Συνθήκες στέγασης στους αστικούς προσφυγογενείς οικισμούς: Η περίπτωση της Νίκαιας Αττικής.



Σχετικά έγγραφα
Διαδικασίες Κοινωνικού Αποκλεισμού στο σύγχρονο αστικό ιστό. Η Ελληνική εμπειρία

ΘΕΜΑ ΕΞΑΜΗΝΟΥ «Το φαινόμενο της αστικοποίησης στο Δήμο Ζωγράφου»

ΧΩΡΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΙ- ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΝΙΚΑΙΑ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ

«γεωγραφικές δυναμικές και σύγχρονοι μετασχηματισμοί του ελληνικού χώρου» σ. αυγερινού- κολώνια, ε. κλαμπατσέα, ε.χανιώτου ακαδημαϊκό έτος

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Αγροτική Κοινωνιολογία

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΛΟΓΩ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ Μέρος Α

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Μάθημα 2Σ6 01. ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Ελένη ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ, Γρηγόρης ΚΑΥΚΑΛΑΣ Χ Ε Ι Μ Ε Ρ Ι Ν Ο Ε Ξ Α Μ Η Ν Ο

Σοφία Αυγερινού-Κολώνια Καθηγήτρια ΕΜΠ

Η πόλη και οι λειτουργίες της.

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι

Δίνοντας ζωή στην Πόλη της Ορεστιάδας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Ο ΔΗΜΟΣ ΝΟΤΙΑΣ ΚΥΝΟΥΡΙΑΣ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΟ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΕΙΝΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ, ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ένα αειφόρο πρότυπο Ήβη Νανοπούλου Αρχιτέκτων - Διευθύνων σύμβουλος ΘΥΜΙΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΑΕΜ

1 Η Ελλάδα ζήτησε τη συνδρομή της Κοινωνίας των Εθνών, προκειμένου να αντιμετωπίσει ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ (ΕΑΠ)

ΘΕΜΑ ΕΞΑΜΗΝΟΥ: «Το φαινόµενο της αστικοποίησης στο ήµο Ζωγράφου» ΛΕΞΕΙΣ - ΚΛΕΙ ΙΑ: αστικοποίηση, φυσιογνωµία, µηχανισµοί, αλληλεπίδραση, υποβάθµιση

Αγροτική Κοινωνιολογία

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΗΜΟΥ ΛΕΒΑΔΕΩΝ

Η εγκατάσταση των προσφύγων του '22 στο Λεκανοπέδιο Αθηνών. Η σημερινή κατάσταση των προσφυγικών εγκαταστάσεων στην Αθήνα. Δυνατότητες προστασίας.

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Η πολεοδομική εξέλιξη της Χαλκίδας» Ευσταθοπούλου Αγγελική (ΑΜ) Παπαβασιλείου Βασιλική (ΑΜ) Επίβλεψη Τσουκάτου Στέλλα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Αγροτική Κοινωνιολογία

Εισαγωγή στη διεθνή και ελληνική εμπειρία από την. Προτάσεις για το μέλλον

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Εισαγωγή στη διεθνή και ελληνική εμπειρία από την εφαρμογή προγραμμάτων αστικής αναγέννησης. Προτάσεις για το μέλλον

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΛΟΓΩ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ

ΔΗΜΟΣ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ

5 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ

Αγροτική Κοινωνιολογία

ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ ΠΟΛΗ, ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

στον αστικό ιστό Το παράδειγμα του Δήμου Αρτέμιδος Αττικής» ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Ι. ΠΟΛΥΖΟΣ, Τζ. ΚΟΣΜΑΚΗ, Σ. ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗ Αθήνα, Μάρτιος 2009

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ

Α τική δ τική ιάχυση ιάχ

Θεωρίες Πολεοδομικού Σχεδιασμού

Ομιλία Δημάρχου Αμαρουσίου Γιώργου Πατούλη Έναρξη λειτουργίας Γραφείου Ενημέρωσης ΑΜΕΑ

Πληθυσμιακές μεταβολές και πολεοδομικές ανακατατάξεις στην Μητροπολιτική Αθήνα στο διάστημα

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ- ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΥ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Σοφία Αυγερινού-Κολώνια, Καθηγήτρια

Η Έννοια της Εταιρικής Σχέσης & τα νέα Χρηματοδοτικά Εργαλεία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης

H Μητροπολιτική Αθήνα αντιμετωπίζει ριζικές αλλαγές και σύνθετα πολεοδομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα

οκ _ τόπους παρεμβάσεις τοπίου για την ανάδειξη του παραλιακού μετώπου του Ναυπλίου

Κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της αστικής ανάπτυξης στην Ελλάδα Διαχρονικές αναγνώσεις

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Ο σχεδιασμός για προστασία της «παλιάς πόλης» ως σχεδιασμός της «σημερινής πόλης»

Κώστας Γκόρτσος. Ειδικότητα Αρχιτέκτονας - Πολεοδόμος ΕΛΕ / Δ. Επικοινωνία Γραφείο 7.3, τηλ , kgortsos@ekke.gr,

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΜΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΊΝΑΙ: ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΡΧΗ ΔΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ

Θεωρίες Πολεοδομικού Σχεδιασμού

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Αστική εξάπλωση, χωροκοινωνική διάρθρωση του αστικού χώρου

ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ: ΟΙΚΟΣΜΟΣ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΟΙΚΙΩΝ «ΠΥΛΗΣ ΑΞΙΟΥ»

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟ ΜΑΘΗΜΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Εργαστήριο Χωροταξικού Σχεδιασμού. 6 η Διάλεξη Β. Διάγνωση της υπάρχουσας κατάστασης Οικιστική ανάπτυξη και Κατοικία Εισήγηση: Ελένη Ανδρικοπούλου

H Εκπαίδευση των Μηχανικών ως βασικός συντελεστής Καινοτομίας, Επιχειρηματικότητας και Δημιουργικότητας

Σημερινές ελληνικές πόλεις δέχονται μεγάλο αριθμό μεταναστών Εγκατάσταση τους σε υποβαθμισμένες περιοχές Προβληματισμός : Πως μπορεί ο αρχιτέκτων

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας Ενότητα 8:

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Αγροτική Κοινωνιολογία

Προστασία και αειφόρος ανάπτυξη ορεινών οικισμών. Η περίπτωση του αγίου Λαυρεντίου

Η Ερευνητική Πολιτική

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΑΛΛΑΓΩΝ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ (αναφορικά µε την κατηγορία, τον κωδικό, τον τίτλο, το επίπεδο

Επιμέλεια Διονυσία Πομώνη Κοινωνική Λειτουργός Προϊσταμένη τμήματος Κ.Α.Π.Η.

Κώστας Γκόρτσος. Ειδικότητα Αρχιτέκτονας - Πολεοδόµος ΕΛΕ / Γ. Επικοινωνία Γραφείο 7.3, τηλ ,

Δήμοι και Περιφέρειες μαζί, η απάντηση στην κρίση του Κοινωνικού Κράτους

Β. ΓΙΑΤΗΧΑΛΚΙΔΑ. γενικά: πρωτεύουσα ν.ευβοίας 80 χλμ από την Αθήνα κάτοικοι επίσημα

ΕΜΠ / ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ / ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ / ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2008

Αγροτική Κοινωνιολογία

ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Ο Σ Σ Χ Ε Δ Ι Α Σ Μ Ο Σ 3 : Κ Α Τ Ο Ι Κ Ι Α / Α Κ Α Δ Η Μ Α Ι Κ Ο Ε Τ Ο Σ

CLLD / LEADER ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Π.Α.Α ΜΕΤΡΟ 19. ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΤΟΠΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Μέθοδοι Γεωργοοικονομικής & Κοινωνιολογικής Έρευνας

ΙΣΤΟΡΙΑ 8 - ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: Θ.ΠΑΓΩΝΗΣ, Ε.ΜΙΧΑ ΣΠΟΥΔ. ΟΜΑΔΑ: Β.ΧΑΤΖΗΚΟΥΤΟΥΛΗ, Ε.ΝΕΟΦΥΤΟΥ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

Ολοκληρωμένων Χωρικών Επενδύσεων στην Περιφέρεια Αττικής

Η Περιφερειακή Επιστήμη.

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

Transcript:

Συνθήκες στέγασης στους αστικούς προσφυγογενείς οικισμούς: Η περίπτωση της Νίκαιας Αττικής. Ευγενία Τούση Υπ.Διδάκτωρ ΕΜΠ Περίληψη Η παρούσα εισήγηση διαπραγματεύεται το ζήτημα των κοινωνικο-οικονομικών ανισοτήτων στον τομέα της στέγασης, μέσα από το πρίσμα της χωρο-κοινωνικής εξέλιξης των οικισμών που συγκροτήθηκαν για τη στεγαστική αποκατάσταση των προσφύγων του 22. Το περιεχόμενό της θα μπορούσε να ενταχθεί στη θεματική ενότητα: Χωρικές εκδηλώσεις των κοινωνικών ανισοτήτων και κοινωνική πολιτική, ενώ παράλληλα σχετίζεται άμεσα και με τη θεματική ενότητα: Οι χωρικές διαστάσεις των δημογραφικών μεταβολών και της μετανάστευσης, αφού στην παρούσα διερεύνηση καίριο ρόλο έχει η μελέτη της εγκατάστασης των οικονομικών μεταναστών στους οικισμούς αυτούς. Στόχος της παρούσας εισήγησης είναι η ανάδειξη των ανισοτήτων στον τομέα της στέγασης σήμερα, ως απόρροια των χωρικών διαστάσεων των κοινωνικών ανισοτήτων σε συνδυασμό με την έλλειψη κοινωνικής πολιτικής. Για την επίτευξη του στόχου αυτού, διαμορφώνεται κατάλληλο μεθοδολογικό πλαίσιο που περιλαμβάνει τη μελέτη δευτερογενών πηγών αλλά και την εκπόνηση πρωτογενούς έρευνας. Βασικός ερευνητικός άξονας είναι η αμφίδρομη σχέση που εντοπίζεται ανάμεσα στον κοινωνικό και το γεωγραφικό χώρο.έτσι, η πρωτογενής έρευνα κατευθύνεται τόσο στην πολεοδομική εξέλιξη του χώρου και τη μελέτη του οικιστικού αποθέματος, όσο και στη διερεύνηση των δημογραφικών αλλαγών και των κοινωνικο-οικονομικών χαρακτηριστικών των κατοίκων. Η έρευνα πεδίου χωρίζεται, δηλαδή, σε χωρικό και κοινωνικό επίπεδο. Σε χωρικό επίπεδο, πραγματοποιείται ακριβής καταγραφή, αποτύπωση και χαρτογραφική απεικόνιση των εναπομεινάντων προσφυγικών στη Νίκαια του 2010, ομαδοποίηση σύμφωνα με τον τύπο του οικοδομικού τετραγώνου και την τυπολογία της κάτοψης. Παράλληλα, σκιαγραφείται η κοινωνική φυσιογνωμία της περιοχής μέσα από ποιοτικές και ποσοτικές μεθόδους κοινωνιολογικής έρευνας. Σαν μεθοδολογικά εργαλεία χρησιμοποιήθηκαν ερωτηματολόγια, ημι-δομημένες συνεντεύξεις, ομάδες εστίασης και βιογραφικές ιστορίες αφήγησης. Ο συνδυασμός των πορισμάτων σε κοινωνικό και χωρικό επίπεδο, δίνει τις απαραίτητες πληροφορίες για το ποιές κοινωνικές ομάδες κατοικούν σήμερα στα προσφυγικά της Νίκαιας και ποιές είναι οι συνθήκες διαβίωσης τους. Τελικά, η διερεύνηση καταλήγει σε χρήσιμα συμπεράσματα για το φάσμα των δυνατοτήτων που έχει ο κάτοικος στην περιθωριοποιημένη συνοικία της πόλης, μέσα από τη μελέτη των χωρο-κοινωνικών μετασχηματισμών διαχρονικά. Λέξεις κλειδιά Κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες στη στέγαση,αστικός χώρος, προσφυγικά, χωρο-κοινωνικοί μετασχηματισμοί

1.Εισαγωγή Η παρούσα εισήγηση διαπραγματεύεται το ζήτημα των κοινωνικο-οικονομικών ανισοτήτων στον τομέα της στέγασης, μέσα από το πρίσμα της χωρικής και κοινωνικής εξέλιξης των αστικών προσφυγογενών οικισμών του 22. Αναμφίβολα, η Μικρασιατική Καταστροφή του 22, αποτέλεσε ορόσημο για την εξέλιξη της φυσιογνωμίας τόσο των αστικών, όσο και των αγροτικών περιοχών της χώρας μας, αφού συνοδεύτηκε από μια τεράστια δημογραφική αλλαγή. ύμφωνα με ιστορικές πηγές, το 1922 φτάνουν στις ελληνικές ακτές 1.200.000 πρόσφυγες, δηλαδή το ¼ του τότε πληθυσμού της χώρας. Η χώρα απροετοίμαστη να αντιμετωπίσει τη δημογραφική αυτή αλλαγή, βρέθηκε αντιμέτωπη με πολλαπλά προβλήματα που σχετίζονταν όχι μόνο με την οικονομική και στεγαστική αποκατάσταση των προσφύγων αλλά κυρίως με την κοινωνική ένταξη του τεράστιου όγκου του προσφυγικού πληθυσμού στην ελληνική κοινωνία. Από το σύνολο των προσφύγων που έφτασαν στην Ελλάδα, το 47% εγκαταστάθηκε σε αγροτικές περιοχές και το υπόλοιπο 53% σε αστικές 1. Ραγδαία ήταν η αύξηση του πληθυσμού στα μεγάλα αστικά κέντρα και ιδιαίτερα στο πολεοδομικό συγκρότημα της πρωτεύουσας, όπου εγκαταστάθηκε το 48% του αστικού προσφυγικού πληθυσμού. Φάρτης 1: Εγκαταστάσεις προσφύγων του 22 στο πολεοδομικό συγκρότημα της πρωτεύουσας. πηγή: Γ.Μ.αρηγιάννης,Καθηγητής ΕΜΠ, Διάλεξη με τίτλο: «Πόλεις μέσα στην πόλη. Σα πολλά επίπεδα της Αθήνας.» 1 Πηγή: «Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα: οι προσφυγουπόλεις στην Ελλάδα» Επιστημονικό υμπόσιο 11 και 12 Απριλίου 1997,Ανθούλα Καραμούζη

Προσφυγικές συνοικίες ή «συνοικισμοί», όπως ονομάστηκαν, δημιουργήθηκαν κυρίως στις δυτικές περιοχές του λεκανοπεδίου, σε γειτνίαση με τις υπάρχουσες βιομηχανικές χρήσεις, ενώ και όπου δεν υπήρχαν βιομηχανίες, μετά την προσφυγική εγκατάσταση δημιουργήθηκαν. Έτσι, μεγάλος όγκος προσφύγων εγκαταστάθηκε στην ευρύτερη περιοχή της Νέας Ιωνίας όπου υπήρχαν δημόσια κτήματα (Νέα Ιωνία, Νέα Υιλαδέλφεια, Περισσός, Νέα Φαλκηδόνα) και αναπτύχθηκε στη συνέχεια βιομηχανία,κυρίως ταπητουργία και υφαντουργία. Μια άλλη μεγάλη συγκέντρωση ήταν κοντά στις ήδη βιομηχανικές περιοχές της Αθήνας και του Πειραιά (Σαύρος,Δουργούτι, Φαροκόπου και Κορυδαλλός, Κοκκινιά,Κερατσίνι, Δραπετσώνα αντίστοιχα). Άλλες συγκεντρώσεις ήταν εκτός πόλης, όπως το Αιγάλεω και το Περιστέρι, όπου αναπτύχθηκαν αύντομα βιομηχανικές δραστηριότητες, ενώ σε άλλες περιπτώσεις οι οικισμοί χωροθετήθηκαν απλά έξω από την τότε υφιστάμενη πόλη (Καισαριανή, Βύρωνας, Τμηττός) όπου οι πρόσφυγες απασχολήθηκαν κυρίως στα γύρω λατομεία. Σέλος, δημιουργήθηκαν και οικισμοί για την εγκατάσταση προσφύγων με κάποια οικονομική επιφάνεια, όπως η Νέα μύρνη 2. Ενδεικτικό είναι το γεγονός, ότι όλοι οι συνοικισμοί εκτός της Νέας μύρνης δεν διαθέτουν συνολικό σχεδιασμό, αλλά επεκτάθηκαν με διαδοχικές απαλλοτριώσεις και προσαρτήσεις. Φάρτης 2: Προσφυγικοί υνοικισμοί στην ευρύτερη περιοχή Αθήνας-Πειραιά πηγή: Γ.Μ.αρηγιάννης, «Αθήνα 1830-2000: Εξέλιξη,Πολεοδομία, Μεταφορές» υμμετρία, Αθήνα 2000 2 Πηγή: Γ.Μ.αρηγιάννης, «Αθήνα 1830-2000: Εξέλιξη,Πολεοδομία, Μεταφορές»,υμμετρία, Αθήνα 2000 και Κ.Καυκούλα, «Η ιδέα της κηπούπολης στην ελληνική πολεοδομία του Μεσοπολέμου» Επιστημονική Επετηρίδα Α.Π.Θ. Σμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών.τ.ΙΒ.Θεσσαλονίκη 1990.

Παρά το γεγονός ότι όλοι αυτοί οι συνοικισμοί συγκροτήθηκαν την ίδια περίπου χρονική περίοδο και για τον ίδιο σκοπό σήμερα παρουσιάζουν μια εντελώς διαφορετική εικόνα, ο ένας από τον άλλο. Η εξέλιξη τους επηρεάστηκε από τη δυναμική ανάπτυξη του αστικού χώρου και τα γεγονότα που έδρασαν καταλυτικά σ αυτήν. Έτσι, η μεταπολεμική αστικοποίηση, η εκβιομηχάνηση της δεκαετίας του 60, η αποβιομηχάνηση της δεκαετίας του 70 3, οι αλλαγές στην πολεοδομική νομοθεσία και η εισροή οικονομικών μεταναστών από το 1990 μέχρι σήμερα, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της σημερινής φυσιογνωμίας των περιοχών αυτών, αλλά και των ελληνικών αστικών κέντρων γενικότερα. ε γενικές γραμμές θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι προσφυγικοί οικισμοί που χωροθετήθηκαν κοντά σε ζώνες που θεωρούνταν ήδη υποβαθμισμένες, παρουσιάζουν σήμερα δυσμενέστερες συνθήκες στέγασης από αυτούς που χωροθετήθηκαν στο βορειοανατολικό τμήμα της Αττικής (π.χ. Μαγκουφάνα σήμερα τμήμα Πεύκης κτλ). Ειδικότερα, στην περιοχή της Νίκαιας εντοπίζεται μεγάλος αριθμός παλαιών προσφυγικών και δυσμενείς συνθήκες στέγασης και για το λόγο αυτό, λαμβάνεται εδώ ως μελέτη περίπτωσης. Στόχος της εισήγησης αυτής, είναι να αναδείξει το θέμα των συνθηκών στέγασης σε τέτοιου τύπου οικισμούς, που είναι παραμελημένοι από πλευράς κρατικής μέριμνας, αφού μετά τις προσπάθειες της ΔΕΠΟ της δεκαετίας του 80, το θέμα έπαψε να απασχολεί τους κρατικούς φορείς. Έτσι η συντήρηση και αποκατάσταση των κτισμάτων αυτών, εξαρτάται από τους ιδιοκτήτες ή από την διαδικασία της αντιπαροχής. Η οικονομική αδυναμία των ιδιοκτητών για συντήρηση και η πολυπλοκότητα στο μοίρασμα των ιδιοκτησιών, οδηγεί τα προσφυγικά στην πλήρη κατάρευση, καθιστώντας τα πόλο έλξης για οικονομικούς μετανάστες, λόγω των χαμηλών τους ενοικίων. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα εγκαταλλελειμμένα προσφυγικά δεν ξεχωρίζουν οπτικά από αυτά που κατοικούνται από οικονομικούς μετανάστες. Γίνεται λοιπόν αντιληπτό, ότι οι άσχημες αυτές συνθήκες στέγασης, αποτελούν μια έκφραση του κοινωνικού αποκλεισμού στο χώρο. Έτσι,δεδομένου του γεγονότος ότι το ζήτημα αυτό είναι πολυδιάστατο και αγγίζει πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής, η παρούσα εισήγηση προσπαθεί εκτός των άλλων να αναδείξει και το φάσμα των δυνατοτήτων που έχει ο κάτοικος της περιθωριοποιημένης συνοικίας της πόλης, μέσα από τη χρήση κατάλληλου μεθοδολογικού πλαισίου. 2.Μεθοδολογία-Θεωρητικό πλαίσιο Έναυσμα για τη διερεύνηση αυτή, αποτέλεσε η παρατήρηση των κοινωνικοοικονομικών ανισοτήτων στον τομέα της στέγασης στην περιοχή της Νίκαιας που λαμβάνεται ως μελέτη περίπτωσης. Με άλλα λόγια, η έρευνα αυτή ξεκίνησε από μια παρατήρηση στο χώρο. Βασικός ερευνητικός άξονας, είναι η αμφίδρομη σχέση κοινωνκού και γεωγραφικού χώρου, η οποία έχει υποστηριχθεί από πολλούς επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων 4. Έτσι, ο χώρος συνδέει τον άνθρωπο και τις δραστηριότητές του με το φυσικό περιβάλλον, αλλά κυρίως εκφράζει την υλικότητα των κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή τους τρόπους και τις διαδικασίες παραγωγής, κατασκευής, αντίληψης και νοηματοδότησης της κοινωνικής αλληλεπίδρασης εντός και διαμέσου των ανθρωπογενών γεωγραφιών (Tuan, 1996 Gregory 2000 α). Η έννοια του 3 Γ.Μ.αρηγιάννης, «Αθήνα 1830-2000: Εξέλιξη,Πολεοδομία, Μεταφορές»,υμμετρία, Αθήνα 2000 4 Για παράδειγμα: Doreen Massey στο Υιλοσοφία και πολιτικές της χωρικότητας, Λίλα Λεοντίδου στο «Πόλεις της σιωπής», Herbert Gans στο Planning and social life: Friendship and neighbor in suburban communities, Ε. Παναγιωτάτου στο «Θέματα Ανάπτυξης του Φώρου», Ρενέ Φίρσον στο «Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής» και πολλοί άλλοι.

χώρου, είναι στην ουσία μια έννοια «ομπρέλα», η οποία εμπεριέχει τόσο την αλληλεπίδραση του ανθρώπου με τον φυσικό «απόλυτο» γεωγραφικό χώρο όσο και τη συνεχή εμπλοκή των κοινωνικών σχέσεων με τους χωρικούς σχηματισμούς και μορφοποιήσεις που παράγονται από αυτές και που, με τη σειρά τους, τις επηρεάζουν ή τις καθορίζουν. Είναι, λοιπόν, στην ουσία αδύνατον να διαχωρίσουμε το χώρο από την κοινωνία, τις κοινωνικές από τις χωρικές σχέσεις. Μιλάμε πάντα, για χωροκοινωνικούς σχηματισμούς (socio-spatial formations) δηλαδή για δυναμικές διαδικασίες παραγωγής και αναπαραγωγής κοινωνικών φαινομένων και σχέσεων μέσα από το χώρο και το αντίστροφο. Τπό το πρίσμα αυτό, η παρατήρηση στο χώρο, οδήγησε στη δημιουργία μιας υπόθεσης εργασίας, σύμφωνα με την οποία η εξέλιξη και διαφοροποίηση των συνθηκών στέγασης, στην περιοχή της Νίκαιας, είναι προϊόν κοινωνικών μετασχηματισμών με χωρικές αναφορές. αν μεθοδολογικό εργαλείο, αλλά και έννοια-κλειδί, χρησιμοποιείται η έννοια του «θύλακα», προς ανίχνευση των χωρο-κοινωνικών διαφοροποιήσεων. Η υποστήριξη της υπόθεσης εργασίας, περιλαμβάνει τόσο τη μελέτη δευτερογενών πηγών, όσο και το σχεδιασμό και εκπόνηση πρωτογενούς έρευνας. Η έρευνα πεδίου κατευθύνεται τόσο στην πολεοδομική εξέλιξη του χώρου όσο και στην διερεύνηση των δημογραφικών αλλαγών και των κοινωνικο-οικονομικών χαρακτηριστικών των κατοίκων. Φωρίζεται έτσι σε χωρικό και κοινωνικό επίπεδο. ε χωρικό επίπεδο, πραγματοποιείται ακριβής καταγραφή, αποτύπωση και χαρτογραφική απεικόνιση των εναπομεινάντων προσφυγικών στη Νίκαια του 2010, ομαδοποίηση σύμφωνα με τον τύπο του οικοδομικού τετραγώνου και την τυπολογία της κάτοψης, διαδικασία που συμβάλλει στη σαφέστερη κατανόηση των μετασχηματισμών που λαμβάνουν χώρα και βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη. Παράλληλα σκιαγραφώντας, τη κοινωνική φυσιογνωμία της περιοχής, μέσα από ποιοτικές και ποσοτικές μεθόδους κοινωνιολογικής έρευνας, δίνεται μια σαφέστερη εικόνα για τα προς διερεύνηση ζητήματα. Όσον αφορά την ποσοτική ανάλυση, χρησιμοποιήθηκε σχεδιασμένο στατιστικό δείγμα 200 νοικοκυριών, με τη μέθοδο της αναλογικής στρωματοποιημένης τυχαίας δειγματοληψίας. Σα ποσοτικά δεδομένα, εμπλουτίστηκαν με στοιχεία ποιοτικής έρευνας, που συλλέχθηκαν μέσα από ημι-δομημένες συνεντεύξεις, ομάδες εστίασης και βιογραφικές ιστορίες αφήγησης. Ο συνδυασμός των πορισμάτων σε κοινωνικο και χωρικό επίπεδο, συμβάλει στην πληρέστερη κατανόηση των διαδικασιών μετασχηματισμού, δίνοντας ερμηνείες για τα κρίσιμα ερευνητικά ζητήματα. Φάρτης 3: Θύλακες περιοχής Δήμου Νικαίαςνοικοκυριά που συμμετείχαν στην έρευνα Πηγή: Πρωτογενής Έρευνα

Φάρτης 4: σχηματισμός θυλάκων αναφορικά με τις συνθήκες στέγασης Πηγή: πρωτογενής έρευνα 3. Διαδικασίες κοινωνικού και χωρικού μετασχηματισμού Η περιοχή της Νίκαιας, που χρησιμοποιείται εδώ ως μελέτη περίπτωσης, πριν το 1922, ήταν σχεδόν ακατοικητη, όπως και πολλοί άλλοι σημερινοί δήμοι της Νομαρχίας Πειραιά. ύμφωνα με ιστορικές πηγές, πάνω από 100.000 πρόσφυγες έφτασαν το 22 στο λιμάνι του Πειραιά και στεγάστηκαν πρόχειρα σε σχολεία, σπίτια, πλατείες, εκκλησίες καθώς και στο χώρο μπροστά από το νεκροταφείο της Ανάστασης (περιοχή Δραπετσώνας). Η συσσώρευση του πληθυσμού αυτού στον Πειραιά άλλαξε άρδην τη φυσιογνωμία της πόλης και των μέχρι τότε υπαρχουσών συνοικιών. Κάτω από την πίεση των ιστορικών συγκυριών, ολόκληρες εκτάσεις στα όρια του Πειραιά μετατράπηκαν σε παραγκουπόλεις. Οι ευτελείς, αυτές, κατασκευές στήθηκαν με ταχείς ρυθμούς, προκειμένου να δοθεί άμεσα μια πρόχειρη λύση στο στεγαστικό πρόβλημα των προσφύγων. Για την οριστική αποκατάστασή τους σε ανθρώπινες συνθήκες, είχε ληφθεί απόφαση να ανεγερθούν πέτρινες διπλοκατοικίες και τετρακατοικίες, αλλά η υλοποίηση του προγράμματος προχωρούσε αργά και άρχισε μόλις το 1931. Για αρκετά χρόνια οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν κάτω από άθλιες συνθήκες διαβίωσης, χωρίς νερό, φως, περίθαλψη, οδοποιία, οργανώνοντας αγώνες που υποστηρίζονταν από τα λαϊκά στρώματα και σταδιακά έπαιρναν ταξική μορφή. Έτσι, δημιουργήθηκαν στις παρυφές του Πειραιά και της Αθήνας τα γνωστά σήμερα «εκτεταμένα, αυθόρμητα αναπτυσσόμενα λαϊκά και εργατικά προάστια» βασισμένα κυρίως στην αυτοστέγαση με λαϊκή πρωτοβουλία, έξω από πολεοδομικές και οικιστικές πολιτικές. ε αυτή την ανθρωπιστικά και πολεοδομικά απαράδεκτη κατάσταση παρέμειναν για πολλές δεκαετίες αργότερα, ενώ η προσπάθεια άρσης του αδιεξόδου στα επόμενα χρόνια, συνδέθηκε αναγκαστικά με την στεγστική τους

αποκατάσταση. Ο ρυθμός αποκαταστάσεως όμως, υπήρξε τόσο βραδύς ώστε ο απόηχος από τη δίκαιη αγανάκτησή τους να φτάσει ως τις μέρες μας 5. Για πολλές δεκαετίες αργότερα, η κοινωνική φυσιογνωμία της Νίκαιας, χαρακτηρίζεται από σχετική ομοιογένεια, έχοντας ως συνεκτικό στοιχείο τη μικρασιατική καταγωγή και τη βιωματική εμπειρία του βίαιου εκπατρισμού, που ακολουθείται από την αναγκαστική μετεγκατάσταση σε νέες εστίες. Μεταπολεμικά όμως, η σύνθεση του πληθυσμού αλλάζει αφού νέες ομάδες κατοίκων εισέρχονται στην περιοχή, διαμορφώνοντας νέες ισορροπίες στο αστικό τοπίο, που είναι ορατές μέχρι σήμερα. Με άλλα λόγια, πολυσύνθετες διαδικασίες μετασχηματισμού αρχίζουν να λαμβάνουν χώρα, οδηγώντας μας στο συμέρασμα ότι ο χώρος βρίσκεται διαρκώς σε διαδικασία γίγνεσθαι 6. Μέσα στην διαχρονική, αυτή, προσέγγιση, ιδιάιτερο ρόλο έχει η εσωτερική μετανάστευση. Αντλώντας στοιχεία από την πρωτογενή έρευνα, αναδεικνύονται δυο τύποι εσωτερικών μεταναστών: Εσωτερικοί μετανάστες μικρασιατικής καταγωγής, που εγκατέλειψαν τους προσφυγογενείς οικισμούς της υπαίθρου, κυρίως μετά τον εμφύλιο, και εγκαταστάθηκαν στο ιστορικό κέντρο της Νίκαιας,όπου κυριαρχούσε το μικρασιατικό στοιχείο. Οι λόγοι μετεγκατάστασης θα πρέπει να αναζητηθούν στον αποκλεισμό λόγω πολιτικών πεποιθήσεων στις κλειστές κοινωνίες της υπαίθρου. Εσωτερικοί μετανάστες από την ελληνική επαρχία που κινούνται κυρίως ως αυθαίρετοι οικιστές στα όρια του τότε διαμορφωμένου οικισμού της Νίκαιας, συμβάλλοντας στη διεύρυνση των ορίων του. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των νέων κατοίκων, αλλά και των παλαιών, είναι το χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης και η επαγγελματική απασχόληση ως εργάτες ή τεχνίτες, γεγονός που συνεπάγεται χαμηλά εως πολύ χαμηλά εισοδήματα. Άμεση απόρροια αυτών, οι δυσμενείς συνθήκες στέγασης, είτε πρόκειται για ισόγεια αυθαίρετα κτίσματα, είτε για παλαιά προσφυγικά. Όπως προκύπτει και από τις απογραφές της Εθνικής τατιστικής Τπηρεσίας, οι στεγαστικές συνθήκες των κατοίκων της Νίκαιας, αρχίζουν να βελτιώνονται αισθητά από το 1981 και έπειτα, ενώ σε προηγούμενες δεκαετίες, πολλές ανέσεις που σήμερα θεωρούνται δεδομένες και αυτονόητες, αποτελούσαν πολυτέλεια, για τα προσφυγικά της Νίκαιας. Η βελτίωση των στεγαστικών συνθηκών σχετίζεται άμεσα με την άνοδο του επιπέδου εκπαίδευσης και τη βελτίωση των όρων απασχόλησης στην αγορά εργασίας. Επίσης, η είσοδος και εγκατάσταση νέων κατοίκων με υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης, στις περιοχές που εντάχθηκαν αργότερα, στο σχέδιο πόλης, ανεβάζει το μέσο όρο των στατιστικών δεδομένων. Φάρτης 5: Εντάξεις στο σχέδιο πόλης, στην περιοχή της Νίκαιας. Πηγή: Διπλωματική Εργασία, Ευγενία Σούση, χολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, Υεβρουάριος 2007 5 Για να αποκτήσουμε μια πιο σαφή εικόνα των συνθηκών διαβίωσης των προσφύγων, αρκεί να ανατρέξουμε σε ιστορικές πηγές και μαρτυρίες της εποχής καθώς και σε άρθρα ελληνικών και ξένων εφημερίδων ( όπως «η Βραδυνή», Certain Samaritans, E.P. Lovejoy, New York,1933 κ.α.) 6 Doreen Massey στο Υιλοσοφία και πολιτικές της χωρικότητας

ΕΣΟ ΑΠΟΓΡΑΥΗ- ΤΝΟΛΟ ΚΑΝΟΝΙΚΨΝ ΚΑΣΟΙΚΙΨΝ ΜΑΓΕΙΡΙΟΝ- ΚΟΤΖΙΝΑ ΑΠΟΦΨΡΗΣΗΡΙΟ ΕΝΣΟ ΣΗ ΟΙΚΙΑ ΜΕ ΤΔΡΑΤΛΙΚΗ ΕΓΚΑΣΑΣΑΗ ΚΕΝΣΡΙΚΗ ΘΕΡΜΑΝΗ ΤΔΡΕΤΗ ΕΝΣΟ ΣΗ ΟΙΚΙΑ ΤΝΔΕΗ ΜΕ ΔΙΚΣΤΟ ΑΠΟΦΕΣΕΤΗ ΣΗΛΕΥΨΝΟ ΕΝΣΟ ΣΗ ΟΙΚΙΑ 1961-18319 9557-43.3% 2397-10.7% - - - - 1971-23984 17712-70.4% 12988-51% - 22204-1323- 5.2% - 88.27% 1981-28210 23700-82% 24370-84.35% 7940 27680-12790 44.27% - 2.73% 95.8% 1991-28186 28130-99% 27654-98% 14539 28095 27410 97% 24941 51% 99.67% 2001-32636 32425-99.3% 32238 98.7% 19582 60% 32526-99.6% 31983 98% 30026 ΕΣΟ ΑΠΟΓΡΑΥΗ ΚΑΝΟΝΙΚΕ ΚΑΣΟΙΚΟΤΜΕΝΕ ΚΑΣΟΙΚΙΕ ΚΕΝΕ ΚΑΣΟΙΚΙΕ ΚΑΝΟΝΙΚΕ ΚΑΣΟΙΚΙΕ ΠΟΤ ΣΙ ΜΟΙΡΑΖΟΝΣΑΙ ΚΑΝΟΝΙΚΕ ΚΑΣΟΙΚΙΕ ΜΕΑ Ε ΤΛΛΟΓΙΚΕ ΚΑΣΟΙΚΙΕ ΜΗ ΚΑΝΟΝΙΚΕ ΚΑΣΟΙΚΙΕ 1961 18319-3232 - 664 1971 23984-1168 - 112 1981 28210 6490-30 50 1991 28594 6902-71 27 2001 32936 6621-33 3 Πίνακες 1 και 2: Εξέλιξη συνθηκών στέγασης κατοίκων Νίκαιας, Απογραφές ΕΤΕ Σην τελευταία εικοσαετία, μια νέα σημαντική παράμετρος επηρεάζει την κοινωνική φυσιογνωμία της περιοχής, έχοντας και σημαντικές χωρικές διαστάσεις. ύμφωνα με την Ελληνική Δημογραφική Εταιρεία, από το 1991 και έπειτα, η πλειοψηφία των οικονομικών μεταναστών από χώρες του εξωτερικού, εγκαθίσταται στα αστικά κέντρα, διατηρώντας σε υψηλά επίπεδα το ρυθμό αστικοποίησης. Μεταξύ αυτών και η Νίκαια, που αποτελεί πλέον πόλο έλξης, λόγω των πολύ χαμηλών ενοικίων. Έτσι, τα παλαιά προσφυγικά αποτελούν σήμερα, χώρο υποδοχής των οικονομικών μεταναστών, η εγκατάσταση των οποίων διαμορφώνει εκ νέου τις ισορροπίες μέσα στην πόλη. Από το ιστορικό κέντρο της περιοχής έχει διατηρηθεί ένα πολύ μεγάλο τμήμα, όπου κατοικούν οικονομικοί μετανάστες και άτομα τρίτης ηλικίας μικρασιατικής καταγωγής. Ειδικότερα στην περίπτωση των οικονομικών μεταναστών διακρίνονται δυο τύποι νοικοκυριού 7 : Μεμονωμένα άτομα, άνδρες, από Ασιατικές χώρες, που κατοικούν σε ομάδες των 7-10 ατόμων σε μια μονάδα κατοικίας και δεν αποσκοπούν στη μόνιμη εγκατάσταση, Οικογένειες οικονομικών μεταναστών από την Αλβανία και χώρες της πρώην ΕΔ που αποσκοπούν στη μόνιμη εγκατάσταση. Κοινό χαρακτηριστικό των κατοίκων αυτών, είναι τα πολύ χαμηλά εισοδήματα. Έτσι, ο σημαντικός αριθμός των παλαιών προσφυγικών έχει αφεθεί στη φθορά του χρόνου, εξασφαλίζοντας δυσμενείς συνθήκες κατοίκησης για τα νοικοκυριά που προαναφέρθηκαν. Διαπιστώνεται δηλαδή, ένας θύλακας, του οποίου οι κάτοικοι φαίνεται να έχουν εγκλωβιστεί στο «φαύλο κύκλο της υποβάθμισης», με ότι αυτό συνεπάγεται (μειωμένη κοινωνικο-οικονομική κινητικότητα, διαγενεακή μεταβίβαση αρνητικών χαρακτηριστικών 7 Πηγή: πρωτογενής έρευνα

κτλ). Παρόμοιες συνθήκες επικρατούν και στους θύλακες με τα αυθαίρετα των εσωτερικών μεταναστών στα όρια του δήμου. τις υπόλοιπες γειτονιές παρατηρούνται καλύτερες συνθήκες στέγασης και διαβίωσης. Διαπιστώνουμε έτσι, ότι ακόμη και μέσα στα όρια του ίδιου δήμου, υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις που συνδέουν κοινωνικές παραμέτρους με χωρικές εκφράσεις του κοινωνικού αποκλεισμού, οι οποίες χρειάζονται διερεύνηση μέσα από πρωτογενή έρευνα σε μικρο-γεωγραφικό επίπεδο. Φάρτης 6: ημερινή εικόνα ιστορικού κέντρου Νικαίας, Πηγή: Πρωτογενής έρευνα

Οι κοινωνικο-χωρικές,αυτές,διαφοροποιήσεις ανιχνεύονται μέσα από την εικόνα που έχουν οι ίδιοι οι κάτοικοι για τη συνοικία τους και την κατοικία τους.όπως προκύπτει από τα γραφήματα που ακολουθούν, οι απόψεις των κατοίκων διαφοροποιούνται έντονα ανάλογα με το θύλακα στον οποίο μένουν, γεγονός που υποστηρίζει τις αρχικές υποθέσεις εργασίας και το σχηματισμό θυλάκων. Πίνακας 3: Αποτελέσματα έρευνας πεδίου,θεματική ενότητα: περιοχή κατοικίας, Πρωτογενής έρευνα 2007 Παρατηρούμε δηλαδή, ότι οι κάτοικοι του ιστορικού κέντρου της Νίκαιας σε ποσοστό 53,3% θεωρούν τη συνοικία τους υποβαθμισμένη. τους υπόλοιπους θύλακες, όσο βελτιώνονται οι συνθήκες στέγασης και διαβίωσης, αλλάζουν και τα στατιστικά δεδομένα.αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, οι κάτοικοι του ιστορικού κέντρου, ενώ πλειοψηφικά θεωρούν την περιοχή τους υποβαθμισμένη, δεν θα την εγκατέλειπαν (σε ποσοστό 76,7%) για να ζήσουν κάπου αλλού, ακόμη και αν είχαν την οικονομική δυνατότητα. Με τον τρόπο αυτό αντανακλώνται οι ισχυροί συναισθηματικοί δεσμοί με

την περιοχή τους και η συμβολική διάσταση του χώρου, μέσα από ιδιαίτερες διαδικασίες νοηματοδότησης, που σχετίζονται με το προσφυγικό παρελθόν. Άμεση σχέση με τις διαδικασίες αυτές, έχουν και τα δίκτυα κοινωνικών σχέσεων στη μικρο-κλίμακα της πόλης, αφού όπως φαίνεται στον παρακάτω πίνακα, η πλειοψηφία των κατοίκων του ιστορικού κέντρου δήλωσε ως βασικό πλεονέκτημα τις αρμονικές σχέσεις σε επίπεδο γειτονιάς, παραβλέποντας όλα τα σοβαρά μειονεκτήματα της κατοικίας. Επίσης, η ιδιαίτερη σημασία της ιδιοκατοίκησης αναδεικνύεται για ακόμη μια φορά μέσα από τη συγκεκριμένη έρευνα πεδίου, όπως φαίνεται στους παρακάτω πίνακες. Πίνακες 4 και 5: Αποτελέσματα Έρευνας πεδίου. Θεματική ενότητα: Κατοικία-μειονεκτήματαπλεονεκτήματα, πηγή: Πρωτογενής έρευνα. Όπως προέκυψε από την έρευνα πεδίου, οι κάτοικοι της Νίκαιας και ειδικότερα της περιοχής των προσφυγικών χαρακτηρίζονται από μονιμότητα στην εγκατάσταση, γεγονός που συνδέεται με τα υψηλά ποσοστά ιδιόκτητων κατοικιών, αλλά και τους συναισθηματικούς δεσμούς με την περιοχή, οι οποίοι σκιαγραφούνται μέσα από τα ισχυρά δίκτυα κοινωνικών σχέσεων και τις χωρικές αναφορές τους. Δημιουργούνται έτσι γειτονιές, που διαφοροποιούνται ριζικά από τον απρόσωπο χαρακτήρα των μεγάλων αστικών κέντρων. τις γειτονιές αυτές,η αλληλεγγύη και η αλληλοβοήθεια, λειτούργησε ως ασπίδα ενάντια στον αποκλεισμό για πολλές δεκαετίες μετά την πρώτη εγκατάσταση και αποτελεί πολιτισμικό στοιχείο αναγνωρίσιμο μέχρι σήμερα. Δυστυχώς όμως, οι διαδικασίες αυτές δεν αρκούν για να δώσουν κάποια λύση στο στεγαστικό τους ζήτημα το οποίο παραμένει άλυτο, αφού δεν γίνεται καμία πρόταση-παρέμβαση από πλευράς πολιτείας. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα εγκαταλελλειμμένα προσφυγικά δεν διαφέρουν σε ποιότητα συντήρησης από αυτά που κατοικούνται, όπως φαίνεται στις φωτογραφίες που ακολουθούν. Εικόνες 1 και 2: Σα προσφυγικά της Νίκαιας, σημερινή κατάσταση, πρωτογενής έρευνα 2008

4. Στεγαστική πολιτική: Συμπεράσματα-Προβληματισμός Η χωρική φυσιογνωμία της ευρύτερης περιοχής του ιστορικού κέντρου της Νίκαιας διαμορφώνεται από τη συνύπαρξη παλαιών προσφυγικών με μεταγενέστερες κατασκευές, με αμφίβολα αισθητικά και περιβαλλοντικά αποτελέσματα. το σημείο αυτό θα πρέπει να επισημάνουμε ότι στην περιοχή δεν υπάρχουν κτίσματα που να έχουν κριθεί «διατηρητέα», σύμφωνα με τα στοιχεία του Τπουργείου Πολιτισμού. Επίσης για την περιοχή της Νίκαιας δεν υπάρχει ΣΑΠ (τοπικό αναπτυξιακό πρόγραμμα), παρά μόνο το ΓΠ 1985, το οποίο προβλέπει ανάπλαση των προσφυγικών, χωρίς όμως να δίνει συγκεκριμένες κατευθύνσεις σχεδιασμού. τα αρχεία του Δήμου βέβαια υπάρχουν αρκετές μελέτες που σχετίζονται με αναπλάσεις στην ευρύτερη περιοχή της Νίκαιας, αλλά και με αποσπασματικές μελέτες για την ανακατασκευή και επανάχρηση συγκεκριμένων προσφυγικών κατοικιών. Η έλλειψη οικονομικών πόρων και συγκεκριμένα η απουσία κρατικών κονδυλίων σε συνδυασμό με τη δυσπιστία των κατοίκων σε οποιαδήποτε πρόταση σταματά την περαιτέρω εφαρμογή των εκάστοτε μελετών. Η μοναδική μελέτη που υλοποιήθηκε, ήταν μια αποσπασματική λύση για την ανάπλαση του ο.τ. 175. Εκτός μελέτης έμειναν οκτώ ιδιοκτησίες, των οποίων οι κάτοχοι αρνήθηκαν τη συμμετοχή και επειδή η κατάσταση των κτισμάτων δεν επέβαλε την άμεση αντικατάστασή τους, δεν συμπεριλήφθηκαν στη μελέτη. Κατασκευάστηκαν 5 πολυώροφα κτίρια (.Δ. 2.6) που εξασφάλιζαν 54 διαμερίσματα μεγέθους 60-90 τ.μ. το ισόγειο στεγάζονται υπηρεσίες όπως ΚΕΠ, σύλλογοι, αθλητικά σωματεία κα. Η προσπάθεια αυτή ήταν αποτέλεσμα της συνεργασίας των ιδιοκτητών των προσφυγικών με τις δημοτικές αρχές της περιόδου εκείνης. Σο έργο αποπερατώθηκε το 1992 περίπου, από τις νέες δημοτικές αρχές που εκλέχθηκαν.οι απόψεις για το έργο αυτό διίστανται, αφού αρκετοί είναι εκείνοι που αποδοκιμάζουν την κατασκευή ενός τέτοιου επιβλητικού όγκου στην συγκεκριμένη περιοχή, ενώ υπάρχουν και άτομα που αισθάνονται ότι επωφελήθηκαν από την υλοποίηση του έργου αυτού.(ιδιοκτήτες παλαιών προσφυγικών) Εικόνα 3: ο.τ. 175, μετά την ανάπλαση και κατεδάφιση των παλαιών προσφυγικών. υμπεραίνουμε λοιπόν ότι η καθολικότερη αποδοχή μιας πρότασης, είναι δύσκολο να εξασφαλισθεί. υχνά οι κάτοικοι αντιμετωπίζουν με δυσπιστία τις προτάσεις των δημοτικών αρχών ή άλλων δημοσίων και ιδιωτικών φορέων, φοβούμενοι ότι οι αρνητικές συνέπειες θα είναι περισσότερες από τις θετικές. Μια πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια αντιμετώπισης του συνόλου των «προσφυγικών» έγινε με τη μελέτη που εκπονήθηκε το

1991 από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο σε συνεργασία με την ΑΝΔΗΠ και αφορούσε την «Ανάπλαση των προσφυγικών κατοικιών στην περιοχή του δήμου Νίκαιας (15 Ο.Σ.)». Είκοσι χρόνια μέτα την ολοκλήρωση της μελέτης αυτής, δεν έχει γίνει καμία κίνηση για την υλοποίησή της. Έτσι, σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν, δεν έχει σημειωθεί ολοκληρωμένη προσπάθεια αναβάθμισης της ποιότητας ζωής στην περιοχή των προσφυγικών της Νίκαιας. Η φθορά του χρόνου,ιδιαίτερα εμφανής πλέον στα κτίσματα, σε συνδυασμό με την υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και την ανεπάρκεια υπαιθρίων χώρων καθιστά τη διαβίωση στη συνοικία δυσάρεστη. Οι γειτονιές αυτές οδηγούνται σταδιακά στην πλήρη αποσύνθεση, χωρίς να λαμβάνονται κάποια μέτρα αναχαίτησης των διαδικασιών αυτών. Σο φαινόμενο αυτό παρατηρείται στους περισσότερους οικισμούς που περιλαμβάνουν προσφυγικές κατοικίες. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι οι περισσότερες προσπάθειες «ανάπλασης» των οικισμών αυτών δεν κατέληξαν στα επιθυμητά αποτελέσματα (Καισαριανή, Ν.Ιωνία, Ν. Υιλαδέλφεια, Σαύρος κτλ). τις πιο ευνοϊκές περιπτώσεις, κατόρθωσαν όσοι θεωρήθηκαν «δικαιούχοι» να αποκτήσουν ένα διαμέρισμα, όμως η ποιότητα ζωής τους δεν φάνηκε να αναβαθμίστηκε ουσιαστικά. Γενικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι η στεγαστική πολιτική που εφαρμόζεται με αυτό τον τρόπο (δηλαδή μονοσήμαντη και επιλεκτική στεγαστική βελτίωση ενός ο.τ.) ουσιαστικά ισχυροποιεί και παγιώνει τις κοινωνικές αντιθέσεις μεταξύ των νοικοκυριών, έτσι ώστε τα πιο αποδυναμωμένα να βρίσκονται σε πλήρη αδυναμία να βγούν από το φαύλο κύκλο της κοινωνικής υποβάθμισης. Με άλλα λόγια, οι σημειακές επεμβάσεις σε ένα μόνο οικοδομικό τετράγωνο, αντί να επηρεάσουν θετικά την περιοχή παρέμβασης, σε μια συνολική θεώρηση υποβαθμίζουν τόσο αυτή όσο και την ευρύτερη περιοχή, αφού διατηρούν και οξύνουν το διχασμό ανάμεσα σε υποβαθμισμένες ζώνες και δυναμικές ή κοινωνικά εξελίξιμες περιοχές. Έτσι, σύμφωνα με τη σύντομη αυτή ανάλυση που προηγήθηκε, γίνεται αντιληπτό ότι ο ρόλος της κρατικής στεγαστικής πολιτικής ήταν ανεπαρκής στην περίπτωση των προσφυγικών συνοικισμών που έχουν αφεθεί στη φθορά του χρόνου. Ψς απόρροια αυτού, η κατοικία εξακολουθεί να αποτελεί έναν χαρακτηριστικό χώρο ανίχνευσης κοινωνικοοικονομικών ανισοτήτων, όπου η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής θα πρέπει να αποτελεί στόχο στις προτάσεις του αστικού σχεδιασμού.. Μια ειδική παράμετρος που οφείλει να ληφθεί υπόψιν είναι η εγκατάσταση μεγάλου αριθμού οικονομικών μεταναστών στις περιοχές αυτές, η οποία διαμορφώνει εκ νέου τις ισορροπίες μέσα ατον αστικό ιστό. Ειδικότερα, στην τρεχουσα κοινωνικο-οικονομική συγκυρία, τέτοιου τύπου περιοχές χρειάζεται να μελετηθούν με ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να αποφευχθεί η διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής,με όλες τις αρνητικές προεκτάσεις που αυτή συνεπάγεται. Εικόνες 3,4, και 5: Σα προσφυγικά της Νίκαιας, σημερινή εικόνα, πρωτογενής έρευνα 2008

Βιβλιογραφία Ξενόγλωσση Kuller R. (1973) Architectural psychology, Proceedings of the Lund conference, Lund, Studentlitteratur. Mercer C. ( ) Living in cities: psychology and the urban environment Proshansky H.M. (1970) Environmental psychology: man and his physical setting, New York, Holt, Reinhart and Winston Taylor B.R.(1988) Human territorial functioning: an empirical, evolutionary perspective on individual and small group territorial cognitions, behaviours and consequences, Cambridge University Press Thill P. (1997) People, paths and purposes: notations for a participatory envirotecture, Seattle, University of Washington Press Ελληνόγλωσση Βρυχέα Α.(1997), Κατοίκηση προσφύγων: χώροι διαφοράς και συλλογικής μνήμης, (επιστημονικό συμπόσιο) Βρυχέα Α., (2003) Κατοίκηση και Κατοικία, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα Bookchin Μ., (1993),Ξαναφτίαχνοντας την κοινωνία. μτφ. Σάσος Κυπριανίδης, Αθήνα, Έξαντας ΓΓΕΣ ΕΜΠ,Ερευνητικό Πρόγραμμα, (1992) Ανασχεδιασμός οικοδομικών τετραγώνων.μέτρα πρόληψης και αναστροφής των τάσεων υποβάθμισης των αστικών ενοτήτων Αττικής, Αθήνα, πουδαστήριο πολεοδομικών ερευνών ΕΜΠ ΓΓΕΣ ΕΜΠ Ερευνητικό πρόγραμμα (1991),Σομέας Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου, Η αστική ανάπλαση στη χώρα μας ως μέσον πολεοδομικής παρέμβασης και άσκησης κοινωνικής στεγαστικής πολιτικής, Αθήνα, ΕΜΠ Copans J. (2004), Η επιτόπια εθνολογική έρευνα, Αθήνα, Gutenberg Cuche D.(2001) Η έννοια της κουλτούρας στις κοινωνικές επιστήμες, Αθήνα, Gutenberg Γκέφου Μαδιανού Δ. (2006),Εαυτός και άλλος : εννιολογήσεις, ταυτότητες και πρακτικές στην Ελλάδα και την Κύπρο,Αθήνα, Gutenberg Δήμος Νικαίας, (2004) Το Μπλόκο της Κοκκινιάς, Χρονικό Μνήμης ΕΚΚΕ,(1995) Διαστάσεις του Κοινωνικού Αποκλεισμού στην Ελλάδα, Σόμοι Ακαι Β, Αθήνα, ΕΚΚΕ Θανοπούλου Μ., Πετρινιώτη Μ.,(1987) Βιογραφική προσέγγιση : Μια άλλη πρόταση για την κοινωνιολογική θεώρηση της ανθρώπινης εμπειρίας, Αθήνα, Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, Νο 64, ΕΚΚΕ Ιωσιφίδης Θ., (2003) Ανάλυση ποιοτικών δεδομένων στις κοινωνικές επιστήμες, Αθήνα, Κριτική Κατσούλης Η.(2004), Η έννοια της καθημερινότητας στην κοινωνική θεωρία, Αθήνα ΕΚΚΕ Κοσμόπουλος Π., (2000) Περιβαλλοντική κοινωνική ψυχολογία. Η αντίληψη του χώρου, Θεσσαλονίκη, Univesrity Studio Press Κουβέλη Α.(1995) Κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες στον τομέα της στέγασης. Μεγάλα αστικά κέντρα της Ελλάδας. Τυπολογία νοικοκυριών, Αθήνα, ΕΚΚΕ Κουβέλη Α.,( 1997)Στεγαστικές συνθήκες στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας.τυπολογία κατοικίας, Αθήνα, ΕΚΚΕ Κυριαζή Ν.(1999),Η κοινωνιολογική έρευνα: κριτική επισκόπηση των μεθόδων και των τεχνικών, Αθήνα,Ελληνικά Γράμματα Κωνσταντοπούλου Φ.(2000),Εμείς και οι άλλοι: αναφορά στις τάσεις και τα σύμβολα Επιμέλεια, Αθήνα, ΕΚΚΕ,Gutenberg Λεοντίδου Λ., (2001) Πόλεις της σιωπής,, Αθήνα, Πολιτιστικό Σεχνολογικό Ίδρυμα ΕΣΒΑ

Λύτρας Α.,(2000) Κοινωνία και επγασία: ο πόλορ των κοινωνικών τάξεων Αθήνα, Παπαζήση Μαλούτας Θ.,(1987), Στεγαστικές συνθήκες στην Ελλάδα: Παρατηρήσεις σχετικά με τη διαμόρφωση και το περιεχόμενο του ερωτηματολογίου της έρευνας του ΕΚΚΕ «Κατοικία και Οικοδομικές Επιχειρήσεις» Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, Νο 64,Αθήνα, ΕΚΚΕ, Μαράτου-Αλιπράντη Λ.(1998) Διαδικασίες κοινωνικού μετασχηματισμού στον Πειραιά: Μετακινήσεις, οικογένεια, εργασία, Αθήνα, ΕΚΚΕ Μιχελή Λ.(1992),Αστυγραφία της ελάσσονος Ασίας: Σμύρνη, Ερυθραία, Μαινεμένη, Μαγνησία, Φωκαία, Πέργαμος, Νύμφαιο, Ν.Έφεσσος, Γαλάτεια /TV Μιχελή Λ., (1992) Προσφύγων βίος και πολιτισμός : από τις πόλεις της ελάσσονος Ασίας στα τοπία της παράγκας και του πισσόχαρτου, Αθήνα, Γαλάτεια TV Μωραϊτη. Επιστημονικό υμπόσιο (1997) Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα: οι προσφυγουπόλεις στην Ελλάδα, Εταιρεία πουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας Ναυρίδης Κ., Ν. Φρηστάκης, (1997) Ταυτότητες, Ψυχοκοινωνική συγκρότηση, Αθήνα, Καστανιώτη Νικολαϊδου.,(1993) Η κοινωνική οργάνωση του αστικού χώρου,αθήνα,παπαζήση Νικολαϊδου. (1991), Η ανάπλαση ως μέσο άσκησης στεγαστικής πολιτικής στην Ελλάδα: κοινωνιολογική διερεύνηση των αποτελεσμάτων ορισμένων περιπτώσεων ανάπλασης, Αθήνα, ΕΚΚΕ Οικονόμου Δ., (1987), Η στεγαστική πολιτική στην Ελλάδα : Βασικές ερμηνευτικές υποθέσεις, πιστοδότηση της στέγης και πολιτική ενοικίων, Αθήνα, Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, Νο 64, ΕΚΚΕ Παναγιωτάτου Ε., (1983) Θέματα Ανάπτυξης του χώρου, Αθήνα,Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Παναγιωτάτου Ε. (1988) Συμβολή σε μια Ενιαία Θεώρηση του Χώρου και σε μια άλλη Σχεδιαστική Πρακτική, Αθήνα, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Παπαδοπούλου Α.(2003),Η Αττική Νίκαια, Νίκαια Παπαδοπούλου Δ.(1999) Κοινωνικός Αποκλεισμός : για τους ανθρώπους που παραμερίζουμε,αθήνα,αρμός Παπαστάμου.,(1995), Κοινωνικές Αναπαραστάσεις, Αθήνα,Οδυσσέας : ειρά Κοινωνικής Χυχολογίας Ποταμιάνος Γ.(2009) Θεωρίες Προσωπικότητας και κλινική πρακτική, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα Rossi A. (1991) Η Αρχιτεκτονική της πόλης, Θεσσαλονίκη, University Studio Press τεφάνου Ι.,τεφάνου Ι., (1999) Περιγραφή της εικόνας της πόλης,αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Ε.Μ.Π. Σζανακάρης Β., (2009), Στο όνομα της Προσφυγιάς, Αθήνα, Μεταίχμιο Σούση Ε., (2007) Πολεοδομικός Σχεδιασμός και αναβάθμιση της Ποιότητας ζωής. Η περίπτωση της Νίκαιας, Διπλωματική Εργασία, χολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ Σούση Ε., (2009) Διαδικασίες Χωρο-κοινωνικού Μετασχηματισμού και Ταυτοτική συγκρότηση. Η περίπτωση των προσφυγικών στη Νίκαια Αττικής, Διπλωματική εργασία Διατμηματικού Μεταπτυχιακού Προγράμματος, χολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ, Κατεύθυνση Β: Πολεοδομία-Φωροταξία Υιλιππίδης Δ. (2001) Μοντέρνα Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα, Μέλισσα Υιλιππίδης Δ. (1984) Νεοελληνική Αρχιτεκτονική, Αθήνα, Μέλισσα Φίρσον Ρενέ (2004), Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής,Αθήνα, Μορφωτικό ίδρυμα Εθνικής Σραπέζης