Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ"

Transcript

1 ΕΥΤΥΧΙΑ ΠΑΠΑΜΙΧΑΗΛ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΑΝΔΡΕΑΣ Γ. ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΕΤΟΣ Α

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ..3 Έννοια, διακρίσεις, αναγκαιότητα του συντάγματος 3.ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ..5 4.ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΚΑΙ Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 6 5.ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΥΜΦΩΝΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ Η ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΗ, ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ..8 8.ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ, ΕΠΙΣΗΜΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ Α. Η ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ...10 Β. Η ΛΟΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ.. 12 Γ. Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ..14 Δ. Η ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ..14 Ε. Η ΤΕΛΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΤΕΡΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ...15 ΠΕΡΙΛΗΨΗ/SUMMARY. 18 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ. 18 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 2

3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα εργασία αποτελεί μια προσπάθεια προσέγγισης του θέματος της ερμηνείας του Συντάγματος. Συγκεκριμένα, περιλαμβάνει τον ορισμό της ερμηνείας, καθώς και τις διάφορες μεθόδους της, το πρόβλημα της ερμηνείας του Συντάγματος, μα και τη σχέση ερμηνείας και Συντάγματος. Θίγεται ακόμα και το θέμα των κριτηρίων για την αναζήτηση της ορθότερης συνταγματικής ερμηνείας. Η εργασία αυτή δεν αποτελεί μια αναλυτική πραγματεία, αλλά αποσκοπεί στην όσο το δυνατόν καλύτερη κατανόηση της έννοιας, της διαδικασίας, αλλά και της ιδιομορφίας της ερμηνείας των συνταγματικών διατάξεων. 1.Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Σύνταγμα με την ευρύτατη έννοια του όρου, είναι σύνολο «θεμελιωδών κανόνων» (οποιασδήποτε ή χωρίς τυπική μορφή) και διακρίνεται σε τρεις μερικότερες μορφές, το οιονεί σύνταγμα, το παραδοσιακό ή υπό ευρεία έννοια σύνταγμα και το σύγχρονο ή σύνταγμα υπό στενή νομική έννοια ( terminus technicus), το οποίο και κυρίως ενδιαφέρει το παρόν. Σύνταγμα, υπό την παραδοσιακή δυαδιστική ευρεία έννοια, είναι σύνολο κανόνων, που ρυθμίζουν τη μορφή του κράτους, την οργάνωση και τα όρια της κρατικής εξουσίας και τις σχέσεις της με τους πολίτες. Κατά τη μονιστική προσέγγιση το σύνταγμα διακρίνεται σε κατά κυριολεξία ή υπό στενή νομική έννοια και σε οιονεί σύνταγμα. Υπό στενή νομική έννοια σύνταγμα είναι ο γραπτός, σε ιδιαίτερο κείμενο διατυπωμένος, υπέρτατος, γενικός, καθολικός, θεμελιώδης νόμος, που έχει τεθεί με ειδική διαδικασία, ρυθμίζει τη συνολική κοινωνική, πολιτική, οικονομική ζωή και έννομη τάξη, έχει αυξημένη τυπική δύναμη και μεταβάλλεται με διαδικασία δυσχερέστερη της προβλεπόμενης για τους κοινούς νόμους, των οποίων ιεραρχικά προΐσταται. Οιονεί σύνταγμα είναι οποιοδήποτε συνταγματικό μόρφωμα συγκεντρώνει ορισμένα, όχι όμως όλα τα τυπικά και ουσιαστικά χαρακτηριστικά του σύγχρονου νομικού συντάγματος. 2.Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Έννοια, διακρίσεις, αναγκαιότητα της ερμηνείας Ερμηνεία είναι η επιστημονική διεργασία, με την οποία διακριβώνεται το αληθινό περιεχόμενο του. Με την ερμηνεία επιδιώκεται η γνώση του νοήματος του κανόνα δικαίου. Η ερμηνεία των κανόνων δικαίου, η ανεύρεση του αληθινού νοήματος τους, αποτελεί βασικό έργο της νομικής επιστήμης. Έργο της νομικής επιστήμης δεν είναι βέβαια η αποσπασματική ερμηνεία των κανόνων δικαίου, αλλά η εμπέδωση μιας συγκεκριμένης γενικότερης δικαιϊκής αντίληψης. Σκοπός της ερμηνείας του δικαίου είναι καταρχήν η ανεύρεση του νοήματος του «ισχύοντος» κανόνα δικαίου. Η έρευνα αυτή είναι η de lege lata (de constitutione lata) Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 3

4 ερμηνεία του δικαίου. Παράλληλα έργο της νομικής επιστήμης είναι η κριτική του ισχύοντος δικαίου, με σκοπό τη βελτίωση του. Η έρευνα αυτή αποβλέπει όχι στο πως είναι, αλλά στο πως θα έπρεπε να είναι ο κανόνας δικαίου. Η de lege ferenda (de constitutione ferenda) ανάλυση των κανόνων δικαίου αποτελεί επίσης σημαντικό έργο της νομικής επιστήμης. Η de lege ferenda νομική έρευνα προϋποθέτει την de lege lata και βασίζεται στα συμπεράσματα της. Ο καθορισμός του «δέοντος» προϋποθέτει τον καθορισμό του «είναι». Κατά πρώτο επομένως πρέπει να διακριβωθεί το πώς έχει ο κανόνας δικαίου, για να ασκηθεί κριτική και να εκφραστεί άποψη για το πώς θα έπρεπε να είναι. Με κριτήριο το υποκείμενο, η ερμηνεία του δικαίου διακρίνεται σε αυθεντική, επίσημη και επιστημονική. Οι τέσσερις κλασσικές μέθοδοι ερμηνείας, όπως διατυπώθηκαν από τον F. C. von Savigny, είναι: α) η γραμματική ερμηνεία, β) η λογική ερμηνεία, γ) η ιστορική ερμηνεία, δ) η συστηματική ερμηνεία. Στις μεθόδους αυτές έχει προστεθεί ε) η τελεολογική ερμηνεία. Πρόσφατα προτάθηκε η προσθήκη της συγκριτικής, ως αυτοτελούς ερμηνευτικής μεθόδου. Οι ερμηνευτικές μέθοδοι δεν αλληλοαποκλείονται, αλλά αντίθετα αλληλοσυμπληρώνονται. Στο έργο της η νομική επιστήμη υποβοηθείται από τα πορίσματα άλλων, «βοηθητικών» εν προκειμένω επιστημών. Ο νομικός οφείλει κατά την επεξεργασία των κανόνων δικαίου, στην οποία προβαίνει, να χρησιμοποιεί τα πορίσματα άλλων επιστημών, όπως λ.χ. η κοινωνιολογία, η ιστορία κλπ. ή διαφόρων ερευνών, όπως είναι η στατιστική έρευνα κλπ. Η αναγκαιότητα της ερμηνείας των κανόνων δικαίου προκύπτει από αυτή την ίδια τη φύση τους. Ο κανόνας δικαίου αποτελεί ρύθμιση γενική και αφηρημένη. Αυτή η ίδια η υπαγωγή συγκεκριμένης περίπτωσης στο ρυθμιστικό περιεχόμενο δικαιϊκού κανόνα είναι αποτέλεσμα ερμηνευτικής λειτουργίας. Η ερμηνεία αποτελεί με τη έννοια αυτή προϋπόθεση της εφαρμογής του δικαίου, πέρα και ανεξάρτητα από τις ερμηνευτικές δυσχέρειες του συγκεκριμένου δικαιϊκού κανόνα. Ερμηνεία πραγματοποιείται όχι μόνο στις αμφισβητούμενες ή «δύσκολες» περιπτώσεις αλλά και στις μη αμφισβητούμενες ή «εύκολες». Άλλωστε ό,τι δεν αμφισβητείται σήμερα δεν αποκλείεται να αποτελέσει αύριο αντικείμενο οξύτατης διαφωνίας. Η επίλυση συγκεκριμένης περίπτωσης με βάση κανόνα δικαίου, η μετάβαση αυτή από το γενικό στο ειδικό, γίνεται μόνο με την ερμηνεία. Η αναγκαιότητα της ερμηνείας εντείνεται σε περιπτώσεις διαφωνίας ως προς το περιεχόμενο του κανόνα δικαίου. Αυτό συμβαίνει κυρίως, όταν η ρύθμιση είναι ασαφής. Από την ασάφεια της ρύθμισης διαφέρουν οι περιπτώσεις «μη ρύθμισης», έλλειψη ρύθμισης. Εφόσον δεν υπάρχει ρύθμιση τίθεται ζήτημα εφαρμοστέου δικαίου και όχι ζήτημα κατά κυριολεξία ερμηνείας του δικαίου. Από την σύμφωνα με τα παραπάνω ερμηνεία, με τη στενή έννοια του όρου, διαφέρει ο εντοπισμός του εφαρμοστέου κανόνα δικαίου, που εφαρμόζεται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Η διακρίβωση του εφαρμοστέου κανόνα δικαίου ανήκει στη γενικότερη νομική ανάλυση, δεν αποτελεί όμως κατά κυριολεξία ερμηνεία, διότι δεν ασχολείται με τη διακρίβωση του αληθινού νοήματος του νόμου αλλά με το ερώτημα, ποίος κανόνας δικαίου εφαρμόζεται και κατά συνέπεια προηγείται της κατά κυριολεξία ερμηνείας. Πράγματι πρέπει πρώτα να εξακριβωθεί ποίος κανόνας εφαρμόζεται και κατόπιν να αναζητηθεί το αληθινό του νόημα. Στις περιπτώσεις ελέγχου της συνταγματικότητας η Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 4

5 ερμηνεία των συνταγματικών κανόνων έχει ως αποτέλεσμα τον καθορισμό του κοινού δικαίου. 3.ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ Η ερμηνευτική ιδιομορφία του Συντάγματος οφείλεται σε πολλούς γνωστούς λόγους. Κυρίως στους εξής :α) καταρχήν η ερμηνεία του Συντάγματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί και συνήθως χρησιμοποιείται ως πολιτικό επιχείρημα. Δηλαδή ως επιχείρημα στο στίβο της πολιτικής αντιπαράθεσης, έξω από το πλαίσιο, αλλά και τις προφάσεις ακόμη, μιας δικαστικής διαδικασίας και ενός δικανικού συλλογισμού. Αυτό βέβαια μπορεί να συμβεί και συμβαίνει και σε πολλές διατάξεις του κοινού δικαίου που είναι πολιτικά (με τη στενή έννοια του όρου) κρίσιμες. Συμβαίνει, όμως, κατεξοχήν και εξ ορισμού με τις συνταγματικές διατάξεις. Θα τολμούσαμε τη διαπίστωση και τη διατύπωση πως ο,τιδήποτε έχει σχέση με το Σύνταγμα και με την ερμηνεία του, δηλαδή ο,τιδήποτε περιέχεται στο τυπικό Σύνταγμα ή συνδέεται με την ερμηνεία του, καθίσταται εκ μόνου του λόγου αυτού ισχυρισμός που έχει πολιτικές συνέπειες. Αυτό φαίνεται ιδίως στην πολιτική χρήση των δικαστικών αξιολογήσεων γύρω από θέματα συνταγματικότητας. Η στάση των δικαστηρίων απέναντι στην ερμηνεία του Συντάγματος είναι πηγή πολιτικού ενδιαφέροντος και άρα πολιτικών αντιθέσεων. β) Η δεύτερη ιδιομορφία της ερμηνείας του Συντάγματος είναι και η πιο προφανής. Οφείλεται στο βασικό νομοτεχνικό χαρακτηριστικό του Συντάγματος ως νομικού κειμένου: στην ελλειπτικότητα των διατάξεων του. Η ελλειπτικότητα αυτή η συνυφαίνεται αναπόφευκτα με την αμφισημία ή πάντως την υπαινικτικότητα των διατυπώσεων του Συνταγματικού κειμένου και καθιστά το έργο του ερμηνευτή εξόχως δυσχερές αλλά και εξόχως διαπλαστικό πολύ περισσότερο από ό,τι σε οποιονδήποτε άλλο κλάδο δικαίουγιατί έχει ενώπιον του έννοιες πολύσημες και αόριστες σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από οποιοδήποτε άλλο νομικό κείμενο. γ) Το τρίτο χαρακτηριστικό εντοπίζεται στον ίδιο τον αυστηρό χαρακτήρα και την αυξημένη τυπική ισχύ του Συντάγματος. Πρόκειται για την παρεμβολή του κοινού δικαίου την ερμηνεία του Συντάγματος. Η ερμηνεία του Συντάγματος τις συντριπτικά περισσότερες φορές- ενεργοποιείται μέσα από την ανάγκη ερμηνείας και εφαρμογής του κοινού δικαίου και διασταυρώνεται με αυτήν. Η ερμηνεία του Συντάγματος, τις περισσότερες φορές, προκαλείται με τη θέσπιση του κοινού δικαίου, με αφορμή και με τελικό στόχο την ερμηνεία και την εφαρμογή του κοινού δικαίου. Μάλιστα, στο δικό μας πολίτευμα και στο δικό μας σύστημα δικαστικού ελέγχου, από το οποίο απουσιάζει ο έλεγχος της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των αμέσων οργάνων του κράτους και όπου ο έλεγχος της συνταγματικότητας είναι διάχυτος, αυτό το χαρακτηριστικό της ερμηνείας του Συντάγματος είναι μάλλον απόλυτο, με συνέπεια ορισμένες περιοχές του συντάγματος να μένουν έξω από τα όρια του δικαστικού ελέγχου, χωρίς καμιά δυνατότητα δικαστικής ερμηνείας και εφαρμογής. Αυτό συμβαίνει για παράδειγμα με τα interna corporis της Βουλής, τις λεγόμενες «κυβερνητικές πράξεις», αλλά και διάφορα ζητήματα λιγότερο σημαντικά ή διαρκή (όπως π.χ. τη νομική θέση του αναπληρωτή προέδρου της Δημοκρατίας). Αυτό δεν σημαίνει βέβαια, ότι οι σχετικές Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 5

6 διατάξεις του Συντάγματος έχουν μειωμένο νομικό κύρος ή ότι δεν επιδέχονται ερμηνείες ως κανόνες αυξημένης τυπικής ισχύος. Απλώς, αρμόδιο όργανο είναι κάποιο πολιτικό όργανο, κυρίως η ίδια η Βουλή είτε με ρητή διάταξη, είτε λόγω του τεκμηρίου αρμοδιότητας που συντρέχει υπέρ αυτής σε ένα δημοκρατικό, αντιπροσωπευτικό και κοινοβουλευτικό πολίτευμα. Από αυτές, λοιπόν, τις τρείς βασικές ιδιορρυθμίες του σύμπαντος ως αντικειμένου ερμηνείας πηγάζουν και ειδικές μέθοδοι που πρέπει να χρησιμοποιήσει ερμηνευτής για να αποκαταστήσει τις ανεπάρκειες των κλασικών μεθόδων της ερμηνείας του κοινού δικαίου που δεν δίνουν απάντηση στις νομικές ιδιορρυθμίες του Συντάγματος. Από την υπεροχή, της ελλειπτικότητας και το ίδιο το ρυθμιστικό περιεχόμενο του Συντάγματος (που αφορά κυρίως σχέσεις μεταξύ οργάνων και σχέσεις κράτους-ατόμου) απορρέουν τα διάφορα ερμηνευτικά κριτήρια που μπορεί να ονομαστούν ή να κωδικοποιηθούν με πολλούς και διάφορους τρόπους και τα οποία, αν επιμένει κανείς, μπορεί να τα εντάξει εύκολα σε κάποια από τις γνωστές οι κλασικές μεθόδους ερμηνείας του δικαίου, ιδίως σε λογικήσυστηματικοί και την τελολογική. Δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνάμε ότι τέτοιες ερμηνευτικές ιδιαιτερότητες εμφανίζονται και στους κλάδους του κοινού δικαίου, όπως π.χ. η γραμματολογική ερμηνεία και η απαγόρευση της αναλογικής εφαρμογής στο ποινικό δίκαιο. 4.ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΚΑΙ Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ερμηνεία και Σύνταγμα συνδέεται πολλαπλά. Το σύνταγμα ως Νομικό κείμενο είναι καταρχήν το ίδιο αντικείμενο ερμηνείας. η πλευρά αυτή των σχέσεων ερμηνείες και Συντάγματος δεν διαφέρει σημαντικά από όλες τις άλλες του είδους. Η ερμηνεία του Συντάγματος, βασικό έργο της επιστήμης του Συνταγματικού δικαίου, αποσκοπεί στη διακρίβωση του αληθινού περιεχομένου των συνταγματικών κανόνων. μία άλλη ιδιαίτερης σημασίας προσέγγιση ανάγεται στο ερώτημα, αν το Σύνταγμα προσδιορίσει το ίδιο το ερμηνευτικό πλαίσιο, τους βασικούς κανόνες ερμηνείας των διατάξεων του καθώς επίσης και του κοινού δικαίου. από την άποψη αυτή η ερμηνεία αποτελεί αντικείμενο του Συντάγματος, περιεχόμενο της κανονιστικής συνταγματικής ρυθμίσεις. περιέχει ή όχι το Σύνταγμα ερμηνευτικές αρχές, δεσμεύσεις ή κατευθύνσεις που καθοδηγούν τον ερμηνευτή του δικαίου; Καταρχήν για τη λειτουργία της ερμηνείας απαραίτητος είναι ο προκαθορισμός ενός ελάχιστου ( συνταγματικού) πλαισίου γενικότερης παραδοχής. Απαραίτητη δηλαδή είναι η θέσπιση ορισμένων κριτηρίων, ο ενδεχόμενος καθορισμός βασικών αξιών κλπ., δηλαδή απαραίτητος είναι ο καθορισμός ενός «ελάχιστου προερμηνευτικού πλαισίου». Σε συνάφεια προς τα παραπάνω βρίσκει απάντηση και το ερώτημα, αν το Σύνταγμα είναι «ερμηνευτικά ουδέτερο» ή αν αντίθετα περιέχει βασικές ερμηνευτικές αρχές και αξιώματα, τα οποία οφείλει να ακολουθήσει όχι όμως απαραίτητα και να αποδεχθεί- ο ερμηνευτής κατά την de constitutione lata Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 6

7 επεξεργασία. Ο συντακτικός νομοθέτης θέτει ένα ελάχιστο προερμηνευτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η νομική ερμηνεία των κανόνων δικαίου. Κατοχυρώνει και ταυτόχρονα οριοθετεί την ερμηνευτική ελευθερία, η οποία δεν απαλλάσσει από το καθήκον υπακοής στο Σύνταγμα. Οι βασικές γενικές συνταγματικές αρχές αποτελούν ταυτόχρονα και βασικές ερμηνευτικές αρχές για τη συνολική έννομη τάξη, όπως η καταστατική αρχή του απαραβίαστου της ανθρώπινης αξίας κλπ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι ιδιαιτερότητες της ερμηνείας του Συντάγματος. Η ερμηνεία του Συντάγματος, ως ερμηνεία Συνταγματικού κειμένου υπόκειται καταρχήν στους ίδιους κανόνες και πραγματοποιείται με τις ίδιες μεθόδους της νομικής ερμηνείας γενικότερα. Δεν παύει όμως η συνταγματική ερμηνεία να χαρακτηρίζεται από ιδιαιτερότητες, που προκύπτουν από το χαρακτήρα του Συντάγματος. Στα χαρακτηριστικά αυτά ανήκουν κυρίως τα εξής: Δίκαιο και πολιτική συνδέονται πολύ στενά. Σύνταγμα και πολιτική συνδέονται ακόμα περισσότερο. Η σύνδεση αυτή προκύπτει από το ίδιο το περιεχόμενο των συνταγματικών ρυθμίσεων, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό αποτελούν ρύθμιση του πολιτικού φαινομένου. Το χαρακτηριστικό αυτό καθιστά ιδιαίτερα δυσχερή τη θέση και πολλαπλασιάζει τις ευθύνες του ερμηνευτή του Συντάγματος. Η ερμηνεία του Συντάγματος συνεπάγεται πολιτικές επιπτώσεις και πολλές φορές χρησιμοποιείται στο επίπεδο της πολιτικής επιχειρηματολογίας. Πολιτική σημασία και άρα πολιτικές επιπτώσεις έχει ασφαλώς και η ερμηνεία διατάξεων του κοινού δικαίου, διαφοροποιούμενη κατά κλάδους (π.χ. εργατικό, οικογενειακό δίκαιο κλπ). Στην περίπτωση όμως των συνταγματικών κανόνων προσλαμβάνει ιδιαίτερες διαστάσεις. Άλλο χαρακτηριστικό γνώρισμα της ερμηνείας του Συντάγματος συνάγεται από τον ιδιαίτερα γενικό και προστατευτικό χαρακτήρα των συνταγματικών διατάξεων. Ο συντακτικός νομοθέτης χρησιμοποιεί νομικούς όρους σε πάρα πολλές περιπτώσεις όχι με τη στενότερη έννοια του terminus technicus, την οποία προσλαμβάνουν σε ειδικότερους κλάδους δικαίου (π.χ. έγκλημα, οικογένεια κλπ.). Το ρυθμιστικό αυτό «φαινόμενο» απαντάται κυρίως στο πεδίο των συνταγματικών δικαιωμάτων και είναι αποτέλεσμα της παροχής όσο το δυνατόν μεγαλύτερης συνταγματικής προστασίας. Στο ερμηνευτικό αυτό πλαίσιο ιδιαίτερη σημασία προσλαμβάνει το αξίωμα «in dubio pro libertate», το οποίο ωθεί τον ερμηνευτή του δικαίου να υιοθετήσει επί ισοδύναμων κατά τα άλλα ερμηνευτικών εκδοχών- εκείνη που παρέχει περισσότερη ελευθερία. 5.ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΥΜΦΩΝΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ Με τον όρο «σύμφωνη προς το Σύνταγμα ερμηνεία των νόμων» εκφράζεται ο ερμηνευτικός κανόνας, κατά τον οποίο, επί περισσοτέρων ερμηνευτικών εκδοχών, πρέπει να ακολουθείται εκείνη της οποίας το περιεχόμενο βρίσκεται σε συμφωνία ή πλησιέστερα Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 7

8 προς το κανονιστικό περιεχόμενο των συνταγματικών κανόνων. Σύμφωνη με το Σύνταγμα ερμηνεία δεν σημαίνει απλά και μόνον, ότι η κοινή νομοθεσία πρέπει να ερμηνεύεται με βάση το κανονιστικό περιεχόμενο του Συντάγματος. Αυτό άλλωστε αποτελεί νομική αναγκαιότητα, που προκύπτει από την τυπική υπεροχή των συνταγματικών κανόνων. Η σύμφωνη προς το Σύνταγμα ερμηνεία δεν έχει χρησιμότητα, όταν εμφανίζεται μία μόνον ερμηνευτική εκδοχή, αλλά όταν οι ερμηνευτικές εκδοχές είναι περισσότερες. Αποτελεί επομένως κριτήριο επιλογής μεταξύ περισσότερων ερμηνευτικών εκδοχών. Η σύμφωνη προς το Σύνταγμα ερμηνεία απομακρύνει τις αντίθετες προς το κανονιστικό περιεχόμενο του Συντάγματος ερμηνευτικές εκδοχές. Αποτελεί επομένως «ερμηνευτικό φίλτρο», το οποίο απομακρύνει λύσεις, που δεν συμβιβάζονται προς το περιεχόμενο του Συντάγματος. Η σύμφωνη προς το Σύνταγμα ερμηνεία αποτελεί επίσης ερμηνευτική παρότρυνση προς το δικαστή και γενικότερα τον ερμηνευτή του δικαίου, να αναδείξει το σύμφωνο προς το Σύνταγμα περιεχόμενο του νόμου. Από την άποψη αυτή η σύμφωνη προς το Σύνταγμα ερμηνεία συμβάλλει στη «σωτηρία» του νόμου που εμφανίζεται εκ πρώτης όψεως αντισυνταγματικός, συμβάλλει στην εναρμόνιση του αντικειμενικού νοήματος του κοινού νόμου προς εκείνο του Συντάγματος. Ο δικαστής πρέπει επομένως να αρνείται την εφαρμογή νόμου ως αντισυνταγματικού, όταν πράγματι το περιεχόμενο του δεν συμβιβάζεται με το περιεχόμενο του Συντάγματος. 6.Η ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ Βασικό χαρακτηριστικό γνώρισμα της ερμηνείας του Συντάγματος συνάγεται από την τυπική του υπεροχή έναντι του κοινού δικαίου. Η εξακρίβωση του κανονιστικού περιεχομένου του συνταγματικού κανόνα έχει άμεσες επιπτώσεις στο κοινό δίκαιο. Η ερμηνεία του Συντάγματος αποτελεί προϋπόθεση για την εφαρμογή και την ερμηνεία των διατάξεων του κοινού δικαίου. Το περιεχόμενο των συνταγματικών διατάξεων, στις περισσότερες περιπτώσεις, επαναλαμβάνεται και αναδιπλώνεται με διατάξεις του κοινού δικαίου. Πρόκειται δηλαδή για την εξειδίκευση των συνταγματικών διατάξεων. Η συνταγματική διάταξη ως τυπικά υπερκείμενη διάταξη εξειδικεύεται από τους κατώτερους κανόνες του κοινού δικαίου. Με την έννοια αυτή όλη η νομοθετική εργασία αποτελεί εξειδίκευση των συνταγματικών διατάξεων. Από την εξεταζόμενη άποψη εξειδίκευση είναι η υλοποίηση του κανονιστικού περιεχομένου των συνταγματικών διατάξεων με κανόνες δικαίου κατώτερης βαθμίδας. Κάθε διάταξη νόμου στο πλαίσιο της ενιαίας έννομης τάξης δεν μπορεί παρά να αποτελεί εξειδίκευση κάποιας συνταγματικής διάταξης. 7.ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΗ, ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΛΗΠΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Η υπεροχή του Συντάγματος έναντι του κοινού δικαίου και η εφαρμογή των κανόνων του στη συνολική έννομη τάξη, στις σχέσεις κράτους-πολιτών αλλά και στις διαπροσωπικές σχέσεις, οδηγεί στη συνταγματική ερμηνεία, δηλαδή στην ταυτόχρονη ερμηνεία των συνταγματικών κανόνων και εκείνων του κοινού δικαίου ως μερών μιας συστηματικής ενότητας. Η απλή αναφορά μόνο στο νομό, χωρίς ταυτόχρονη αναγωγή και ρητή αναφορά Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 8

9 στις συνταγματικές διατάξεις, δεν είναι μόνο επιστημονικά ελλιπής, αλλά εμπεριέχει σοβαρούς κινδύνους παροχής «νομικών λύσεων» μη απόλυτα σύμφωνων προς το Σύνταγμα. Η αναγκαιότητα της συνταγματικής ερμηνείας ως ταυτόχρονης ερμηνείας συνταγματικών και κοινών διατάξεων, που τις εξειδικεύουν, αφορά τη συνολική έννομη τάξη, όχι μόνο το δημόσιο αλλά και το ιδιωτικό δίκαιο. Η συνταγματική ερμηνεία είναι βασικά αμφίδρομη, από το συνταγματικό στο κοινό δίκαιο και το αντίστροφο. Η αμφίδρομη λειτουργία της δικαιϊκής ενέργειας περιστρέφεται γύρω από τον άξονα της συνταγματικής υπεροχής. Η συνταγματική ερμηνεία έχει τρείς βασικές μορφές: την καθοριστική, την προσδιοριστική και τη συμπληρωματική. Η καθοριστική ερμηνεία ερευνά το πρόβλημα της ισχύος ή μη των διατάξεων του κοινού γραπτού δικαίου. Πρόκειται κυρίως για την έρευνα της συνταγματικότητας των κοινών κανόνων δικαίου. Η προσεκτική ερμηνεία αναζητεί τον προσδιορισμό του περιεχομένου, τη συγκεκριμενοποίηση του νοήματος των γραπτών κανόνων. Στο πλαίσιο της προσδιοριστικής ερμηνείας, ιδιαίτερη σημασία έχει η συγκεκριμενοποίηση των αόριστων νομικών εννοιών και γενικών ρητρών από το περιεχόμενο των συνταγματικών διατάξεων, ενισχυόμενης έτσι σε μεγάλο βαθμό της ασφάλειας του δικαίου. Οι συνταγματικές διατάξεις προσδιορίζουν ένα minimum περιεχόμενο των γενικών ρητρών, χωρίς να εμποδίζουν την παραπέρα διάπλασή τους, που διαμορφώνεται με την εξέλιξη της κοινωνικοοικονομικής ζωής. Τέλος, η συμπληρωματική ερμηνεία κατευθύνεται προς την αποκάλυψη θετικών κανόνων δικαίου, που δεν βρίσκονται γραπτά διατυπωμένοι, πλην όμως εμπεριέχονται στην έννομη τάξη. Οι κανόνες αυτοί μπορεί να έχουν είτε ειδικό περιεχόμενο και να παράγονται από την εφαρμογή ενός προβλεπόμενου γενικού κανόνα σε συγκεκριμένη κατηγορία περιπτώσεων, είτε γενικό περιεχόμενο και να παράγονται από τη σύνθεση του περιεχομένου ειδικών γραπτών κανόνων δικαίου. 8.ΑΥΘΕΝΤΙΚΗ, ΕΠΙΣΗΜΗ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Αυθεντική είναι η ερμηνεία που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση και η οποία πραγματοποιείται από συγκεκριμένα προς τούτο αρμόδιο όργανο. Η αυθεντική ερμηνεία είναι δεσμευτική. Με την αυθεντική ερμηνεία αναδεικνύεται μια μόνο εφαρμόσιμη νοηματική ερμηνευτική εκδοχή. Στην περίπτωση της αυθεντικής ερμηνείας διαφοροποιείται σημαντικά η ερμηνεία του Συντάγματος από εκείνη των κοινών νόμων. Όπως ορίζει ο συντακτικός νομοθέτης, η αυθεντική ερμηνεία των νόμων ανήκει στη νομοθετική λειτουργία. Ο νόμος ερμηνεύεται αυθεντικά με νεότερα ερμηνευτικό νόμο. Ο ερμηνευτικός νόμος θέτει κανόνες δικαίου και για το λόγο αυτό η αυθεντική ερμηνεία του δεν θεωρείται γνήσιο είδος ερμηνείας. Απαγορεύεται η αναδρομικότητα του ψευδοερμηνευτικού νόμου. Νόμος, που δεν είναι πράγματι ερμηνευτικός, ισχύει μόνον από τη δημοσίευση του. Για την αυθεντική ερμηνεία του Συντάγματος δεν υπάρχει ειδική διάταξη. Όπως όμως αρμόδιος για την αυθεντική ερμηνεία των νόμων είναι κοινός νομοθέτης αρμόδιος για την αυθεντική ερμηνεία του Συντάγματος είναι ο συντακτικός νομοθέτης. Μόνον επομένως κατά την αναθεώρηση είναι δυνατή η αυθεντική ερμηνεία των συνταγματικών διατάξεων, η οποία εμφανίζεται με τη μορφή των ερμηνευτικών Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 9

10 δηλώσεων, που αποτελούν μέρος του Συνταγματικού κειμένου. Ο κοινός νομοθέτης δεν έχει εξουσία αυθεντικής ερμηνείας των συνταγματικών διατάξεων. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις στις οποίες για τον καθορισμό του περιεχομένου λεκτικών όρων και άλλων συναφών θεμάτων, ο συντακτικός νομοθέτης απευθύνεται στον κοινό, για να τους προσδώσει συγκεκριμένο νοηματικό περιεχόμενο. Οι περιπτώσεις αυτές της εννοιολογικής νομοθετικής εξουσιοδότησης είναι ταυτόχρονα και περιπτώσεις «οιονεί αυθεντικής ερμηνείας». Επίσημη ερμηνεία είναι εκείνη που πραγματοποιούν τα όργανα του κράτους κατά την άσκηση της αρμοδιότητάς τους. Κατά την άσκηση της προβλεπόμενης από τους κανόνες δικαίου εξουσίας, τα κρατικά όργανα καλούνται σε πολλές περιπτώσεις να ερμηνεύσουν και να εφαρμόσουν συνταγματικές διατάξεις. Το Σύνταγμα καλούνται να εφαρμόσουν τη νομοθετική εξουσία λ.χ. κατά την ψήφιση των νόμων, τα διάφορα όργανα της Εκτελεστικής εξουσίας, π.χ. ο πρόεδρος της Δημοκρατίας κατά την ανάθεση διερευνητικών εντολών ή το διορισμό κυβέρνησης, ή η κυβέρνηση αλλά και τα κατώτερα στην ιεραρχία κρατικά όργανα. Το ιδιάζον στην περίπτωση αυτή είναι ότι το αρμόδιο για την εφαρμογή του κανόνα όργανο έχει την εξουσία επιβολής της δικής του ερμηνευτικής εκδοχής, της εκδοχής δηλαδή την οποία το ίδιο θεωρεί ως ορθή. Με την έννοια αυτή η ερμηνεία, στην οποία προβαίνουν τα αρμόδια κρατικά όργανα, είναι «επίσημη ερμηνεία», κατ αντιδιαστολή προς την ερμηνεία που πραγματοποιούν μη αρμόδιοι προς τούτο φορείς. Η επίσημη ερμηνεία δεν διαθέτει την «μοναδικότητα» της αυθεντικής ερμηνείας. Η επίσημη ερμηνεία δεν είναι αυθεντική, αλλά αμφισβητήσιμη ερμηνεία. Με τον όρο «επιστημονική ερμηνεία» του Συντάγματος έχει επικρατήσει να νοείται η ερμηνεία στην οποία προβαίνει η νομική επιστήμη γενικότερα και ειδικότερα η επιστήμη του Συνταγματικού δικαίου. Η επιστημονική ερμηνεία δεν είναι ούτε «αυθεντική» ούτε «επίσημη», διαθέτει εντούτοις αυξημένο κύρος λόγω των ειδικών γνώσεων των ερμηνευτών. 9.ΟΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ Α. Η γραμματολογική μέθοδος Γραμματολογική είναι η ερμηνεία που επιδιώκει την ανεύρεση του νοήματος του κανόνα δικαίου με τον προσδιορισμό της σημασίας των λέξεων, σύμφωνα με τους γραμματικούς, συντακτικούς και ετυμολογικούς κανόνες. Η γραμματολογική ερμηνεία είναι κατά κυριολεξία «γλωσσική» ή «λεκτική» ερμηνεία. Η ανεύρεση του νοήματος του νόμου επιχειρείται μέσα από τον καθορισμό του νοήματος των λέξεων. Η γλώσσα είναι μέσο, με το οποίο αποδίδονται οι έννοιες και τα νοήματα. Στη νομική επιστήμη η χρησιμοποίηση της γλώσσας έχει ιδιαίτερη σημασία και ιδιαιτερότητες. Η νομική επιστήμη έχει ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης και ειδικούς νομικούς όρους. Πολλοί από τους όρους, που χρησιμοποιούνται στα νομικά κείμενα, δεν έχουν απαραίτητα το ίδιο περιεχόμενο στην Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 10

11 κοινή καθομιλουμένη του γλώσσα, αλλά άλλοτε ευρύτερο και άλλοτε στενότερο. Πολλοί όροι έχουν καταστεί τεχνικοί νομικοί όροι (termini technici), δηλαδή όροι με συγκεκριμένο, προκαθορισμένο περιεχόμενο. Γι αυτό γίνεται λόγος για «νομική γλώσσα» ή «γλώσσα των νομικών». Ο προσδιορισμός του νοηματικού περιεχομένου των λέξεων επιχειρείται βασικά με τους εξής τρόπους : α) με την έρευνα της ετυμολογικής προέλευσης της λέξης, έτσι ώστε να διαλευκανθεί ο αρχικός σημασιολογικός της πυρήνας. β) Το περιεχόμενο των λέξεων προσλαμβάνει ακόμα πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο ανάλογα με το γραμματικό τύπο με τον οποίο εμφανίζεται. Η γνώση επομένως και η εφαρμογή των κανόνων της γραμματικής είναι απαραίτητη για την εφαρμογή της γραμματολογικής ερμηνείας. γ) Ιδιαίτερη επίσης σημασία για τον καθορισμό του νοήματος των λέξεων έχει συντακτικός τύπος με τον οποίο εμφανίζονται. Η γραμματολογική ερμηνεία εργάζεται ετυμολογικά και χρησιμοποιεί επίσης τους κανόνες της γραμματικής και του συντακτικού, προκειμένου να καθορίσει το νόημα του νομικού κειμένου. Ο προσανατολισμός της μεθόδου αυτής έχει πράγματι έντονη «φιλολογική χροιά». Έργο της Νομικής επιστήμης δεν είναι βεβαίως η «φιλολογική», γραμματολογική ανάλυση των νομικών κειμένων, όμως τα πορίσματα της επιστήμης της Φιλολογίας είναι εξαιρετικά χρήσιμα για τη νομική επιστήμη. Η λεκτική διατύπωση του Συνταγματικού κειμένου αποτελεί οπωσδήποτε βάση και καθοριστικό στοιχείο για την προσπάθεια της ερμηνευτικής του προσεγγίσεις. Το νομικό κείμενο θέτει ένα πλαίσιο, μέσα στο οποίο κινείται η ερμηνευτική διεργασία και το οποίο σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υπερβεί ή να καταργήσει ο νομικός. Αποτελεί επομένως η λεκτική διατύπωση την αφετηρία της ερμηνευτικής προσπάθειας. Η γραμματολογική ερμηνεία είναι η πρώτη ερμηνεία στην οποία οφείλει να προβεί ο νομικός. Αλλά αποτελεί πράγματι η μέθοδος αυτή μόνο την αφετηρία, την πρώτη προσέγγιση με το ερμηνευτικό πρόβλημα. Με τη γραμματολογική ερμηνεία αρχίζει και δεν τελειώνει, δεν ολοκληρώνεται το έργο του νομικού. Η γραμματολογική συνταγματική ερμηνεία εμφανίζει επίσης ιδιαιτερότητες. Σε πολλές περιπτώσεις η χρησιμοποιούμενη από το συντακτικό νομοθέτη όροι, δεν χρησιμοποιούνται με τη στενή νομι(κιστι)κή τους έννοια, αλλά με ευρύτερο περιεχόμενο, στο οποίο υπάγεται η πραγματικότητα, που αποδίδεται με τους όρους αυτούς. Το Σύνταγμα συνδέει με αυτόν τον τρόπο την πραγματικότητα με το δίκιο, το «δέον» και το «είναι», σε ενιαίο και αδιάσπαστο σύνολο. Η κατά κανόνα ευρύτητα των συνταγματικών όρων αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό γνώρισμα του Συντάγματος. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται κατά το δυνατό ευρύτερη συνταγματική προστασία. Σε ορισμένες περιπτώσεις η ίδια λέξη χρησιμοποιείται στο συνταγματικό κείμενο με διαφορετικές σημασίες. Άλλοτε πάλι σε ορισμένες λέξεις προσδίδεται «κατά παράδοση» συγκεκριμένο περιεχόμενο. Είναι επίσης δυνατό ο συντακτικός νομοθέτης να απευθύνεται στον κοινό νομοθέτη για τον καθορισμό του περιεχομένου των συγκεκριμένων όρων και εννοιών. Στις περιπτώσεις αυτές της εννοιολογικής νομοθετικής εξουσιοδότησης οι λέξεις του Συνταγματικού κειμένου προσλαμβάνουν το περιεχόμενο, που τους αποδίδει κοινός νομοθέτης. Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 11

12 Β. Η λογική μέθοδος Η λογική ερμηνεία είναι εκείνη, που επιδιώκει τον προσδιορισμό του αληθούς νοήματος του Νόμου με τους κανόνες της τυπικής και διαλεκτικής λογικής. Η λογική ερμηνεία χρησιμοποιεί κανόνες της τυπικής λογικής, για τον καθορισμό του αντικειμενικού νοήματος των κανόνων δικαίου. Τα «λογικά εργαλεία», «συλλογισμοί» και «επιχειρήματα» της τυπικής λογικής μεταφερόμενα στο νομικό χώρο χρησιμοποιούνται για τον καθορισμό νομικών εννοιών και τη λύση νομικών ζητημάτων. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα παρακάτω επιχειρήματα: α)το επιχείρημα εξ αντιδιαστολής, κατά το οποίο, εφόσον ο Νόμος ρυθμίζει ρητά το Α ζήτημα, συνάγεται ότι για το αντίθετό του Β ζήτημα ισχύει η αντίθετη ρύθμιση. β)το επιχείρημα της εις άτοπον απαγωγής, κατά το οποίο το αληθές νόημα του κανόνα δικαίου προκύπτει μετά τον αποκλεισμό άλλων λιγότερο πιθανών ερμηνευτικών εκδοχών. γ)το επιχείρημα «εκ του μείζονος εις το έλαττον», κατά το οποίο, εφόσον το δίκαιο επιτρέπει το μείζον, συνάγεται, ότι επιτρέπει και το έλαττον. δ) το αντίθετο επιχείρημα «εκ του ελάσσονος εις το μείζον», κατά το οποίο, εφόσον το δίκαιο απαγορεύει το έλαττον πολύ περισσότερο απαγορεύει το μείζον και ε)το «εκ της σιγής του νόμου» επιχείρημα, κατά το οποίο το συναγόμενο συμπέρασμα στηρίζεται στη σιωπή του νόμου. α)η λογική ερμηνεία κυρίως ως ερμηνεία προς την κατεύθυνση της τυπικής λογικής ανάλυσης των νομικών εννοιών (εννοιοκρατία) στράφηκε προς την επεξήγηση των νομικών κειμένων, πέρα και ανεξάρτητα από την πραγματικότητα. Η λογική μέθοδος σήμερα δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτή απλά και μόνο εννοιοκρατικά. Η λογική αποτελεί ασφαλώς εργαλείο για την εκτίμηση της πραγματικότητας, που οδηγεί τελικά στη νομική αξιολόγηση. Με τη λογική εκτίμηση υπεισέρχονται στοιχεία της πραγματικότητας, τα οποία ενδεχομένως δεν υπάρχουν στο νομικό κείμενο. β)η λογική ερμηνεία λειτουργεί σε πολλές περιπτώσεις ως «εργαλείο ελέγχου», κυρίως όταν ο τρόπος έκφρασης του νομοθέτη δεν είναι ο πλέον κατάλληλος. Οπωσδήποτε η διαπλοκή γραμματολογικού και λογικού κριτηρίου επιτρέπει τη συναγωγή ασφαλέστερων συμπερασμάτων. Το νόημα του νόμου, όπως προκύπτει από τη λεκτική το διατυπώσει, δεν είναι αναγκαία και πάντοτε σύμφωνο προς τους κανόνες της τυπικής λογικής. Από τους κανόνες της τυπικής λογικής επιβάλλεται άλλοτε η στενότερη (συσταλτική) και άλλοτε η ευρύτερη (διασταλτική) ερμηνεία του κανόνα δικαίου. Συσταλτική είναι η ερμηνεία, που αποδίδει στον κανόνα δικαίου νόημα στενότερο από εκείνο, που συνάγεται από το γράμμα του νόμου. Διασταλτική είναι αντίθετα η ερμηνεία, που αποδίδει στον κανόνα δικαίου νόημα ευρύτερο από το γράμμα του νόμου. Αντίθετη προς το νόμο ερμηνεία είναι εκείνη, που καταλήγει στην απόδοση νοήματος στον κανόνα δικαίου αντιθέτου από εκείνο, το οποίο προκύπτει από το γράμμα του. Η λογική ερμηνεία πρέπει να πρέπει να χρησιμοποιεί όχι μόνο τους κανόνες της τυπικής λογικής -όπως συνήθως τονίζεται -αλλά και της διαλεκτικής λογικής, η οποία είναι απαραίτητη για τον καθορισμό του αντικειμενικού νοήματος του κανόνα δικαίου. Η διαλεκτική λογική είναι απαραίτητη για την κατανόηση της «κινητικότητας» των νομικών εννοιών όχι μόνο διαχρονικά αλλά και σε άλλες περιπτώσεις. Γίνεται έτσι αντιληπτή η Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 12

13 αυξομείωση του περιεχομένου των δικαιωμάτων κατά την εφαρμογή τους στους διαφόρους θεσμούς και έννομες σχέσεις, όπως και περιπτώσεις Νομικής «μεταβάσεως εις άλλον γένος», από τη νομιμότητα στην παρανομία και το ανάστροφο. Στο πλαίσιο της λογικής μεθόδου, ιδιαίτερη σημασία έχει ο εντοπισμός και η αξιοποίηση των αιτιωδών δεσμών, που συνδέουν τα ενδιαφέροντα το δίκαιο φαινόμενα. Η εφαρμογή της αιτιώδους συνάφειας, αν και συχνή στη νομική επιστήμη, όπως λ.χ. στην περιοχή του ποινικού ή του ενοχικού δικαίου, δεν έχει ιδιαίτερη απήχηση στο δημόσιο δίκαιο και ειδικότερα στα συνταγματικά δικαιώματα. Αυτό οφείλεται μεταξύ άλλων και στο λόγο ότι στο θιγόμενο δικαίωμα αντιπαρατίθετο και αντιπαρατίθεται ακόμα και σήμερα ένα άλλο δικαίωμα. Αιτιώδης συνάφεια δικαιώματος και θεσμού είναι ο αιτιώδης Σύνδεσμος, ο οποίος συνδέει ένα συγκεκριμένο συνταγματικό δικαίωμα με την έννομη σχέση ή το σύνολο έννομων σχέσεων, δηλαδή τον θεσμό, μέσα στο οποίο εφαρμόζεται. Π.χ. το δικαίωμα της πολιτικής ελευθερίας μέσα στο θεσμό του πολιτικού κόμματος της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας μέσα στο θεσμό της οικογένειας κλπ. Αιτιώδης συνάφεια είναι εν προκειμένω η συνάντηση του περιεχομένου δικαιώματος και θεσμού σε κοινό αντικειμενικό στοιχείο. Το περιεχόμενο των νομικών μόρφωμα τον (δικαιωμάτων, υποχρεώσεων, εννόμων σχέσεων, διαπροσωπικών σχέσεων κλπ) αναλύεται σε μερικότερα αντικειμενικά στοιχεία, που αναφέρονται στις φυσικές, σωματικές ή πνευματικές και τις κοινωνικές ιδιότητες των φορέων των δικαιωμάτων, των παραγόντων, που συμμετέχουν στους θεσμούς και στις διαπροσωπικές σχέσεις, όπως είναι η ηλικία, το φύλο. Επίσης, ανήκουν στο περιεχόμενό τους και διάφορες τυποποιημένες μορφές συμπεριφοράς, όπως η νομική συνεργασία, ο ανταγωνισμός, η καλή ή κακή χρήση κλπ. Αντικειμενικά στοιχεία είναι και τα αναφερόμενα στα ενσώματα αντικείμενα, όπως κατοικία και μίσθωμα, καθώς και ο τόπος, ο χρόνος και η φύση του εκτελούμενου πράγματος. Παραδείγματα κοινών αντικειμενικών στοιχείων αποτελούν τα εξής: Το αντικειμενικό στοιχείο «οι πολιτικές πεποιθήσεις» αποτελεί συστατικό στοιχείο του περιεχομένου της πολιτικής ελευθερίας, αλλά και συστατικό στοιχείο του θεσμού του πολιτικού κόμματος. Επίσης, η τυποποιημένη μορφή συμπεριφοράς «οικονομική συνεργασία» αποτελεί συστατικό στοιχείο του περιεχομένου της εμπορικής-οικονομικής ελευθερίας. Παράλληλα, όμως, αποτελεί συστατικό στοιχείο του θεσμού της Εμπορικής εταιρείας. Ίχνη αιτιώδους συνάφειας ανιχνεύονται ήδη στη νομολογία. Συνταγματική επιταγή δεν αποτελεί μόνο η εφαρμογή του γενικού αρνητικού περιεχομένου, αλλά και ο περιορισμός του, η θεσμική του προσαρμογή, στις περιπτώσεις που είναι απαραίτητο, σε εκείνες δηλαδή που η εφαρμογή του θα οδηγούσε στη διάλυση των έννομων σχέσεων και των θεσμών. Σε αυτό το σημείο τίθεται το ζήτημα της αρχής του αιτιώδους των περιορισμών. Γίνεται, επομένως, η διάκριση ανάμεσα σε δύο είδη περιορισμών: σε εκείνους που επιτρέπονται από το Σύνταγμα, τους απλούς δηλαδή ή αιτιώδεις περιορισμούς και σε εκείνους που απαγορεύονται και αποτελούν προσβολές των συνταγματικών δικαιωμάτων ή αναιτιώδεις περιορισμούς. Η επιβολή απλών περιορισμών είναι επιτρεπτή μόνο κατά το μέτρο, που επιβάλλει η αιτιώδης συνάφεια. Συμπερασματικά επιτρέπονται οι αιτιώδεις και απαγορεύονται οι αναιτιώδεις περιορισμοί. Από αυτή τη βασική αιτιώδη σχέση προσδιορίζεται το περιεχόμενο των συνταγματικών δικαιωμάτων, αλλά και το περιεχόμενο των θεσμών. Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 13

14 Γ. Η ιστορική μέθοδος Η ιστορική μέθοδος ερευνά τη γένεση και την εξέλιξη του νομικού φαινομένου στις διάφορες εποχές. Ιστορική μέθοδος δεν είναι ασφαλώς απλά και μόνον η αναγωγή στην «ιστορία της ψήφισης» συγκεκριμένης διάταξης. Για την πλήρη κατανόηση ενός νομικού φαινομένου είναι απαραίτητη η γνώση των συνθηκών της δημιουργίας του και της παραπέρα εξέλιξής του στην πορεία της εφαρμογής του. Βάση της ορθής χρήσης της ιστορικής μεθόδου αποτελεί η θέση, ότι οι σχέσεις και οι έννοιες του παρελθόντος δεν έχουν παραμείνει αμετάβλητες και δεν έχουν την ίδια μορφή και σήμερα. Δεν αποκλείεται βέβαια να συμβαίνει κατ εξαίρεση και αυτό. Όμως κατά κανόνα το δίκαιο εξελίσσεται και μεταβάλλεται. Επομένως θα πρέπει να εξετάζεται στην ιστορική του πορεία, πάντοτε και διαρκώς κάτω από το πρίσμα του ερωτήματος, αν παρέμεινε το ίδιο ή αν άλλαξε μορφή. Η αλλαγή του κανόνα δικαίου δε σημαίνει οπωσδήποτε και expressis verbis, ρητή δικαιϊκή αναγνώριση. Κατά τη χρήση της ιστορικής μεθόδου θα πρέπει να καταβάλλεται προσπάθεια, ώστε να μην κρίνεται το παρελθόν με σύγχρονα κριτήρια, ούτε όμως και το παρόν με κριτήρια του παρελθόντος. Η ιστορική έρευνα παρέχει την ευκαιρία σύγκρισης παρελθόντος και παρόντος, αλλά και τη δυνατότητα εντοπισμού των εξελικτικών τάσεων του νομικού φαινόμενο που ερευνάται. Δ. Η συστηματική μέθοδος Συστηματική ερμηνεία είναι εκείνη που καθορίζει το νόημα της νομικής διάταξης με βάση την ένταξή της στα γενικότερα και ειδικότερα σύστημα κανόνων δικαίου στο οποίο αναφέρεται. Η συστηματική ερμηνεία οικοδομείται στη βασική αντίληψη, ότι οι κανόνες δικαίου συγκεκριμένες έννομης τάξης δεν αποτελούν «απλό άθροισμα», αλλά σύνολο, δηλαδή ενότητα περιεχομένου. Οι κανόνες δικαίου δεν μπορεί και δεν πρέπει να έχουν αντιφάσεις. Εφόσον υπάρχουν τέτοιες αντιφάσεις, δηλαδή συγκρούσεις, τότε πρωταρχικό έργο της ερμηνείας είναι η άρση τους. Η συστηματική ερμηνεία εντάσσει των κανόνων δικαίου στο σύστημα της έννομης τάξης. Αλλά, με τον τρόπο αυτό, προσδιορίζεται και το περιεχόμενο του συγκεκριμένου κανόνα δικαίου. Η συστηματική ερμηνεία προσπαθεί να ανεύρει τις σχέσεις του κανόνα με άλλους κανόνες. Είναι, επομένως, ερμηνεία συνδυαστική, διότι συνδυάζει το περιεχόμενο περισσότερων κανόνων. Ξεκινά από τη βάση, ότι ο συγκεκριμένος κανόνας δικαίου αποτελεί τμήμα της έννομης τάξης και επομένως δεν είναι δυνατή η αυτόνομη ερμηνεία του, παρά μόνο σε συσχετισμό με τις άλλες διατάξεις. Απαιτείται, επομένως, η ένταξη του κανόνα δικαίου στη μερικότερη ομάδα κανόνων, π.χ. αν πρόκειται για κανόνα που ανήκει Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 14

15 στο κοινοβουλευτικό σύστημα. Ομάδες κανόνων δικαίου αποτελούν νοηματικές ενότητες. Απαιτείται παράλληλα ο εντοπισμός των σχέσεων του νοηματικού περιεχομένου του συγκεκριμένου, με τους άλλους κανόνες. Κάθε γενική αρχή ή μερικότερη ρύθμιση θα πρέπει να συμφωνεί με την γενική αρχή του ίδιου τομέα. Ε. Η τελολογική μέθοδος Η τελολογική μέθοδος επιδιώκει την ανεύρεση του αντικειμενικού νοήματος με βάση το σκοπό του νόμου. Η ονομασία της παράγεται από τη λέξη «τέλος» που σημαίνει σκοπός. Και στην περίπτωση της τελεολογικής ερμηνείας εμφανίζεται η διαφορά αντικειμενικής και υποκειμενικής προσέγγισης. Σκοπός του νόμου και σκοπός του νομοθέτη δεν ταυτίζονται. Σκοπό μπορεί καταρχήν έχει ο νομοθέτης, ως κρατικό όργανο. Με την έκφραση «σκοπός του νόμου» νοείται η αντικειμενική λειτουργική «σκοπιμότητα» την οποία υπηρετεί η διάταξη. 10.Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΤΕΡΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ Το Σύνταγμα δεν ερμηνεύεται, επειδή είναι Νόμος πολιτικός, ούτε όπως να ναι ούτε όπου να ναι ότι απ όποιο να ναι 1. Η αξία μιας συνταγματικής ερμηνείας κρίνεται από την τήρηση ορισμένων κανόνων και κάποιας μεθόδου, που η ίδια η ερμηνευτική διαδικασία και η ιδιαιτερότητα του Συντάγματος ως νόμου πολιτικού θέτουν. Και βέβαια, ο κάθε πολίτης δικαιούται να ερμηνεύει το Σύνταγμα, να έχει άποψη για την εφαρμογή του και να συμμετέχει στη διαμόρφωση μιας «κοινής συνταγματικής γνώμης». Η γνώμη του όμως, δεν έχει ούτε διεκδικεί δεσμευτική αξία. Διαφέρει, δηλαδή, ριζικά από την επίσημη ερμηνεία, αυτή, που εκφέρεται από τα αρμόδια και ρητά εξουσιοδοτημένα όργανα, αλλά και από την «επιστημονική» ερμηνεία, αυτήν που εκφέρεται από τους «ειδικούς», από τη θεωρεία. Οι κανόνες πάνω στην ερμηνεία του Συντάγματος, αλλά και του δικαίου γενικότερα, έχουν καταρχήν, όπως σημειώνει ο Ιταλός συνταγματολόγος zagrebelsky, χαρακτήρα «εργαλειακό», με την έννοια ότι είναι κανόνες διαδικαστικοί κάποιων άλλων κανόνων. Ο εργαλειακός χαρακτήρας των ερμηνευτικών κανόνων δεν προκύπτει από τον προσανατολισμό τους στην αναζήτηση του αληθινού νοήματος της ερμηνευόμενης διάταξης, αλλά από τη χρησιμότητά τους στη διατύπωση μιας πειστικής και λογικά τεκμηριωμένες ερμηνευτικής πρότασης. Δεν υπάρχει, βέβαια, αντικειμενικά ορθή ερμηνεία για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχει στο δίκαιο γενικό και αντικειμενικό ή απόλυτα δεκτό κριτήριο επαλήθευσης της ορθότητας μιας ερμηνείας. Υπάρχει όμως η σχετικά ορθότερη ερμηνεία. Η ορθότητα κάθε ερμηνείας κρίνεται καταρχήν από τα κριτήρια που η ίδια θέτει και από τη μέθοδο που επιλέγει και ακολουθεί. Κρίνεται από τον εαυτό της. Επειδή όμως η απαίτηση για ορθή ερμηνεία του -με τη συμβατική του όρου έννοια- είναι κοινή και αφορά τους πάντες, τα πρώτα κριτήρια ορθότητας που χρησιμοποιούμε είναι σωστή ή λανθασμένη χρήση της τεχνικής και των μεθόδων ερμηνείες. Η σωστή χρήση θεμελιώνει ορθή κατά τεκμήριο ερμηνεία, ενώ η λανθασμένη ή ελλιπής χρήση οδηγεί, Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 15

16 συνήθως, σε χωλές και αστήρικτες ερμηνευτικές προτάσεις, αν και το αντίστροφο δεν αποκλείεται: μια σωστή χρήση των ερμηνευτικών μεθόδων και εκτενής επιχειρηματολογία μπορεί να καταλήγει σε μη ορθή ερμηνευτική πρόταση. Τα κριτήρια, όμως, αυτά δεν είναι τα μόνα, ούτε είναι άλλωστε δυνατόν η ορθότητα της ερμηνείας να κρίνεται αποκλειστικά από «τεχνικά» ή «μεθοδολογικά» κριτήρια χωρίς αναφορά και σε ουσιαστικά. Μια ερμηνεία μπορεί ναι είναι καλύτερη από μιαν άλλη, και κάποια τρίτη καλύτερη απ όλες, όχι όμως με την έννοια ότι αυτή η τελευταία είναι αντικειμενικά ορθή ή λανθασμένη αφού η αντικειμενικότητα αποτελεί φάρσα 2 - αλλά με την έννοια ότι αυτή χρησιμοποίησε και αντέκρουσε επιχειρήματα, ακολούθησε διαδικασία και τήρησε κανόνες είναι αξιοζήλευτη λογική συνέπεια, ώστε να πείθει, περισσότερα από κάθε άλλη, για την ορθότητα της δεοντολογικής της πρότασης. Η αντιπαράθεση των ερμηνευτικών προτάσεων είναι ένας διαρκής πόλεμος επιχειρημάτων, μία συνεχής διυποκειμενική διαβούλευση με σκοπό την ανεύρεση και επιβολή της, σχετικά, ορθότερης για τις ιστορικές συνθήκες και περιστάσεις κατά τις οποίες διατυπώνεται, ερμηνείας. Η αναζήτηση αυτή, καθορισμένη ιστορικά, είναι διαρκής, ενυπάρχει ως επιδίωξή στην πρόταση του ερμηνευτεί και ως απαίτηση όλων των υποκειμένων δικαίου. Η ορθότητα εξάλλου δεν μπορεί, τελικά, να κριθεί παρά μόνον εκ των υστέρων, αναδρομικά, ενόψει των σκοπών, του περιεχόμενου και των επιπτώσεων στην πράξη της ερμηνευόμενης διάταξης. Την πολιτική σημασία, που έχει η αξίωση για προσδιορισμό του σχετικά «αληθέστερου» νοήματος ενός κειμένου, συμπυκνώνει ένας Αμερικανός καθηγητής μιλώντας γενικά για την ερμηνεία. Τα συμπεράσματα του ισχύουν όμως και για τη νομική: «η ερμηνεία ενός κειμένου παρουσιάζει ενδιαφέρον θεωρητικό, όταν επιδιώκει να προσδιορίσει κάποια αντικειμενική ιστορική αλήθεια. Η ίδια η ερμηνεία είναι πολιτικά σημαντική, μόνον όταν προσπαθεί να προσδιορίσει κάποια αντικειμενική αλήθεια. Αν μια ερμηνεία λέει ή όχι την ιστορική αλήθεια είναι ένα ερώτημα που κανείς δεν μπορεί να απαντήσει» 3. Η ανεύρεση και η διατύπωση του σχετικά «αληθέστερου» νοήματος ενός νομικού κειμένου αποτελεί αξίωση σύμφυτη της ερμηνευτικής διαδικασίας και απαίτηση πολιτική των υποκείμενων που αντιδικούν. Κανείς ερμηνευτής δεν δικαιούται ούτε μπορεί να παραιτηθεί απ αυτήν την ευγενή προσπάθεια, χωρίς να αρνηθεί τον εαυτό του. Αν αποδειχθεί εκ των υστέρων, ιστορικά, ότι η ερμηνευτική του πρόταση ήταν αβάσιμη ή λανθασμένη δεν έχει παρά να την αναθεωρήσει. Αλλά η ορθότητα μιας ερμηνείες δεν κρίνεται μόνον από τους κανόνες ερμηνείας και από την ερευνητική μέθοδο που ακολουθήθηκε, ούτε αξιολογείται αποκλειστικά από τη σωστή και συνεπή χρήση των ερμηνευτικών εργαλείων που χρησιμοποίησε. Κρίνεται και αξιολογείται και από το είδος της πράξης ή συμπεριφοράς που υποδεικνύει ενόψει του ερμηνευτικού κανόνα που λογικά συνήγαγε. Διότι η νομική ερμηνεία, και ιδίως η συνταγματική, δεν είναι ένα πνευματικό εγχείρημα, πολιτικά και ιδεολογικά ουδέτερο αλλά μια πνευματική δραστηριότητα προσανατολισμένη στην πράξη, άρρηκτα συνδεδεμένη με την εφαρμογή του δικαίου. Σκοπός της είναι η διατύπωση κανόνων, που να υποδεικνύουν την ορθότερη κατά το δίκαιο συμπεριφορά. Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 16

17 Θα πρέπει πάντως να υπογραμμιστεί ότι, όσον αφορά τα κριτήρια επαλήθευσης της ορθότητας μιας ερμηνείας, και δη της συνταγματικής, αυτά είναι, ούτως ή άλλως, «συμβατικά», με την έννοια ότι δεν έχουν αντικειμενική και απόλυτη ισχύ, χωρίς όμως να είναι αυθαίρετα δημιουργήματα της υποκειμενικής θέλησης του ερμηνευτή, η κρίση του οποίου υπόκειται σε κανόνες και είναι ελέγξιμη. Έτσι, τα κριτήρια αυτά απαιτείται να είναι γενικότερα αποδεκτά και ακόμα να είναι, ως προς την ισχύ τους η γενικεύσιμα, είναι αν μπορούν δηλαδή να γίνουν αποδεκτά από τον καθένα και να ισχύουν σε περισσότερες περιπτώσεις, αφού βέβαια γίνουν αντικείμενο έλλογης διαβούλευσης και αντιπαράθεσης επιχειρημάτων από τα υποκείμενα δικαίου. Αν και συμβατικά, και επομένως σχετικά με την έννοια ότι είναι δημιουργήματα της θεωρίας και της νομολογίας-,τα κριτήρια αυτά έχουν, εν τούτοις, και πρέπει να έχουν, ορθολογική θεμελίωση. Δεν αναζητείται, για το λόγο αυτό η θεμελίωσή τους έξω από το θετό δίκαιο και τις αρχές που το διέπουν, ούτε προκύπτουν έξω από την ερμηνευτική διαδικασία. Έστω και αν οι ρίζες τους φτάνουν μέχρι την πολιτική και κοινωνική πράξη, από την οποία και εμπλουτίζονται διαρκώς κατά το περιεχόμενό τους και ανανεώνονται ουσιαστικά, η αξίωση θετικότητας και ασφάλειας του δικαίου επιβάλλει την έλλογη στήριξή τους σε αρχές και σκοπούς που συνάγονται από το Σύνταγμα και ιδίως από το ιστορικό προσδιορίσιμο περιεχόμενο της δημοκρατικής αρχής. Αλλά και η αποδοχή που συναντά η ερμηνευτική πρόταση από την επιστημονική κοινότητα ή «την κοινωνία των ερμηνευτών του Συντάγματος» όπως αποκλήθηκε, η συζήτηση που προκλήθηκε στη θεωρία και η απήχηση που είχε στην κοινή γνώμη, καθώς και η ανταπόκριση που βρήκε από τα αρμόδια δρώντα όργανα και τους άλλους πολιτειακούς παράγοντες (κόμματα, ομάδες πίεσης, Τύπος), συνθέτουν, όλα αυτά μαζί, στοιχεία διυποκειμενικού ελέγχου και επαλήθευσης της ορθότητας της συνταγματικής ερμηνείας. Η προτεινόμενη ερμηνεία συζητείται, σχολιάζεται, κρίνεται και ελέγχεται από όλους τους κοινωνούς του δικαίου. Η ορθότητά της δοκιμάζεται, τελικά, με βάση το ύπατο ερμηνευτικό κριτήριο, τη δημοκρατική αρχή, η οποία απαιτεί συζήτηση, διαβούλευση, επικοινωνία μεταξύ όλων όσων ενδιαφέρονται για την εφαρμογή της ερμηνευόμενης διάταξης και τους αφορά. Η ερμηνεία χρειάζεται να πείθει και για να πείθει, πρέπει να τεκμηριώνεται, να είναι διαγνώσιμη, ελέγξιμη και επαληθεύσιμη και ως προς τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί και ως προς τη μέθοδο που ακολουθεί και ως προς τη λογική θεμελίωση που επιχειρεί. Η συναίνεση μετά από συζήτηση σχετικά με την εφαρμογή του Συντάγματος γίνεται κριτήριο ορθότητας της συνταγματικής ερμηνείας. Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 17

18 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η συνεχής ύπαρξη προβλημάτων στην ερμηνεία του συντάγματος είναι ο λόγος για τον οποίο η συζήτηση για την ερμηνεία του διατηρεί μια επίμονη επικαιρότητα. Αρκετές είναι οι επιστημονικές μέθοδοι που έχουν προκύψει μέσα από την προσπάθεια διακρίβωσης του αληθινού περιεχομένου του συντάγματος, ωστόσο η ερμηνευτική διαδικασία παραμένει μια δύσκολη πρακτική. Δύσκολη, αλλά όμως όχι και ακατόρθωτη. Κριτήριο ορθότητας της ερμηνείας του συντάγματος είναι τελικά η συναίνεση, μετά από συζύτηση για την εφαρμογή του. SUMMARY The constant existence of problems related to the interpretation of the constitution, is the reason why the discussion about this interpretation maintains such an insistent suitability. There is a variety of scientific methods, that have come to light due to the ascertainment effort of the constitution s true content, however the interpretational procedure still remains a difficult issue. Difficult, but not unfeasible. Eventually, the constitution s correctness criterion is the assent that comes from the discussion about its enforcement. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Συμπερασματικά, διαπιστώνουμε πως η ερμηνεία του συντάγματος είναι μεν μια δυσχερής, αλλά όμως και απαραίτητη διαδικασία. Η αναγκαιότητα της ορθής ερμηνείας των συνταγματικών διατάξεων καθίσταται μεγίστης σημασίας και είναι απαραίτητη για την απονομή δικαίου και την όσο το δυνατόν καλύτερη διατήρηση και προστασία της εύρυθμης λειτουργίας της κοινωνίας μας. Πολλές φορές οι διατάξεις του συντάγματος κρύβουν νοήματα δυσδιάκριτα και μια επιφανειακή και απρόσεκτη απόδοση του νοήματος τους θα μπορούσε να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα, με δυσάρεστες συνέπειες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ερμηνεία του συντάγματος είναι μια διαδικασία που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Γι αυτό και οι ερμηνευτές του συντάγματος, που έχουν καταπιαστεί με ένα δύσκολο έργο, πρέπει να είναι άτομα με ιδιαίτερη πνευματική καλλιέργεια, ώστε να μπορούν με τις κατάλληλες μεθόδους να καταλήγουν στην πιο ασφαλή και ορθή ερμηνεία των συνταγματικών διατάξεων. Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 18

19 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αντρέας Γ. Δημητρόπουλος, Γενική Συνταγματική Θεωρία, Σύστημα Συνταγματικού Δικαίου τόμος Α, 2004, σ , Αντώνης Ν. Μανιτάκης, Ερμηνεία του Συντάγματος και Λειτουργία του Πολιτεύματος, σ Δημ. Θ. Τσάτσος (επιμέλεια), Η Ερμηνεία του Συντάγματος, σ Αντ.Μανιτάκης, Η Νομική Φύση και ο Πολιτικός Χαρακτήρας της Ερμηνείας του Συντάγματος, ΤοΣ 1985, σ Zagrebelsky 3.E.D.Hirsch, The Politics of Theories of Interpretation, σ. 321 Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ 19

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης»

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου ----------------------------------------------------- Μεταπτυχιακό ίπλωµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΙΚΑΙΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΙΚΑΙΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ: Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΙΚΑΙΟΥ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Αναγκαία προϋπόθεση για την εφαρµογή των κανόνων δικαίου συνιστά σε πρώτο επίπεδο η ερµηνεία τους προκειµένου να διακριβωθεί

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ. ΕΡΓΑΣΙΑ 4 η :

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ. ΕΡΓΑΣΙΑ 4 η : ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑ 4 η : ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 4 4 ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΗΜΟΣΙΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 29 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 37 2. Σχέση με επιείκεια... 40 3. Σχέση με ηθική... 42 ΠΗΓΕΣ - ΙΣΧΥΣ - ΑΣΦΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ

ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ Α) Το νοµοθετικό έργο ΟΙ ΑΡΜΟ ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ Η παλαιότερη ιστορικά, αλλά και σηµαντικότερη αρµοδιότητα της Βουλής είναι η νοµοθετική, δηλαδή η θέσπιση γενικών και απρόσωπων κανόνων δικαίου. Τη νοµοθετική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016

ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016 ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016 Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου Ι. Έννοια και λειτουργία του δικαίου πηγές κανόνες δικαίου. ΙΙ. Δικαίωμα : Έννοια διακρίσεις γένεση κτήση αλλοίωση απώλεια άσκηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟ (ΩΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ) 2.ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ 3.ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 4.ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το Δημοψήφισμα με Πρωτοβουλία των Πολιτών Ως κορυφαία πρόταση αναθεώρησης του Συντάγματος

Το Δημοψήφισμα με Πρωτοβουλία των Πολιτών Ως κορυφαία πρόταση αναθεώρησης του Συντάγματος 1 η Πρόταση Αναθεώρησης του Συντάγματος Το Δημοψήφισμα με Πρωτοβουλία των Πολιτών Ως κορυφαία πρόταση αναθεώρησης του Συντάγματος Ανδρέας Γ. Δημητρόπουλος Καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης

94/14.04.2014) προστασίας και αξιοποίησης Άρθρο 23 του 94/14.04.2014) ν. 4258/2014 Ακίνητα του Δημοσίου Περιφερειακών Πάρκων προστασίας και αξιοποίησης (ΦΕΚ Α Δημιουργία περιβαλλοντικής 1. Ακίνητα που ανήκουν κατά πλήρη κυριότητα, νομή και κατοχή

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΚΕΙΜΕΝΟ Η Δημοκρατία στην εποχή της παγκόσμιας ανομίας Θα αρχίσω από μιαν αναδρομή. Οι έννοιες του «Λαού» και της «Κοινωνίας» δεν είναι ούτε διϊστορικές ούτε αυτονόητες. Αποκρυσταλλώθηκαν από τη νεωτερική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ. Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Δ.Ν. Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου Ειδικοί Επιστήμονες: Γιάννης Κωστής, Έλενα Σταμπουλή, Τασούλα Τοπαλίδου

ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ. Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Δ.Ν. Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου Ειδικοί Επιστήμονες: Γιάννης Κωστής, Έλενα Σταμπουλή, Τασούλα Τοπαλίδου ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ Αθήνα 21 Ιουνίου 2005 Αριθμ. Πρωτ.: 18811/2004 Η ΕΠΙΔΕΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΒΛΑΒΗΣ Η ΤΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ, ΣΕ ΜΕΤΑΓΕΝΕΣΤΕΡΗ ΤΗΣ ΥΠΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΑΝΑΠΗΡΙΑ, ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ Ο ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΚΕ ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα ΓνωίΛοδόιηση Α' Εοώτηαα Το Σωματείο Εργαζομένων του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (εφεξής ΚΑΠΕ) μου ζήτησε

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΚΑΤΛΙΔHΣ - ΚΟΝΤΙΑΔΗ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΤΟΚΑΤΛΙΔHΣ - ΚΟΝΤΙΑΔΗ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΟΚΑΤΛΙΔHΣ - ΚΟΝΤΙΑΔΗ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΗΣΙΩΝ 77 79 ΑΘΗΝΑ Τ.Κ. 104 34 ΤΗΛ..: (+ 30) 210 8814601 / 7211130 FAX: (+ 30) 210 8813847 / 7211643 Υπόθεση ανταλλαγής ομολόγων Ελληνικού Δημοσίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΘΕΜΑ: Νομική αξιολόγηση των διατάξεων του σχεδίου νόμου για τις προτεινόμενες «Ρυθμίσεις για την εξυγίανση του Ειδικού Λογαριασμού του άρθρου 40 ν. 2773/1999 και λοιπές διατάξεις»

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος

Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Α.γ Είδη κοινωνικής έρευνας (βασική, εφαρμοσμένη, εκτίμησης αναγκών, έρευνα αξιολόγησης, έρευνας δράσης, κ.ά.) Νίκος Ναγόπουλος Οι κοινωνικές επιστήμες στοχεύουν στη συγκρότηση θεωριών, οι οποίες στηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ)

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Σύμφωνα με το άρθρο 19 του ελληνικού Συντάγματος: "1. Το απόρρητο των

Διαβάστε περισσότερα

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ *****

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ***** ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ/ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΤΟΥ ΕΝΣΤΑΣΗ Της/του., µονίµου υπαλλήλου µε βαθµό Α κλάδου., υπηρετούσας-ντος στο ως άνω Ίδρυµα, κατοίκου., οδός αριθµός ΚΑΤΑ Των καταρτισθέντων βάσει του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική.

Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική. Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική. Κώστας Κοσμάτος Δ.Ν., Δικηγόρος Ειδικός Επιστήμονας Νομικής Δ.Π.Θ. kkosmato@law.duth.gr Τα τελευταία χρόνια σε διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2005 Αριθ.Πρωτ.: 893 ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, συνήλθε μετά από πρόσκληση του Προέδρου της σε τακτική συνεδρίαση την 2α Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Αρ. 3124 της 14ης ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1997 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΜΕΡΟΣ Ι

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Αρ. 3124 της 14ης ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1997 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΜΕΡΟΣ Ι Ν. 8(Ι)/97 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΗΜΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Αρ. 3124 της 14ης ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1997 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΜΕΡΟΣ Ι Ο περί Ιδιωτικών Γραφείων Εξεύρεσης Εργασίας Νόμος του 1997 εκδίδεται με δημοσίευση

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4259, 19/11/2010

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4259, 19/11/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΕΙ ΤΙΣ ΕΞΟΥΣΙΕΣ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΕΣ ΤΩΝ ΕΠΟΠΤΩΝ ΟΔΙΚΩΝ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΟΔΙΚΩΝ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ, ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΩΝ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΜΕ ΤΙΣ ΟΔΙΚΕΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ 1. Εισαγωγή 1.1. Η λειτουργία του παρόντος διαδικτυακού τόπου www.transparency.gr υποστηρίζεται από το σωματείο «Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς» (στο εξής: ο «Φορέας») με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΟΜΩΝ Α, Α1 & ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 2013-2014 ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΟΜΩΝ Α, Α1 & ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 2013-2014 ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΟΜΩΝ Α, Α1 & ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 2013-2014 Απαντήσεις Και Ανάλυση Βασικών Εννοιών- Σημαντικών Θεμάτων- Επιλογή Από Εργασίες Και Θέματα Εξετάσεων ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ Σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION Victims Protection eu Protecting Victims Rights in the EU: The theory and practice of diversity of treatment during the

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Σχολιασµός της υπ αριθµ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΠΙΟΝ ΣΟΤ ΤΠΟΤΡΓΕΙΟΤ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΚΕΤΜΑΣΩΝ. Δια της ΔΙΕΤΘΤΝΗ.. /ΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ.. Σμήμα Διοικητικών Θεμάτων ΕΝΣΑΗ. Σου/της.

ΕΝΩΠΙΟΝ ΣΟΤ ΤΠΟΤΡΓΕΙΟΤ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΚΕΤΜΑΣΩΝ. Δια της ΔΙΕΤΘΤΝΗ.. /ΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ.. Σμήμα Διοικητικών Θεμάτων ΕΝΣΑΗ. Σου/της. ΕΝΩΠΙΟΝ ΣΟΤ ΤΠΟΤΡΓΕΙΟΤ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΚΕΤΜΑΣΩΝ Δια της ΔΙΕΤΘΤΝΗ.. /ΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ.. Σμήμα Διοικητικών Θεμάτων ΕΝΣΑΗ Σου/της. του, κατοίκου..., οδός. αριθμός.., τηλ... ΚΑΣΑ Του προσωρινού Ενιαίο

Διαβάστε περισσότερα

Γενικοί Όροι Συμμετοχής

Γενικοί Όροι Συμμετοχής Γενικοί Όροι Συμμετοχής Όροι Συμμετοχής στην ενέργεια THE BIG SCRATCH by ThinkDigital Η Μ. ανώνυμη εταιρεία με την επωνυμία «ThinkDigital Internet και Διαφήμιση» (στο εξής η «Διοργανώτρια»), που εδρεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ)

ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 1 ΟΜΙΛΟΣ ΓΙΟΥΛΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΟΡΑΜΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ ΟΜΙΛΟΥ 3. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΜΙΛΟΥ (ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ) 2 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Εκπαιδευση Σχολικά βοηθήματα (για το Λύκειο) Πλάτωνος Πρωταγόρας Γ Λυκείου Θεωρητική Κατεύθυνση

Διαβάστε περισσότερα

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και LEGAL INSIGHT ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΝΟΜΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΜΕΝΗΣ ΠΩΛΗΣΗΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟΥ Γιώργος Ψαράκης Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και έχει

Διαβάστε περισσότερα

Έξοδα κηδείας αποτέφρωση διάθεση του σώµατος µετά θάνατον ελεύθερη ανάπτυξη προσωπικότητας άρθρο 5 παρ. 1 Σ άρθρο 32 Α.Ν.

Έξοδα κηδείας αποτέφρωση διάθεση του σώµατος µετά θάνατον ελεύθερη ανάπτυξη προσωπικότητας άρθρο 5 παρ. 1 Σ άρθρο 32 Α.Ν. ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΑΡΙΘΜ. ΠΡΩΤ: ****/2003 Καταβολή από το ΙΚΑ εξόδων κηδείας που ολοκληρώνεται µε αποτέφρωση Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Μαρία Μητροσύλη Ειδική Επιστήµονας: Κωνσταντίνα Πρεβεζάνου Λέξεις-

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση 1 ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση Φωτεινή Ριζάβα (Συγγραφέας) Copyright: Νομική Βιβλιοθήκη (2012) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το οργανωμένο

Διαβάστε περισσότερα

-2- σωματικά και πνευματικά υγιής άνθρωπος της ίδιας μόρφωσης.

-2- σωματικά και πνευματικά υγιής άνθρωπος της ίδιας μόρφωσης. ΘΕΜΑ: Κοινοποίηση των διατάξεων του άρθρου 27 παρ. 4 εδάφ. α,β και παρ. 5 εδάφια α,β,γ,δ,ε,στ,ζ, και η του Ν. 1902 90 σχετικά με τις προϋπόθεσεις συνταξιοδότησης λόγω αναπηρίας και οδηγίες για τους προέδρους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΘΕΜΕΛΙΟ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΘΕΜΕΛΙΟ ΜΟΝΟΓΡΑΦΙΑ Lina Papadopoulou, Politische Parteien auf europäischer Ebene. Auslegung und Ausgestaltung von Art. 191 (ex 138a) EGV, (Πολιτικά κόμματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, Ερμηνεία και διάπλαση του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Α.Τ.Ε.Ι. ΣΕΡΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ Μάθημα: Εργατικό-Ασφαλιστικό Δίκαιο Διδάσκων: Νίκος Κ. Παπαδόπουλος

Α.Τ.Ε.Ι. ΣΕΡΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ Μάθημα: Εργατικό-Ασφαλιστικό Δίκαιο Διδάσκων: Νίκος Κ. Παπαδόπουλος ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 1.Εισαγωγή Λέγοντας πηγές του Εργατικού Δικαίου εννοούμε το που βρίσκουμε τους κανόνες του. Για να γνωρίσουμε τις πηγές του Εργατικού Δικαίου,θα πρέπει να έχουμε

Διαβάστε περισσότερα

ίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής εργαζομένων

ίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής εργαζομένων Εργασιακά Θέματα ίκτυο Υπηρεσιών Πληροφόρησης & Συμβουλευτικής εργαζομένων «Αποζημίωση λόγω συνταξιοδότησης» ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Αποζημίωση λόγω συνταξιοδότησης 3 1.1 Γενικά 6 1.2 Δικαιούχοι 6 α) Ιδιωτικοί

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα: Ο Αυστηρός Χαρακτήρας του Συντάγµατος

Θέµα: Ο Αυστηρός Χαρακτήρας του Συντάγµατος Εργασία στο Συνταγµατικό Δίκαιο Υπεύθυνος Καθηγητής: Ανδρέας Γ. Δηµητρόπουλος Θέµα: Ο Αυστηρός Χαρακτήρας του Συντάγµατος Πλυτά Κατερίνα Α Εξάµηνο 2009-2010 ΑΜ: 1340200900307 6947837120 Πίνακας Περιεχοµένων

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

φορολογική νομολογία περιοδικά με οποιαδήποτε μορφή εί- Τόμος 65

φορολογική νομολογία περιοδικά με οποιαδήποτε μορφή εί- Τόμος 65 Προστιθέμενης Αξίας. Πάγια αντιμισθία. Κανονιστική απόφαση διοίκησης. Aριθ. Aπόφ. 909/2011 (Β τμ. Σ.τ.Ε.) Πρόεδρος: Φ. Αρναούτογλου, Αντιπρόεδρος. Εισηγητής: Ε. Νίκα, Σύμβουλος. Δικηγόροι: Π. Γιαννόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 6η. Α)Εφ.ΑΘ. 4585\2002

ΕΡΓΑΣΙΑ 6η. Α)Εφ.ΑΘ. 4585\2002 ΕΡΓΑΣΙΑ 6η ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΣΕ ΜΕΡΙΚΟΤΕΡΕΣ ΕΝΝΟΜΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Α)Το δικαίωµα της ιδιοκτησίας και η παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής στέγης σε µη κύριο σύζυγο Β)Ελευθερία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ υπ αριθ. 615/2012 ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤ ΤΜΗΜΑΤΟΣ. Συνεδρίαση της 11-12-2012. Νικόλαος Μαυρίκας, Αντιπρόεδρος ΝΣΚ.

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ υπ αριθ. 615/2012 ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤ ΤΜΗΜΑΤΟΣ. Συνεδρίαση της 11-12-2012. Νικόλαος Μαυρίκας, Αντιπρόεδρος ΝΣΚ. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΝΟΜΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ υπ αριθ. 615/2012 ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Σύνθεση : Συνεδρίαση της 11-12-2012 Πρόεδρος : Νικόλαος

Διαβάστε περισσότερα

Ευθύνες και ποινές στην άσκηση της Επίβλεψης. Η Νοµολογία των Ελληνικών ικαστηρίων.

Ευθύνες και ποινές στην άσκηση της Επίβλεψης. Η Νοµολογία των Ελληνικών ικαστηρίων. Ειρήνη Τσιάντη, ικηγόρος. Ευθύνες και ποινές στην άσκηση της Επίβλεψης. Η Νοµολογία των Ελληνικών ικαστηρίων. Εισαγωγή Έχει επανειληµµένως αποδειχτεί ότι η ποιότητα του οµηµένου Περιβάλλοντος καθρεπτίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 29 - Οµάδα Εργασίας για την Προστασία των εδοµένων

Άρθρο 29 - Οµάδα Εργασίας για την Προστασία των εδοµένων ΑΡΘΡΟ 29 - ΟΜΑ Α ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ 5058/00/EL/TEΛΙΚΟ WP 33 Άρθρο 29 - Οµάδα Εργασίας για την Προστασία των εδοµένων Γνωµοδότηση 5/2000 σχετικά µε τη Χρήση Tηλεφωνικών Καταλόγων για

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης Εκπονώ διπλωματική ερευνητική εργασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση: αυτό είναι εκπαιδευτική έρευνα; κι αν ναι, τι έρευνα είναι; Αντώνης Λιοναράκης 7-8 Ιουνίου 2008 Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4271, 25/2/2011 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΓΡΑΦΗ, ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4271, 25/2/2011 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΓΡΑΦΗ, ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΓΡΑΦΗ, ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ ΘΕΜΑΤΑ -------------------------------- Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. 1. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000.

Το σύστημα ISO9000. Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Το σύστημα ISO9000 Παρουσιάστηκε το 1987, αναθεωρήθηκε το 1994 και το 2000. Με τις αλλαγές δόθηκε έμφαση στην εφαρμογή της πολιτικής της ποιότητας και σε πιο πλήρεις διορθωτικές ενέργειες. Σε όλο τον κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

28/5/2010 Αριθµ. Πρωτ.: ***/2009 Ειδ. Επιστήµονας : Μ. Μπλιάτη

28/5/2010 Αριθµ. Πρωτ.: ***/2009 Ειδ. Επιστήµονας : Μ. Μπλιάτη 28/5/2010 Αριθµ. Πρωτ.: ***/2009 Ειδ. Επιστήµονας : Μ. Μπλιάτη Κύριο Μιχάλη Κοντογιάννη Ειδικό Γραµµατέα Πρωτοβάθµιας και ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης Υπουργείο Παιδείας, ια Βίου Μάθησης και Θρησκευµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Αρ. Φακ.: Α.Κ.Ι. 101/2007, Α.Κ.Ι. 2/2008 και Α.Κ.Ι. 20/2008

Αρ. Φακ.: Α.Κ.Ι. 101/2007, Α.Κ.Ι. 2/2008 και Α.Κ.Ι. 20/2008 Αρ. Φακ.: Α.Κ.Ι. 101/2007, Α.Κ.Ι. 2/2008 και Α.Κ.Ι. 20/2008 Έκθεση της Αρχής Ισότητας αναφορικά με καταγγελία για διάκριση λόγω ηλικίας στις διατάξεις που ρυθμίζουν το όριο υποχρεωτικής αφυπηρέτησης των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΩΞΗ ΓΙΑ ΜΗ ΚΑΤΑΒΟΛΗ ΕΙΣΦΟΡΩΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΩΝ (ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κλπ.)

ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΩΞΗ ΓΙΑ ΜΗ ΚΑΤΑΒΟΛΗ ΕΙΣΦΟΡΩΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΩΝ (ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κλπ.) ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΩΞΗ ΓΙΑ ΜΗ ΚΑΤΑΒΟΛΗ ΕΙΣΦΟΡΩΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΩΝ (ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κλπ.) Η ποινική δίωξη επαγγελματιών κάθε ειδικότητας για τη μη καταβολή των εισφορών ασφάλισης των ιδίων ασκείται απαραδέκτως,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Πρώτη Γραπτή Εργασία. Συνταγματικό και Ευρωπαϊκό Δίκαιο. Θέμα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Πρώτη Γραπτή Εργασία. Συνταγματικό και Ευρωπαϊκό Δίκαιο. Θέμα ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΔΕΟ Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ 10 - Βασικές Αρχές Δικαίου και Διοίκησης Ακαδημαϊκό Έτος: 2014/15 Γενικές οδηγίες για την εργασία Πρώτη Γραπτή Εργασία Συνταγματικό

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

***II ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ

***II ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014-2019 Επιτροπή Περιβάλλοντος, Δημόσιας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων 12.3.2015 2013/0371(COD) ***II ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΣΤΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ σχετικά με τη θέση του Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ"

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ" Εισαγωγικός Διαγωνισμός για την Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 2014 Δείγμα Σημειώσεων για το μάθημα Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ Α. Ο συγγραφέας στο απόσπασµα αυτό αναφέρεται στη διαφήµιση. Στην αρχή πιστοποιεί την κυριαρχία της σε όλους τους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

αναφορικά με τους ειδικούς συνεργάτες των νέων Περιφερειαρχών, δεν προβλέφθηκε αντίστοιχη αρμοδιότητα εξαίρεσης από την αναστολή.

αναφορικά με τους ειδικούς συνεργάτες των νέων Περιφερειαρχών, δεν προβλέφθηκε αντίστοιχη αρμοδιότητα εξαίρεσης από την αναστολή. ικηγορικό Γραφείο Γιούλης Αποστολοπούλου Στέφανου Ζαφ. Βαzάκα Γ Ν Ω Μ Ο Δ Ο Τ Η Σ Η Μου ετέθη το εξής θέμα: Δημοτική αρχή (δήμαρχος) προτίθεται να προσλάβει ένα νομικό - δικηγόρο σε θέση ειδικού συνεργάτη,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Αρ. Φακ.: AKI 48/05, AKI 1/06

Αρ. Φακ.: AKI 48/05, AKI 1/06 Αρ. Φακ.: AKI 48/05, AKI 1/06 Έκθεση της Αρχής Ισότητας αναφορικά με την πρακτική που το Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης και προσωπικού ακολουθεί να μην ανανεώνει τα συμβόλαια των εκτάκτων υπαλλήλων που βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ...134. Πρόλογος... 7

Περιεχόμενα ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ...134. Πρόλογος... 7 Περιεχόμενα Πρόλογος... 7 Κεφάλαιο 1: Οι κανόνες δικαίου γενικά... 15 1.1 Έννοια και Στοιχεία του Δικαίου...15 1.2 Θετικό και Φυσικό Δίκαιο (Δικαιοσύνη)...17 1.3 Ιδιωτικό και Δημόσιο Δίκαιο...17 1.4 Πηγές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΡΟΥΜΕ ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΑΚΥΡΩΝΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΛΑΙΜΗΤΟΜΟ

ΔΡΟΥΜΕ ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΑΚΥΡΩΝΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΛΑΙΜΗΤΟΜΟ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΣΥΝΤΗΡΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Προπυλαίων 7, 11742 Αθήνα Τηλ/fax: 210 9239913 - email:pesa@pesa.com.gr, - http:www.pesa.gr Αθήνα 3 7 2014 Αριθμ. Πρωτ.:2140 Προς: Όλα τα μέλη ΔΡΟΥΜΕ ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΑΚΥΡΩΝΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟ (ΩΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ) Στην καθημερινή ομιλία χρησιμοποιούμε τη λέξη δίκαιο για να δηλώσουμε αυτό που είναι

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα Περίληψη Το παρόν πόνημα είναι ένας οδηγός συγγραφής ερευνητικών εργασιών (project) και απευθύνεται στους μαθητές της Α και Β Λυκείου. Είναι προϊόν βιβλιογραφικής έρευνας και εξηγεί την μορφή και την δομή

Διαβάστε περισσότερα