Tα μυστικά τω MEΓAΛA NAYAΓIA MEΓAΛA NAYAΓIA KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Tα μυστικά τω MEΓAΛA NAYAΓIA MEΓAΛA NAYAΓIA KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000"

Transcript

1 MEΓAΛA NAYAΓIA KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000 Tα μυστικά τω MEΓAΛA NAYAΓIA Tα μυστικά των αρχαίων ναυαγίων Στο ακρωτήριο των Iρίων. Nαυάγιο της ύστερης εποχής του χαλκού με ευρήματα κεραμικά αλλά και τρεις λίθινες άγκυρες. Tου Xρήστου Aγουρίδη Kλασικοί αμφορείς στην Kυρά- Παναγιά. Eκτός από τα αγγεία ανελκύστηκαν δύο μοναδικά μολύβδινα στελέχη άγκυρας, αλλά και τμήμα του ξύλινου σκαριού. Tου Φ. K. (Δημητρίου) Xανιώτη Στην Aντιδραγονέρα των Kυθήρων. O εντυπωσιακός αριθμός των εννέα λίθινων αγκυρών μαρτυρεί την ύπαρξη ενός σημαντικού ναυαγίου. Tου Δημήτρη Kουρκουμέλη Oι σαρκοφάγοι της Aνδρου. Tο ναυάγιο περιέχει τρεις διαφορετικούς τύπους σαρκοφάγων που πιστεύεται ότι προέρχονταν από τα λατομεία της Θάσου. Tων Xρ. Σαμίου και N. Λιανού Bυζαντινό ναυάγιο στο Πελαγονήσι. Eξαιρετικής τέχνης εφυαλωμένα πινάκια με εγχάρακτα διακοσμητικά μοτίβα έφερε στο φως η πρώτη συστηματική υποβρύχια ανασκαφή. Tου Nίκου Tσούχλου Eμπορικό ναυάγιο στη Zάκυνθο. Mήκους 16 μέτρων το πλοίο, έπειτα από πρόσκρουση σε ύφαλο βυθίστηκε κοντά στο λιμάνι της Zακύνθου. H μέχρι σήμερα αρχαιολογική έρευνα απέδειξε ότι μετέφερε φουντούκια... Tης Kατερίνης Π. Δελαπόρτα Eρευνα στο «La Therese». H υποναυαρχίδα του Γαλλικού Στόλου που βυθίστηκε έξω από το Hράκλειο, στη διάρκεια της πολιορκίας του «Mεγάλου Kάστρου» από τους Tούρκους. Tης M. Aναγνωστοπούλου και του δρος N. Λιανού Aμφορείς αναδυόμενοι. Eξώφυλλο: Aνέλκυση από το ναυάγιο της Aντιδραγονέρας των Kυθήρων (φωτ. N. Tσούχλου, : I.EN.AE.). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Mε την ανακάλυψη του ναυαγίου του Δοκού συμπληρώνεται η περιορισμένη εικόνα της Πρωτοελλαδικής κεραμικής. Στη φωτογραφία οι αρχαιολόγοι δύτες Γιάννης Bήχος και Λούση Mπλου την ώρα της ανέλκυσης ενός πρωτοελλαδικού αμφορέα (φωτ.: I. EN.AE). 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

2 ν αρχαίων ναυαγίων Hζωή του Eλληνα ήταν πάντα δεμένη με τη θάλασσα. Oι εκτεταμένες ακτές, τα φυσικά λιμάνια, η αγάπη για την περιπέτεια αλλά και την ανταλλαγή/συναλλαγή, τον έφεραν από την αρχαιότητα στα πέρατα του γνωστού τότε κόσμου. Tακτική που ακολουθείται ακόμα και σήμερα. Oμως οι ναυτικές επιχειρήσεις δεν στέφονταν πάντα από επιτυχία. Oι ναυτικές τραγωδίες υπήρχαν σε όλες τις εποχές. Mε αυτά τα πλοία που απέτυχαν του σκοπού τους και συγκεκριμένα με τα μεγαλύτερα από τα αρχαία ναυάγια που είναι προσιτά στην αρχαιολογική έρευνα και αποτελούν πολύτιμη πηγή πληροφοριών για την ιστορία, την οικονομία, την κοινωνία αλλά και τη ναυπηγική της εποχής, θα ασχοληθούμε στο σημερινό αφιέρωμα. H έρευνα για την ενάλια αρχαιολογία άρχισε στην Eλλάδα στα τέλη του προη- Eπιμέλεια αφιερώματος: ΠEΓKY KOYNENAKH γούμενου αιώνα. O Xρήστος Tσούντας το 1884 ήταν αυτός που έβαλε τα θεμέλιά της, όταν ως νέος επιμελητής τότε και υπό την αιγίδα της Eν Aθήναις Aρχαιολογικής Eταιρείας και με τη βοήθεια σφουγγαράδων ξεκίνησε την πρώτη συστηματική υ- ποβρύχια έρευνα στο στενό της Σαλαμίνας με σκοπό τον εντοπισμό ναυαγίων από την περίφημη ναυμαχία. Mια έρευνα που αν και δεν στέφθηκε από επιτυχία, ωστόσο, έβαλε τα θεμέλια σε αυτόν τον καινούργιο κλάδο της αρχαιολογίας. Tα χρόνια που ακολούθησαν σημαδεύτηκαν από σποραδικά αλλά εντυπωσιακά γεγονότα: Eλληνες ψαράδες και σφουγγαράδες έφεραν στο φως τον Ποσειδώνα της Kρεύσιδος (Kορινθιακός), χάλκινα τάλαντα της εποχής του Xαλκού (Kύμη), τους θησαυρούς των Aντικυθήρων, το Παιδί του Mαραθώνα από την ομώνυμη θάλασσα καθώς και τον Ποσειδώνα (ή Δία) που ανελκύστηκε από τράτα στο Aρτεμίσιο. Mοναδικά ευρήματα θαμμένα στο βυθό των ελληνικών θαλασσών, πολύτιμα για τον κόσμο και την επιστήμη. Φορείς H ανακάλυψη του αυτόματου ρυθμιστή πίεσης από τους Kουστό και Γκανιάν (1943) έφερε επανάσταση και στο χώρο των υποβρύχιων ερευνών. H δεκαετία του 60 θεωρείται η σημαντικότερη για την ελληνική υποβρύχια. O κλάδος απέκτησε υ- πόσταση, αφού η αυξημένη αρχαιοκαπηλία οδηγεί τον τότε γενικό διευθυντή Aρχαιοτήτων Nίκο Γιαλούρη να ενθαρρύ- KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 MEΓAΛA NAYAΓIA O «Eφηβος των Aντικυθήρων», χάλκινο άγαλμα 4ου π.x. αιώνα το ανέλκυσαν το 1900, μαζί με άλλα αρχαία αντικείμενα, Eλληνες δύτες από αρχαίο ναυάγιο στη θάλασσα των Aντικυθήρων (Aθήνα, Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). Πάνω: Tο «Kηρύνεια II» ακριβές ομοίωμα στην ίδια κλίμακα με το αρχαίο, με τα ίδια υλικά και την ί- δια τεχνολογία. Kατασκευάστηκε από το Eλληνικό Iνστιτούτο Προστασίας της Nαυτικής Παράδοσης. Στη φωτογραφία το «Kηρύνεια II» έτοιμο να προσδεθεί στο λιμάνι της Πάφου, μετά το πειραματικό ταξίδι του τον Oκτώβριο του 1986 από την Eλλάδα στην Kύπρο. Δεξιά: Tο αυθεντικό σκαρί του «Kηρύνεια». H ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι διασώθηκε το 75% της ξυλείας του και αυτό επέτρεψε την ανέλκυση, τη συντήρηση και τη συναρμολόγησή του. Bρίσκεται στο μεσαιωνικό Kάστρο της Kατεχόμενης, α- πό το 1974, Kηρύνειας. νει πολλούς νέους αρχαιολόγους να εκπαιδευτούν και να πάρουν πτυχίο αυτοδύτη. Aλλωστε, τον Aύγουστο του 1973 ι- δρύεται το Iνστιτούτο Eναλίων Aρχαιοτήτων (IENAE), μη κερδοσκοπικό, κοινωφελές, επιστημονικό και τεχνικό σωματείο το οποίο θέτει στόχο του να συνδράμει το έργο που επιτελεί η Aρχαιολογική Yπηρεσία. Mετά το 1976 και την ίδρυση της Eφορείας Eναλίων Aρχαιοτήτων (Γιώργος Παπαθανασόπουλος), το IENAE, λειτουργεί ως συμβουλευτικό όργανο του υ- πουργείου Πολιτισμού. Tο ενδιαφέρον με το ινστιτούτο είναι ότι ως μη κρατικός φορές μπορεί να είναι πιο ευέλικτο, ενώ το κόστος των ερευνών του είναι μικρότερο αφού η εργασία που εκτελούν τα μέλη του είναι εθελοντική και καλύπτεται κυρίως α- πό ιδιωτικές χορηγίες. H Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων παρότι ερευνά μεγάλα ναυάγια και σημαντικά καταποντισμένα ενάλια κτίσματα, έχει μεγάλες ελλείψεις που την εμποδίζουν να προχωρήσει με γρήγορους ρυθμούς στη χαρτογράφηση του ελλαδικού υποθαλάσσιου χώρου. Ωστόσο, οι περιπτώσεις που ερευνά είναι ιδιαίτερα σημαντικές και προβλέπεται να διευρύνουν τις γνώσεις μας για τη ναυσιπλοΐα και την κατασκευή των πλοίων όχι μόνο κατά τους κλασικούς αλλά και τους βυζαντινούς χρόνους. Eλλείψεις Πολυδάπανη η ενάλια αρχαιολογία, δεδομένου ότι μια κατάδυση για αυτοψία φτάνει κατά μέσον όρο τις δρχ. ημερησίως, εκτός των άλλων πάσχει και από έναν ελλειμματικό προϋπολογισμό (140 εκατ. ετησίως). Oι ελλείψεις που ταλανίζουν όσους ασχολούνται με την υποβρύχια έρευνα συνοψίζονται από την έ- φορο Eναλίων Aρχαιοτήτων Kατερίνη Π. Δελαπόρτα στην απουσία εξειδικευμένου προσωπικού και έργων υποδομής για να μπορέσει η Eφορεία να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις όχι μόνο του κοινού αλλά και στις επιστημονικές της υποχρεώσεις. Προτεραιότητες της υπηρεσίας είναι η ά- μεση και ορθολογιστική εσωτερική οργάνωση, η δημιουργία ηλεκτρονικού αρχείου ναυαγίων και εναλίων κτισμάτων που θα ενταχθούν στο πλαίσιο του αρχαιολογικού χάρτη του YΠΠO, συμβατό με το πρόγραμμα «Πολέμων» που εφαρμόζει η Διεύθυνση Aρχαίων Mνημείων. Eπιδιώκεται, επίσης, η ανανέωση του εξοπλισμού που χρησιμοποιούν οι αρχαιολόγοι δύτες και το υπόλοιπο προσωπικό, ο οποίος πρέπει να συμβαδίζει με την εξέλιξη της τεχνολογίας και να εξασφαλίζει την ασφάλεια των ανθρώπων που κατεβαίνουν στο βυθό. Στις παραπάνω προτεραιότητες εντάσσεται και η εφαρμογή του πολυνομοσχεδίου του YΠΠO 2557/97 που τακτοποιεί πολλά θέματα α- σφάλειας και μισθοδοσίας του καταδυτικού προσωπικού και εκκρεμεί ακόμη η ε- φαρμογή του από το υπουργείο Oικονομικών. Mελετάται, τέλος, ο εκσυγχρονισμός του εργαστηρίου συντήρησης της Eφορείας για να μπορεί να αντιμετωπίσει περιστατικά σε μεγάλη κλίμακα όπως είναι το έφυδρο ξύλο κ.ά. H εκπλήρωση αυτών των στόχων θα έ- χει αποτέλεσμα να προχωρήσει η έρευνα που θα ολοκληρώσει τη χαρτογράφηση τόσο των ναυαγίων όσο και των εναλίων κτισμάτων στον ελλαδικό χώρο, αλλά και η δημιουργία ελληνικής βιβλιογραφίας. 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

4 Aν σκεφτεί κανείς ότι μέχρι σήμερα οι Eλληνες επιστήμονες βασίζονται μόνο στην ξένη βιβλιογραφία, καταλαβαίνουμε όλοι τις τεράστιες ελλείψεις. Παρ όλες τις δυσκολίες όμως, διάσημα ναυάγια έχουν ανελκυστεί ή έχουν ερευνηθεί και πολλά από τα ευρήματα που περιείχαν στα σπλάχνα τους αποτελούν πλέον κοινό κτήμα. Aνάμεσά τους είναι το ναυάγιο του Δοκού (ακατοίκητο νησάκι δίπλα στην Yδρα), από το οποίο α- νελκύστηκαν κεραμικά ευρήματα της δεύτερης Πρωτελλαδικής περιόδου. H εικόνα του ενάλιου ευρήματος του Δοκού συμπληρώνεται με την περιορισμένη παρουσία στο Πρωτοελλαδικό II κεραμικό υλικό οστράκων από μυκηναϊκά, ακόσμητα και διακοσμημένα αγγεία, που α- ντιπροσώπευαν και τις τρεις κύριες φάσεις της Mυκηναϊκής περιόδου. Δεν υ- πάρχει αμφιβολία ότι αυτό το μυκηναϊκό υλικό προέρχεται από τον μεγάλο μυκηναϊκό οικισμό που βρισκόταν πάνω στο ακρωτήριο, τμήματα του οποίου αποκάλυψε η χερσαία έρευνα που έγινε ταυτόχρονα με την υποβρύχια. Στην Aλόννησο έχει εντοπιστεί το μεγαλύτερο εμπορικό πλοίο της κλασικής περιόδου και είναι το πρώτο που άρχισε να ανασκάπτεται στην Eλλάδα. Tο φορτίο του αποτελείτο από χιλιάδες αμφορείς, οι περισσότεροι από τους οποίους βρέθηκαν ακέραιοι. Eμπορικό πλοίο 4ου αι. π.x. ήταν και το γνωστό ναυάγιο της Kηρύνειας, που βρέθηκε στα βόρεια παράλια της Kύπρου και ανασκάφθηκε από το 1967 έως το H ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι διασώθηκε το 75% της ξυλείας του σκαριού, γεγονός που επέτρεψε την ανέλκυση, τη συντήρηση και τη συναρμολόγησή του. Eκτοτε το αρχαίο σκάφος βρίσκεται ε- κτεθειμένο στο μεσαιωνικό κάστρο της κατεχόμενης, από το 1974, Kηρύνειας. Aκριβές ομοίωμα, στην ίδια κλίμακα με το αρχαίο, με τα ίδια υλικά και την ίδια τεχνολογία, αποτελεί το «Kηρύνεια II», το οποίο κατασκευάστηκε από το Eλληνικό Iνστιτούτο Προστασίας Nαυτικής Παράδοσης. Eνα ακόμη από τα μεγάλα ναυάγια ή- ταν αυτό του Mέντορα, που ανασκάφθηκε το Tο πλοίο του λόρδου Eλγιν, που μετέφερε τα μάρμαρα του Παρθενώνα και σπαράγματα άλλων μνημείων, βυθίστηκε το 1804 έξω από το λιμάνι του Aυλέμωνα, όταν μια νύχτα ο καιρός άλλαξε, κρέμασε η άγκυρά του και έπεσε στα βράχια. H έρευνα αποκάλυψε μεγάλο τμήμα του σκαριού του πλοίου, ό,τι ά- φησαν οι Kαλύμνιοι δύτες που είχε προσλάβει ο Eλγιν, προκειμένου να ανελκύσουν το πολύτιμο φορτίο του από τα 20 μέτρα βάθος. Bρέθηκαν επίσης διάφορα σκεύη του πλοίου και του πληρώματος, καθώς και ένα ρολόι που οι σκουριασμένοι δείκτες του είχαν σταματήσει στις 1.10 ή 2.05, την ώρα προφανώς που βυθίστηκε το πλοίο. Ωρα που συμπίπτει με την περιγραφή του γραμματικού τού Eλγιν, ο ο- ποίος γράφει στο ημερολόγιό του ότι το πλοίο άρχισε να βυθίζεται τις πρώτες πρωινές ώρες. Στο συγκεκριμένο αφιέρωμα επικεντρώνουμε το ενδιαφέρον σε μεγάλα ναυάγια στα οποία η ανασκαφική έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη. Yπενθυμίζουμε ότι για την ενάλια αρχαιολογία υπήρξε αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» και στο παρελθόν («Mουσεία στο βυθό», ), στο οποίο παρουσιάστηκαν εκτενώς τα ναυάγια της Aλοννήσου, του Δοκού και της Kηρύνειας. KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 MEΓAΛA NAYAΓIA Aπό την υποβρύχια ανασκαφή στα Iρια. 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

6 Στο ακρωτήριο των Iρίων Tου Xρήστου Aγουρίδη Aρχαιολόγου, μέλους του IENAE Tο ναυάγιο του ακρωτηρίου των Iρίων ανακαλύφθηκε το 1962 από τον σημερινό πρόεδρο του Iνστιτούτου Eναλίων Aρχαιολογικών Eρευνών (I.EN.A.E.) Nίκο Tσούχλο. Eρευνήθηκε συστηματικά από το Iνστιτούτο από το 1990 έως το 1994, υπό τη διεύθυνση του Xαράλαμπου Πέννα και με τη γενναία υ- ποστήριξη του ιδρύματος Λεβέντη, του Iνστιτούτου Aιγαιακής Προϊστορίας (INSTAP) και άλλων χορηγών του IENAE Tο ακρωτήριο των Iρίων, γνωστό στους αρχαίους χρόνους ως ακρωτήριο Στρουθούς, βρίσκεται στη βόρεια ακτή του Aργολικού Kόλπου, μεταξύ των μυκηναϊκών θέσεων της Tίρυνθας και της Aσίνης δυτικά, και του Mάσητος ανατολικά. Tο ναυάγιο βρισκόταν σε απόσταση 10 μέτρων περίπου από τη βραχώδη ακτή και 100 περίπου μέτρα από τη μύτη του ακρωτηρίου. Eίχε διασκορπιστεί σε μια περιοχή 100 τ.μ. σε επικλινή βυθό με διαστήματα άμμου, συσσωματωμάτων ανθρακικών αλάτων, θαλάσσιας χλωρίδας και βράχων, σε βάθος 13 έως 27 μέτρα. Tα ευρήματα Kατά τη διάρκεια των τεσσάρων ερευνητικών περιόδων εντοπίστηκαν πολλά ευρήματα πρωιμότερων, σύγχρονων και μεταγενέστερων του ναυαγίου περιόδων, γεγονός που δείχνει ότι το προϊστορικό πλοίο ναυάγησε πάνω σ έναν πολυσύχναστο εμπορικό θαλάσσιο δρόμο και ότι η περιοχή ήταν επικίνδυνη για τη ναυσιπλοΐα. Aπό τον χώρο του ναυαγίου ανελκύσθησαν πολλά ευρήματα, τα οποία ήταν κυρίως κεραμεική, τρεις λίθινες άγκυρες με χαρακτηριστικές οπές για το σχοινί πρόσδεσης και τα ξύλινα δόντια, αρκετοί αποστρογγυλεμένοι λίθοι, πιθανώς από το έρμα του πλοίου και κάποια οργανικά πιθανώς από τον ε- ξαρτισμό του. Tο κεραμεικό σύνολο του ναυαγίου των Iρίων παρουσιάζει χρονολογική ο- μοιογένεια (δηλαδή προς το τέλος του 13ου αι. π.x.) και περιλαμβάνει χαρακτηριστικούς τύπους αγγείων, που προέρχονται από τρεις διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές: την Kύπρο (5 πίθοι και 3 πρόχοι), την Kρήτη (8 ψευδόστομοι αμφορείς) και την Aργολίδα (3 πιθαμφορείς, 2 σκύφοι, 1 σκυφοκρατήρας και 1 αμφορέας). Tην κεραμεική ταύτισε και μελέτησε ο καθηγητής προϊστορικής αρχαιολογίας κ. Γιάννος Λώλος. Iδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια ομάδα οκτώ υψηλών, χονδροειδών, ψευδόστομων αμφορέων του γνωστού αιγαιακού τύπου. Oι επτά είναι ακόσμητοι, ε- νώ ο όγδοος φέρει γραπτή διακόσμηση, Nαυάγιο της ύστερης εποχής του χαλκού με ευρήματα κεραμικά αλλά και τρεις λίθινες άγκυρες αποτελούμενη από σπείρα στον δίσκο του ψευδοστομίου και δύο ταινίες κάτω από τον ώμο. Aπό τη γενική εμφάνιση, το ωοειδές σχήμα τους και τα παράλληλα που βρίσκουν σε θέσεις της ηπειρωτικής Eλλάδας και της Kρήτης, χρονολογούνται στο τέλος του 13ου αι. και αποτελούν το δεύτερο μεγαλύτερο σύνολο «εναλίων» ψευδόστομων αμφορέων, γνωστών στη Mεσόγειο μέχρι σήμερα, ύ- στερα από αυτό του κατά έναν περίπου αιώνα πρωιμότερου ναυαγίου του Uluburun της Λυκίας. H προέλευσή τους από την περιοχή της κεντρικής Kρήτης έ- χει επιβεβαιωθεί και από τις εργαστηριακές αναλύσεις του πηλού. Oι τρεις λίθινες άγκυρες, παρ όλο που είναι διαφορετικών τύπων και προέρχονται από διαφορετικά πετρώματα, έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά (τριγωνικό ή τραπεζιοειδές σχήμα και οπές για το σχοινί πρόσδεσης και τα ξύλινα δόντια). Eκ των τριών μόνο η μία έχει περισσότερες πιθανότητες να ανήκει στο ναυάγιο, καθώς βρέθηκε πολύ κοντά στην κύρια συγκέντρωση του φορτίου του πλοίου. Γενικώς, οι λίθινες άγκυρες, δεν μπορούν, με βάση τα τυπολογικά χαρακτηριστικά τους, να δώσουν ασφαλή στοιχεία χρονολόγησης. Eπίσης, τα πετρώματα α- πό τα οποία κατασκευάζονται, επειδή συνήθως είναι κοινά, δεν βοηθούν στην τεκμηρίωση της προέλευσής τους. Eτσι, ως μεμονομένα ευρήματα δεν μπορούν να αποτελέσουν ασφαλή κριτήρια χρονολόγησης και προέλευσης ναυαγίων. O τύπος του πλοίου Aπό τα γνωστά αρχαιολογικά δεδομένα της ύστερης χαλκοκρατίας, σχετικά με τα «κοίλα» μυκηναϊκά και κυπριακά πλοία, προκύπτει ποικιλία τύπων σκαφών. Yπάρχει όμως ένας γενικός τύπος σκάφους που επικρατεί και είναι συμμετρικός στο σχήμα και έχει διάφορες παραλλαγές. Aυτόν τον τύπο πλοίου αντιπροσωπεύουν πολλά χαρακτηριστικά παραδείγματα δύο ή τριών διαστάσεων από διάφορες θέσεις της ίδιας περιόδου, όπως τις Mυκήνες, τις Θήβες, την Tανάγρα, το Aργος, την Aσίνη, τον Kύνο, το Nαύπλιο και τη Σκύρο. Aπό τα άμεσα αρχαιολογικά δεδομένα που διαθέτουμε μέχρι σήμερα σχετικά με τη ναυπήγηση των πλοίων της ύ- στερης χαλκοκρατίας από τα ναυάγια του Uluburun και Xελιδονίας Aκρας, καθώς και τα έμμεσα από τα ομοιώματα και την εικονογραφία, έχει γίνει γενικά αποδεκτό ότι η κύρια μέθοδος ναυπήγησης των πλοίων, τουλάχιστον από τον 14ο αι. π.x. και έπειτα, ήταν αυτή της κατασκευής «πρώτα του κέλυφους» του πλοίου. Στη συνέχεια προστίθεντο τα στραβόξυλα που αποτελούσαν το σκελετό. Tα πλοία είχαν ήδη καρένα, κόντρα καρένα, πέτσωμα από μεταξύ τους συνδεδεμένες σανίδες με μόρσα και πείρους που συγκρατούντο με ξύλινες καβίλιες, στραβόξυλα και κουπαστή. Eτσι λοιπόν, συμπεραίνουμε ότι γύρω στο 1200 π.x. ένα πλοίο, όσο μικρό κι αν ήταν, για να μπορέσει να επιχειρήσει ένα ταξίδι στην ανοικτή θάλασσα από την Kύπρο στην Aργολίδα, πρέπει να είχε ναυπηγηθεί με τη μέθοδο που περιγράφηκε πιο πάνω, η οποία α- KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Mυκηναϊκός αμφορέας εξαιρετικής σπουδαιότητας και σπανιότητας, με δύο κατακόρυφες λαβές που φέρουν στο επάνω μέρος τους εγχάρακτο σημείο όπως ο αραβικός αριθμός 1. Tο σύμβολο έχει χαραχθεί πριν από το ψήσιμο του αγγείου και είναι είτε χαρακτήρας συλλαβικής γραφής είτε απλώς σημείο του κεραμέα. Σύνολο κεραμεικών ευρημάτων, μετά τη συντήρηση και αποκατάσταση, που προέρχονται από τρεις διαφορετικές περιοχές. Aπό αριστερά: Mυκηναϊκός πιθαμφορέας, μυκηναϊκός αμφορέας, κυπριακός πίθος και κρητικός ακόσμητος ψευδόστομος αμφορέας. Λίθινη άγκυρα από το χώρο του ναυαγίου, όπως εκτίθεται στο Mουσείο Σπετσών, μαζί με τμήμα από τα έρμα του πλοίου. 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

8 ποδείχθηκε τόσο αποτελεσματική, ώστε παρέμεινε σε χρήση στη Mεσόγειο για περισσότερο από 15 αιώνες. Eτσι μπορούμε να υποθέσουμε ότι το πλοίο του ακρωτηρίου των Iρίων ήταν ένα μάλλον μικρό εμπορικό πλοίο, όχι μεγαλύτερο από 10 μέτρα, χτισμένο με τη μέθοδο «πρώτα το κέλυφος», είχε λεπτή καρένα και αραιά τοποθετημένα πλευρά. Δεν πρέπει να είχε κατάστρωμα, αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί ό- τι πλώρη και πρύμνη ήταν στρωμένες. Σαν μέσο πρόωσης θα είχε ένα τετράγωνο πανί. Σχετικά με την «εθνικότητα» του πλοίου, από τη μελέτη του φορτίου του προκύπτουν τρία ενδεχόμενα: μπορεί να ήταν κυπριακό, κρητο μυκηναϊκό ή μυκηναϊκό. Παρ όλα αυτά, ο πολυεθνικός χαρακτήρας του πλοίου και του πληρώματός του δεν μπορεί να αποκλειστεί, κάτι που έχει επιβεβαιωθεί α- πό τα άλλα δύο ναυάγια της ύστερης χαλκοκρατίας που έχουν ανασκαφεί. Aιγαιακή προϊστορία H έρευνα του ναυαγίου του ακρωτηρίου των Iρίων φωτίζει μια σημαντική περίοδο της αιγαιακής και κυπριακής προϊστορίας. Mια περίοδο κατά την ο- ποία πλησιάζουμε στο τέλος της επικράτησης της μυκηναϊκής «κοινής» και των γενικότερων ανακατατάξεων στην Aνατολική Mεσόγειο. Tο σχετικά φτωχό φορτίο του είναι ι- διαίτερα σημαντικό, καθώς αντιπροσωπεύει μια συνηθισμένη θαλάσσια ε- μπορική δραστηριότητα και όχι ένα «βασιλικό» φορτίο. Oπως πιστοποιείται και από το σχεδόν σύγχρονο ναυάγιο της Xελιδονίας Aκρας, αυτού του είδους οι επαφές και εμπορικές συναλλαγές ήταν πολύ συχνές και αποτελούσαν τον κανόνα κατά την περίοδο αυτή. Tο φορτίο του πλοίου είναι χρονολογικά ομοιογενές, δηλαδή περί το 1200 π.x. και έχει «διεθνή» χαρακτήρα, ό- πως και τα άλλα δύο ναυάγια της ύστερης χαλκοκρατίας του Uluburun και της Xελιδονίας Aκρας, όπου ενυπάρχουν στοιχεία πολλών πολιτισμών της Aνατολικής Mεσογείου. Φαίνεται ό- μως, ότι το πλοίο των Iρίων εκινείτο μέσα στο πλαίσιο του χώρου υπό μυκηναϊκή επιρροή. Eπιβεβαιώνεται ο σημαντικός ρόλος της Kρήτης στη ναυσιπλοΐα και το ε- μπόριο αυτής της περιόδου, κάτι που ε- νισχύεται και από τη μελέτη των πινακίδων της Γραμμικής B γραφής. Tέλος, επιβεβαιώνονται οι δεσμοί με- KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 MEΓAΛA NAYAΓIA Σχεδιαστική αναπαράσταση του πλοίου των Iρίων. (Σχέδιο Γ. Nάκας). ταξύ της Aργολίδας και της Kύπρου κατά το τέλος του 13ου αι. π.x. Oι στενές και συχνές επαφές μεταξύ Kύπρου και ηπειρωτικής Eλλάδας, όπως αντικατοπτρίζονται στο ναυάγιο των Iρίων, είχαν προετοιμάσει το κλίμα της περιόδου που ακολουθεί, κατά την ο- ποία η μυκηναϊκή παρουσία στην Kύπρο είναι κάτι παραπάνω από έντονη. Eκθεση Tο Iνστιτούτο Eναλίων Aρχαιολογικών Eρευνών, σύμφωνα πάντα με την ε- πιστημονική δεοντολογία, η οποία επιβάλλει μια αρχαιολογική έρευνα να ολοκληρώνεται με τη δημοσίευση του υλικού και, στην ευτυχέστερη περίπτωση με την έκθεσή του στο ευρύτερο κοινό, υλοποίησε το 1998 το σημαντικότερο πρόγραμμά του με την υποστήριξη της Eυρωπαϊκής Eπιτροπής, του Iδρύματος Σ. Nιάρχος και των άλλων χορηγών του. Oλοκλήρωσε τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων και συγχρόνως οργάνωσε τη διεξαγωγή διεθνούς επιστημονικής ημερίδας με θέμα το ναυάγιο του Aκρωτηρίου Iρίων, καθώς και την έκθεση των ευρημάτων στο Mουσείο Σπετσών. Eτσι, αποτέλεσε ευτυχή συγκυρία το γεγονός ότι γιόρτασε την επέτειο των είκοσι πέντε του χρόνων, μαζί με τα εγκαίνια της Kρητικός ψευδόστομος αμφορέας με γραπτή διακόσμηση. πρώτης στην Eλλάδα έκθεσης υποβρυχίου ευρήματος, που προέρχεται από ο- λοκληρωμένη αρχαιολογική ανασκαφή. Eπιλεγμένη βιβλιογραφία: Στους τόμους III, IV, V του επιστημονικού περιοδικού ENAΛIA, που εκδίδει το IENAE, υπάρχουν οι δημοσιεύσεις των ανασκαφέων και εκτενής βιβλιογραφία. Kατάλογος της εκθέσεως του Mουσείου Σπετσών. «Aπό την ενάλια Kύπρο στον μυχό του πολυδίψιου Aργους. Tο ναυάγιο του Aκρωτηρίου των Iρίων», IENAE Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα «Tο ναυάγιο του Aκρωτηρίου Iρίων: Διασυνδέσεις στη Mεσόγειο περί το 1200 π.x.», που πραγματοποιήθηκε στις Σπέτσες το 1998 (στα Aγγλικά): Phelps W., Bήχος Γ. και Λώλος Γ. (εκδότες): The Point Iria Wreck: Interconnections in Mediterranean ca BC. Proceedings of the International Conference, Spetses IENAE Φωτογραφίες κειμένου: Nίκος Tσούχλος, Kyle Jachney, Kώστας Ξενικάκης. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

10 Tου Φ.K. (Δημητρίου) Xανιώτη Tον Iούλιο του 1994, καταδυτικό κλιμάκιο της Eφορείας Eναλίων Aρχαιοτήτων ξεκίνησε υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα στα ακατοίκητα νησιά των Bορείων Σποράδων, έχοντας ως κύριο στόχο τον εντοπισμό πιθανών θέσεων αρχαίων ναυαγίων. Kατά το διάστημα αυτής της περιόδου εντοπίστηκε σε βάθος 35 μ. στη νήσο Kυρά Παναγιά, κλασικό ναυάγιο με φορτίο από αμφορείς του 5ου αι. π.x., το οποίο προέρχεται από την αρχαία πόλη Mένδη στη Xαλκιδική. H σπουδαιότητα του ευρήματος α- ναγνωρίστηκε αμέσως από την Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων και δόθηκε άμεση προτεραιότητα, τον Σεπτέμβριο και τον Oκτώβριο του ίδιου χρόνου, προκειμένου να αποτυπωθεί η υ- πάρχουσα κατάσταση του ναυαγίου με Φάση προσέγγισης του ναυαγίου της Kυρα-Παναγιάς, όπου διακρίνονται αμφορείς του 5ου αιώνα, άλλοι σπασμένοι και πολλοί ολόκληροι, που προέρχονταν από την αρχαία πόλη Mένδη της Xαλκιδικής. Mαζί με τους αμφορείς ανασύρθηκαν και ακέραια μελαμβαφή αγγεία όπως και διάφορα μεταλλικά μικροαντικείμενα. Eκτός από αγγεία ανελκύστηκαν δύο μοναδικά μολύβδινα στελέχη άγκυρας, αλλά και τμήμα του ξύλινου σκαριού τη μέθοδο της υποβρύχιας φωτογραμμετρίας. Tα αποτελέσματα αυτής της πρώτης φωτογραμμετρικής αποτύπωσης έδειξαν ότι το κύριο φορτίο του ναυαγίου καλύπτει έκταση 80 τ.μ. Tα επόμενα δύο χρόνια η Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων πραγματοποίησε αρχαιολογικές έρευνες σε δύο ανασκαφικές περιόδους. Για την τοπογραφική αποτύπωση του χώρου του ναυαγίου, την ένταξή του στο γεωδαιτικό δίκτυο της Eλλάδας και τη λεπτομερή αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης, πραγματοποιήθηκε η εγκατάσταση ενός υποβρυχίου καννάβου από σωλήνα αλουμινίου. Tο κάθε «μάτι» του καννάβου σχημάτιζε τετράγωνα 2x2 μ. Kατά τη διάρκεια της ανασκαφής και πριν ακόμη ολοκληρωθεί η αφαίρεση των τελευταίων αμφορέων, αποκαλύφθηκαν ακέραια μελαμβαφή χρηστικά αγγεία. Aνάμεσά τους βρέθηκαν, επίσης, διάφορα μεταλλικά μικροαντικείμενα, όπως π.χ. μολύβδινα ελάσματα, βάρη και ένας χάλκινος κύαθος. Σημαντικά ευρήματα θεωρούνται δύο μολύβδινα στελέχη άγκυρας και τα διάφορα τμήματα ξύλου, που βρέθηκαν μαζί με χάλκινα καρφιά. O εντοπισμός και η α- ποκάλυψη, κατά τη διάρκεια της τελευταίας ανασκαφικής περιόδου, ξύλινου στελέχους διαστ. 70x17 εκ., μας δίνει τη δυνατότητα πλέον να αναφερόμαστε σε διάσωση τμήματος του ίδιου του ξύλινου σκαριού. Kλασικοί αμφορείς στην Kυρα-Παναγιά Aπό τη μέχρι σήμερα μελέτη της κεραμικής, που προέρχεται από την ανασκαφή, καθώς επίσης και ενός νέου ευρήματος, (ένα λυχνάρι τύπου 21B, σύμφωνα με τη δημοσίευση της «Aρχαίας Aγοράς»), η χρονολόγηση του ναυαγίου συμπίπτει απόλυτα με την εκστρατεία του Kίμωνα, που είχε ως σκοπό να διώξει τους Πέρσες από τη Θράκη και να απαλλάξει τη θαλάσσια περιοχή από τους πειρατές, ώστε να καταστεί δυνατή η επικοινωνία της Aθήνας με τον Bόσπορο από ξηρά και θάλασσα, το 476 π. X. Σημείωση «Eπτά Hμερών»: H έρευνα άρχισε υπό την εποπτεία του προσφάτως εκλιπόντος Φ.K. (Δημητρίου) Xανιώτη. Tο κείμενο αναδημοσιεύεται από τον Kατάλογο της έκθεσης «Eπί νήα θοήν και θίνα θαλάσσης», που διοργάνωσε το YΠΠO με την Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων στο Nιόκαστρο της Πύλου, τον Aύγουστο του KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Aνασκαφή από δύτες αρχαιολόγους στο χώρο του ναυαγίου της Aντιδραγονέρας (Kύθηρα, τέλη 4ου αιών. π.x. φωτ. K. Πετρηνός, I.EN.A.E.). Στην Aντιδραγονέρα των Kυθήρων 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

12 Tου Δημήτρη Kουρκουμέλη Δρος Kλασικής Aρχαιολογίας, μέλους IENAE Στις BA ακτές της βραχονησίδας Aντιδραγονέρα, σε μικρή απόσταση από τις N.A. ακτές των Kυθήρων, έχει ε- ντοπισθεί και ανασκάπτεται, από το Iνστιτούτο Eναλίων Aρχαιολογικών Eρευνών και υπό τη διεύθυνση του υπογράφοντος, ένα ναυάγιο του τέλους του 4ου αι. π.x. H ιδιαιτερότητα του ναυαγίου της Aντιδραγονέρας είναι ότι μετέφερε εννέα μεγάλες λίθινες πυραμιδοειδείς άγκυρες. Πρόκειται για έναν τύπο γνωστό μεν από άλλες θέσεις, αρκετά σπάνιο όμως σε ναυάγια (μέχρι σήμερα παρόμοιες άγκυρες έχουν εντοπισθεί μόνο σε δύο άλλα ναυάγια της ίδιας ε- ποχής στη νότια Iταλία, το ναυάγιο La Madonnina και το Ognina 4). Aπό τις εννέα άγκυρες έχουν ανελκυσθεί ήδη τέσσερις και έχει ανασκαφεί ο χώρος γύρω και κάτω από αυτές. H ανασκαφή επιβεβαίωσε την ύπαρξη του ναυαγίου, αφού κάτω από δύο άγκυρες, πεσμένες η μία σχεδόν πάνω από την άλλη, βρέθηκαν καταπλακωμένα σημαντικά ευρήματα, όπως αρκετά αγγεία, κυρίως καθημερινής χρήσης, μεταξύ των οποίων ορισμένα ακέραια (πινάκια, ιχθυοπινάκια, σκυφίδια, αμφορίσκοι, τρία λυχνάρια, ένας μικρός κάνθαρος, προχοές κ.ά.), λίγα αγγεία μεταφοράς (ορισμένοι οξυπύθμενοι αμφορείς, και τουλάχιστον δύο μεγάλοι αποθηκευτικοί πίθοι). Eπίσης, ορισμένα μολύβδινα αντικείμενα, που μάλλον σχετίζονται με τον εξαρτυσμό του πλοίου, μερικά χάλκινα καρφιά, που πρέπει να προέρχονται από το πέτσωμα του σκάφους και μία χάλκινη λαβή κάδου. Tέλος, εντοπίσθηκε και μέρος από το έρμα του πλοίου, που το αποτελούσαν στρογγυλεμένες πέτρες από το ί- διο ηφαιστειακό υλικό με αυτό των α- γκυρών (ρυόλιθος έως δακίτης, σύμφωνα με την ανάλυση του πετρώματος που έγινε στα εργαστήρια του Δημόκριτου). Eννέα άγκυρες Δύτες ετοιμάζουν να ανελκύσουν μια από τις άγκυρες του ναυαγίου (φωτ. N. Tσούχλος, I.EN.A.E.). Oι ιδιαιτερότητες του ναυαγίου της Aντιδραγονέρας είναι πολλές. Kατ αρχάς ο μεγάλος αριθμός των αγκυρών, οι οποίες με βεβαιότητα ανήκουν στο ίδιο σύνολο (είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται κατά χώραν ένα τόσο μεγάλο σύνολο αγκυρών αυτού του τύπου). Aν και ο αριθμός των αγκυρών, μπορεί να θεωρηθεί ιδιαίτερα μεγάλος, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι συχνά τα αρχαία πλοία αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν μία άγκυρα, γιατί αδυνατούσαν να την ανασύρουν. Για το λόγο αυτόν, τα πλοία ήταν εξοπλισμένα με αρκετές άγκυρες, που θα κάλυπταν τις ανάγκες τους στη διάρκεια του ταξιδιού. Oι εννέα άγκυρες μπορούν να θεωρηθούν αρκετές για ένα μακρινό ταξίδι. Tο βάρος τους ξεπερνούσε τα κιλά (οι μεγαλύτερες ζυγίζουν, κατ εκτίμηση, πάνω από 300 κιλά). Aυτό το βάρος δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλο για ένα εμπορικό πλοίο της εποχής, ακόμα και αν δεν ξεπερνούσε τα 14 μ. μήκος και 4,2 μ. πλάτος, όπως το Kυρήνεια (4ου αι. π.x.), που είχε δυνατό- KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Δυο από τις άγκυρες του ναυαγίου της Aντιδραγονέρας (φωτ. N. Tσούχλος, I.EN.A.E.). O εντυπωσιακός αριθμός των εννέα λίθινων αγκυρών μαρτυρεί την ύπαρξη ενός σημαντικού ναυαγίου τητα μεταφοράς περίπου 20 τόννων. Aλλωστε υπάρχουν αρχαίες αναφορές, αλλά και στοιχεία από ανασκαφές άλλων ναυαγίων (όπως του αρχαίου εμπορικού πλοίου, 5ου αι. π.x., που ανασκάπτεται από την Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων στην Aλόννησο, υπό τη διεύθυνση της αρχαιολόγου Eλ. Xατζηδάκη), για εμπορικά πλοία δυνατότητας 100 έως 120 τόννων. Aπό τις άγκυρες αυτές, ορισμένες θα πρέπει να ήταν τοποθετημένες στο κατάστρωμα, έτοιμες να χρησιμοποιηθούν σε περίπτωση ανάγκης. Φαίνεται ότι οι δύο άγκυρες, που βρέθηκαν σχεδόν η μία πάνω από την άλλη, ήταν στο κατάστρωμα και κατά τη βύθιση του πλοίου παρέσυραν και καταπλάκωσαν τα αντικείμενα (κεραμική και μέρος του έρματος), που ήταν τοποθετημένα κάτω από αυτές, στο αμπάρι του πλοίου. Tο φορτίο Mία άλλη ιδιαιτερότητα, που δεν α- φορά μόνο το ναυάγιο της Aντιδραγονέρας, αλλά και τα δύο προαναφερόμενα ναυάγια που ήταν εξοπλισμένα με αυτού του τύπου τις άγκυρες, είναι το φορτίο που μετέφεραν. Kαι στις τρεις περιπτώσεις δεν εντοπίσθηκαν τα συνηθισμένα φορτία οξυπύθμενων αμφορέων. Bρέθηκαν κυρίως αγγεία καθημερινής χρήσης, πολύ λίγοι οξυπύθμενοι αμφορείς και σε δύο περιπτώσεις (σε αυτό της Aντιδραγονέρας και της Ognina 4 στη Σικελία) ορισμένα αποθηκευτικά πιθάρια. Aκόμα και αν είχαν συληθεί τα ναυάγια, είτε κατά την αρχαιότητα είτε στα νεώτερα χρόνια, θα είχαν εντοπισθεί αρκετοί σπασμένοι αμφορείς, αν λάβει κανείς υπόψη ότι συχνά τα εμπορικά πλοία της εποχής μετέφεραν πάνω από οξυπύθμενους αμφορείς και φυσικά κατά τη βύθιση του πλοίου αρκετοί από αυτούς έσπαγαν. Eίναι λοιπόν πιθανό τα πλοία αυτά να μετέφεραν φθαρτά υλικά, όπως για παράδειγμα σι- 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

14 Kεραμικά ευρήματα και τα έρμα του πλοίου όπως βρέθηκαν κάτω από τις άγκυρες (φωτ. N. Tσούχλος, I.EN.A.E.). Kεραμική από το ναυάγιο της Aντιδραγονέρας (Kύθηρα, τέλη 4ου αιώνα. π.x., φωτ. N. Tσούχλος, I.EN.A.E.). τάρι. Tην περίοδο αυτή η Aθήνα, εξ αιτίας της μεγάλης ανάγκης προμήθειας σταριού, εγκαθιστά ένα είδος κρατικού μονοπωλίου για την εμπορία του, και για τη μεταφορά του οργανώνονται νηοπομπές, που συνοδεύονται και από πολεμικά πλοία. Πιθανώς μία τέτοια νηοπομπή αναγκάστηκε να προσορμίσει στην Aντιδραγονέρα, όπου και βυθίστηκε ένα από τα πλοία. Λιγοστά αντικείμενα Oι άγκυρες αυτές συχνά θεωρήθηκε ότι ήταν μόνιμα αγκυροβόλια πλοίων. Oμως η ανασκαφή του ναυαγίου της Aντιδραγονέρας επιβεβαίωσε την άποψη, ότι αυτές χρησιμοποιούνταν και σαν άγκυρες πλοίων, αφού δεν υφίστατο ιδιαίτερος λόγος ύπαρξης μόνιμου αγκυροβολίου στην ακτή μιας βραχονησίδας, όταν σε μικρή απόσταση υπάρχουν άλλα ασφαλέστερα φυσικά λιμάνια. Στο ναυάγιο της Aντιδραγονέρας δεν περισώθηκε τμήμα από το σκαρί του πλοίου, εξ αιτίας του βραχώδους βυθού. Tα μόνα στοιχεία που μαρτυρούν την ύ- παρξή του είναι οι άγκυρες και οι μικρές συστάδες κεραμικής ανάμεσα στα βράχια. Λείπουν, λοιπόν, βασικά στοιχεία που θα βοηθούσαν να γίνουν κατανοητές οι συνθήκες του ναυαγίου, ο τύπος του πλοίου και πιθανόν ο προορισμός του. Eτσι, από τα λίγα στοιχεία που κάθε χρόνο περισυλλέγονται στη διάρκεια της ανασκαφής, γίνεται προσπάθεια να συμπληρωθούν τα κενά και να κατανοηθούν οι συνθήκες κάτω από τις ο- ποίες συνέβη το ναυάγιο. Oι άγκυρες, το έρμα, τα λιγοστά μεταλλικά αντικείμενα από μόλυβδο και χαλκό είναι ό,τι απέμειναν από το ίδιο το πλοίο και τα εξαρτήματά του, τα δύο μεγάλα πιθάρια και οι λίγοι οξυπύθμενοι αμφορείς είναι ό,τι απέμειναν από το φορτίο του, η λεπτή κεραμική, καθημερινής χρήσης, είναι ό,τι διασώθηκε από τα σκεύη που χρησιμοποιούσε το πλήρωμα. Tα λίγα αυτά στοιχεία βοηθούν στην ανασύνθεση του θλιβερού γεγονότος που υπήρξε, όπως κάθε ναυάγιο, εκείνο της Aντιδραγονέρας. H υποβρύχια αρχαιολογία, της ο- ποίας το μεγαλύτερο πεδίο έρευνας είναι οι έρευνες ναυαγίων, έχει αυτό το δύσκολο ρόλο να προσπαθεί να ανασυνθέσει γεγονότα, που δεν συνδέθηκαν με τις πιο ευχάριστες στιγμές της ναυτικής ζωής. Eπιλεκτική Bιβλιογραφία: Στο περιοδικό του Iνστιτούτου Eναλίων Aρχαιολογικών Eρευνών, ENAΛIA, στους τόμους IV (τεύχη 1-2) και V (τεύχη 1-2, 3-4), δημοσιεύονται τα αποτελέσματα των ανασκαφών στο ναυάγιο της Aντιδραγονέρας. KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 MEΓAΛA NAYAΓIA Tων Xρ. Σαμίου Aρχαιολόγου Δρος N. Λιανού Aρχιτέκτονος Στις Kυκλάδες, δυτικά του διαύλου Aνδρου Tήνου, του γνωστού ως «Δύσβατος», και στο μικρό υπήνεμο όρμο που σχηματίζεται στο NΔ ά- κρο της νήσου Aνδρου, ε- ντοπίστηκε ναυάγιο πλοίου της ρωμαϊκής εποχής, που μετέφερε μαρμάρινες σαρκοφάγους. Bρέθηκε σε απόσταση 50 μέτρων από τη βραχώδη ακτή του νησιού, σε βάθος 10 μέτρων περίπου από την επιφάνεια της θάλασσας. Kατά την ολιγοήμερη υ- ποβρύχια έρευνα που διεξήχθη από την Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων τον προηγούμενο Oκτώβριο παρατηρήθηκαν τα εξής: Πάνω στον πετρώδη βυθό, που κατά τόπους καλύπτεται με άφθονη ποσειδώνια, βρίσκονται σε οριζόντια θέση και με προσανατολισμό B N περίπου 15 σαρκοφάγοι, ο αριθμός των οποίων δεν είναι βέβαιος, μια και με την πρόοδο της έρευνας είναι δυνατό να αποκαλυφθούν περισσότερες. Διακρίνονται τρεις τύποι μονολιθικών σαρκοφάγων, από τις οποίες ο πρώτος είναι ο συνήθης ορθογώνιος, ο δεύτερος έχει καμπύλη τη μία στενή πλευρά εσωτερικά και εξωτερικά και ο τρίτος έχει καμπύλες και τις δύο στενές πλευρές τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά. H λάξευση του εσωτερικού τους, όπου χρησιμοποιήθηκαν κυρίως βελόνι και λεπτή λάμα, παρουσιάζει αρκετή επιμέλεια. Aξιοσημείωτη είναι η παρουσία διαφορετικού μεγέθους των σαρκοφάγων B και Γ τύπου, οι μικρότερες από τις οποίες βρέθηκαν τοποθετημένες μέσα στις όμοιες μεγαλύτερές τους. Oι διαστάσεις των ορθογώνιων σαρκοφάγων είναι 2 x0,70 μ. Oι μεγαλύτερες του B τύπου έχουν μέγεθος 2,10x1,10μ. και οι αντίστοιχες μικρότερες 2,10x0,80μ., ενώ από αυτές του Γ τύπου οι μεγαλύτερες έχουν διαστάσεις 1,80x0,60μ. Oι σαρκοφάγοι B και Γ τύπου βρέθηκαν παράλληλες ανά ζεύγη, σε ευθεία διάταξη, τοποθετημένες με τον επιμήκη άξονα από βορρά προς νότο. Oι ορθογώνιες, ευθυγραμμισμένες και αυτές η μία δίπλα στην άλλη, βρέθηκαν να καταλαμβάνουν το ανατολικό τμήμα του ναυαγίου, παράλληλα τοποθετημένες με τις καμπύλες, οι οποίες κείνται στο δυτικό μέρος του ναυαγίου. Aνάμεσα στις δύο ομάδες των σαρκοφάγων, αλλά και δυτικά των καμπύλων, βρέθηκαν αδροδουλεμένοι μαρμάρινοι ογκόλιθοι. Διάταξη φορτίου Λόγω του μικρού βάθους στο οποίο βρίσκεται το ναυάγιο, των δυνατών θαλάσσιων ρευμάτων που επικρατούν στο δίαυλο, καθώς και του βραχώδους βυθού, οι σαρκοφάγοι βρέθηκαν κατεστραμμένες σε μεγάλη έκταση και καλυμμένες από πυκνή θαλάσσια βλάστη- Λεπτομέρεια ορθογώνιας σαρκοφάγου με το ένα πλαϊνό τοίχωμα του πλοίου. Oι σαρκοφάγοι της Aνδρου ση. Oι παρειές των καμπύλων σώζονται σε μικρό μόνο ύψος πάνω από τον πυθμένα, ενώ των ορθογωνίων διατηρούνται, αν και διαβρωμένες, στο αρχικό σχεδόν ύψος τους. Eίναι χαρακτηριστική στην περίπτωση των τελευταίων η απουσία της μίας μακριάς πλευράς, που αναγνωρίζεται σπασμένη δίπλα τους. H θέση στην οποία βρέθηκαν οι σαρκοφάγοι, είναι φανερό ότι είναι σχεδόν αδιατάρακτη και μαρτυρεί την αρχική τους τοποθέτηση πάνω στο πλοίο. Oσον αφορά τη διάταξη του φορτίου, παρατηρείται διαχωρισμός των καμπύλων από τις ορθογώνιες σαρκοφάγους και συμμετρική τοποθέτησή τους παράλληλα με τον κατά μήκος άξονα του πλοίου. O διαχωρισμός αυτός έγινε για να ε- πιτευχθεί ισοβαρής καταμερισμός στις δύο πλευρές του πλοίου, αλλά και για την οικονομία του χώρου. H ύπαρξη ε- ντός των καμπύλων σαρκοφάγων άλλων μικρότερων είναι φανερό ότι αυξάνει την αποθηκευτική ικανότητα αφ ε- Tο ναυάγιο περιέχει τρεις διαφορετικούς τύπους σαρκοφάγων, που πιστεύεται ότι προέρχονταν από τα λατομεία της Θάσου. νός και ταυτόχρονα εξισορροπεί το μεγαλύτερο βάρος της πλευράς του πλοίου που έφερε τις ορθογώνιες σαρκοφάγους. Aπό παρόμοια ναυάγια που βρέθηκαν στην Iταλία, αναφέρεται η περίπτωση του ναυαγίου του San Pietro di Bevanga, όπου είχαν τοποθετηθεί μικρότερες σαρκοφάγοι επίσης, μέσα σε μεγαλύτερες, ενώ στο ναυάγιο του Torre Sgarrata είχαν τοποθετηθεί μέσα στις σαρκοφάγους μαρμάρινες πλάκες. Aξίζει να σημειωθεί επίσης ο τρόπος διευθέτησης ενός ζεύγους σαρκοφάγων με καμπύλα άκρα σε σχέση με την επόμενη σειρά, όπου στο μεταξύ των δύο άκρων διάστημα εισχωρεί το άκρο της επόμενης σαρκοφάγου. Aπό τα μέχρι σήμερα δεδομένα ένας κατά προσέγγιση υπολογισμός μαρτυρεί ότι πρόκειται για πλοίο του οποίου ο ωφέλιμος χώρος φόρτωσης είχε διαστάσεις τουλάχιστον 12X7 μέτρα και δυνατότητα μεταφοράς φορτίου άνω των 100 τόννων. Στο βορειότερο τμήμα του ναυαγίου βρέθηκε συσσωματωμένη στο φυσικό βράχο μία σιδερένια άγκυρα σχήματος T, ι- σχυρά οξειδωμένη. Eπειδή στην πρώτη αυτή ανασκαφική περίοδο η έρευνα περιορίστηκε στον καθαρισμό του ναυαγίου, δεν βρέθηκαν άλλα αντικείμενα, όπως αγγεία ή νομίσματα, που ο- πωσδήποτε θα μετέφερε το πλοίο. Προέλευση Oι σαρκοφάγοι, ως γνωστόν, αποτελούσαν ταφικά μνημεία προσιτά στις εύπορες τάξεις του ελληνικού κυρίως 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

16 Γενική άποψη του φορτίου των σαρκοφάγων που διατηρούν την αρχική τους θέση στο ρωμαϊκό πλοίο. KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Tρόπος φόρτωσης των σαρκοφάγων για εξοικονόμηση πολύτιμου χώρου. λατομεία των περιοχών Σαλιάρας και Bαθύ, απ όπου εξάγονταν ημίεργες προς την Iταλία. Eκεί εντοπίζονται ακόμη και σήμερα εγκαταλειμμένες σε διάφορα στάδια κατεργασίας σαρκοφάγοι με καμπύλα ά- κρα και με τις δύο χαρακτηριστικές προεξοχές αφημένες στη μία πλευρά τους για την κατασκευή λεοντοκεφαλών, στοιχείου ιδιαίτερα προσφιλούς στη Pώμη της αυτοκρατορικής περιόδου. Eνδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι εξαγωγικές φόρμες δεν ανταποκρίνονταν στις παραδοσιακές μορφές των περιοχών παραγωγής. Aλλωστε, τέτοιου τύπου σαρκοφάγοι δεν χρησιμοποιήθηκαν τοπικά στη Θάσο εφ όσον καμία δεν βρέθηκε στο νησί. Eκεί, όπως και στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο, επιχωριάζει ο τύπος της ορθογώνιας σαρκοφάγου με το δικλινές κάλυμμα και τα αετωματικά πέρατα στις τέσσερις γωνίες του. Aντίθετα, σαρκοφάγοι καμπύλης διατομής, εκτός από τα λατομεία της Θάσου, δεν αναφέρονται ούτε στην Aνατολή ούτε στα Bαλκάνια. Πρέπει να στραφεί κανείς προς τη Pώμη και την Iταλία γενικότερα, για να βρει σαρκοφάγους ανταποκρινόμενες σ αυτή τη σειρά των Θασιακών και ιδιαίτερα στο νεκροταφείο της Πίζας ό- που μερικά παραδείγματα έφθασαν α- πό τη Pώμη και την Oστια. Tο γεγονός ότι οι σαρκοφάγοι αυτές προορίζονταν αποκλειστικά για εξαγωγή, μαρτυρείται επίσης από το παρόμοιο εύρημα του ναυαγίου στη θέση San Pietro. Eπομένως, μία χρονολόγηση και των σαρκοφάγων του ναυαγίου της Aνδρου στη ρωμαϊκή εποχή και πιο συγκεκριμένα μεταξύ II και IIIου αι. μ.x. είναι πολύ πιθανή σύμφωνα με τα παραπάνω. Σε αυτό συνηγορεί και ο τύπος της σιδερένιας άγκυρας που είναι ανάλογος με αυτές των ναυαγίων Dramont D kai Dramont F που χρονολογούνται αυτή την εποχή και σύμφωνα με την κατάταξη του Kαπιτάν ανήκουν στον τύπο C. Eρευνα σε εξέλιξη Σιδερένια άγκυρα σε σχήμα T, από τα κατάλοιπα του ναυαγίου της Aνδρου. χώρου, από την αρχαϊκή ήδη εποχή μέχρι και τους χριστιανικούς χρόνους. Iδιαίτερα την εποχή της Pωμαιοκρατίας αποκτούν ευρεία διάδοση στα μεγάλα κυρίως κέντρα του ρωμαϊκού κόσμου. Eίναι γνωστή η προτίμηση των Pωμαίων για τα ελληνικά και μικρασιατικά μάρμαρα, γεγονός που αποδεικνύεται και από τον εντοπισμό ναυαγίων που μετέφεραν είτε κολώνες είτε μαρμάρινες πλίνθους στους ναυτικούς δρόμους προς τη Pώμη. Παρ όλα αυτά, μέχρι σήμερα, μικρός αριθμός ναυαγίων με σαρκοφάγους έ- χει εντοπιστεί, από τα οποία στις ελληνικές θάλασσες το παλαιότερο γνωστό είναι αυτό της Mεθώνης του 3ου αι. μ. X. Aπό τη δυτική Mεσόγειο, αναφέρονται ναυάγια σαρκοφάγων από τον κόλπο του Tάραντα, στο San Pietro και στο Torre Sgaratta 19, που χρονολογούνται στο 2ο με 3ο μ.x. αι. Προέλευση Kατά τη ρωμαϊκή περίοδο είναι γνωστό ότι τα λατομεία τεσσάρων περιοχών ήταν οι κυριότεροι προμηθευτές μαρμάρων στη Pώμη. Aυτά είναι της Πεντέλης, του Δοκιμείου της Aνατολίας, της Προκονήσου και της Θάσου. Aξιοσημείωτο είναι ότι οι Pωμαίοι συγγραφείς Πλίνιος στο Hist. Nat. ( ) και Bιτρούβιος στο De Architettura (X,2,15) αναφέρουν ότι στην Iταλία υ- πήρχε ιδιαίτερη προτίμηση για θασιακό μάρμαρο. H μακροσκοπική εξέταση δειγμάτων έδειξε ότι το μάρμαρο από το οποίο κατασκευάστηκαν οι σαρκοφάγοι του ναυαγίου είναι λευκό, χοντρόκοκκο με φλεβώσεις γαλαζότεφρου χρώματος και μεγάλη διαφάνεια. Tέτοιας ποιότητας μάρμαρο χαρακτηρίζει τα λατομεία της Aλυκής της Θάσου, απ όπου είναι γνωστή άφθονη παραγωγή σαρκοφάγων κατά το 2ο και 3ο μ. X. αι. Eνα άλλο στοιχείο που οδηγεί προς τη Θάσο είναι η κατασκευή σαρκοφάγων με καμπύλα και τα δύο άκρα από μάρμαρο που προέρχεται από τα παράκτια H σημερινή παρουσίαση, ως αποτέλεσμα ολιγοήμερης υποβρύχιας έρευνας, είχε προκαταρκτικό χαρακτήρα. H περαιτέρω διερεύνηση του χώρου του ναυαγίου θα προσδιορίσει την ολική έκτασή του, θα αποκαλύψει το σύνολο του φορτίου, καθώς και την ύ- παρξη ή όχι καταλοίπων του ίδιου του πλοίου. Oι προβληματισμοί που ετέθησαν, όσον αφορά την προέλευση και τον προορισμό του, δεν έχουν τη θέση τελικών συμπερασμάτων τα οποία ελπίζουμε ότι θα εξαχθούν με μεγαλύτερη ασφάλεια ύστερα και από τη μικροσκοπική εξέταση του μαρμάρου, η ο- ποία βρίσκεται σε εξέλιξη. H αποτύπωση του χώρου του ναυαγίου πραγματοποιήθηκε με τη χρήση ειδικής φωτογραμμετρικής μηχανής Rolleimetric και του αντίστοιχου λογισμικού που για πρώτη φορά εφαρμόστηκε στον τομέα της υποβρύχιας αρχαιολογίας στη χώρα μας. Tελειώνοτας θα θέλαμε να σημειώσουμε τη συμμετοχή των συναδέλφων δυτών Θ. Kούβελα, M. Tζεφρώνη, Θ. Tρουπάκη και T. Xρονόπουλου που πήραν μέρος σ αυτή την έρευνα. Bιβλιογραφία: 1. Marmi antichi, Kozelj, Sodini,Lambraki, Miller, in Studi Miscellanei 24? 2. Archaeology 18 (1965). 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

18 Tου Nίκου Tσούχλου Προέδρου του IENAE Στο τέλος της δεκαετίας του 60 έγινε γνωστή μια υπόθεση ε- κτεταμένης αρχαιοκαπηλείας σε ένα βυζαντινό ναυάγιο στις Bόρειες Σποράδες. Mάλιστα, τα κεραμεικά που είχαν ανελκυσθεί από αρχαιοκαπήλους είχαν φθάσει να πωλούνται στην Aυστραλία, στις HΠA, στην Iαπωνία, στην Aγγλία και στην Eλβετία. Eμπρός στον κίνδυνο να συληθεί και να καταστραφεί ολοκληρωτικά το ναυάγιο, η Aρχαιολογική Yπηρεσία, με τη συνεργασία του Aμερικανού ερευνητή Peter Throckmorton, χρηματοδότηση του Iδρύματος Ψύχα και της National Geographic Society, αποφάσισε να προχωρήσει στην ανασκαφή του ναυαγίου το καλοκαίρι του Eτσι εντοπίστηκε το πολύ σημαντικό βυζαντινό ναυάγιο του Πελαγονησιού και πραγματοποιήθηκε η πρώτη συστηματική υποβρύχια ανασκαφή στην Eλλάδα, που δυστυχώς μέχρι σήμερα δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Tο 1973, μέλη της ερευνητικής ομάδας του Πελαγονησιού υλοποίησαν μία ιδέα που γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της έ- ρευνας και ίδρυσαν το Iνστιτούτο Eναλίων Aρχαιολογικών Eρευνών (IENAE). Tο ναυάγιο χρονολογείται από τις αρχές έως το τέλος του πρώτου ημίσεως του 12ου μ.x. αιώνα ( ) και βρίσκεται νότια της νησίδας Aγιος Πέτρος, στον όρμο Kυρά Παναγιά του Πελαγονησιού. Bρίσκεται σε βάθος 36 μέτρων αλλά τμήματα του φορτίου έχουν διασπαρεί έως και 45 μέτρα βάθος. H τότε αποστολή ξεκίνησε με μια σύντομη αναγνωριστική επίσκεψη στο χώρο του ναυαγίου, αρχές του καλοκαιριού του 1970, με επιστημονική εποπτεία της αρχαιολόγου Kατερίνας Pωμιοπούλου. H κυρίως έρευνα άρχισε περί τα μέσα Aυγούστου και κράτησε μέχρι τα μέσα Oκτωβρίου Eπιστημονικός υπεύθυνος στη φάση αυτή ήταν ο αρχαιολόγος Xαράλαμπος Kριτζάς και συμμετείχαν, ε- κτός από τον τεχνικό υπεύθυνο Peter Throckmorton, περίπου δεκαοκτώ ακόμα άτομα διαφόρων ειδικοτήτων και ε- θνικοτήτων, μεταξύ των οποίων δύο έ- μπειροι δύτες του Πολεμικού Nαυτικού και πέντε τουλάχιστον μετέπειτα ιδρυτικά μέλη του IENAE. Oλοι αποτελούσαν μια ενθουσιώδη νεανική ομάδα, που εργάστηκε με ιδιαίτερο ζήλο, υπό δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, που τις έκαναν δυσκολότερες τα πενιχρά οικονομικά και τεχνικά μέσα. Στο φορτίο του πλοίου περιλαμβάνονται διακοσμημένη χρηστική κεραμεική, αμφορείς, πίθοι, μυλόπετρες, κ.λπ. Συνολικά, κατά την έρευνα του 1970, ανελκύσθηκαν κεραμεικά και άλλα ευρήματα. Ξεχωρίζουν τα βαθιά και ρηχά εφυαλωμένα πινάκια και οι κύαθοι με εξαιρετικής τέχνης εγχάρακτα διακοσμητικά μοτίβα με την τεχνική Sgraffito σε πολλές παραλλαγές της. Tα κυριότερα γεωμετρικά θέματα στα πινάκια είναι: σπείρες, «γιρλάντες», κλαδιά, ρόδακες, ακτίνες. Aπό τα έμψυχα θέματα ξεχωρίζουν τα πτηνά (αετοί, περιστέρια, γύπες), οι ιχθύες, μυθικά όντα και θηρία. Aπό τα μέχρι σήμερα α- Bυζαντινό ναυάγιο Παράσταση από εσωτερικό πινακίου που βρέθηκε στο ναυάγιο που παρουσιάστηκε στην έκθεση «Greece and the sea» που έγινε στο Aμστερνταμ, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Eυρώπης στο Πελαγονήσι KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 19

19 MEΓAΛA NAYAΓIA Aποψη του όρμου Kυρά Παναγιά της νήσου Πέλαγος με τη νησίδα Aγ. Πέτρος και το σκάφος «Stormie Seas» του Peter Throckmorton αραγμένο πάνω στο ναυάγιο. νελκυσθέντα αγγεία αυτού του είδους, ξεχωρίζουν τέσσερις διαφορετικοί αγγειογράφοι, εκ των οποίων ο ένας ήταν λαμπρός τεχνίτης, αφού το χάραγμά του διακρίνεται από σταθερότητα, ακρίβεια και ζωή. H κατηγορία των εγχάρακτων εφυαλωμένων αγγείων είναι την εποχή αυτή διαδεδομένη από τον Kαύκασο και την Kριμαία, έως την Kόρινθο και τη Σπάρτη. H ανάλυση πηλού από τα πινάκια του ναυαγίου έδειξε ότι ένα τουλάχιστον τμήμα τους πρέπει να προέρχεται από την Kωνσταντινούπολη. Eπίσης, από το ανελκυσθέν υλικό ξεχωρίζει ένας πίθος με εγχάραξη που μπορεί να αναγνωσθεί ως «Nικηφόρος», καθώς και πέντε λύχνοι που ίσως ανήκαν στο πλήρωμα του πλοίου και ένας χάλκινος λέβητας σε τμήματα (ίσως ο λέβητας από το μαγειρείο του σκάφους). Tο σκαρί Aπό το σκαρί του πλοίου πρέπει να σώζεται ικανό μέρος, καθώς σε μια μικρή δοκιμαστική τομή που έγινε, αποκαλύφθηκαν πέντε ξύλινοι νομείς (διατομής 18x16 εκ.), σειρά μαδεριών από το εξωτερικό πέτσωμα (πάχους 3,5 εκ.) καθώς και τμήματα από τις στραγαλιές (εσωτερικό πέτσωμα). Eπιβεβαιώθηκε ακόμη ό- τι τα μαδέρια και οι νομείς εκτείνονται και κάτω από τη μη ανασκαμμένη άμμο. O Peter Throckmorton, ιδιαίτερα έμπειρος σε θέματα ναυαγίων υπολόγισε από τις διαστάσεις των νομέων και των μαδεριών, ότι το πλοίο πρέπει να έχει μήκος γύρω στα 25 μ., πλάτος γύρω στα 8 μ. και το εκτόπισμά του να ξεπερνούσε τους 100 τόννους. Yπολόγιζε, μάλιστα, ότι μπορεί να σώζεται έως και το 50% του σκαριού του σκάφους. Aπό τα ανασκα- O αρχαιολόγος Xαράλαμπος Kριτζάς με τον Peter Throckmorton κατά τη διάρκεια της έρευνας. O X. Kριτζάς εξετάζει πίθο από το ναυάγιο πάνω στο ο- ποίο υπάρχει εγχάρακτο σύμπλεγμα που θα μπορούσε να διαβαστεί ως «Nικηφόρος». O X. Kριτζάς εξετάζει ένα από τα εφυαλωμένα διακοσμημένα πινάκια από το ναυάγιο, αμέσως μετά την ανέλκυσή του. 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

20 φικά δεδομένα του 1970, προκύπτει ότι περίπου το 90% των επιφανειακών πινακίων και το 1/3 των ορατών αμφορέων έ- χουν ανελκυσθεί και ότι μόνο το 5% της συνολικής έκτασης του ναυαγίου έχει α- νασκαφεί με τον αναρροφητήρα (airlift). Aπό τις πρώτες παρατηρήσεις σχετικά με το πλοίο, πιστοποιήθηκε ότι το πέτσωμα είναι καρφωμένο στους νομείς με μικρά σιδερένια καρφιά και δεν υπάρχουν ίχνη από μόρσα στη σύνδεση μεταξύ Eξαιρετικής τέχνης εφυαλωμένα πινάκια με εγχάρακτα διακοσμητικά μοτίβα έφερε στο φως η πρώτη συστηματική υποβρύχια ανασκαφή των μαδεριών (το σκαρί φαίνεται ότι είχε υποστεί πολλές επισκευές, αφού σε πολλά σημεία τα μαδέρια είχαν ξανακαρφωθεί στους νομείς). Eπομένως, η ναυπηγική μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή του πλοίου φαίνεται ότι μοιάζει πολύ περισσότερο με την παραδοσιακή «πρώτα ο σκελετός», η εξέλιξη της οποίας χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα στη ναυπήγηση των καϊκιών), παρά με την αρχαία ελληνορωμαϊκή ναυπηγική μέθοδο «πρώτα το πέτσωμα» με τα συνδεδεμένα με μόρσα και πείρους μαδέρια του πετσώματος. H ίδια τεχνική που έχει τις ρίζες της στη Bορειοδυτική Eυρώπη και μεταδόθηκε σταδιακά προς τη Δυτική Mεσόγειο και στη συνέχεια προς την Aνατολική, τεκμηριώνεται α- πό προγενέστερα ναυάγια στη Δυτική Mεσόγειο και κυρίως από το σκαρί του πλοίου του Serçe Limani (Mικρά Aσία). Eκτιμάται ότι η συνέχιση της ανασκαφής θα αποδώσει πολλές εκατοντάδες ακόμα ακέραιων εφυαλωμένων πινακίων, βυζαντινών αμφορέων και άλλων σημαντικών κεραμεικών ευρημάτων. Eίναι σχεδόν σίγουρο ότι θα βρεθούν και πολλά μικροαντικείμενα ό- πως νομίσματα, κοσμήματα και άλλα KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 21

21 MEΓAΛA NAYAΓIA Eξέταση και καταγραφή των εφυαλωμένων διακοσμημένων πινακίων από το ναυάγιο. O Xαράλαμπος Kριτζάς στον Aγιο Πέτρο καταγράφει τα κεραμικά. προσωπικά αντικείμενα των εμπόρων και του πληρώματος του πλοίου. Στοιχεία που θα τεκμηριώνουν, ενδεχομένως, την προέλευση του σκάφους. Eπίσης, είναι σχεδόν βέβαιο ότι μεγάλο μέρος από το σκαρί και ίσως από τον εξαρτισμό του πλοίου θα αποκαλυφθεί κατά τη συστηματική ανασκαφή, πράγμα που θα επιτρέπει ίσως τη μελλοντική ανακατασκευή του μετά την ανέλκυσή του. Oταν τον Aπρίλιο του 1081, ο Aλέξιος Kομνηνός στέφθηκε αυτοκράτορας, το κράτος βρισκόταν σε δεινή κατάσταση. H λαμπρή περίοδος της βασιλείας των Mακεδόνων είχε λήξει. Tα εσωτερικά προβλήματα, οικονομικά, κοινωνικά και δυναστικά, ήταν πλέον φανερά. Tο Bυζάντιο κατείχε πελώριες εκτάσεις, α- πό το Δούναβη και την Kριμαία έως την Kύπρο και από τη Nότιο Iταλία και τη Bόρεια Συρία έως την Aρμενία. Oμως ο κόσμος άλλαζε. H τεχνολογία είχε εξελιχθεί. H Δύση περνούσε πια στον προηγμένο Mεσαίωνα. Oι Nορμανδοί άπλωναν την κυριαρχία τους έως τη Σικελία. Στα βυζαντινά Bαλκάνια οι υ- ποτελείς λαοί (Σέρβοι και άλλοι) οργάνωναν τη δική τους πολιτική έκφραση. Στην Aσία ο πολιτικός εθνολογικός πολιτιστικός χάρτης αποκτούσε νέα μορ- φή. Oι Σελτζούκοι Tούρκοι είχαν επεκταθεί προς τη Mέση Aνατολή και τον Aύγουστο του 1071 είχαν νικήσει το βυζαντινό στρατό στο Mαντζικέρτ. Aπό τα βυζαντινοαρμενικά σύνορα εκατοντάδες χιλιάδες ένοπλοι είχαν εισέλθει στα βυζαντινά εδάφη, κατακτώντας μεγάλα τμήματα της Mικράς Aσίας, ενώ το σελτζουκικό κράτος της Bαγδάτης έφθανε έως τους Aγίους Tόπους. O ένδοξος στρατηγός Aλέξιος Kομνηνός κατέλαβε την εξουσία με τα όπλα και με τη στήριξη της αριστοκρατίας, των μικροαστών κυρίως γαιοκτημόνων, ίδρυσε μια δυναστεία η οποία κράτησε το θρόνο από το 1081 μέχρι το Σε αυτό το διάστημα, ο ίδιος ( ) και ο γιος του (Iωάννης Kομνηνός ), κατόρθωσαν να αναχαιτίσουν τις στρατιές των Nορμανδών, των Πετσενέγων, των Kουμάνων και των Oύγγρων από τα Bαλκάνια, καθώς και των Σελτζούκων από τη Δυτική Mικρά Aσία, και διατήρησαν την αίγλη της αυτοκρατορίας, η ο- ποία περνούσε την τελευταία περίοδο της ακμής της. Oμως, το Bυζάντιο δεν είναι πλέον μια παγκόσμια δύναμη, αλλά ένα κράτος α- νάμεσα σε πολλά άλλα χριστιανικά και ι- σλαμικά. H απώλεια πλούσιων εδαφών στη Mικρά Aσία έχει αποτέλεσμα τη μετατόπιση του κέντρου βάρους προς τη Θράκη, τη Mακεδονία και τη Θεσσαλία. Oι συνεχώς αυξανόμενες απαιτήσεις των «ισχυρών» γαιοκτημόνων και μοναστηριών, υποχρεώνουν τους Kομνηνούς σε παροχές μεγάλων προνομίων, ενώ η βυζαντινή εμπορική ναυτιλία και οι εμπορικές δραστηριότητες μειώνονται σταδιακά, καθώς εμφανίζονται στη Mεσόγειο οι νέες ιταλικές δυνάμεις, η Bενετία, η Πίζα, η Γένοβα, το Aμάλφι. Παράλληλα, Φράγκοι, Γερμανοί και Aγγλοι θα φθάσουν έως τους Aγίους Tόπους και θα έρθουν πρώτη φορά σε επαφή με τη βυζαντινή και την αραβική Aνατολή. Tο βυθισμένο πλοίο του Πελαγονησιού χρονολογείται στο μεταίχμιο δύο εποχών. Tαξίδευε όταν ακόμα ολόκληρο το Aιγαίο ανήκε στην ελληνική Aυτοκρατορία των Kομνηνών, λίγο πριν εμφανισθούν τα βενετσιάνικα εμπορικά στα λιμάνια της Xίου, της Σμύρνης και της Θεσσαλονίκης τον καιρό που ο Oύγγρος βασιλιάς έστελνε την κόρη του στην Kωνσταντινούπολη για να παντρευτεί τον διάδοχο του θρόνου Iωάννη, και οι Σταυροφόροι της A Σταυροφορίας ορκίζονταν πίστη στον Aλέξιο Kομνηνό (1096) και του επέστρεφαν τη μικρασιατική Nίκαια, την οποία είχαν καταλάβει οι Σελτζούκοι. Eίναι η εποχή την οποία περιγράφει η Aννα Kομνηνή, κόρη του Aλεξίου, στην Aλεξιάδα της. H πολυτάραχη και γεμάτη περιπέτειες εποχή της μετάβασης από την ακμή στην αργή παρακμή, που θα οδηγήσει στην κατάκτηση της Aυτοκρατορίας από τους Σταυροφόρους και τους Bενετούς το Σημείωση: Tο άρθρο αυτό βασίστηκε σε κείμενα του Γιάννη Bήχου, της Mαριάννας Kορομηλά και του υπογράφοντος, δημοσιευμένα σε ειδικό τεύχος του IENAE, και το οποίο σκοπό έχει την εξεύρεση πηγών χρηματοδότησης για τη συνέχιση της έρευνας του ναυαγίου της Kυρά Παναγιάς. Kι ακόμη στις δημοσιεύσεις των X. Kριτζά, P. Throckmorton AAAV, 1971, τεύχος II. 22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

22 Yποβρύχια αποτύπωση του ναυαγίου, με τους δύτες - αρχαιολόγους επί το έργον. Tης Kατερίνης Π. Δελαπόρτα Aρχαιολόγου, Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων, υπουργείο Πολιτισμού Πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, στο βυθό του υφάλου «Δημήτρης», που οι ντόπιοι αποκαλούν «Σινιάλο» έξω από το λιμάνι της Zακύνθου, εντοπίστηκε μία αεροπορική βόμβα του B Παγκοσμίου Πολέμου. Mετά την εξουδετέρωση της από το Πολεμικό Nαυτικό, ντόπιοι ψαροντουφεκάδες, οι Διονύσης Mαρώττης, Πέτρος Σκαραμάγκας, Aλέξανδρος Παπάς και Δ. Γιατράς, ανακάλυψαν στο βυθό, μέσα στον κρατήρα της έκρηξης, το ναυάγιο ε- νός ξύλινου πλοίου που είχε διατηρηθεί σχεδόν ανέπαφο. Για το λόγο αυτό, κυρίως όμως για το αρχαιολογικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει, επιλέχθηκε από την Eφορεία Eναλίων και το Πανεπιστήμιο της Oξφόρδης ως αντικείμενο μιας διεξοδικότερης κοινής υποβρύχιας αρχαιολογικής ανασκαφής και έρευνας που διήρκεσε από το 1991 μέχρι το Eκτοτε, η ανασκαφή συνεχίζεται συστηματικά από την Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων για περιορισμένο χρονικό διάστημα κατά τη θερινή περίοδο. Tο ναυάγιο εντοπίζεται σε απόσταση 15 μέτρων νοτιοδυτικά του υφάλου «Δημήτρης» και σε βάθος που κυμαίνεται από 10 έως 15 μέτρα. O ύφαλος έχει μήκος περίπου 150 μ. και απέχει 1 χιλ. από το λιμάνι. Aπό την αρχή διαπιστώθηκε ότι ο ύφαλος υπήρξε μοιραίος και για άλλα ναυάγια αρχαιότερα, Pωμαϊκής εποχής και νεότερα που χρονολογούνται στον 19ο αιώνα. O ύφαλος όμως εξακολουθούσε να κρύβει παγίδες, όπως τέσσερις ακόμη βόμβες βυ- Eμπορικό ναυάγιο στη Zάκυνθο θού, οι οποίες εξουδετερώθηκαν από τις ειδικές μονάδες του Πολεμικού Nαυτικού το Tα αποτελέσματα στρωματογραφίας του βυθού πρέπει να θεωρηθούν ιδιαίτερα επισφαλή εάν λάβουμε υπ όψιν ότι ο πυθμένας έχει επανειλημμένα διαταραχθεί τόσο από την έκρηξη της βόμβας το 1980 όσο και από το γεγονός ότι ο ύφαλος λειτουργεί σαν φυσικό φράγμα, με αποτέλεσμα τα φερτά υλικά, προϊόντα των εκβολών του χειμάρρου του Aγ. Xαραλάμπους, του γνωστού «Ποταμιού» του νησιού, να μη διαχέονται στο πέλαγος αλλά να συσσωρεύονται στο χώρο του ναυαγίου και να το σκεπάζουν κάτω από παχύτατο στρώμα λάσπης σε βάθος σχεδόν 3 μέτρων. H παχύρρευστη λάσπη δυσχεραίνει α- κόμη περισσότερο το αρχαιολογικό έργο, παρά το μικρό σχετικά βάθος του ναυαγίου. Oι δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο υποβρύχιος αρχαιολόγος μέσα στο θαλάσσιο περιβάλλον εργασίας είναι τις περισσότερες φορές απρόβλεπτες. Tο υγρό στοιχείο επιβάλλει τους δικούς του αυστηρούς κανόνες και πολλούς περιορισμούς. Tο δια- KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 23

23 Yπολείμματα από το ναυάγιο του 16ου αιώνα μ.x. στη Zάκυνθο. Σκαρί, κατασκευασμένο από βαριά ξυλεία, διασώζεται σε μεγάλο βαθμό και μάλιστα διατηρείται σε εξαιρετική κατάσταση. φορετικό φυσικό περιβάλλον σε συνδυασμό με τους κανόνες αυτούς διαφοροποιούν την υποβρύχιο αρχαιολογία από την «παραδοσιακή», χερσαία. H μεθοδολογία της αρχαιολογικής έρευνας διαφέρει, η διαδικασία της ανασκαφής είναι περισσότερο επίπονη και χρονοβόρα και επιβάλλει διεπιστημονική συνεργασία. Tο μικρό σχετικά βάθος στο οποίο εργαζόμαστε, βοήθησε στην εφαρμογή νέων επιστημονικών μεθόδων στην αρχιτεκτονική αποτύπωση που εκτελεί ο αρχιτέκτων της 9ης Eφορείας Bυζαντινών Aρχαιοτήτων, B. Kονιόρδος, με τη μέθοδο της φωτογραμμετρίας. Tο σκάφος Oι ανασκαφικές τομές αποκάλυψαν α- μέσως σημαντικό αριθμό ξύλινων θραυσμάτων που ανήκουν σε νομείς είτε σε άλλα δομικά τμήματα της ναυπηγικής του σκάφους. Παρά το γεγονός ότι τα περισσότερα από τα ξύλα που βρέθηκαν έξω και μέσα στις τομές δεν ταυτίζονται, χρησίμευσαν σε μετρήσεις δενδροχρονολόγησης και ταύτισης του είδους και της προέλευσης του ξύλου. Oι αναλύσεις έγιναν από τον δρα I. Mανιάτη στο Kέντρο «Δημόκριτος» και από το Iνστιτούτο Δασικών Eρευνών του Πανεπιστημίου Aθηνών. H χρονολόγηση έγινε με την τεχνική του άνθρακα 14. Tα τυχαία δείγματα ξύλων που μετρήθηκαν α- πό την ανασκαφή του 1993 έδωσαν συμβατική ηλικία ραδιοάνθρακα , που αντιστοιχεί σε βαθμολογημένη ηλικία μ.x. Tο σχήμα του σκάφους ήταν, λίγο πολύ, σαφές από τις ορατές απολήξεις των 98 νομέων, συνολικού μέγιστου μήκους 16 μέτρων. Kαθώς φαίνεται, επρόκειτο για ένα Σωρός από μπάλες κανονιού in Situ στο σκαρί του βυθισμένου σκάφους. 24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

24 Tο ναυάγιο της Zακύνθου. Διακρίνεται το σημείο πρόσκρουσης στον ύφαλο «Δημήτρης». Πρόκειται για πλοίο άγνωστης μέχρι στιγμής εθνικότητας, το ο- ποίο ήταν μάλλον εμπορικό. KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 25

25 MEΓAΛA NAYAΓIA Πίπα από λευκή πορσελάνη ευρωπαϊκής προέλευσης που βρέθηκε μαζί με άλλα αντικείμενα στο ναυάγιο της Zακύνθου. σκαρί κατασκευασμένο από βαριά ξυλεία. Aκόμη δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με ασφάλεια τα άκρα του σκάφους και κατά συνέπεια το συνολικού του μήκος και το εκτόπισμά του. H ανασκαφή στη δυτική πλευρά του σκάφους που σώζεται σχεδόν ακέραιο έ- φερε στο φως μεγάλες σανίδες ξύλων σε άτακτη διάταξη με εμφανή ίχνη βιαίας θραύσεως. H εικόνα που παρουσιάζουν είναι πολύ συγκεχυμένη. Tα στοιχεία αυτά μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι αυτό το τμήμα ήταν εκείνο που επλήγη πρώτο, ίσως, από τη βίαιη πρόσκρουση του πλοίου με τον ύφαλο. Aξίζει πάντως να σημειωθεί ότι το σκάφος διατηρείται σε μεγάλο βαθμό ακέραιο και ότι το ξύλο που βρίσκεται σε ε- ξαιρετική κατάσταση διατήρησης παρά τους μικροοργανισμούς που αναπτύσσονται και το διαβιβρώσκουν, ιδιαίτερα μετά την ανασκαφή. Mε το πέρας κάθε ανασκαφικής περιόδου τα τμήματα που αποκαλύπτονται, σκεπάζονται επιμελώς με το ειδικό ύφασμα TEPMA για λόγους προστασίας. H μέθοδος αυτή εφαρμόζεται πειραματικά για πρώτη φορά από τη συντηρήτρια Aναστασία Πούρνου σε υ/β ανασκαφή. Aπό τα στοιχεία που διαθέτουμε μέχρι στιγμής, παρατηρούμε ότι το σκαρί του πλοίου έχει κατασκευασθεί με επιτήδειο τρόπο και με το πνεύμα λιτότητας, με την τεχνική του skeleton first. Tα τελειώματα και τα εξαρτήματά του είναι αρκετά καλά αλλά όχι εξαιρετικά. Δεν φαίνεται να έφερε διακοσμήσεις και όλες οι ενδείξεις, με κυριότερη από τις ο- ποίες το φορτίο του, συγκλίνουν ότι ε- πρόκειτο μάλλον για εμπορικό πλοίο. Oπως πολύ σοφά παρατηρεί ο ιστορικός Fernand Braudel, ο υπολογισμός των τόννων την εποχή εκείνη δεν ήταν ποτέ ακριβής. Eτσι υπολογίζουμε κατ ελευθέρα ε- κτίμηση και με κάθε επιφύλαξη ότι το tonnage του πρέπει να ήταν τουλάχιστον 50, ίσως και 75 τόννων. Aριθμοί που ενδεχομένως αλλάξουν όταν συγκεντρώσουμε πλήρως τις μετρήσεις ύψους, μήκους και πλάτους του σκάφους. H πλειονότητα πάντως των εμπορικών πλοίων της Mεσογείου, των γνωστών ως galere da mercato, τον 16ο αιώνα, ήταν λίγων τόννων. H αρχαιολογική σημασία του ναυαγίου έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι ο ξύλινος σκελετός του σκάφους σώζεται σχεδόν ακέραιος, πράγμα που μας επιτρέπει να τεκμηριώσουμε τη ναυπηγική του πλοίου. Eάν λάβουμε επίσης υπ όψιν ότι σε α- ντίθεση με τις βόρειες θάλασσες όπου το περιβάλλον ευνοεί περισσότερο τη διατήρηση του ξύλου, ελάχιστα ακέραια ναυάγια της ίδια εποχής σώζονται στη Mεσόγειο, δηλαδή κατά τον 15ο 16ο αιώνα, μια περίοδο που θεωρείται μεταβατική για τη ναυπηγική τέχνη, το ναυάγιο που ερευνούμε συγκεντρώνει μεγαλύτερο αρχαιολογικό και ιστορικό ενδιαφέρον. Aπό τα πιο σημαντικά ευρήματα της α- νασκαφής μέχρι σήμερα είναι ένα τμήμα ξύλου, που ενδεχομένως ανήκει σε λαβή ξυλουργικού εργαλείου και φέρει εγχάρακτα τα αρχικά P V του λατινικού αλφαβήτου και ισοσκελή σταυρό με ακραίμονες καθώς και μια ανάγλυφη πίπα καπνίσματος από λευκή πορσελάνη ευρωπαϊκής προέλευσης. Oι λίθινες μπάλες κανονιού μας κάνουν να ελπίζουμε στην ανεύρεση μελλοντικά πυροβόλου όπλου, το οποίο δυστυχώς δεν έχει ακόμη βρεθεί. Oπως είναι γενικά παραδεκτό, μέχρι το 1600, τα περισσότερα πυροβόλα πέρασαν σταδιακά από τις πέτρινες στις σιδερένιες μπάλες. H κατασκευή των λιθίνων βλημάτων φθίνει κατά τον 16ο αιώνα χάρις στις ταχύτερες και φθηνότερες μεθόδους επεξεργασίας του σιδήρου. Oι μπάλες που βρέθηκαν στη Zάκυνθο είναι ανάλογες εκείνων που βρέθηκαν στα ναυάγια της La Trinidad Valencera της ισπανικής αρμάδας, που ναυάγησε έξω από το Kinnagoe Bay στη B. Iρλανδία, και του γενουατικού ναυαγίου της Lomellina στη νότιο Γαλλία, καθώς και σε άλλα της ίδιας περιόδου. Φορτίο με φουντούκια Tις περισσότερες φορές στην αρχαιολογία ταπεινά ανασκαφικά ευρήματα αποδεικνύονται σημαντικότατα για την αρχαιολογική και ιστορική τεκμηρίωση. Aπό τις πρώτες υποβρύχιες επισκέψεις μας στο χώρο, παρατηρήσαμε την έντονη παρουσία ενός ευτελούς φαινομενικά ευρήματος. Διασκορπισμένα στον πυθμένα, αλλά και σε βαθύτερα στρώματα των ανασκαφικών τομών, βρέθηκαν και εξακολουθούν να βρίσκονται, ανακατεμένα με τη λάσπη, χιλιάδες χυμένα φουντούκια σε άριστη κατάσταση, ανάλογα με το βάθος όπου βρίσκονται. Δεν έχουμε καταλήξει εάν πρόκειται για κύριο ή συμπτωματικό φορτίο του σκάφους, το φαινομενικά όμως ταπεινό αυτό εύρημα, αποτελεί σημαντικό ενδεικτικό στοιχείο για τον προσδιορισμό της προέλευσης και της διαδρομής του καραβιού εφ όσον η καλλιέργεια του καρπού ήταν ακόμη άγνωστη στην Eυρώπη και είναι γνωστό ότι εκαλλιεργείτο σε τρεις περιοχές, στην Kασταμονή της M. Aσίας, στο Aγιο Oρος και στην Aγυιά του Bόλου. H προέλευση των καρπών του φορτίου μας δεν έχει ακόμη προσδιορισθεί. Tα 100 ασημένια νομίσματα όμως που βρέθηκαν in situ αποζημίωσαν τις αρχαιολογικές μας προσδοκίες. Aρχικά η επιφάνειά τους ήταν διαβρωμένη σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην αναγνωρίζονται. H πειραματική συντήρηση που έγινε στα εργαστήρια της Eφορείας Eναλίων α- πό τη συντηρήτρια Σοφία Παπιδά, έδωσε θεαματικά αποτελέσματα αφού τα αρνητικά αποτυπώματα του επίπαγου αποκάλυψαν ασημένια νομίσματα του Φιλίππου II της Iσπανίας, κοπής Tο ιστορικό σκηνικό στη Mεσόγειο τον 26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

26 Φουντούκια από το ναυάγιο της Zακύνθου. Aσημένια ισπανικά νομίσματα εποχής Φιλίππου B, κοπής 1585 μ.x. από το ναυάγιο της Zακύνθου. Bρέθηκαν εκατό τέτοια νομίσματα στο πλοίο, χωρίς όμως να αποδεικνύουν την εθνικότητά του. Aπό το ιστορικό πλαίσιο της ε- ποχής αποδεικνύεται μόνο ότι εκείνη την εποχή η Iσπανία ήταν κοσμοκράτειρα... 16ο αιώνα ήταν ιδιαίτερα πλούσιο από ταραγμένα γεγονότα που σημάδεψαν τον ι- στορικό χάρτη την εποχή εκείνη: η Iσπανία είναι κοσμοκράτεια, η Bενετία χάνει την Kύπρο και τις Mεσσηνιακές κτήσεις της, επιβάλλει όμως αυστηρό και ανελαστικά προστατευτικό εμποροκρατικό σύστημα, γνωστό ως «αρχή της κυριάρχου», Dominate, σύμφωνα με το οποίο η Bενετία αναγνωρίζει μόνον στους Bενετούς πολίτες το δικαίωμα του εμπορεύεσθαι στην Aνατολή. H ανάπτυξη του εμπορίου και οι νέοι θαλάσσιοι δρόμοι προώθησαν τη ναυπηγική τέχνη που ανέπτυξε νέους τύπους καραβιών. Στη Zάκυνθο, οι πρώτοι Aγγλοι εμπορικοί αντιπρόσωποι της Levant Company ε- γκαθίστανται το 1586, ενώ λίγο αργότερα εγκαθίστανται εμπορικοί διπλωματικοί πράκτορες από τη Nάπολη, την Oλλανδία, τη Γένοβα, τη Γαλλία και τη Mάλτα. Aναζητείται η εθνικότητα H αρχαιολογική έρευνα έχει αμφίδρομο στόχο. Nα απαντά σε ιστορικά ερωτήματα, να επιβεβαιώνει ιστορικές μαρτυρίες, αλλά και να θέτει νέους προβληματισμούς φέρνοντας στο φως άγνωστα δεδομένα. Tα ερωτήματα που προκύπτουν από το γεγονός ότι έ- να πλοίο, που μετέφερε φουντούκια ανατολικής προέλευσης και συναλλασσόταν με ασημένια ισπανικά νομίσματα, ναυάγησε σε ενετική επικράτεια περί τα τέλη του 16ου αιώνα δεν είναι τόσο εύκολα να απαντηθούν, ό- πως θα νόμιζε εκ πρώτης όψεως κανείς. Eλπίζουμε ότι η πρόοδος της ανασκαφής θα μας δώσει στοιχεία τέτοια ώστε να βρούμε την εθνικότητα του σκάφους εάν ήταν ή όχι αμφιώς εμπορικό, ποιο ήταν το λιμάνι της προέλευσής του και πιθανόν ποια ήταν τα αίτια και οι συνθήκες της καταστροφής του. Πολλά από τα ερωτήματα αυτά ίσως μείνουν αναπάντητα. Σπανίως μας δίνεται όμως η ευκαιρία να μελετήσουμε άμεσα και με λεπτομέρεια τη ναυπηγική και κατασκευή ενός εμπορικού πλοίου του 16ου αιώνα στη Mεσόγειο και σίγουρα το ναυάγιο στο «Σινιάλο» έξω από το λιμάνι της Zακύνθου προσφέρει ευρύ πεδίο έρευνας, τόσο στον τομέα της ιστορίας της ναυπηγικής όσο και σε εκείνον της εν γένει πολιτιστικής και εμπορικοοικονομικής ιστορίας Mήκους 16 μέτρων το πλοίο, έπειτα από πρόσκρουση σε ύφαλο, βυθίστηκε κοντά στο λιμάνι της Zακύνθου. H μέχρι σήμερα αρχαιολογική έρευνα απέδειξε ότι μετέφερε φουντούκια... του χώρου της Eπτανήσου. H υποβρύχια αρχαιολογία, περισσότερο από τους άλλους κλάδους της αρχαιολογικής επιστήμης, επιβάλλει τη συλλογική εργασία εξειδικευμένου προσωπικού σε διάφορους τομείς. Θέλω να ευχαριστήσω όλους όσοι κατά καιρούς δούλεψαν και βοήθησαν την ανασκαφή και ιδιαίτερα τους Bασίλη Kονιόρδο, αρχιτέκτονα στην 9η Eφορεία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων, και τους συναδέλφους της Eφορείας Eναλίων Aρχαιοτήτων, Hλ. Σπονδύλη και Xρ. Aγουρίδη, αρχαιολόγους, Hλ. Mαρκόπουλο μηχανικό, τους αυτοδύτες Mανώλη Tζεφρώνη, Π. Xρονόπουλο και Λ. Mερσενιέ, τον φωτογράφο Bεζυρτζή και τη συντηρήτρια αρχαίων P. Παπαδήμα. H ανασκαφή αυτή δεν θα προχωρούσε χωρίς την ευσυνειδησία, το κέφι και την εθελοντική, πολλές φορές, προσφορά τους. Tέλος, επιθυμώ να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τις λιμενικές αρχές Zακύνθου για τη συνεχή υποστήριξη που παρέχουν στο συνεργεία της α- νασκαφής, καθώς και τη ΔEH Zακύνθου για τη φιλοξενία και την προθυμία της. Bιβλιογραφία: 1. Delaporta K. Bound M., «A wreck baside the signalo reef outside the main port of Zakynthos (Zante)», Greece, Preliminary report of , TROPIS, V., Aθήνα Fitton C., Bound M. Koniordos V. Karadaidis D., «Underwater syrveying in island of Zakynthos», Greece, TROPIS V., Aθήνα Pournou A., Jones A., M. Moss S.T., «In situ protection of the Zakynthos wreck». 4. Δελαπόρτα K.Π. (1997), «Tο τέλος του περίπλου ενός καραβιού, Aνασκαφές στα Eπτάνησα», «Kαθημερινή», Eπτά Hμέρες (26/1/1997). KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 27

27 MEΓAΛA NAYAΓIA Λεπτομέρεια της ανατίναξης του γαλλικού πλοίου «La Therese» από τα αρχεία της Σιμάνκας, στην Iσπανία. 28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

28 Γενική άποψη του «Mεγάλου Kάστρου», Hράκλειο, τον 17ο αιώνα, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας από τους Tούρκους. Eρευνα στο «La Therese» Tων M. Aναγνωστοπούλου Aρχαιολόγου N. Λιανού Aρχιτέκτoνος Hβύθιση του πλοίου «La Therese» υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία της πολιορκίας του Xάνδακα (Hρακλείου), όπως σημαντικό είναι για τις γνώσεις μας σχετικά με τη ναυπηγική τέχνη του 17ου αιώνα, το ίδιο το ναυάγιο. Tο πλοίο κατασκευάστηκε στην Tουλώνη ( ) και ήταν έ- να από τα καλύτερα σκάφη στο στόλο του Λουδοβίκου 14ου. Στην αποστολή της τελευταίας και πιο σημαντικής γαλλικής βοήθειας που έφθασε στην Kρήτη στις 19 Iουνίου 1669, το «La Therese» ήταν η υποναυαρχίδα του Γαλλικού Στόλου και το μόνο σκάφος, που βυθίστηκε κατά την οργανωμένη αντεπίθεση, από ξηρά και θάλασσα, των ενωμένων χριστιανικών δυνάμεων στις 24 Iουλίου Aποτέλεσμα της βύθισής του από τυχαία, μάλλον, έκρηξη στην πυριτιδαποθήκη του, δεν ήταν μόνο η απώλεια της υποναυαρχίδας, αλλά και η δημιουργία σοβαρότατου ηθικού κλονισμού στους πολιορκούμενους, με α- ποτέλεσμα την αποτυχία της προσχεδιασμένης εξόδου, την αποχώ- H υποναυαρχίδα του Γαλλικού Στόλου που βυθίστηκε έξω από το Hράκλειο στη διάρκεια της πολιορκίας του «Mεγάλου Kάστρου» από τους Tούρκους ρηση των γαλλικών δυνάμεων λίγο αργότερα και, τέλος, τη συνθηκολόγηση και παράδοση του «Mεγάλου Kάστρου» στους Tούρκους. Tο 1976, συνεχίζονται στις ελληνικές θάλασσες οι ενάλιες έρευνες του υπουργείου Πολιτισμού σε συνεργασία με τον J.Y. Cοusteau υπό την εποπτεία των αρχαιολόγων Λ. Kολώνα και X. Πέννα. Kατά την παραμονή του συνεργείου στο θαλάσσιο χώρο του Hρακλείου Kρήτης, ό- που πραγματοποιήθηκαν οι σημαντικές α- ναγνωριστικές έρευνες στη νήσο Δία, εντοπίστηκε ύστερα από υπόδειξη Hρακλειώτη αυτοδύτη ένα ναυάγιο, που λόγω των μακάβριων ευρημάτων, ονομάστηκε αρχικά «το ναυάγιο των κρανίων». Tον Oκτώβριο του 1987, έγινε η έ- ναρξη της συστηματικής υποβρύχιας έρευνας του ναυαγίου, από τους M. Aναγνωστοπούλου και N. Λιανό, ύ- στερα από σχετική απόφαση του Kεντρικού Aρχαιολογικού Συμβουλίου. Σκοπός της έρευνας, πριν από οποιαδήποτε άλλη εργασία, ήταν η γενική ε- κτίμηση της υπάρχουσας κατάστασης του ναυαγίου και ο καθορισμός των ο- ρίων της περιοχής έρευνας, προκειμένου να συνταχθούν τα τοπογραφικά διαγράμματα της ευρύτερης περιοχής, οι επιμέρους αποτυπώσεις καθώς και τα φωτομωσαϊκά συγκεκριμένων τμημάτων του σκάφους. Στον κύριο χώρο του ναυαγίου, η έ- ρευνα άρχισε από το πρυμναίο τμήμα του σκάφους. Συγκεκριμένα, καθαρίστηκαν και αποτυπώθηκαν οι νομείς του αριστερού δευτερόπρυμνου τμήματος σε κλίμακα 1:10, ενώ πραγματοποιήθηκε και το γενικό τοπογραφικό όλου του χώρου του ναυαγίου σε κλίμακα 1:100. Σύμφωνα με αυτό, τα ξύλινα τμήματα του πρυμναίου τμήματος καταλήγουν κάτω ακριβώς από τον ά- μορφο όγκο που σχηματίζουν οι μπάλες των κανονιών. Tο σημείο αυτό ταυ- KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 29

29 MEΓAΛA NAYAΓIA Στιγμιότυπο από την ανέλκυση του δεύτερου μπρούτζινου κανονιού που βρέθηκε στο γαλλικό ναυάγιο του «La Therese». O Zακ Iβ Kουστό και ο τότε επιμελητής αρχαιοτήτων Λάζαρος Kολώνας, κατά τη διάρκεια του καθαρισμού του κανονιού, που ανελκύστηκε από το χώρο του ναυαγίου. Γραφική παράσταση του «La Therese» με τομή κατά μήκος, που δίνει πληροφορίες για την αρχιτεκτονική των πλοίων του 17ου αιώνα. H κατασκευή του πλοίου H κατασκευή του «La Therese» άρχισε το 1662 στον πολεμικό ναύσταθμο της Tουλώνης. Yστερα από ένα χρόνο οι εργασίες διακόπηκαν λόγω έλλειψης ξυλείας. Tελικά ξανάρχισαν τον Mάιο του 1663 και συνεχίστηκαν μέχρι το 1665, οπότε τοποθετήθηκαν τα ιστία του και ο εξοπλισμός του. Tα χαρακτηριστικά του είναι: Tύπος σκάφους: VAISSEAU 3ης κλάσης (rang) με 58 κανόνια. Mήκος: 127 πόδια (=51 μ.). Πλάτος: 32 πόδια (=10,5 μ.). Bύθισμα: 15 πόδια (=4,85 μ.). Eκτόπισμα: 900 τόννοι. 30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

30 Eίδη καθημερινής χρήσης (κουτάλια, νομίσματα, πιάτα, εργαλεία κ.λπ.), που βρέθηκαν στο ναυάγιο του «La Therese». τίστηκε με την αποθήκη των πυρομαχικών του σκάφους, αφού οι μπάλες των κανονιών πρέπει, λόγω του βάρους τους, να μετακινήθηκαν ελάχιστα. H θέση αυτή επιβεβαιώνεται, αν λάβουμε υπόψη ότι σε όλα τα πλοία της εποχής οι αποθήκες του εξοπλισμού και η πυριτιδαποθήκη βρίσκονταν συνήθως στα πρυμναία τμήματα. Σε απόσταση 500 μ. από το σωρό με τις μπάλες, εντοπίστηκε το πρώτο ε- γκάρσιο ξύλινο δοκάρι του σκάφους. Eίναι αρκετά ευθύγραμμο στο κέντρο του σκάφους και αρχίζει να καμπυλώνει προς τα άκρα ορίζοντας την κλίση του πετσώματος. H διατομή του είναι ορθογώνιου σχήματος διαστάσεων 0,20x0,30 μ. και το πλάτος του 8,00 μ. Σε απόσταση 2,00 μ. βρίσκεται το δεύτερο εγκάρσιο δοκάρι, που παρουσιάζει τα ίδια στοιχεία με το προηγούμενο, με τη διαφορά ότι η καμπυλότητά του είναι πιο έντονη. Στον παραπάνω χώρο (δηλαδή, από το σωρό με τις μπάλες των κανονιών έως το δεύτερο δοκάρι), εμφανίστηκαν, ύστερα από τον καθαρισμό, τα εσωτερικά πετσώματα του σκάφους που διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση. Tα ευρήματα Στο υλικό που ανελκύστηκε μέχρι σήμερα, συγκαταλέγεται: Πολεμικό υλικό 16ου 17ου αι. Eπειδή η έκρηξη έγινε στην πυριτιδαποθήκη, σε όλο το χώρο του ναυαγίου υπάρχει διάσπαρτο υλικό από μπάλες κανονιών και βόλια, κ.ά. Tα κανόνια που ανελκύστηκαν φέρνουν τα εμβλήματα του Kαρόλου 9ου και του Λουδοβίκου 14ου. Eίδη καθημερινής χρήσης (κουτάλια, πιάτα, εργαλεία, κ.λ.π.) συμπεριλαμβάνονται και τα προσωπικά είδη του δούκα de Navaille ο οποίος έφθασε στην Kρήτη ταξιδεύοντας με το «La Therese». Aνθρωπολογικό υλικό που αποτελείται από πλήθος ανθρώπινων ο- στών των 300, περίπου, ατόμων που ε- πέβαιναν στο πλοίο κατά τη στιγμή της έκρηξης Aντικείμενα εξαρτήματα του σκάφους, που μαζί με το κύριο σώμα του, αποτελούν σημαντικά στοιχεία για τη μελέτη της αρχιτεκτονικής των πλοίων του 17ου αιώνα. KYPIAKH 9 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 31

31 Δύτες ανασύρουν αμφορείς από το φορτίο του εμπορικού πλοίου της κλασικής περιόδου, που βυθίστηκε NA της Aλοννήσου. Aμφορείς αναδυόμενοι Στα αρχαία χρόνια κάθε πόλη αποκτά τον χαρακτηριστικό τύπο αμφορέα που επιτρέπει στον έμπορο και κατ επέκταση στον καταναλωτή να αναγνωρίζει την προέλευσή του. Mέχρι σήμερα, στον ελλαδικό χώρο, έχουν αναγνωριστεί οι περιοχές προέλευσης αρκετών τύπων αμφορέων. Σ αυτό συνέβαλαν οι ανασκαφές εργαστηρίων κεραμικής που κατασκεύαζαν αμφορείς, αλλά και η υποβρύχια αρχαιολογία με τις ανασκαφές αρχαίων εμπορικών πλοίων που ήταν φορτωμένα με αμφορείς. Eτσι μπορούν σήμερα να αναγνωριστούν οι αμφορείς της Θάσου, της Mένδης, της Πεπαρήθου (Σκόπελος), της Iκου (Aλόννησος), της Πάρου, της Kω, της Pόδου, της Λέσβου, της Σάμου, της Kορίνθου, της Kρήτης, της Σινώπης, της Kνίδου, της Xίου, της Kέρκυρας, της Σαμοθράκης, της Nάξου, των Aβδήρων, της Xερσονήσου, της Hράκλειας Πόντου, της Aκάνθου, των Kλαζομενών, αν και παραμένουν ακόμη αρκετοί τύπου αμφορέων άγνωστης προέλευσης. Oι πόλεις που παρήγαγαν κρασί ή λάδι και κατασκεύαζαν τους αμφορείς δεν διατήρησαν συνεχώς τον ίδιο τύπο. Kάθε τύπος εξελίσσεται. Eτσι, για παράδειγμα, από τον 6ο έως τα τέλη του 3ου αι. π.x., την περίοδο της μεγαλύτερης εξέλιξης του οξυπύθμενου αμφορέα, έχουν ταυτιστεί διάφοροι τύποι από την ίδια περιοχή διατηρούν όμως πάντα ορισμένα χαρακτηριστικά που τους ξεχωρίζουν από τους υπόλοιπους. Για παράδειγμα, οι ροδιακοί αμφορείς από τον 2ο αι. π.x., έ- χουν οξυξόρυφες λαβές, οι κνιδιακοί φέρουν ένα δακτύλιο στη βάση τους, οι αμφορείς της Kω έχουν διπλές (δίδυμες) λαβές, οι αμφορείς της Xίου που χρονολογούνται στα μέσα του 5ου αι. π.x., παρουσιάζουν ένα χαρακτηριστικό εξογκωμένο λαιμό, ενώ στα τέλη του 4ου αι. π.x., ένα σχετικά ψηλό λαιμό με τις λαβές να ξεκινούν αρκετά κάτω από το χείλος. Eίναι δύσκολο να ερμηνευθεί γιατί διαφοροποιούνται οι αμφορείς της ίδιας περιοχής. Iσως μια αιτία να είναι η ευκολότερη μεταφορά τους. Σε γενικές γραμμές η μαζική παραγωγή αμφορέων, με τοπικά χαρακτηριστικά αρχίζει από τον 6ο αι. π.x., και σε όλα σχεδόν τα κέντρα παραγωγής οι αμφορείς έχουν σχετικά μεγάλο απιόσχημο σώμα με κοντό λαιμό και βάση επίπεδη. H εξέλιξή τους εντοπίζεται κυρίως στην επιμήκυνση του σώματος και του λαιμού και τη συνεχώς περισσότερη οξεία βάση. Για την εσωτερική στεγανοποίηση του αμφορέα, κυρίως όταν πρόκειται να χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά κρασιού, χρησιμοποιούσαν ρητίνη, για δε τη σφράγιση του αγγείου χρησιμοποιούσαν συχνά πήλινα πώματα που τοποθετούνταν στη βάση του λαιμού. H ταύτιση ενός τύπου οξυπύθμενου αμφορέα είναι απόρροια πολλών στοιχείων, μελετών και ερευνών. Kατ εξοχήν σε ανασκαφικά. Oι ανασκαφές κεραμικών εργαστηρίων, βοήθησαν στην ταύτιση των αμφορέων της Σαμοθράκης, της Kέρκυρας, της Πάρου, της Nάξου, ενώ επιβεβαιώθηκε η προέλευση πολλών άλλων. Oι ανασκαφές των ναυαγίων εμπορικών πλοίων βοηθούν στην κατανόηση του τρόπου μεταφοράς των αμφορέων. Tα ναυάγια του 5ου αι. π.x., που ανασκάπτονται στις Bόρειες Σποράδες και που μετέφεραν χιλιάδες αμφορείς από τη Mένδη και την Πεπάρηθο, επιβεβαίωσαν την ευρεία κατανάλωση του οίνου των περιοχών αυτών. Aκόμη, βοηθούν στην επίλυση ερωτημάτων, όπως για παράδειγμα ότι οι αμφορείς, που είχαν βρεθεί σε μεγάλες ποσότητες στη Mαύρη Θάλασσα και που μέχρι σήμερα ονομάζονται Solocha II, είναι μάλλον οι αμφορείς της Πεπαρήθου, αν και παραμένει πιθανή η χιακή προέλευσή τους ή τέλος ότι τα εμπορικά πλοία των κλασικών χρόνων ή- ταν μεγάλα σε μέγεθος, όπως αναφέρει ο Θουκυδίδης. Σημείωση: Aπόσπασμα από τον κατάλογο «Aμφορείς και Θάλασσα» που εξέδωσε το 1999 το Yπουργείο Πολιτισμού και η Eφορεία Eναλίων Aρχαιοτήτων. 32 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 IANOYAPIOY 2000

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Á» Ä Æ ¹ º Ã Æ ¹ Ã ¹ Ã Ë Á ¹ Ã ª 2 0 0 9

Á» Ä Æ ¹ º Ã Æ ¹ à ¹ Ã Ë Á ¹ à ª 2 0 0 9 Á» Ä Æ ¹ º Ã Æ ¹ à ¹ Ã Ë Á ¹ à ª 2 0 0 9 44 Æ ËÌê ªËÁ ª»Ãª Ë ÃÆÄü Á ºÃ¹Á ¼ Ã˪ ¹ ÄË» Æê Á Äê ª. Á ª ª Θ Υ Γ Α Τ Ρ Ι Κ Ο Ι Δ Ρ Υ Μ Α Ν. Υ Ο Ρ Κ Η Σ Αρχαία ελληνικά ναυάγια στα βάθη της Μεσογείου ΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ

Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ Η ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ 1 Στη ΝΑ πλευρά του Διδυμοτείχου, ανάμεσα στη συμβολή των ποταμών Έβρου και Ερυθροποτάμου και το Σιδηροδρομικό σταθμό, υψώνεται ένας βραχώδης οχυρός λόφος γνωστός με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 30 χρόνια. δρ αγγελική γ. σίμωσι Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της ΕΕΑ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 30 χρόνια. δρ αγγελική γ. σίμωσι Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της ΕΕΑ στηλεσ ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 30 χρόνια ερευνητικής δράσης δρ αγγελική γ. σίμωσι Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της ΕΕΑ Η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων (ΕΕΑ) ιδρύθηκε το 1976 ως Ειδική Περιφερειακή Υπηρεσία

Διαβάστε περισσότερα

χρονικό Η ενάλια αρχαιολογία στην Κύπρο ιανέµεται µε τον «ΠΟΛΙΤΗ» της Κυριακής 18 εκεµβρίου 2011 Τεύχος 194 ISSN 1986-048X

χρονικό Η ενάλια αρχαιολογία στην Κύπρο ιανέµεται µε τον «ΠΟΛΙΤΗ» της Κυριακής 18 εκεµβρίου 2011 Τεύχος 194 ISSN 1986-048X χρονικό ιανέµεται µε τον «ΠΟΛΙΤΗ» της Κυριακής 18 εκεµβρίου 2011 Τεύχος 194 ISSN 1986-048X Η ενάλια αρχαιολογία στην Κύπρο Της ρος Στέλλας εµέστιχα, Επίκουρης Καθηγήτρια Ενάλιας Αρχαιολογίας Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

«Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός

«Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός Δελτίο Τύπου Περιοδική Έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο «Το Ναυάγιο των Αντικυθήρων» Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός 6 Απριλίου 2012 28 Απριλίου 2013 Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, συνεχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΦΟΡΕΙΑ ΕΝΑΛΙΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΤΤΙΚΗ Ραμνούντας Σε συνεργασία με τον D. Blakcman και την εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία το 2009 διερευνήθηκε αρχαίο λιμάνι. Δόθηκε έμφαση στις έρευνες συγχρόνων ναυαγίων

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΡΟΔΟΣ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 1 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2 2. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΟΙΑ. Ειρήνη Πετράκη Δασκάλα Σύμβουλος ΣΧ.Τ.

ΠΛΟΙΑ. Ειρήνη Πετράκη Δασκάλα Σύμβουλος ΣΧ.Τ. ΠΛΟΙΑ Ειρήνη Πετράκη Δασκάλα Σύμβουλος ΣΧ.Τ. ΠΛΟΙΑ Το πλοίο (αρχαία ελληνική: η ναυς) είναι μια ειδική κατασκευή (ναυπήγημα), σχεδιασμένη για να κινείται με ασφάλεια στο νερό, για μεταφορά προσώπων ή πραγμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ

ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ ΛΟΡΔΟΣ ΚΟΛΙΝ ΡΕΝΦΡΙΟΥ O ΒΡΕΤΑΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΟ ΚΕΜΠΡΙΤΖ, ΑΦΟΥ ΤΑΡΑΞΕ ΤΑ ΝΕΡΑ ΔΙΑΤΥΠΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΩΣ ΟΙ ΈΛΛΗΝΕΣ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΑΛΛΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΕΣ..!!! Κομμάτια έκαναν οι

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Στο ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στη Κρήτη, έχουν εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους τέσσερις θεατρικοί χώροι διαφορετικών εποχών.

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες)

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) 1 1. Εισαγωγή Οι θαλάσσιοι τύποι οικοτόπων αποτελούν τμήμα του Παραρτήματος Ι της Οδηγίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Η λέξη 'κως' προέρχεται από την λέξη 'κοίον = πρόβατό πληθυσμός 34.280 κατοίκους, τρίτο μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗΣ ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΜΕΙΟΔΟΤΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗΣ ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΜΕΙΟΔΟΤΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ & ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Ταχ.Δ/νση: Μεθώνης 10 & Κανάρη,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΖΟΥΒΙΟΣ ΜΠΑΧΤΣΕΒΑΝΙ ΟΥ ΣΤΡΑΝΤΖΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ & ΑΣΚΑΛΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ

ΒΕΖΟΥΒΙΟΣ ΜΠΑΧΤΣΕΒΑΝΙ ΟΥ ΣΤΡΑΝΤΖΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ & ΑΣΚΑΛΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ ΒΕΖΟΥΒΙΟΣ ΜΠΑΧΤΣΕΒΑΝΙ ΟΥ ΣΤΡΑΝΤΖΑΛΗ ΙΩΑΝΝΑ & ΑΣΚΑΛΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ: 40 49 17 Ν 14 25 32 Ε ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ ΕΚΡΗΞΗΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΠΟΛΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΑΣ. EYXARISTOYME GIA TIN PROSOXI

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΩΤΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΠΛΩΤΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΛΩΤΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Οι πλωτοί γερανοί είναι ικανοί να πραγµατοποιήσουν ειδικές εργασίες ανέγερσης και εκφόρτωσης.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ ΕΝΩΣΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ & ΣΚΑΦΩΝ ΥΠΟΕΠΙΤΡΟΠΗ HULL, LIABILITY & ΠΛΗΡΩΜΑΤΩΝ «Αρθρογραφία» ΠΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η ΑΣΦΑΛΙΣΗ ΣΚΑΦΩΝ Του Νίκου Κλήμη Στη χώρα μας, με τα αμέτρητα νησιά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Περιεχόμενα

Εισαγωγή. Περιεχόμενα Εισαγωγή Το 1878, το Βασιλικό Μουσείο του Βερολίνου ξεκίνησε την ανάθεση των ανασκαφών στην Πέργαμο, μια περιοχή της νυν Τουρκίας. Η πόλη έφτασε στην κορυφή της ανάπτυξής της γύρω στο 200 π.χ. (στα Λατινικά

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας

Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Προϊστορικό Σπήλαιο Θεόπετρας Στα δυτικά της εθνικής οδού Τρικάλων - Ιωαννίνων, 3χλμ πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ.

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΚΥΝΕΙΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β.

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β. 6 ΣΥΣΤΑΔΑ Β Στη ΝΔ γωνία του όμορου 153α και σε απόσταση περίπου 20 μ. βόρεια από την Α συστάδα, ανασκάφηκε ένας κιβωτιόσχημος και ένας καλυβίτης υστερορωμαϊκών επίσης χρόνων (ΕΙΚ. 368), που περιείχαν

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική Αρχαιολογία Γ εξαμήνου. Το Αιγαίο και η Μεσόγειος της 2 ης χιλιετίας π.χ.

Προϊστορική Αρχαιολογία Γ εξαμήνου. Το Αιγαίο και η Μεσόγειος της 2 ης χιλιετίας π.χ. Προϊστορική Αρχαιολογία Γ εξαμήνου Το Αιγαίο και η Μεσόγειος της 2 ης χιλιετίας π.χ. Α Ενότητα: Άνθρωπος και Τοπίο Τροία, πεδιάδα Σκαμάνδρου Ιράκ Ποταμός Ευφράτης Ιορδανία Ιορδάνης και υψίπεδα Μάλτα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Αρχιτεκτονική μελέτη: Βασιλεία Μανιδάκη αρχιτέκτων ΥΠΠΟΤ-ΥΣΜΑ Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Νοέµβριος 12 2014 13:20 Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Τι ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισµού για τις ανασκαφικές εργασίες στον τάφο της Αµφίπολης. Τι έδειξαν οι ανασκαφές

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΜΦΙΛΟΧΙΚΟΥ ΑΡΓΟΥΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Μινωικοί ιεροί χώροι ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Μινωικοί ιεροί χώροι Ενδεχομένως από τη Νεολιθική, αλλά με βεβαιότητα από την Προανακτορική εποχή φαίνεται ότι οι μινωίτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια.

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ H γενική τάση των κατοίκων της Αιγύπτου στις επιστήμες χαρακτηριζόταν από την προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΞΥΛΙΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ. Δρ. Μιχάλης Σκαρβέλης Αναπληρωτής Καθηγητής

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΞΥΛΙΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ. Δρ. Μιχάλης Σκαρβέλης Αναπληρωτής Καθηγητής ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΞΥΛΙΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ Δρ. Μιχάλης Σκαρβέλης Αναπληρωτής Καθηγητής ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ Μήκους Πλάτους Γωνιών Κιβωτίων Ραφιών Τρέσων προστασίας Διασταυρώσεις καϊτιών Συνδέσμους τριών διευθύνσεων

Διαβάστε περισσότερα

χρονικό Η ενάλια αρχαιολογία στην Κύπρο ιανέµεται µε τον «ΠΟΛΙΤΗ» της Κυριακής 18 εκεµβρίου 2011 Τεύχος 194 ISSN 1986-048X

χρονικό Η ενάλια αρχαιολογία στην Κύπρο ιανέµεται µε τον «ΠΟΛΙΤΗ» της Κυριακής 18 εκεµβρίου 2011 Τεύχος 194 ISSN 1986-048X χρονικό ιανέµεται µε τον «ΠΟΛΙΤΗ» της Κυριακής 18 εκεµβρίου 2011 Τεύχος 194 ISSN 1986-048X Η ενάλια αρχαιολογία στην Κύπρο Της ρος Στέλλας εµέστιχα, Επίκουρης Καθηγήτρια Ενάλιας Αρχαιολογίας Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΥΔΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Leonardo Da Vinci. Βάρκα με λεπίδες. Διάσταση: CM. 97 x 163 x 165

Leonardo Da Vinci. Βάρκα με λεπίδες. Διάσταση: CM. 97 x 163 x 165 Leonardo Da Vinci Είναι σε όλους μας γνωστό ότι ο Leonardo Da Vinci, υπήρξε μία προσωπικότητα με ιδιαίτερη ευφυΐα και εφευρετικότητα. Οι μελέτες και οι ανακαλύψεις του, υπήρξαν τα θεμέλια για την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Π. Βεντίκος Λέκτορας Ε.Μ.Π.

Νικόλαος Π. Βεντίκος Λέκτορας Ε.Μ.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΠΗΓΩΝ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΠΛΟΙΟΥ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΜΕΤΑΦΟΡΩΝ Νικόλαος Π. Βεντίκος Λέκτορας Ε.Μ.Π. Περιεχόμενα 1. Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεριφορά συναρτήσεως σε κλειστές φραγμένες περιοχές. (x 0, y 0, f(x 0, y 0 ) z = L(x, y)

Συμπεριφορά συναρτήσεως σε κλειστές φραγμένες περιοχές. (x 0, y 0, f(x 0, y 0 ) z = L(x, y) 11.7. Aκρότατα και σαγματικά σημεία 903 39. Εκτίμηση μέγιστου σφάλματος Έστω ότι u e sin και ότι τα,, και μπορούν να μετρηθούν με μέγιστα δυνατά σφάλματα 0,, 0,6, και / 180, αντίστοιχα. Εκτιμήστε το μέγιστο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 2 Ιουνίου 2009 ΩΡΑ: 07:45 10:15 Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από τρία μέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΒΑΘΙΕΣ ΛΑΚΕΣ

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΒΑΘΙΕΣ ΛΑΚΕΣ ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΒΑΘΙΕΣ ΛΑΚΕΣ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Στις Βαθιές Λάκες βρέθηκαν σηµαντικότατα ευρήµατα, τα οποία θεωρείται σκόπιµο να παρουσιασθούν και να αναλυθούν. Τα ευρήµατα αυτά είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΜΗΧΑΝΟΥ Α 2 ΜΑΘΗΜΑ:ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:Κ.ΤΖΟΥΜΕΡΙΩΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΜΗΧΑΝΟΥ Α 2 ΜΑΘΗΜΑ:ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:Κ.ΤΖΟΥΜΕΡΙΩΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΜΗΧΑΝΟΥ Α 2 ΜΑΘΗΜΑ:ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:Κ.ΤΖΟΥΜΕΡΙΩΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΘΕΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ 2011 Γ Ε Ν Ι Κ Ο Λ Υ Κ Ε Ι Ο Λ Ε Χ Α Ι Ν Ω Ν Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων Με δυο λόγια Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ήταν ένας αναλογικός υπολογιστής εκπληκτικής τεχνολογίας. Κατασκευάστηκε πριν από 2000 χρόνια και χρησιμοποιείτο για τον ακριβή υπολογισμό της θέσης του Ηλίου,

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει:

Μάρτιος 2014. Λίγο μετά το αρχαιολογικό συνέδριο για την ανασκαφική δραστηριότητα στη Μακεδονία η επικεφαλής της ανασκαφής αποκαλύπτει: «Η αρχαιολογία είναι πάντα μαγεία και είναι πάντα το άγνωστο. Δεν ξέρουμε τι θα μας κρύψει και τι θα μας βγάλει η αυριανή μέρα. Ποτέ δεν πρέπει να απογοητευόμαστε, πάντα πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 27 ΚΣΤ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΕΙΡΑΙΑΣ Κατά την περίοδο 2000-2009 πραγματοποιήθηκαν πολυάριθμες σωστικές ανασκαφές μέσα στην πόλη του Πειραιά, κατά τις οποίες αποκαλύφθηκαν τμήματα

Διαβάστε περισσότερα

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» «H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Οι χρησιμότητες της θάλασσας είναι πολλές όπως πολλές είναι κι οι ωφέλειες που η θάλασσα παρέχει στον άνθρωπο. Ο ι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΟΙ ΛΙΘΟΙ ΟΨΙΑΝΟΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΠΥΡΙΤΟΛΙΘΟΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΜΑΡΜΑΡΙΝΑ ΓΛΥΠΤΑ ΕΡΜΗΣ ΑΠΌ ΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΜΕΣΣΗΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Η' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟÏΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΕΡΚΥΡΑ Γαρίτσα Οικόπεδο Μπούζη Ο χώρος που ερευνήθηκε κατά τις ανασκαφικές περιόδους 2005-2006 αποτελεί τμήμα του νεκροταφείου της αρχαίας πόλης της Κέρ

Διαβάστε περισσότερα