέροντος, λήφθηκαν άμεσα μέτρα προστασίας που καλύπτουν νομικές και πρακτικές πλευρές του προβλήματος σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Επιπλέον, πραγματοποιούνται ποικίλα ερευνητικά προγράμματα με σκοπό τις ανάγκες διατήρησης του είδους με στόχο τη δημιουργία μιας εφικτής και μακροπρόθεσμης στρατηγικής διατήρησης, σε διεθνές επίπεδο αν είναι εφικτό (Swenson et al. 2000, Mertzanis 1994a, 1994b). Η Ελλάδα έχει επικυρώσει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση της Βέρνης (1979) για την Προστασία της Ευρωπαϊκής Πανίδας και των Φυσικών Βιοτόπων, η οποία περιλαμβάνει τη καφέ αρκούδα στον πίνακα των αυστηρά προστατευόμενων ειδών. Σύμφωνα με τη σύμβαση της Βέρνης, απαγορεύεται η σύλληψη, η κατοχή και ο φόνος του είδους, το εμπόριο του ζώου (νεκρού ή ζωντανού) ή τμημάτων αυτού και η υποβάθμιση ή καταστροφή τόπων αναπαραγωγής του είδους. Η σύμβαση υποχρεώνει τα συμβαλλόμενα κράτη να λάβουν τα απαραίτητα νομοθετικά ή/και διοικητικά μέτρα για την προστασία των βιοτόπων του είδους. Σύμφωνα με τη σύμβαση για τη ρύθμιση του διεθνούς εμπορίου των απειλούμενων ειδών χλωρίδας και πανίδας (CITES) η οποία επικυρώθηκε από την Ελλάδα το 1984, η καφέ αρκούδα περιλαμβάνεται στο παράρτημα ΙΙ και απαγορεύεται το εμπόριο της καθώς και το εμπόριο τμημάτων της. Σύμφωνα με την οδηγία 92/43 της Ε.Ε για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, η καφέ αρκούδα περιλαμβάνεται στον

19 12 κατάλογο ειδών προτεραιότητας και στον κατάλογο των ειδών η διατήρηση των οποίων επιβάλλει το καθορισμό δικτύου ειδικών ζωνών προστασίας. Επίσης, σύμφωνα με το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ειδών της IUCN (International Union for the Conservation of Nature), η καφέ αρκούδα θεωρείται «κινδυνεύον» είδος. Τέλος, διάφορες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που ρυθμίζουν θέματα περιβάλλοντος συνδέονται έμμεσα με την προστασία του είδους ή των ενδιαιτημάτων του π.χ. οδηγία 85/337 «για την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων». 1.5 Στόχοι Η καφέ αρκούδα είναι προστατευόμενο και σε πολλές περιοχές του κόσμου σπάνιο είδος. Σε σπάνια είδη ο υπολογισμός του μεγέθους ενός πληθυσμού είναι κρίσιμος για την παρακολούθησή του και έχει αποδειχτεί ότι οι πιο ακριβείς και αξιόπιστες μέθοδοι υπολογισμού του μεγέθους του πληθυσμού είναι αυτές που περιλαμβάνουν την αναγνώριση ξεχωριστών ατόμων (Linnell 2008). Ο σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η ανάπτυξη και ο έλεγχος μίας νέας μεθόδου για την ταξινόμηση-ταυτοποίηση ξεχωριστών ατόμων καφέ αρκούδας με τη χρήση βιομετρικών χαρακτηριστικών των ιχνών τους. Για την επίτευξή του πρέπει να ικανοποιηθούν οι επιμέρους στόχοι που είναι (α) έλεγχος της επίδρασης του υποστρώματος πάνω στα βιομετρικά χαρακτηριστικά ενός ίχνους, (β) η εύρεση συγκεκριμένων και διακριτών βιομετρικών χαρακτηριστικών τα οποία είναι ικανά να διαχωρίσουν σαφώς άτομα μεταξύ τους, και (γ) εύρεση σχέσεων που να συνδέουν αυτά τα βιομετρικά χαρακτηριστικά με τα σωματομετρικά χαρακτηριστικά του ατόμου στο οποίο ανήκουν Η εκπλήρωση των παραπάνω στόχων πιθανόν να συντελέσει στη δημιουργία μιας επιστημονικής βάσης καταγραφής ατόμων καφέ αρκούδας με γνώμονα τη διατήρηση των πληθυσμών του είδους στην Ελλάδα.

20 13 ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ 2.1 Περιοχή Μελέτης Η συλλογή των δεδομένων της παρούσας εργασίας πραγματοποιήθηκε στην περιοχή των Γρεβενών, και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή μελέτης του προγράμματος «παρακολούθησης και αξιολόγησης των επιπτώσεων στα μεγάλα θηλαστικά και στα ενδιαιτήματα τους από την κατασκευή της Εγνατίας οδού στο τμήμα Παναγιά-Γρεβενά (4.1) (β φάση )». Για να μπορέσουν τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας να χρησιμοποιηθούν στο πρόγραμμα αυτό αποφασίστηκε η συλλογή των δεδομένων να γίνει στην κύρια περιοχή της ερευνητικής δραστηριότητας του προγράμματος. Η βασική περιοχή μελέτης (εικόνα 2.1) βρίσκεται στην περιοχή των Γρεβενών, στο κεντρικό τμήμα της οροσειράς της Πίνδου και έχει έκταση περίπου 800 km 2. Ο βασικός τύπος βλάστησης αποτελείται από δάσης δρυός (Quercus sp.), μαύρης πεύκης (Pinus nigra) και οξυάς (Fagus sp.). Η περιοχή χαρακτηρίζεται από ένα μωσαϊκό πυκνών δασικών εκτάσεων με ανοίγματα και μικρής έκτασης καλλιεργειών. Το υψόμετρο στη βασική περιοχή μελέτης κυμαίνεται μεταξύ μέτρων, ενώ η ανθρώπινη δραστηριότητα στα χαμηλότερα υψόμετρα είναι έντονη (Καραμανλίδης 2008, Mertzanis 2008). Εικόνα 2.1: Η περιοχή μελέτης.

21 Παρακολούθηση ραδιοσημασμένων ατόμων καφέ αρκούδας Η τηλεμετρία ορίζεται ως η αποστολή πληροφοριών από έναν πομπό που βρίσκεται τοποθετημένος σε ένα ζώο σε ένα δέκτη. Η τηλεμετρία είναι πολύ διαδεδομένη στη μελέτη της καφέ αρκούδας (Bjarvall & Sandegren 1987, Dahle & Swenson 2003, Kanellopoulos 2006). Η τηλεμετρία ενώ αρχικά είναι επεμβατική μπορεί να θεωρηθεί ως μη επεμβατική μετά την αρχική παγίδευση του ζώου (Garshelis 2006). Για τους σκοπούς της παρούσας εργασίας πραγματοποιήθηκε παρακολούθηση ραδιο-σημασμένων ατόμων καφέ αρκούδας της περιοχής μελέτης. Στα άτομα αυτά, είχαν προσαρμοστεί δορυφορικά ραδιοκολλάρα με ενσωματωμένο GPS (σύστημα Tellus Remote GSM της Σουηδικής εταιρίας TELEVILT, εικόνα 2.2α). Για την τοποθέτηση του ραδιοκολλάρου (ραδιοσήμανση) στις αρκούδες, είχε πραγματοποιηθεί προηγουμένως σύλληψη με ειδική παγιδα, ακινητοποίηση και αναισθητοποίηση των ζώων (εικόνα 2.2β). Κάθε δέκτης ήταν προγραμματισμένος να λαμβάνει σήμα κάθε δύο ώρες. Την προγραμματισμένη ώρα, οι δέκτες πάνω στα κολλάρα έκαναν εντοπισμό δορυφόρων για διάρκεια εώς και τεσσάρων λεπτών. Αν ένα κολλάρο κλείδωνε τουλάχιστον 3 δορυφόρους αποθηκεύονταν τα ακόλουθα στοιχεία για την θέση της αρκούδας: ημερομηνία, ώρα, γεωγραφικό μήκος και πλάτος, θερμοκρασία, δραστηριότητα και το αν η λήψη της θέσης ήταν δυσδιάστατη (χρήση τριών δορυφόρων για την λήψη) ή τρισδιάστατη (χρήση τουλάχιστον τεσσάρων δορυφόρων για τη λήψη). Το κολλάρο είχε την δυνατότητα να στέλνει τις θέσεις στον ερευνητή χρησιμοποιώντας το ψηφιακό σύστημα κινητής τηλεφωνίας (Global System for Mobile communications GSM). Μέσα στο κολλάρο υπήρχε ενσωματωμένο μόντεμ κινητής τηλεφωνίας με δυνατότητα να στέλνει και να λαμβάνει μηνύματα κειμένου. Ένα μήνυμα περιείχε 6 θέσεις. Τα μηνύματα στέλνονταν στο διακομιστή της εταιρείας Televilt, και από εκεί γινοταν αυτόματη αποστολή στον ερευνητή μεσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομίου. Κατά τη διαδικασία συλλογής δεδομένων, γινόταν εισαγωγή των θέσεων που είχαν ληφθεί από την εταιρεία σε φύλλο επεξεργασίας Microsoft Excel και από εκεί στο λογισμικό ArcMap του ArcGIS 9.2 για την μετατροπή των γεωγραφικών συνταταγμένων σε ΕΓΣΑ 1974 και Greek Grid. Στη συνέχεια, γινόταν προβολή των

22 15 στιγμάτων των συντεταγμένων πάνω σε υπόβαθρο ορθοφωτογραφιών που ήταν διαθέσιμες για την περιοχή μελέτης (εικόνα 2.3) α β Εικόνα 2.2α,β: Ραδιοκολλάρο GPS/GSM και τοποθέτηση του σε αρκούδα. Με τον τρόπο αυτό, η ομάδα μελέτης είχε τη δυνατότητα να επισκεφτεί τις πιο πρόσφατες θέσεις τελευταίες θέσεις όπου βρισκόταν η κάθε αρκούδα και πιο συγκεκριμένα θέσεις κοντά σε δασικούς δρόμους. Όταν στις θέσεις αυτές εντοπίζονταν ίχνη από την ραδιοσημασμένη αρκούδα μετριούνταν ένας συγκεκριμένος αριθμός διαστάσεων των ιχνών. Επίσης, οι ίδιες διαστάσεις μετρούνταν και σε ίχνη από τυχόν άγνωστα ζώα που βρίσκονταν στην περιοχή. Εικόνα 2.3: Χάρτης με τις θέσεις ραδιοσημασμένης αρκούδας.

23 16 Η συλλογή αυτών των βιομετρικών δεδομένων των ιχνών έγινε από το Φθινόπωρο του 2007 έως το Φθινόπωρο του 2009, με πεζοπορικές διαδρομές σε αγροτικούς και δασικούς δρόμους και σε μονοπάτια, όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες ήταν κατάλληλες. Τα προβλήματα που συναντήθηκαν αφορούσαν κυρίως στο υπόστρωμα. Συγκεκριμένα, το υπόστρωμα ήταν πολλές φορές ακατάλληλο λόγω της φυσικής σκληρότητας του εδάφους σε πετρώδεις περιοχές με αποτέλεσμα τα ίχνη των ζώων να μην είναι καθαρά αποτυπωμένα και άρα μη μετρήσιμα. Επίσης, πολλοί δρόμοι ήταν ακατάλληλοι λόγω της χαλικόστρωσης τους ή των χόρτων που είχαν φυτρώσει εξαιτίας της μη συχνής χρήσης τους. Ακόμη, άλλες φορές, ενώ το εδάφος ήταν κατάλληλο για αποτύπωση καλής ποιότητας ιχνών, η επιφάνεια του ήταν διαταραγμένη εξαιτίας διερχόμενων οχημάτων ή κοπαδιών οικόσιτων ζώων. 2.3 Οι διαστάσεις των ιχνών που μετρήθηκαν Για την ανάπτυξη της μεθόδου, μετρήθηκαν διαστάσεις από διαδοχικά ίχνη της ίδιας αρκούδας, με σκοπό να βρεθεί η διακύμανση στις διαστάσεις των πατημάτων από το ίδιο άτομο. Επειδή δεν ήταν ακόμη γνωστό ποιά χαρακτηριστικά ενός ίχνους μπορούν να εξασφαλίσουν ένα διακριτό γεωμετρικό προφίλ ενός συγκεκριμένου ζώου, μετρήθηκαν συνολικά 16 διαστάσεις (πίνακας 2.1, εικόνα 2.4) του ίχνους και 8 διαστάσεις που αφορούσαν στο διασκελισμό του ζώου (εικόνα 2.5). Συγκεκριμένα, μετρήθηκαν το πλάτος και το μήκος του ίχνους. Το μήκος μετρήθηκε από την κορυφή του μεσαίου δαχτύλου κάθετα στο πλατύτερο σημείο του πελματος. Το μεσοδαχτύλιο διάστημα είναι η απόσταση που ενώνει το κέντρο των ακριανών δαχτύλων. Η βάση 1 είναι η απόσταση μεταξύ του εξωτερικού ορίου των ακριανών δαχτύλων αλλά στο σημείο που αυτά ενώνονται με το μέσο μαξιλάρι, ενώ η βάση 2 είναι η αντίστοιχη απόσταση από τα εσωτερικά όρια των ακριανών δαχτύλων. Επίσης, μετρήθηκαν οι αποστάσεις από τη βάση των ακριανών και του μεσαίου δαχτύλου μέχρι το αντίστοιχο νύχι. Ακόμη, μετρήθηκε η απόσταση από τη μέση του μέσου δαχτύλου μέχρι το αντίστοιχο νύχι. Επιπλέον, μετρήθηκαν τα μήκη και τα πλάτη των ακριανών και του μέσου δαχτύλου. Τέλος, μετρήθηκε η ολική κλίση του πέλματος που είναι η απόσταση από την κορυφή του μέσου δαχτύλου μέχρι την γραμμή πορείας. Η γραμμή πορείας εξάγεται από τη γραμμική ένωση δύο διαδοχικών

24 17 ιχνών του ίδιου πέλματος. Η απόσταση αυτή μετρήθηκε για να μελετηθεί το κατά πόσο το ζώο στρέφει τα πέλματα του κατά τη βάδιση. Εικόνα 2.4: Οι διαστάσεις του ίχνους που μετρήθηκαν στο πεδίο. Πίνακας 2.1: Οι διαστάσεις του ίχνους που μετρήθηκαν στο πεδίο. Μετρήσεις Ίχνους 1 Μήκος Ίχνους 7γ Νύχι Βάση 3 (Εσωτερικού Δαχτύλου) 2 Πλάτος Ίχνους 8α Μήκος Εξωτερικού Δαχτύλου 3 Βάση 1 8β Πλάτος Εξωτερικού Δαχτύλου 4 Βάση 2 9α Μήκος Μεσαίου Δαχτύλου 5 Μεσοδαχτύλιο διάστημα 9β Πλάτος Μεσαίου Δαχτύλου 6 Νύχι Μεσοδαχτύλιο 10α Μήκος Εσωτερικού Δαχτύλου 7α Νύχι Βάση 1 (Εξωτερικού δαχτύλου) 10β Πλάτος Εσωτερικού Δαχτύλου 7β Νύχι Βάση 2 (Μεσαίου Δαχτύλου) 11 Ολική Κλίση Ίχνους Επίσης, σε περίπτωση εύρεσης καλής ποιότητας σειράς ιχνών μετριούνταν οι διασκελισμοί, τα κενά και τα εμπρός και πίσω άνοιγματα του ζώου (εικόνα 2.5). Συγκεκριμένα, ως διασκελισμός ορίστηκε η απόσταση από τη βάση του μεσαίου δαχτύλου του οπίσθιου πέλματος έως τη βάση του μέσου δαχτύλου του επόμενου πρόσθιου πέλματος. Ως κενό ορίστηκε η αντίστοιχη απόσταση από το πρόσθιο πέλμα έως το επόμενο οπίσθιο πέλμα. Ως άνοιγμα μπροστά ορίστηκε η απόσταση από τη

25 18 βάση του μέσου δαχτύλου του πρόσθιου δεξιού πελματος εώς τη βάση του μέσου δαχτύλου του αντίστοιχου αριστερού πέλματος. Τέλος, ως άνοιγμα πίσω ορίστηκε η αντίστοιχη απόσταση μεταξύ των οπίσθιων πελμάτων. Εικόνα 2.5: Οι διασκελισμοί και τα ανοίγματα των ζώων που μετρήθηκαν στο πεδίο. Η μέτρηση των ιχνών έγινε με τη χρήση αναλογικού παχύμετρου (εικόνα 2.6α), ενώ η μέτρηση των διασκελισμών έγινε με τη χρήση απλής μετροταινίας (εικόνα 2.6β). Τα δεδομένα των μετρήσεων εισάγονταν κατευθείαν σε υπολογιστή χειρός (PDA) HTC Tytn II Kaiser με τη βοήθεια το λογισμικού ελεύθερης διανομής Cyber Tracker (εικόνα 2.7, α β Εικόνα 2.6α,β: Μέτρηση ίχνους και διασκελισμού. Με τη χρήση αυτού του λογισμικού ήταν δυνατή η συλλογή στο πεδίο μεγάλου όγκου γεωαναφερμένων δεδομένων με μεγάλη ταχύτητα και λεπτομέρεια. Έτσι, για κάθε ομάδα ιχνών εισήχθησαν και επιπλέον δεδομένα που αφορούσαν (α) την άμεση φωτογράφιση του τοπίου και του ίχνους μέσω του PDA, (β) την κατάσταση του δρόμου, (γ) το τύπο του δάσους, (δ) την ηλικία του ίχνους, (ε) τις γεωγραφικές συντεταγμένες, (στ) την ώρα και (ζ) το υψόμετρο. Στο τέλος κάθε ημέρας τα δεδομένα μεταφέρονταν σε βάση δεδομένων σε προσωπικό φορητό υπολογιστή.

26 19 Εικόνα 2.7: Το λογισμικό Cyber Tracker όπως φαίνεται στην οθόνη του PDA. 2.4 Η μέθοδος του ελαχίστου περιγράμματος Για την μέτρηση των αποτυπωμάτων των πελμάτων χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος του ελαχίστου περιγράμματος (Halfpenny 2000, Mattson 2003). Σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή, οι μετρήσεις των διαστάσεων των ιχνών γίνονται στα όρια του του «ελάχιστου περίγραμμάτος» τους (εικόνα 2.8). Το ελάχιστο περίγραμμα μετριέται στον πυθμένα του ίχνους, στα σημεία όπου το ίχνος αλλάζει κατεύθυνση και στρέφεται προς τα πάνω. Το μεταβλητό περίγραμμα μετριέται στα εξωτερικά όρια του ίχνους. Ενώ το μεταβλητό περίγραμμα ενός πατήματος μπορεί να είναι μόνο μερικά χιλιοστά ευρύτερο από το ελάχιστο περίγραμμα, αυτά τα λίγα χιλιοστά μπορεί να έχουν μεγάλο οπτικό αποτέλεσμα. Το ανθρώπινο μάτι «βλέπει» επιφάνεια και η επιφάνεια αυξάνει με το τετράγωνο της γραμμικής μέτρησης, με αποτέλεσμα μερικά χιλιοστά πλάτους και μήκους προσθέτουν μεγάλη επιφάνεια στο πάτημα (Halfpenny 2000). Σύμφωνα με τον Halfpenny (2000) το ελάχιστο περίγραμμα του ίχνους δεν μεταβάλλεται από υπόστρωμα σε υπόστρωμα, σε αντίθεση με το μεταβλητό

27 20 περίγραμμα που μεταβάλλεται πολύ ανάλογα με το υπόστρωμα. Έτσι, το ελάχιστο περίγραμμα μπορεί να θεωρηθεί ως είναι το μόνο σταθερό και αμετάβλητο μέγεθος για την μέτρηση ιχνών. Εικόνα 2.8: Ίχνος σε εγκάρσια τομή: το μεταβλητό και το ελάχιστο περίγραμμα. Όμως, ο προσδιορισμός των σημείων καμπής είναι υποκειμενική απόφαση και δύο παρατηρητές μπορεί να μην τα τοποθετήσουν πάντα στο ίδιο ακριβώς σημείο (Halfpenny 2000, Mattson 2003). Παρ όλα αυτά, πειραματισμός έδειξε ότι ένα μοναδικό άτομο μπορεί να περιορίσει την προσωπική διακύμανση στις μετρήσεις του και ότι ομάδες ατόμων που έχουν εκπαιδευτεί στη μέθοδο του ελαχίστου περιγράμματος γίνονται με τον χρόνο πιο «αντικειμενικές» στις μετρήσεις των ιχνών (Halfpenny 2000). 2.5 Σωματομετρικά χαρακτηριστικά των ζώων Στην περιοχή μελέτης παγιδεύτηκαν κατά τα έτη 2007 και άτομα καφέ αρκούδας, (16 αρσενικά και 7 θηλυκά), για ερευνητικούς και διαχειριστικούς σκοπούς. Στα άτομα αυτά έγιναν μετρήσεις 15 σωματομετρικών διαστάσεων περιλαμβάνοντας μετρήσεις των διαστάσεων των τεσσάρων πελμάτων τους. Στην εικόνα 2.9 και στον πίνακα 2.2 παρουσιάζονται οι σωματομετρικές παράμετροι που μετρήθηκαν. Επίσης, προσδιορίστηκε το φύλο του κάθε ζώου και μετρήθηκε το βάρος του με τη χρήση ζυγαριάς ελατηρίου. Η ηλικία των ζώων υπολογίστηκε κατά προσέγγιση από την ομάδα πεδίου.

28 21 Πίνακας 2.2: Οι σωματομετρικές διαστάσεις που μετριούνται κατά τις παγιδεύσεις Σωματομετρικές διαστάσεις Α Συνολικό μήκος F Πλάτος κεφαλιού Α1 Εξωτερικό περίγραμμα G, K Πλάτος πέλματος Β Περιφέρεια μέσης H, L Μήκος μαξιλαριού C Ύψος I, M Μήκος πέλματος D Περιφέρεια λαιμού J, N Μήκος πέλματος με νύχια E Μήκος κεφαλιού Εικονα 2.9: Οι σωματομετρικές διαστάσεις που μετριούνται κατά τη διάρκεια των παγιδεύσεων. Εικόνα 2.10: Φωτογράφηση πέλματος κατά τη διάρκεια παγίδευσης.

29 22 Από τα άτομα που παγιδεύτηκαν την άνοιξη του 2008 και από μια αρσενική αρκούδα που σκοτώθηκε από τροχαίο τον Οκτώβριο του 2008 λήφθηκαν ψηφιακές φωτογραφίες των πελμάτων τους. Τα πέλματα έπρεπε να είναι όσο το δυνατόν παράλληλα με το κάδρο της φωτογραφίας και να έχουν δίπλα τους σε ίδια διάταξη έναν βαθμονομημένο χάρακα (εικόνα 2.10). Οι φωτογραφίες επεξεργάστηκαν κατάλληλα με τη χρήση του λογισμικού Adobe Photoshop CS3 για την μέτρηση των διάστασεων των πελμάτων τους. 2.6 Στατιστική ανάλυση Για τη στατιστική επεξεργασία των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν οι εξής μέθοδοι: Α) Για τον διαχωρισμό των δεδομένων μας σε άτομα και την διερεύνηση των πιο σημαντικών μετρήσεων δημιουργήθηκαν δέντρα απόφασης με τη χρήση του λογισμικού ελεύθερης διανομής WEKA (http://www.cs.waikato.ac.nz/ml/weka/). Τα δέντρα απόφασης αντιπροσωπεύουν μια προσέγγιση για ταξινόμηση των τιμών σε ένα σύνολο δεδομένων σε διαφορετικές ομάδες. Ένα δέντρο απόφασης είναι μια απλή κατασκευή όπου μη-καταληκτικοί κόμβοι αντιπροσωπεύουν ελέγχους που γίνονται πάνω σε μία ή περισσότερους παραμέτρους και οι τερματικοί κόμβοι αντικατοπτρίζουν τα αποτελέσματα της απόφασης. Το λογισμικό Weka χρησιμοποιεί τον αλγόριθμο J48 για τη δημιουργία δέντρων απόφασης. Ο J48 είναι ένας αλγόριθμος που χρησιμοποιείται για να παραγάγει ένα δέντρο απόφασης και χρησιμοποιεί το γεγονός ότι κάθε χαρακτηριστικό των δεδομένων μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ληφθεί μια απόφαση, η οποία χωρίζει τα δεδομένα σε μικρότερα υποσύνολα (Παπαματθαιάκης 2008). Η γενική προσέγγιση του J48 είναι η εξής: (α) επιλογή μιας παραμέτρου που διαχωρίζει καλύτερα τα στιγμιότυπα του συνόλου (β) δημιουργία ενός ξεχωριστού κλαδιού για κάθε τιμή της επιλεγμένης παραμέτρου ή αν τα δεδομένα είναι συνεχή τότε κάθε κλαδί λαμβάνει συγκεκριμένο εύρος τιμών (γ) περαιτέρω διαχωρισμός των τιμών με επιλογή νέας παραμέτρου και δημιουργία υποσυνόλων (δ) για κάθε υποσύνολο, τερματισμός της διαδικασίας επιλογής παραμέτρων αν (i) όλα τα μέλη του υποσυνόλου έχουν την ίδια τιμή για την τελική παράμετρο και (ii) το υποσύνολο

30 23 περιέχει μόνο ένα κλαδί ή δεν μπορούν να βρεθούν άλλοι παράμετροι που να διαχωρίζουν τις τιμές και (ε) για κάθε υποσύνολο που δημιουργήθηκε και δεν είναι τερματικό επαναλαμβάνεται η παραπάνω διαδικασία. Ο πειραματικός τύπος που χρησιμοποιήθηκε ήταν της δεκαπλής διασταυρωμένης επαλήθευσης (10-fold cross validation). Ο τύπος αυτός διαχωρίζει τα δεδομένα σε 10 ισομεγέθεις ομάδες και ο αλγόριθμος «εκπαιδεύεται» στις 9 ομάδες και κάνει έλεγχο στη μία. Στη συνέχεια επαναλαμβάνει τη διαδικασία 10 φορές και λαμβάνει το μέσο όρο της ακρίβειας. Β) Για τη σύγκριση των αποτυπωμάτων του δεξιού και αριστερού πέλματος πραγματοποιήθηκε δοκιμασία ζευγαρωμένων καταγραφών (t-paired test). Τα δεδομένα ακολουθούσαν την κανονική κατανομή και είχαν την ίδια διακύμανση. Γ) Για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ των μεταβλητών πραγματοποιήθηκε ανάλυση συσχέτισης. Ο συντελεστής συσχέτισης μπορεί να πάρει τιμές από -1 εώς +1. Η τιμή -1 αντιπροσωπεύει μια απόλυτη αρνητική συσχέτιση ενώ η τιμή +1 αντιπροσωπεύει απόλυτη θετική συσχέτιση. Η τιμή 0 αντιπροσωπεύει έλλειψη συσχέτισης. Ο συντελεστής συσχέτισης που χρησιμοποιήθηκε ήταν ο Pearson r ή αλλιώς γραμμικός συντελεστής συσχέτισης. Η γραμμική συσχέτιση προσδιορίζει το κατά πόσο οι δύο μεταβλητές σχετίζονται αναλογικά ή γραμμικά μεταξύ τους. Το τετράγωνο του συντελεστή συσχέτισης αποτελεί το συντελεστή προσδιορισμού (r 2 ) ο οποίος αντιπροσωπεύει το ποσοστό της διακύμανσης της εξηρτημένης μεταβλητής που ερμηνεύεται από την ανεξάρτητη. Δ) Για τη διερεύνηση της σημαντικότητας των συσχετίσεων μεταξύ των παραμέτρων και την εξαγωγή σχέσεων που να τις συνδέουν πραγματοποίηθηκε πολλαπλή παλινδρόμηση. Η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται σε περιπτώσεις που επιζητείται να αναλυθεί η επίδραση περισσότερων του ενός παραγόντων επί μιας εξαρτημένης μεταβλητής.

31 24 3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Συνολικά, καταγράφηκαν ίχνη από 11 άτομα καφέ αρκούδας, 6 γνωστά και 5 άγνωστα. Στον πίνακα 3.1 παρουσιάζονται δεδομένα για τον συνολικό αριθμό των ιχνών που καταγράφηκαν ανά άτομο, τον αριθμό των θέσεων όπου βρέθηκαν τα ίχνη, καθώς και για τον αριθμό των ιχνών που εν τέλη χρησιμοποιήθηκε στη στατιστική επεξεργασία. Πίνακας 3.1: Τα άτομα που χρησιμοποιήθηκαν στην στατιστική επεξεργασία, ο κωδικός τους, ο αριθμός των συλλεχθέντων και τελικά αναλυθέντων ιχνών και ο αριθμός των τοποθεσιών στις οποίες βρέθηκαν τα ίχνη. Αριθμός Κωδικός Αριθμός Άτομο αναλυθέντων ατόμου συλλεχθέντων ιχνών ιχνών Τοποθεσίες H Ηλίας P Πεθερός T Τομπίας Kl Κλεοπάτρα S Σοφοκλής Ka Καπετάνιος U1 Άγνωστο U2 Άγνωστο U3 Άγνωστο U4 Άγνωστο U5 Άγνωστο Επίδραση του υποστρώματος στο μέγεθος του ίχνους Για την διερεύνηση της επίδρασης του υποστρώματος στο μέγεθος του ίχνους μετρήθηκαν το βάθος του ίχνους και η διάμετρος του αποτυπώματος μεταλλικού σφαιριδίου που ριπτόταν από σταθερός ύψος δίπλα σε κάθε ίχνος. Στην εικόνα 3.1 φαίνεται η σχέση μεταξύ πλάτους του ίχνους του Ηλία και της διαμέτρου του ίχνους του μεταλλικού σφαιριδίου. Αν και φαίνεται ότι υπάρχει θετική σχέση των μεταβλητών, ο συντελεστής προσδιορισμού (R 2 ) του γραμμικού μοντέλου που προσαρμόστηκε στα δεδομένα είναι ίσος με (p>0.05) με συντελεστή κλίσης που είναι σημαντικά μικρότερος του μηδενός (p>0.05). Το ίδιο παρατηρείται και για το βάθος του ίχνους (εικόνα 3.2). Στην περίπτωση αυτή ο

32 25 συντελεστής προσδιορισμού είχε τιμή (p>0.05) με συντελεστή κλίσης που είναι σημαντικά μικρότερος του μηδενός (p>0.05) Πλάτος ίχνους Ηλία y= *x; r 2 = Διάμετρος Σφαίρας Εικόνα 3.1: Σχέση του πλάτους ίχνους ζώου με τη διάμετρο ίχνους σφαιριδίου. Οι μικρές τιμές του συντελεστή προσδιορισμού δεν μας επιτρέπουν να σταθμίσουμε τις μετρήσεις του πλάτους (ή άλλων βιομετρικών μεταβλητών) του ίχνους με το υπόστρωμα. Κατά μία έννοια, ενώ η διάμετρος και το βάθος του ίχνους του σφαιριδίου εξαρτώνται από την κατάσταση του υποστρώματος, δεν συμβαίνει το ίδιο με το πλάτος του ίχνους του πέλματος των ζώων, έτσι όπως αυτό μετρήθηκε στο πεδίο. Συγκεκριμένα, παρατηρείται ότι το πλάτος του ίχνους του Ηλία κυμαίνεται από 12 εώς 12,3 εκατοστά με διακύμανση ίση με που σημαίνει ότι μόνο το 1,18% της διακύμανσης του μεγέθους του ίχνους οφείλεται στο υπόστρωμα, που ούτως ή άλλως αυτή η μικρή διακύμανση μπορεί να οφείλεται στα μικρολάθη που γίνονται στις μετρήσεις Πλάτος ίχνους Ηλία y= *x; r 2 = Βάθος Ίχνους Εικόνα 3.2: Σχέση του πλάτους ίχνους με το βάθος του ίχνους

33 26 Έτσι, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η μέθοδος του ελαχίστου περιγράμματος (Halfpenny 2000) για μέτρηση ιχνών στο πεδίο, πράγματι, ελαχιστοποιεί την επιρροή του υποστρώματος στο μετρήσιμο μέγεθος του ίχνους. 3.2 Επιλογή μεταβλητών Κατά τη διαδικασία της συλλογής δεδομένων στο πεδίο μετρήθηκαν διαστάσεις ιχνών που προερχόταν τόσο από τα πρόσθια όσο και από τα οπίσθια πέλματα των ζώων. Δεδομένου όμως ότι η αρκούδα ασκεί κατά τη βάδιση μεγαλύτερη πίεση στα πρόσθια πέλματα (Mattson 2005), τα ίχνη των οπίσθιων πελμάτων δεν διακρίνονται τόσο καλά στο έδαφος με αποτέλεσμα να καταγραφεί ανεπαρκής αριθμός ιχνών των οπίσθιων πελμάτων. Έτσι, για τις ανάγκες της στατιστικής επεξεργασίας χρησιμοποιήθηκαν μόνο τα ίχνη από τα πρόσθια πέλματα των ζώων. Επιπλέον, παρατηρήθηκε ότι τα εσωτερικά δάχτυλα του πέλματος συνήθως δεν διακρίνονται στο αποτύπωμα με αποτέλεσμα οι παράμετροι μήκος εσωτερικού δαχτύλου, πλάτος εσωτερικού δαχτύλου και νύχι βάση 3 που αφορούν το συγκεκριμένο δάχτυλο να μην χρησιμοποιηθούν στην περαιτέρω επεξεργασία. Επίσης, παραλήφθηκε από τη στατιστική επεξεργασία η παράμετρος κλίση πέλματος επειδή είναι μια διάσταση μετρήσιμη μόνο σε περιπτώσεις άριστης ποιότητας σειράς ιχνών, κάτι που παρατηρήθηκε στο πεδίο σε ελάχιστες περιπτώσεις. Στη συνέχεια, διερευνήθηκε αν μπορούν να συνδυαστούν τα ίχνη των πελμάτων της δεξιάς και αριστερής πλευράς των ατόμων όπως έγινε σε παρόμοιες εργασίες για άλλα είδη (Sharma et al. 2005, Reinhart & Mattson 1990, Grigione et al. 1999). Παρόλο που το αριστερό και το δεξί πέλμα ενός ζώου δεν είναι εναντιόμορφα είδωλα το ένα του άλλου, οι περισσότερες από τις παραμέτρους που μετρήθηκαν έχουν παραπλήσιες τιμές και δεν διαφέρουν στατιστικά σημαντικά (Paired t-test, P<0.05) στα ίχνη των δύο πελμάτων. Εξαίρεση αποτελούν οι παράμετροι βάση 1 και βάση 2 με Ρ ίσο με και αντίστοιχα για τις οποίες όμως υπήρξαν σημαντικά προβλήματα μέτρησης στο πεδίο. Το ένα όριο της βάσης 1 αρχίζει από την βάση του εσωτερικού δαχτύλου το οποίο πολύ συχνά δεν διακρινόταν ή ακόμη και αν διακρινόταν δεν ήταν σε πλήρη επαφή με το έδαφος με αποτέλεσμα το εξωτερικό όριο να είναι ασαφές, ανάλογα με το πώς πάτησε κάθε φορά το ζώο. Η μέτρηση της βάση 2 ήταν επίσης προβληματική γιατί εξαρτάται από το αν τα δάχτυλα του ζώου αποτυπώνονται πλήρως ή μόνο το ανώτερα

34 27 2/3 του μήκους τους. Για τους παραπάνω λόγους οι παράμετροι βάση 1 και βάση 2 δεν χρησιμοποιήθηκαν στην περαιτέρω διερεύνηση. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει στατιστικά σημαντική διαφορά ανάλογα με το πέλμα προέλευσης του ίχνους επιτρέπει να ομαδοποιηθούν οι μετρήσεις από τα δύο πέλματα κάτι που οδηγεί σε μείωση του αριθμού των παραμέτρων, δηλαδή σε «οικονομικότερα» μοντέλα. Ταυτόχρονα, αυξάνει το μέγεθος του δείγματος των ιχνών ανά άτομο με αποτέλεσμα την αύξηση της ισχύος των στατιστικών μοντέλων που χρησιμοποιούμε (Johnson & Wichern 1992 σε Sharma et al. 2005). Για την περεταίρω μείωση των μετρήσεων στο πεδίο και τη μείωση του πλεονασμού διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ των μεταβλητων, ώστε από τις παράμετρους που σχετίζονται γραμμικα να κρατηθεί μόνο η μία. Για την διερεύνηση αυτών των σχέσεων χρησιμοποιήθηκαν οι μετρήσεις (λογαριθμισμένες) που προέκυψαν από την επεξεργασία των φωτογραφιών των πελμάτων, μιας και ήταν πιο σταθερές από τις μετρήσεις των πατημάτων στο έδαφος που επηρεάζονται από πολλούς εξωγενείς παράγοντες. Ο έλεγχος της σημαντικότητας της συσχέτισης των παραμέτρων πραγματοποιήθηκε με την ανάλυση της Πολλαπλής Γραμμικής Παλινδρόμησης (Multiple Linear Regression). Στην εικόνα 3.3 φαίνεται ότι το πλάτος και το μήκος του ίχνους έχουν στατιστικά σημαντική γραμμική συσχέτιση (r 2 =0.8999, p<0.05) με συντελεστή κλίσης που είναι σημαντικά μεγαλύτερος του μηδενός (p<0.05) Πλάτος πέλματος y= *x; r 2 = Μήκος πέλματος Εικόνα 3.3: Σχέση μεταξύ του πλάτους και του μήκους πέλματος

35 28 Στατιστικά σημαντική γραμμική εξάρτηση (r 2 =0.8938, p<0.05) υπάρχει και μεταξύ πλάτους και μεσοδακτύλιου διαστήματος (εικόνα 3.4) με συντελεστή κλίσης που είναι σημαντικά μεγαλύτερος του μηδενός (p<0.05) Πλάτος πέλματος y= *x; r 2 = Μεσοδαχτύλιο διάστημα Εικόνα 3.4: Σχέση μεταξύ του πλάτους πέλματος και του μεσοδαχτύλιου διαστήματος Ακόμη, ισχυρές συσχετίσεις παρατηρούνται και μεταξύ των παραμέτρων νύχι βάση 1 και νύχι βάση 2 (r 2 =0.9160, p<0.05, εικόνα 3.5) και των παραμέτρων νύχι βάση 1 και νύχι μεσοδαχτύλιο (r 2 =0.9718, p<0.05, εικόνα 3.6) με συντελεστές κλίσης και , αντίστοιχα, που είναι σημαντικά μεγαλύτεροι του μηδενός (p<0.05) Νύχι Βάση y= *x; r 2 = Νύχι Βάση 1 Εικόνα 3.5: Σχέση μεταξύ των παραμέτρων νύχι βάση 1 και νύχι βάση 2

36 Νύχι Βάση y= *x; r 2 = Νύχι Μεσοδαχτύλιο Εικόνα 3.6: Σχέση μεταξύ των παραμέτρων νύχι βάση 2 και νύχι μεσοδαχτύλιο Αντιθέτως, η σχέση μεταξύ του πλάτους μέσου δαχτύλου και του πλάτους έξω δαχτύλου δεν είναι ισχυρή (r 2 =0.4529, p>0.05, εικόνα 3.7), με συντελεστή κλίσης που είναι σημαντικά μικρότερος του μηδενός (p>0.05) Πλάτος έξω δαχτύλου y= *x; r 2 = Πλάτος μέσου δαχτύλου Εικόνα 3.7: Σχέση μεταξύ του πλάτους μέσου δαχτύλου και πλάτους έξω δαχτύλου

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΑΡΚΑΔΙΟΥ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΟΙΤΗ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΑΡΚΑΔΙΟΥ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΟΙΤΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΑΡΚΑΔΙΟΥ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΟΙΤΗ Τσαπάρης Δημήτρης (δρ. Βιολόγος), Ηλιόπουλος Γιώργος (δρ. Βιολόγος), 2013 Η Οίτη και οι γειτονικοί ορεινοί όγκοι των Βαρδουσίων,

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα.

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Γεωργιάδης Χρήστος Λεγάκις Αναστάσιος Τομέας Ζωολογίας Θαλάσσιας Βιολογίας Τμήμα Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Βλάχος Σ. Ιωάννης Λέκτορας 407/80, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Σ Χρηστέας» Στάδια Αξιοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Νέες Τεχνολογίες στη Διαχείριση των Δασών

Νέες Τεχνολογίες στη Διαχείριση των Δασών Νέες Τεχνολογίες στη Διαχείριση των Δασών Δρ. Βασιλική Καζάνα Αναπλ. Καθηγήτρια ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας & Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Δράμας Εργαστήριο Δασικής Διαχειριστικής Τηλ. & Φαξ: 25210

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΚΟΚΚΙΝΩΝ ΚΑΤΑΛΟΓΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΑΣΠΟΝ ΥΛΑ ΣΤΗ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ. Αναστάσιος Λεγάκις

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΚΟΚΚΙΝΩΝ ΚΑΤΑΛΟΓΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΑΣΠΟΝ ΥΛΑ ΣΤΗ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ. Αναστάσιος Λεγάκις Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΚΟΚΚΙΝΩΝ ΚΑΤΑΛΟΓΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΑΣΠΟΝ ΥΛΑ ΣΤΗ ΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ Αναστάσιος Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πανελλήνιο Συνέδριο Ένωσης Ελλήνων Οικολόγων

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο I. Τι είναι η επιστήμη; A. Ο στόχος της επιστήμης είναι να διερευνήσει και να κατανοήσει τον φυσικό κόσμο, για να εξηγήσει τα γεγονότα στο φυσικό κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού

Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού Εφαρμογή των σύγχρονων τεχνολογιών στην εκτίμηση των μεταβολών στη παράκτια περιοχή του Δέλτα Αξιού Μελιάδου Βαρβάρα: Μεταπτυχιακός Τμημ. Γεωγραφίας Πανεπιστημίου Αιγαίου Μελιάδης Μιλτιάδης: Υποψήφιος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Dcad 1.0

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Dcad 1.0 ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Dcad 1.0 20130510 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εγκατάσταση προγράμματος DCAD 2 2. Ενεργοποίηση Registration 2 3. DCAD 3 3.1 Εισαγωγή σημείων 3 3.2 Εξαγωγή σημείων 5 3.3 Στοιχεία ιδιοκτησίας

Διαβάστε περισσότερα

Ζώα υπό εξαφάνιση - Το Γιγάντιο Πάντα

Ζώα υπό εξαφάνιση - Το Γιγάντιο Πάντα Ζώα του δάσους υπό εξαφάνιση Τμήμα Α4 Σχ. Έτος 2012-20132013 Α τετράμηνο Είναι διεθνές σύμβολο της WWF. Τ α υ τ ό τ η τ α Όνομα : Γιγάντιο Πάντα Βάρος : 86-125 κιλά Ύψος : 1.20-1.90μ. Βιότοπος, εξάπλωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΛΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΛΙΝΑ ΜΑΣΣΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΛΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΛΙΝΑ ΜΑΣΣΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΕΞΟΡΥΞΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΛΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΛΙΝΑ ΜΑΣΣΟΥ Δ.Π.Μ.Σ: «Εφαρμοσμένες Μαθηματικές Επιστήμες» 2008

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS)

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) Έλεγχος Υποθέσεων για τους Μέσους - Εξαρτημένα Δείγματα (Paired samples t-test) Το κριτήριο Paired samples t-test χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να συγκρίνουμε

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς Τεύχος 1 Σεπτέμβριος 2014 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς LIFE12NAT/CY/000758 Περιεχόµενα Περισσότερες πληροφορίες www.life-rizoelia.eu

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα διπλωματικών εργασιών έτους 2012-2013

Θέματα διπλωματικών εργασιών έτους 2012-2013 Θέματα διπλωματικών εργασιών έτους 2012-2013 Θέμα 1: Διασύνδεση μεταφορών μικρών και μεγάλων αποστάσεων Εισαγωγή Στη λευκή βίβλο «WHITE PAPER Roadmap to a Single European Transport Area Towards a competitive

Διαβάστε περισσότερα

Σελίδα.1/1 www.1999.gr

Σελίδα.1/1 www.1999.gr Σελίδα.1/1 LXT-4 WATCH GPS GSM TRACKER ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ Κεφάλαιο 1 γενική εισαγωγή 1.1 Εμφάνιση 1.2 Λειτουργίες Ο κάθε επιλεγμένος αριθμός μπορεί να πάρει τις πληροφορίες θέσης άμεσα μέσω της ερώτησης SMS,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟΥ (Rupicapra rupicapra balcanica) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ ΟΙΤΗΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟΥ (Rupicapra rupicapra balcanica) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ ΟΙΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟΥ (Rupicapra rupicapra balcanica) ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ ΟΙΤΗΣ Παπαϊωάννου Χαριτάκης (Βιολόγος Msc), 2013 1. Η ΟΙΤΗ Η Οίτη είναι βουνό της Στερεάς Ελλάδας και καταλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΠΕΧΩΔΕ ΕΚΒΥ 1999-2001

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΠΕΧΩΔΕ ΕΚΒΥ 1999-2001 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΠΕΧΩΔΕ ΕΚΒΥ 1999-2001 EΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΒΑΣΗ ΤΗΣ ΒΕΡΝΗΣ (Για τη διατήρηση της άγριας ζωής και των φυσικών οικοτόπων της Ευρώπης) Υπεύθυνη Σύνταξης: Δρ Εύα Παπαστεργιάδου ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

-1- Π = η απόλυτη παράλλαξη του σημείου με το γνωστό υψόμετρο σε χιλ.

-1- Π = η απόλυτη παράλλαξη του σημείου με το γνωστό υψόμετρο σε χιλ. -1- ΜΕΤΡΗΣΗ ΥΨΟΜΕΤΡΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΟΥ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ. Η γνώση των υψομέτρων διαφόρων σημείων μιας περιοχής είναι πολλές φορές αναγκαία για ένα δασοπόνο. Η χρησιμοποίηση φωτογραμμετρικών μεθόδων με τη βοήθεια αεροφωτογραφιών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001

Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.351-356 Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΟΥ EΠIΠEΔOΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ ΝΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 2001 Στέφος Ευστάθιος

Διαβάστε περισσότερα

Στην Κεντρική Ασία βρίσκεται η έρημος Γκόμπι και της Αραβίας. Στην Αμερική η Μοχάβι(Βόρεια) και η Ατακάμα (Νότια).

Στην Κεντρική Ασία βρίσκεται η έρημος Γκόμπι και της Αραβίας. Στην Αμερική η Μοχάβι(Βόρεια) και η Ατακάμα (Νότια). H ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ Στη Γη υπάρχουν μεγάλες αφιλόξενες άνυδρες εκτάσεις που ονομάζονται έρημοι.καλύπτουν το 1/3 της ξηράς και βρίσκονται κυρίως κοντά στους δύο Τροπικούς ( Αιγόκερω και Καρκίνου) Στην Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ Τμήμα Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων Εργαστήριο Οικολογίας & Διαχείρισης της Βιοποικιλότητας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ Διδάσκων: Καθηγητής Παναγιώτης Δ. Δημόπουλος Επιμέλεια

Διαβάστε περισσότερα

Σύμβαση 457 ΟΠΣ Πολιτικής Προστασίας. Εγχειρίδιο Χρήσης Εφαρμογής Γεωγραφικής Απεικόνισης (Version: 1.0)

Σύμβαση 457 ΟΠΣ Πολιτικής Προστασίας. Εγχειρίδιο Χρήσης Εφαρμογής Γεωγραφικής Απεικόνισης (Version: 1.0) Σύμβαση 457 ΟΠΣ Πολιτικής Προστασίας Εγχειρίδιο Χρήσης Εφαρμογής Γεωγραφικής Απεικόνισης (Version: 1.0) ΑΝΑΔΟΧΟΣ : SPACE COM A.E. INTRACOM IT SERVICES - QUALITY & RELIABILITY A.E. ΑΘΗΝΑ Ιούνιος 2008 Σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

GET SDI PORTAL v1. Οδηγός Βοήθειας

GET SDI PORTAL v1. Οδηγός Βοήθειας GET SDI PORTAL v1 Οδηγός Βοήθειας Μεταδεδομένα εγγράφου Στοιχείο/Element Τιμή/value Ημερομηνία/Date 2011-06-16 Τίτλος/Title GETSDIPortal_v1_Help_v1.0 Θέμα/Subject Οδηγός Βοήθειας Έκδοση/Version 1.0 Σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Χωρική κατανομή και Γεωστατιστική ανάλυση δεδομένων εντομολογικών προσβολών»

ΘΕΜΑ: «Χωρική κατανομή και Γεωστατιστική ανάλυση δεδομένων εντομολογικών προσβολών» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΓΠΣ, ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΓΕΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΘΕΜΑ: «Χωρική κατανομή και Γεωστατιστική ανάλυση δεδομένων εντομολογικών προσβολών» Μανωλαράκης Μιχ., Μυλωνάς Παν., Δήμου Παρ., Καλύβας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΑ. Ενότητα 3: Πολλαπλή Παλινδρόμηση. Αναπλ. Καθηγητής Νικόλαος Σαριαννίδης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά)

ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΑ. Ενότητα 3: Πολλαπλή Παλινδρόμηση. Αναπλ. Καθηγητής Νικόλαος Σαριαννίδης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΑ Ενότητα 3: Πολλαπλή Παλινδρόμηση. Αναπλ. Καθηγητής Νικόλαος Σαριαννίδης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές και εξειδικευµένες υδρολογικές αναλύσεις

Τυπικές και εξειδικευµένες υδρολογικές αναλύσεις ΕΞΑΡΧΟΥ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΜΠΕΝΣΑΣΣΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ Ε.Π.Ε. ΛΑΖΑΡΙ ΗΣ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΑΝΩΝΥΜΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ Α.Ε. ΓΕΩΘΕΣΙΑ ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ε.Π.Ε. Τυπικές και εξειδικευµένες υδρολογικές αναλύσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ

ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ 9 ο ΜΑΘΗΜΑ ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ Πότε κάνουμε ομαδοποίηση των παρατηρήσεων; Όταν το πλήθος των τιμών μιας μεταβλητής είναι αρκετά μεγάλο κάνουμε ομαδοποίηση των παρατηρήσεων. Αυτό συμβαίνει είτε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ. Ενότητα 2: ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ (2/4). Επίκ. Καθηγητής Κοντέος Γεώργιος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά)

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ. Ενότητα 2: ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ (2/4). Επίκ. Καθηγητής Κοντέος Γεώργιος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ Ενότητα 2: ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ (2/4). Επίκ. Καθηγητής Κοντέος Γεώργιος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Γρεβενά) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β.

Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β. Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β. Πίνδος) Τα δάση μαύρης πεύκης: ένα πολύτιμο φυσικό απόθεμα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Prost S: Οδοποιΐα Σιδηροδρομική Υδραυλικά έργα

Prost S: Οδοποιΐα Σιδηροδρομική Υδραυλικά έργα Prost S: Οδοποιΐα Σιδηροδρομική Υδραυλικά έργα Χαρακτηριστικά Οριζοντιογραφία Στο γραφικό περιβάλλον της εφαρμογής είναι δυνατή η σχεδίαση οριζοντιογραφιών δρόμων, σιδηροδρομικών γραμμών, ανοικτών και

Διαβάστε περισσότερα

Μαζοπίνακες για τη δασική πεύκη (Pinus sylvestris L.) στο κεντρικό τμήμα της οροσειράς της Ροδόπης.

Μαζοπίνακες για τη δασική πεύκη (Pinus sylvestris L.) στο κεντρικό τμήμα της οροσειράς της Ροδόπης. Μαζοπίνακες για τη δασική πεύκη (Pinus sylvestris L.) στο κεντρικό τμήμα της οροσειράς της Ροδόπης. Ιωάννης Λυπηρίδης Δασολόγος 1 ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ Εισαγωγή Περιοχή έρευνας Υλικά και Μέθοδοι Αποτελέσματα - Συζήτηση

Διαβάστε περισσότερα

Case 08: Επιλογή Διαφημιστικών Μέσων Ι ΣΕΝΑΡΙΟ (1)

Case 08: Επιλογή Διαφημιστικών Μέσων Ι ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Case 08: Επιλογή Διαφημιστικών Μέσων Ι ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Το πρόβλημα της επιλογής των μέσων διαφήμισης (??) το αντιμετωπίζουν τόσο οι επιχειρήσεις όσο και οι διαφημιστικές εταιρείες στην προσπάθειά τους ν' αναπτύξουν

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα συντεταγμένων

Συστήματα συντεταγμένων Κεφάλαιο. Για να δημιουργήσουμε τρισδιάστατα αντικείμενα, που μπορούν να παρασταθούν στην οθόνη του υπολογιστή ως ένα σύνολο από γραμμές, επίπεδες πολυγωνικές επιφάνειες ή ακόμη και από ένα συνδυασμό από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές δοκιμασίες για την εισαγωγή στα Πρότυπα Γυμνάσια 2015. Εισαγωγικό σημείωμα

Ενδεικτικές δοκιμασίες για την εισαγωγή στα Πρότυπα Γυμνάσια 2015. Εισαγωγικό σημείωμα Ενδεικτικές δοκιμασίες για την εισαγωγή στα Πρότυπα Γυμνάσια 015 Εισαγωγικό σημείωμα Σύμφωνα με τις οδηγίες της ΔΕΠΠΣ: Στα Μαθηματικά ελέγχονται οι ικανότητες των μαθητών/τριών στην κατανόηση και στην

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ Τα τελευταία 25 χρόνια, τα προβλήµατα που σχετίζονται µε την διαχείριση της Γεωγραφικής Πληροφορίας αντιµετωπίζονται σε παγκόσµιο αλλά και εθνικό επίπεδο µε την βοήθεια των Γεωγραφικών

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς.

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. Μ2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. 1 Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση αποσκοπεί στη μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας σε ένα τόπο. Αυτή η μέτρηση επιτυγχάνεται

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

P L A N T - N E T C Y

P L A N T - N E T C Y P L A N T - N E T C Y Περιεχόμενα Εισαγωγή και στόχοι έργου 1 Μικρο-Αποθέματα Φυτών (ΜΑΦ) 1 Arabis kennedyae 2 Astragalus macrocarpus subsp. lefkarensis Centaurea akamantis 2 3 Ophrys kotschyi 4 Δημιουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α. Λεγάκις* & Π.Β. Πετράκης** * Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστημίου Αθηνών ** ΕΘΙΑΓΕ, Ινστιτούτο Μεσογειακών Οικοσυστημάτων 11 ο Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ως κλάδος τηλεπικοινωνιών ορίζεται η παραγωγή τηλεπικοινωνιακού υλικού και η χρήση των παραγόμενων τηλεπικοινωνιακών προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ GPRS 1. ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ GOOGLE EARTH

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ GPRS 1. ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ GOOGLE EARTH Αχαρναί 20.7.09 ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ GPRS 1. ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ GOOGLE EARTH Για τη σωστή λειτουργία του προγράμματος πρέπει να έχετε εγκαταστήσει στον υπολογιστή σας το λογισμικό χαρτογράφησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ Με το πάτημα του Ok μετά από κάποια συνεδρία μετρήσεων ή με το άνοιγμα της εξέτασης μέσα από το αρχείο (βλ. εγχειρίδιο χρήσης του Biomech), η σελίδα συνοπτικής παρουσίασης της εξέτασης

Διαβάστε περισσότερα

170 ΕΜΠ ΠΡΟΗΓΜΕΝΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΩΡΟ-ΧΡΟΝΙΚΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΞΙΩΝ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ G.I.S.

170 ΕΜΠ ΠΡΟΗΓΜΕΝΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΩΡΟ-ΧΡΟΝΙΚΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΞΙΩΝ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ G.I.S. 170 ΕΜΠ ΠΡΟΗΓΜΕΝΟ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΩΡΟ-ΧΡΟΝΙΚΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΞΙΩΝ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ G.I.S. Καθ. Βασίλειος Ασημακόπουλος ρ. Έλλη Παγουρτζή Μονάδα Συστημάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ LIVETRIP TRAVELLER

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ LIVETRIP TRAVELLER ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ LIVETRIP TRAVELLER Η εφαρμογή LiveTripTraveller διατίθεται για κινητά τηλέφωνα με λειτουργικό σύστημα Android. Στο υπο-ιστοσελίδα www.livetrips.com/sources μπορείτε να κατεβάσετε την εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα 5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα Θέμα της δραστηριότητας Η δραστηριότητα εισάγει τους μαθητές στο ολοκλήρωμα Riemann μέσω του υπολογισμού του εμβαδού ενός παραβολικού χωρίου. Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΖΗΤΗΣΗΣ

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ. ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΖΗΤΗΣΗΣ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 4η ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΖΗΤΗΣΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΦΑΝΟΥΡΓΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΔΟΜΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

1 η ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ 2015 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

1 η ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ 2015 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 1 η ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ 2015 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 2 1. Ο Άρης έφαγε 5 μιας σοκολάτας και ο Φίλιππος έφαγε 1 10 σοκολάτας περισσότερο από τον Άρη. Τι μέρος της σοκολάτας έμεινε;

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Προχωρημένη Στατιστική 2. ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία

Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία Παρουσίαση του νέου βιβλίου «Γεωλογία Γεωγραφία» για την Α Γυμνασίου Γκαραγκούνη Αναστασία Ομάδα εργασίας: Δημητρίου Δώρα, Μυρωνάκη Άννα, Γκαραγκούνη Αναστασία Δομή της Παρουσίασης Ενδεικτικός Προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ

ΟΜΑΔΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΩΝ Όταν το πλήθος των παρατηρήσεων είναι μεγάλο, είναι απαραίτητο οι παρατηρήσεις να ταξινομηθούν σε μικρό πλήθος ομάδων που ονομάζονται κλάσεις (class intervals). Η ομαδοποίηση αυτή γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Οι Ενόργανες Μέθοδοι Ανάλυσης είναι σχετικές μέθοδοι και σχεδόν στο σύνολο τους παρέχουν την αριθμητική τιμή μιας φυσικής ή φυσικοχημικής ιδιότητας, η

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ: ΠΕ - 4 : ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

ΤΕΛΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ: ΠΕ - 4 : ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΕΤΑΒΟΛΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΞΙΩΝ ΓΗΣ ΣΕ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΗΣ ΑΜΕΣΗΣ ΖΩΝΗΣ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΗΣ ΕΓΝΑΤΙΑΣ ΟΔΟΥ (ΚΩΔΙΚΟΣ ΑΝΑΦΟΡΑΣ: 3654) ΤΕΛΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ: ΠΕ - 4 : ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΤΕΥΧΟΣ 4 Ο ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΕΙΚΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Χειμερινό Εξάμηνο Ακαδ. Έτος 2015-2016 Ντίνα Λύκα lika@biology.uoc.gr 1. Εισαγωγή Εισαγωγικές έννοιες Μεταβλητότητα : ύπαρξη διαφορών μεταξύ ομοειδών μετρήσεων Μεταβλητή: ένα χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία κινητικής ανάλυσης βάδισης και ορθωτικών πελμάτων Λύσεις για επαγγελματίες

Τεχνολογία κινητικής ανάλυσης βάδισης και ορθωτικών πελμάτων Λύσεις για επαγγελματίες Τεχνολογία κινητικής ανάλυσης βάδισης και ορθωτικών πελμάτων Λύσεις για επαγγελματίες Σύστημα κινητικής ανάλυσης βάδισης (πελματογράφος). Μετρήσεις, αξιολόγηση, διάγνωση και ορθωτική θεραπεία στις παθήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η επίδραση των Κοινοτικών Οδηγιών για τη Φύση στην προστασία και διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στην Ελλάδα

Η επίδραση των Κοινοτικών Οδηγιών για τη Φύση στην προστασία και διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στην Ελλάδα Η επίδραση των Κοινοτικών Οδηγιών για τη Φύση στην προστασία και διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος στην Ελλάδα Ελένη Τρύφων Υπουργείο Περιβάλλοντος & Ενέργειας Πόσο επίκαιρο είναι το ερώτημα; Η Ε.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΣΤΑΔΙΟ ΓΕΝΕΣΗ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΩΝ

1ο ΣΤΑΔΙΟ ΓΕΝΕΣΗ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑ 1ο ΣΤΑΔΙΟ ΓΕΝΕΣΗ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΩΝ πόσες μετακινήσεις δημιουργούνται σε και για κάθε κυκλοφοριακή ζώνη; ΟΡΙΣΜΟΙ μετακίνηση μετακίνηση με βάση την κατοικία μετακίνηση με βάση άλλη πέρα της κατοικίας

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες Χρήσης. Εισαγωγή. Δεδομένα του Συστήματος

Οδηγίες Χρήσης. Εισαγωγή. Δεδομένα του Συστήματος Οδηγίες Χρήσης Εισαγωγή Η εφαρμογή Aratos Disaster Control είναι ένα Γεωγραφικό Πληροφοριακό Σύστημα, σκοπός του οποίου είναι η απεικόνιση δεδομένων καταστροφών(πυρκαγιές), ακραίων καιρικών συνθηκών (πλημμύρες)

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος και αποκατάσταση συνέπειας χρονοσειρών βροχόπτωσης Παράδειγµα Η ετήσια βροχόπτωση του σταθµού Κάτω Ζαχλωρού Χ και η αντίστοιχη βροχόπτωση του γειτονικού του σταθµού Τσιβλός Υ δίνονται στον Πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ 3.1 Τυχαίοι αριθμοί Στην προσομοίωση διακριτών γεγονότων γίνεται χρήση ακολουθίας τυχαίων αριθμών στις περιπτώσεις που απαιτείται η δημιουργία στοχαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Ενιαία ΜΠΚΕ Ελλάδας Παράρτημα 6.5.2 - Δυτικό Τμήμα Μελέτη υφιστάμενων δεδομένων για αρκούδα

Ενιαία ΜΠΚΕ Ελλάδας Παράρτημα 6.5.2 - Δυτικό Τμήμα Μελέτη υφιστάμενων δεδομένων για αρκούδα Παράρτημα 6.5.2 - Δυτικό Τμήμα Μελέτη υφιστάμενων δεδομένων για αρκούδα έργου: Σελίδα 2 από 82 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩN 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 4 1.1 Γενικές πληροφορίες σχετικά με την Αρκούδα (Ursus Arctos) στην Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 13: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ

Σενάριο 13: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ Σενάριο 13: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ Φύλλο Εργασίας Τίτλος: Προγραμματίζοντας ένα Ρομπότ Γνωστικό Αντικείμενο: Πληροφορική Διδακτική Ενότητα: Ελέγχω-Προγραμματίζω τον Υπολογιστή Τάξη: Γ Γυμνασίου Διάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά του Θαμνώνα και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ

ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Το νερό των κατακρημνισμάτων ακολουθεί διάφορες διαδρομές στη πορεία του προς την επιφάνεια της γης. Αρχικά συναντά επιφάνειες που αναχαιτίζουν την πορεία του όπως είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής

Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής Γιώργος Πουλής, Δασολόγος M.Sc. Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων - Υγροτόπων Διάρθρωση της παρουσίασης Σχεδιασμός ενός προγράμματος παρακολούθησης Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ Α. Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστηµίου Αθηνών Η παρακολούθηση των ειδών της πανίδας µιας προστατευόµενης περιοχής είναι µια ιδιαίτερα πολύπλοκη διαδικασία γιατί ο αριθµός

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη φύτευση

Οδηγίες για τη φύτευση Οδηγίες για τη φύτευση Πότε; Η εποχή φύτευσης παίζει καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία των αναδασώσεων. Η καλύτερη είναι εκείνη κατά την οποία εξασφαλίζεται 1. η άμεση και δραστήρια ανάπτυξη του ριζικού συστήματος

Διαβάστε περισσότερα

Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1)

Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Ένα πολυσταδιακό πρόβλημα που αφορά στον τριμηνιαίο προγραμματισμό για μία βιομηχανική επιχείρηση παραγωγής ελαστικών (οχημάτων) Γενικός προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου 1 Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Ζαντής Γιώργος, Παρεκκλησίτης Ορέστης, Ιωάννου Γιώργος Συντονιστής καθηγητής: Νικόλας Νικολάου Λύκειο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΡΟΦΙΛ ΣΥΣΤΑΔΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ Η/Υ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΡΟΦΙΛ ΣΥΣΤΑΔΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ Η/Υ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΡΟΦΙΛ ΣΥΣΤΑΔΩΝ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ Η/Υ ΑΤΕΙ ΚΑΒΑΛΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΔΡΑΜΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΔΑΣ ΜΑΡΙΟΣ 2008 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Στον κ. Ι. Τάκο για την καθοδήγηση του σε όλη

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010

Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Νίκος Μαζαράκης Αθήνα 2010 Οι χάρτες των 850 Hpa είναι ένα από τα βασικά προγνωστικά επίπεδα για τη παράµετρο της θερµοκρασίας. Την πίεση των 850 Hpa τη συναντάµε στην ατµόσφαιρα σε ένα µέσο ύψος περί

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και την άγρια ζωή Η παγκόσµια κλιµατική αλλαγή θεωρείται ως η σηµαντικότερη τρέχουσα απειλή για τη βιοποικιλότητα του πλανήτη. Παραδείγµατα από την Κυπριακή Φύση Μερικές από

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ ιαφάνειες για το µάθηµα Information Management ΑθανάσιοςΝ. Σταµούλης 1 ΠΗΓΗ Κονδύλης Ε. (1999) Στατιστικές τεχνικές διοίκησης επιχειρήσεων, Interbooks 2 1 Γραµµική παλινδρόµηση Είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κλιματική αλλαγή και αύξηση της ελάτης

Κλιματική αλλαγή και αύξηση της ελάτης ΤΕΙ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ & ΤΕΧΝ. ΤΡΟΦΙΜΩΝ KAI ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Τ.Ε.Ι. ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Επιστημονική ανακοίνωση Κλιματική αλλαγή και αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ GOOGLE EARTH [ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ]

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ GOOGLE EARTH [ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ] ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ GOOGLE EARTH [ΠΛΟΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΥΠΩΣΗ ΑΕΡΟΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ] Τι είναι το Google Earth Το Google Earth είναι λογισμικό-εργαλείο γραφικής απεικόνισης, χαρτογράφησης και εξερεύνησης

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο Εργασίας. Σκιά και παρασκιά

Φύλλο Εργασίας. Σκιά και παρασκιά Φύλλο Εργασίας Σκιά και παρασκιά Η ώρα της πρόβλεψης Στη μοναδική και ιστορική αυτή φωτογραφία, που πάρθηκε από τον δορυφορικό σταθμό ΜΙR, στις 11 Αυγούστου 1999, φαίνεται η Γη κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: 7 o Πανελλήνιο Συνέδριο Οικολογίας Οικολογία: συνδέοντας συστήματα, κλίμακες και ερευνητικά πεδία

Τίτλος: 7 o Πανελλήνιο Συνέδριο Οικολογίας Οικολογία: συνδέοντας συστήματα, κλίμακες και ερευνητικά πεδία Τίτλος: 7 o Πανελλήνιο Συνέδριο Οικολογίας Οικολογία: συνδέοντας συστήματα, κλίμακες και ερευνητικά πεδία Έκδοση: Ελληνική Οικολογική Εταιρεία Επιμέλεια έκδοσης: Παναγιώτης Γ. Δημητρακόπουλος, Αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

Ε Υ Θ Υ Γ Ρ Α Μ Μ Η Κ Ι Ν Η Σ Η - Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ

Ε Υ Θ Υ Γ Ρ Α Μ Μ Η Κ Ι Ν Η Σ Η - Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ 0 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Ε Υ Θ Υ Γ Ρ Α Μ Μ Η Κ Ι Ν Η Σ Η - Α Σ Κ Η Σ Ε Ι Σ 0 1 Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων Α. Κάνε κατάλληλο σχήμα,τοποθέτησε τα δεδομένα στο σχήμα και ονόμασε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 Έργου: Page 2 of 21 Περιεχόµενα 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 2.1 Πεδιάδα του Αξιού (Kp 0 65) 5 2.2 Όρος Βέρµιο (Kp 65 105) 8 2.3 Λεκάνη της Πτολεµαΐδας (Kp 105 125) 13 2.4 Όρος Άσκιο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ

ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΚΑΙ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΥΝΟΡΘΩΣΕΩΝ Βασίλης Δ. Ανδριτσάνος Δρ. Αγρονόμος - Τοπογράφος Μηχανικός ΑΠΘ Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Αθήνας 3ο εξάμηνο http://eclass.teiath.gr Παρουσιάσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

4.1 Άνοιγμα υπάρχοντος βιβλίου εργασίας

4.1 Άνοιγμα υπάρχοντος βιβλίου εργασίας 4.1 Άνοιγμα υπάρχοντος βιβλίου εργασίας 4.1.1 Άνοιγμα υπάρχοντος βιβλίου εργασίας από βάση δεδομένων Όταν εκκινήσουμε τον Discoverer εμφανίζεται στην οθόνη μας το παράθυρο διαλόγου του βοηθητικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΑ Κεφάλαιο 2

ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΑ Κεφάλαιο 2 013 [Κεφάλαιο ] ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΑ Κεφάλαιο Μάθημα Εαρινού Εξάμηνου 01-013 M.E. OE0300 Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης [Οικονομετρία 01-013] Μαρί-Νοέλ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας

Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας Η πρώτη οθόνη μετά την εκτέλεση του προγράμματος διαφέρει κάπως από τα προηγούμενα λογισμικά, αν και έχει αρκετά κοινά στοιχεία. Αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα