ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ"

Transcript

1 ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Κωνσταντίνα Λώµη, PT, MSc, Lic Med Sci Κέντρο Ασφάλειας της Εργασίας ΕΛΙΝΥΑΕ Εργονοµία ο εξορκισµός του Προκρούστη Ελληνική λέξη η εργονοµία, ελληνικός και ο µύθος του Προκρούστη. Ο µύθος: Ο Προκρούστης (το πραγµατικό όνοµα του οποίου ήταν αµάστης, Πολυπήµων ή Προκόπτης) ήταν εγκατεστηµένος στη τοποθεσία Ερινεό, στην οδό που ένωνε τα Μέγαρα µε την Αθήνα. Προσποιούµενος ότι θα πρόσφερε φιλοξενία στους οδοιπόρους, απαιτούσε χρήµατα από αυτούς εκτός και αν ταίριαζαν στο συγκεκριµένο κρεβάτι του. Αν ήταν κοντύτεροι από το µήκος του κρεβατιού, τους τέντωνε έτσι ώστε να το καλύψουν, ενώ, αν ήταν υψηλότεροι, τους έσπαζε τα πόδια µε σφυρί (1). Πηγή: Εικονογραφηµένα Κλασσικά Η Προκρούστια αυτή προσέγγιση εφαρµόστηκε ευρύτατα από τότε που ο άνθρωπος άρχισε να αλληλεπιδρά µε το εργασιακό περιβάλλον της µεταβιοµηχανικής περιόδου. Ο εργαζόµενος κόπηκε και ράφτηκε στα µέτρα και τις ανάγκες του συγκεκριµένου εργασιακού περιβάλλοντος. Μεταφορικά θα µπορούσε κανείς να πει ότι στη µια άκρη της κλίµακας του Προκρούστη, ανθρώπινα χέρια µάκρυναν για να µπορέσουν να φθάσουν απρόσιτα εργαλεία ή συστήµατα ελέγχου ή αντίστοιχα ικανότητες αντίληψης τεντώθηκαν στην προσπάθεια τους να αντιληφθούν οπτικά ή ακουστικά ανεπαίσθητα σήµατα ελέγχου. Στην άλλη άκρη της κλίµακας του Προκρούστη, ανθρώπινα πόδια κόπηκαν για να ταιριάξουν σε στενόχωρους εργασιακούς χώρους ή αντίστοιχα διανοητικές ικανότητες συρρικνώθηκαν Πηγή: Εικονογραφηµένα Κλασσικά σε βαρετά εργασιακά καθήκοντα. Το πρόβληµα πήρε ακόµα µεγαλύτερες διαστάσεις µετά την βιοµηχανική επανάσταση, καθώς εργασία και µηχανές γίνονταν ολοένα πιο περίπλοκα. Εξαιτίας της κακής προσαρµογής του εργασιακού περιβάλλοντος στον άνθρωπο, χάθηκαν ζωές και µειώθηκε η παραγωγικότητα. Βλέποντας τα αρνητικά αυτά αποτελέσµατα της προκρούστιας προσέγγισης στην οργάνωση της εργασίας ξεκίνησε η αντίστροφη διαδικασία της προσαρµογής του εργασιακού περιβάλλοντος και της εργασίας στον άνθρωπο. Η διαδικασία αυτή αποτέλεσε το αντικείµενο µελέτης και παράλληλα τον στόχο της εργονοµίας (2). 1

2 Η λέξη: Ο όρος εργονοµία υιοθετήθηκε επίσηµα το 1950 από µια διεπιστηµονική οµάδα ειδικών µε κοινό ενδιαφέρον τη µελέτη των προβληµάτων της ανθρώπινης εργασίας Χρησιµοποιήθηκε η ελληνική λέξη εργονοµία που αποτελείται από τις λέξεις έργο και νόµος για να ορισθεί η γνωστική περιοχή που µελετά τους νόµους που διέπουν την παραγωγή έργου από τον άνθρωπο (2). Σύµφωνα µε µια άλλη εκδοχή η λέξη νόµος είναι οµόριζη και της λέξεως νέµω, δηλ. διανέµω. Με αυτή την έννοια του δεύτερου συνθετικού, εργονοµία σηµαίνει και κατανοµή της εργασίας (3). Συνώνυµοι ή περίπου συνώνυµοι είναι οι όροι ανθρώπινοι παράγοντες (human factors) και ανθρωποµηχανική (human engineering) που χρησιµοποιούνται στις ΗΠΑ (4). Εργονοµία πανάρχαιη εφαρµοσµένη γνώση Αν και γνωρίζουµε ότι ως όρος η εργονοµία χρησιµοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1857 από τον Wojciech Jastrazebowski, το πότε ακριβώς ξεκίνησε η ανάπτυξη της είναι δύσκολο να απαντηθεί. Χωρίς καµιά πρόθεση ιστορικής ανασκόπησης αξίζει να αναφερθούν ενδεικτικά κάποια ιστορικά στοιχεία για να γίνει κατανοητό ότι ως εφαρµοσµένη γνώση η εργονοµία είναι πολύ παλιά. Τα εργαλεία για παράδειγµα που κατασκεύασε ο προϊστορικός άνθρωπος αποτελούν µια πρώτη ένδειξη εφαρµογής εργονοµικών κριτηρίων. Αποτελούσαν την προέκταση του ανθρώπινου χεριού όσον αφορά την συγκέντρωση και µεταφορά δύναµης και εξυπηρετούσαν τις καθηµερινές λειτουργικές ανάγκες του ανθρώπου ήδη από την εποχή του λίθου (5). Κατά κοινή οµολογία όσων έχουν ασχοληθεί µε την ιστορία της εργονοµίας, οι άνθρωποι ανέκαθεν προσπαθούσαν να οργανώσουν την εργασία τους µε τέτοιο τρόπο ώστε να είναι εύκολη, λειτουργική και αποτελεσµατική. Μια από τις πρώτες µαρτυρίες για αυτό βρίσκουµε στον Ιπποκράτη όπου στο βιβλίο του «Κατ Ιητρείον» κάνει σαφείς αναφορές στην κατάλληλη διευθέτηση του εργασιακού χώρου του χειρουργείου από πλευράς σωστής χρήσης του φωτισµού, κατάλληλης στάσης εργασίας του χειρουργού, κατάλληλης ενδυµασίας του, κατάλληλης τοποθέτησης του εγχειριζόµενου σε σχέση µε τον χειρουργό, κατάλληλης τοποθέτησης των εργαλείων καθώς και των βοηθών που περιστοιχίζουν τον άρρωστο. Πηγή:Ιστορία της Ιατρικής. R. Επισηµαίνεται ακόµα και η ανάγκη εξάσκησης / Margotta, Μ.Παρισιάνου, Αθήνα, εκπαίδευσης που χρειάζεται ο χειρουργός ούτως ώστε να χρησιµοποιεί µε δεξιότητα τις άκρες των δακτύλων του και τα χέρια του εν γένει, «επιδιώκοντας να κάνει τη δουλειά του ικανά, σωστά, γρήγορα, ανώδυνα, αρµονικά και εύκολα» (6, σ. 85). 2

3 Ανάλογες µαρτυρίες υπάρχουν και σε ένα άλλο βιβλίο του Ιπποκράτη σ αυτό που αναφέρεται στην κατάρτιση του ιατρού. Επισηµαίνεται και πάλι η καταλληλότητα του χώρου από πλευράς φωτισµού, αέρα, και χρησιµοποιούµενων εργαλείων: «Όλα τα εργαλεία πρέπει να είναι εύχρηστα όσον αφορά το µέγεθος, το βάρος και τη λεπτότητα της κατασκευής τους» (6, σ. 123). Γίνεται δε αναφορά ακόµα και στα καθίσµατα: «Τα καθίσµατα πρέπει να έχουν, όσο το δυνατό, ανάλογο ύψος, ώστε γιατρός και ασθενής να βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο» (7, σ. 121) Μπορεί η λέξη εργονοµία να µην χρησιµοποιείτο στην αρχαία Ελλάδα αλλά, σύµφωνα µε κάποιους µελετητές, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι αρχαίοι έλληνες χρησιµοποιούσαν εργονοµικά κριτήρια τόσο στον σχεδιασµό των εργαλείων που χρησιµοποιούσαν όσο και στην οργάνωση της εργασίας. Ένα ενδεικτικό παράδειγµα είναι οι µέθοδοι που είχαν αναπτύξει οι αρχαίοι έλληνες για την µετακίνηση και ανύψωση τεράστιων λίθων µε τους οποίους έχτιζαν τους ναούς τους. Προσπαθούσαν δηλ. να προσαρµόσουν την εργασία στον Πηγή: Μ. Κορρές. Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα, Μέλισσα, Αθήνα, Ιστορική αναγκαιότητα άνθρωπο ούτως ώστε να µειώνεται ο φόρτος εργασίας, και να προάγεται η ασφάλεια και η αποτελεσµατικότητα (8). Η εργονοµία εξελίχθηκε σταδιακά σε ιστορική αναγκαιότητα εξαιτίας των αλλαγών που έχουν επέλθει στην διάρθρωση και οργάνωση της ανθρώπινης εργασίας. Σύµφωνα µε κάποιους µελετητές είναι αποτέλεσµα της εξέλιξης της διαδικασίας παραγωγής από τότε που ξεκίνησε η βιοµηχανική ανάπτυξη. Μιας ανάπτυξης που δεν έλαβε υπόψη της τις ιδιαιτερότητες του ανθρώπινου παράγοντα ή όταν το έκανε ήταν πρωτίστως µε στόχο την προαγωγή της παραγωγικότητας (3). Η βιοµηχανική εξέλιξη ξεκίνησε στα µέσα του 1700 στην Αγγλία. εν είναι εποµένως τυχαίο ότι πρώτος ένας οικονοµολόγος από τη Σκωτία, ο Adam Smith, παρετήρησε ότι η παραγωγικότητα αυξάνεται πάρα πολύ όσο περισσότερο κατανέµεται η εργασία σε µικρότερα κοµµάτια και αναπτύσσεται η εξειδίκευση. Στο βιβλίο του Έρευνα για τη φύση και τις αιτίες του πλούτου των εθνών το 1776, βρίσκουµε το φηµισµένο εδάφιο όπου περιγράφει τον καταµερισµό της εργασίας σε ένα εργοστάσιο κατασκευής καρφιτσών στο οποίο δέκα άτοµα εξειδικευµένα σε διάφορα καθήκοντα, παράγουν καρφίτσες ηµερησίως, εν αντιθέσει µε τις λίγες Πηγή: Μοντέρνοι Καιροί, Τσάρλι Τσάπλιν. καρφίτσες, ίσως µόνο µία, που θα µπορούσε το κάθε άτοµο από µόνο του να παράγει (9). Αν και το βιβλίο αυτό του Smith, ο οποίος σήµερα θεωρείται όχι µόνο 3

4 κολοσσός στην ιστορία της οικονοµικής σκέψης αλλά και κοινωνικός φιλόσοφος, δηµοσιεύθηκε την εποχή του προβιοµηχανικού καπιταλισµού, επηρέασε σηµαντικά την οργάνωση της εργασίας στην επερχόµενη βιοµηχανική επανάσταση όπου επεκράτησε η ορθολογική οργάνωση της εργασίας (3). Αυτός όµως που κυρίως επηρέασε την οργάνωση της εργασίας προς αυτή την κατεύθυνση ήταν ο Frederick Winslow Taylor, Αµερικανός εφευρέτης και µηχανολόγος, γνωστός ως ο πατέρας της επιστηµονικής οργάνωσης της εργασίας. Το σύστηµα ορθολογικής βιοµηχανικής διαχείρησης που ανέπτυξε στις αρχές του 20 ου αι. επηρέασε την ανάπτυξη όλων των βιοµηχανικών κρατών και συνέβαλλε σηµαντικά στην εξέλιξη της εργονοµίας. Ο Taylor υποστήριξε ουσιαστικά ότι η παραγωγικότητα ενός εργοστασίου µπορούσε να βελτιωθεί σηµαντικά µε προσεκτική παρακολούθηση του κάθε επί µέρους εργαζοµένου και κατάργηση των νεκρών χρόνων και κινήσεων στην εργασία του. Ακολουθώντας αυτή την παράδοση δηµιουργήθηκε λίγο αργότερα η σχολή οργάνωσης της εργασίας, που ονοµάσθηκε µελέτη χρόνου-και-κίνησης (time-and-motion study), που επηρέασε γενιές τεχνικών Πηγή: Enqvist J., Om du inte passar är det fel på jobbet, Arbetsmiljö 3/85 παραγωγής σε πολλές βιοµηχανικές χώρες. Η βασική ιδέα ήταν ότι όλες οι εργασίες µπορούν να υποδιαιρεθούν σε βασικές κινήσεις, η εκτέλεση των οποίων µπορεί να τυποποιηθεί και να µετρηθεί επακριβώς ο χρόνος που απαιτείται για την εκτέλεση τους (5). Αποτέλεσµα των παραπάνω ήταν ότι στις αρχές του 20 ου αι αλλάζει πλέον ριζικά ο τρόπος οργάνωσης της εργασίας. Μέχρι τότε υπήρχε η δυνατότητα παρέµβασης των ίδιων των εργαζοµένων στα µέσα και τους τρόπους παραγωγής, γεγονός που επέτρεπε µια εµπειρική προσαρµογή της εργασίας στον άνθρωπο. Η σηµαντική τεχνολογική εξέλιξη κατά τον 20 ο αι., σηµαίνει βαθµιαία ανάπτυξη συστηµάτων παραγωγής όπου το κύριο βάρος δινόταν στην ανάπτυξη νέας τεχνολογίας την οποία οι εργαζόµενοι καλούνται να χρησιµοποιήσουν κάτω από συνθήκες που καθορίζουν άλλοι, µέσα σε οργανωτικές δοµές σχεδιασµένες από άλλους. Αποτέλεσµα αυτού ήταν να προκύψουν προβλήµατα αυξοµειώσεως της ποιότητας και ποσότητας της παραγωγής, καθώς και προβληµάτων υγείας στους εργαζόµενους (10). H εξέλιξη της εργονοµίας Κατά τη διάρκεια του 1 ου Παγκοσµίου πολέµου χρειάσθηκε µαζική παραγωγή όπλων µε τις λιγότερες δυνατές απώλειες σε ανθρώπινο εργατικό δυναµικό. Οι παραπάνω αναφερθείσες συνέπειες για την παραγωγικότητα και την υγεία των εργαζοµένων έγιναν τότε ιδιαίτερα αισθητές. Σε µια προσπάθεια επίλυσης τους δηµιουργήθηκε το 1915 η Επιτροπή Υγείας του Εργαζοµένου στα Πολεµοφόδια (Health of Munitions Worker s Committee) στην οποία συµπεριελαµβάνονταν φυσιολόγοι και ψυχολόγοι. Προς το τέλος του πολέµου η επιτροπή αυτή αναδιαµορφώθηκε σε Συµβούλιο Έρευνας Βιοµηχανικής Κόπωσης (Industrial Fatigue Research Board) µε κύριο στόχο την διεξαγωγή έρευνας για την κόπωση στην βιοµηχανία. Οι µελέτες αυτές συνέβαλλαν 4

5 πολύ στην κατανόηση της επίδρασης του εργασιακού περιβάλλοντος στην εκτέλεση της ανθρώπινης εργασίας. Το 1929 το συµβούλιο αυτό µετονοµάσθη Συµβούλιο Έρευνας Βιοµηχανικής Υγείας (Industrial Health Research Board), και διευρύνοντας τους στόχους του, άρχισε να διεξάγει έρευνες για τις γενικότερες συνθήκες απασχόλησης στη βιοµηχανία, τη διασφάλιση της υγείας των εργαζοµένων και την αποτελεσµατικότητα της παραγωγής. Με το ξέσπασµα του 2 ου Παγκοσµίου πολέµου τα οπλικά συστήµατα γίνονται ακόµα πιο περίπλοκα και τα προβλήµατα τόσο για την παραγωγή όσο και για την υγεία των εργαζοµένων επιτείνονται. Γίνεται έτσι σταδιακά επιτακτική η ανάγκη να ληφθούν συστηµατικά υπόψη οι ανθρώπινες προϋποθέσεις και τα όρια λειτουργίας του ανθρώπου κατά το σχεδιασµό και την οργάνωση της εργασίας, γεγονός που έδωσε ώθηση στην εξέλιξη της εργονοµίας (2). Στην Ευρώπη η εργονοµία ξεκίνησε µε εφαρµογές στο χώρο της βιοµηχανίας στη δεκαετία του 1950, όπου αξιοποιώντας πληροφορίες και γνώσεις από την εργοφυσιολογία, εµβιοµηχανική, ανθρωποµετρία και ψυχολογία επιδιώχθηκε αφενός η προαγωγή της παραγωγικότητας και αφετέρου η βελτίωση των εργασιακών συνθηκών. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες η σηµασία της εργονοµικής προσέγγισης για την υγεία, ασφάλεια και άνεση των εργαζοµένων είχε καθοριστική σηµασία για την εξέλιξη και καταξίωση της ως εφαρµοσµένη επιστήµη (4, 5). Στις ΗΠΑ η εργονοµία εξελίχθηκε κατά την προσπάθεια επίλυσης προβληµάτων του στρατού µετά τον 2 ο Παγκόσµιο πόλεµο. Υπήρχαν πολλά προβλήµατα σχεδιασµού κατά την χρήση περίπλοκου οπλικού εξοπλισµού, όπως αεροπλάνων, ραντάρ ή σταθµών υποβρύχιων ηχητικών εντοπιστών που κάποιες φορές προκαλούσαν ανθρώπινα λάθη µε βαρύτατες συνέπειες. Στον πόλεµο της Κορέας για παράδειγµα περισσότεροι πιλότοι σκοτώθηκαν κατά την διάρκεια της εκπαίδευσης παρά κατά τις στρατιωτικές δραστηριότητες. Για το λόγο αυτό το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στον καλύτερο σχεδιασµό συστηµάτων ελέγχου στις καµπίνες µε αποτέλεσµα να µειωθεί ο αριθµός των θανατηφόρων ατυχηµάτων κατά την εκπαίδευση των Πηγή: πιλότων. Με αυτό το δεδοµένο µεγάλο µέρος της έρευνας για την εργονοµία στις ΗΠΑ χρηµατοδοτήθηκε από το Υπουργείο Άµυνας µε αποτέλεσµα η αντίστοιχη βιβλιογραφία να είναι άµεσα επηρεασµένη από τα δεδοµένα της έρευνας για στρατιωτικούς σκοπούς. Αυτό δεν είναι απαραίτητα µειονέκτηµα καθόσον τα περισσότερα µοντέλα, θεωρητικά πλαίσια και αποτελέσµατα αυτής της έρευνας είναι εφαρµόσιµα και σε πολιτικά συστήµατα. Η εργονοµία στις ΗΠΑ αξιοποιώντας τη γνώση από επιστήµες όπως πειραµατική ψυχολογία και µηχανική συστηµάτων έδωσαν περισσότερο έµφαση στη µελέτη της ανθρώπινης ψυχολογίας και αντίληψης (5, 11). Παρά τις διαφορές που υπάρχουν πίσω από την εξέλιξη της εργονοµίας στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, οι δύο προσεγγίσεις σήµερα συγκλίνουν (γι αυτό και οι δύο όροι εργονοµία και ανθρώπινοι παράγοντες θεωρούνται πλέον συνώνυµοι). Τόσο οι εργονόµοι όσο και οι ειδικοί στους ανθρώπινους παράγοντες χρησιµοποιούν την ίδια 5

6 µεθοδολογία έρευνας και τις ίδιες εφαρµογές χωρίς αυτό να σηµαίνει βέβαια ότι δεν υπάρχουν διαφορές σε εθνικό επίπεδο (11). Ενώ κατά τον 2 ο Παγκόσµιο πόλεµο η εργονοµία ήταν αντικείµενο µόνο κάποιων εκατοντάδων ειδικών σε οπλικά συστήµατα, σήµερα απασχολεί πάνω από επαγγελµατίες εργονόµους τόσο στις αναπτυγµένες όσο και στις βιοµηχανικά αναπτυσσόµενες χώρες. Οι εργονόµοι αυτοί υποστηρίζονται από χιλιάδες επιστήµονες διαφόρων ειδικοτήτων που συµβάλλουν στην εξέλιξη του γνωστικού αντικειµένου της εργονοµίας, της µεθοδολογίας της εργονοµίας και της τεχνολογίας που την υποστηρίζει. Το πεδίο δράσης των εργονόµων σήµερα είναι ευρύτατο, εκτείνεται από τον σχεδιασµό απλών εργαλείων έως τον σχεδιασµό περίπλοκου εξοπλισµού, προγραµµάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών και εργασιακών χώρων (5). Ο σύγχρονος όρος της εργονοµίας υποδηλώνει τόσο ένα συγκεκριµένο γνωστικό αντικείµενο, όσο και συγκεκριµένες πρακτικές εφαρµογές αλλά και ένα επάγγελµα. Ως γνωστικό αντικείµενο λαµβάνει υπόψη της τα στοιχεία και τις βασικές αρχές όσον αφορά τα χαρακτηριστικά, τις ικανότητες και τους περιορισµούς του ανθρώπου κατά την αλληλεπίδραση του µε τις µηχανές, την εργασία και το περιβάλλον του. Για τη µελέτη των παραπάνω η εργονοµία αξιοποιεί γνώσεις από διάφορες επιστήµες, όπως π.χ. ανατοµία, ανθρωποµετρία, εφαρµοσµένη φυσιολογία, περιβαλλοντική ιατρική, ψυχολογία, κοινωνιολογία και τοξικολογία, καθώς και από τεχνικούς τοµείς, όπως είναι η µελέτη της βιοµηχανίας και η επιχειρησιακή έρευνα. Οι πρακτικές εφαρµογές της εργονοµίας αναφέρονται στη σύλληψη του σχεδιασµού των µηχανικών συστηµάτων, στον Πηγή: Ergonomie et prévention, INRS, καθορισµό των µεθόδων εργασίας και των συνθηκών περιβάλλοντος, µε σκοπό την ασφάλεια, άνεση και παραγωγικότητα των ανθρώπων χειριστών των µηχανηµάτων. Ως επάγγελµα τέλος η εργονοµία περιλαµβάνει µια σειρά από επιστήµονες και τεχνικούς διαφόρων ειδικοτήτων που ασχολούνται/µελετούν τον άνθρωπο στην εργασία του (1). Ο καθηγητής Brian Shackel, ο ιστορικός της ιεθνούς Ένωσης Εργονόµων, συνοψίζει την διεθνή εξέλιξη της εργονοµίας µε βάση την επικέντρωσης της σε διαφόρους τοµείς δραστηριότητας ως εξής: στη δεκαετία του 1950 είχαµε την στρατιωτική εργονοµία, στη δεκαετία του 1960 την βιοµηχανική εργονοµία, στη δεκαετία του 1970 την εργονοµία του καταναλωτή αγαθών και υπηρεσιών και στη δεκαετία του 1980 την εργονοµία των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Κατά τη δεκαετία του 1990 η εργονοµία επικεντρώθηκε στην αποκαλούµενη γνωστική εργονοµία µε ιδιαίτερη έµφαση στις εφαρµογές αυτής της προσέγγισης στη βιοµηχανία. Κατά την δεκαετία αυτή βλέπουµε, σύµφωνα µε τον Shackel και την σταδιακή ωρίµανση της εργονοµίας σε µια αυτόνοµη, σαφώς καθορισµένη ειδικότητα (11). 6

7 Ορισµός της εργονοµίας Αξίζει να επισηµανθεί ότι έχουν διατυπωθεί κάπου 130 ορισµοί της εργονοµίας και του συνώνυµου όρου της ανθρώπινοι παράγοντες (5). Θα αναφερθούν µόνο δύο, που φρονώ ότι είναι ενδεικτικοί της εξέλιξης της εργονοµίας κατά τα τελευταία 40 χρόνια. Η εργονοµία, γράφει ο Ελβετός Grandjean το 1963, είναι πολυεπιστήµη που περικλείει τη Φυσιολογία και την Ψυχολογία της εργασίας καθώς και την Ανθρωποµετρία και την Κοινωνιολογία του ανθρώπου στην εργασία. Ο στόχος της εφαρµογής της Εργονοµίας είναι η προσαρµογή των θέσεων εργασίας, των εργαλείων, των µηχανών, των ωραρίων και του περιβάλλοντος χώρου στις απαιτήσεις του ανθρώπου. Η πραγµατοποίηση αυτών των στόχων στον βιοµηχανικό χώρο, έχει ως αποτέλεσµα η εργασία να γίνεται πιο εύκολη και η απόδοση της ανθρώπινης προσπάθειας να αυξάνει (12). Πηγή: Μοντέρνοι Καιροί, Τσάρλι Τσάπλιν. Εργονοµία, λέει η ιεθνής Ένωση Εργονόµων το 2000, είναι η επιστήµη που ασχολείται µε τη µελέτη της αλληλεπίδρασης µεταξύ των εργαζοµένων ανθρώπων και των υπολοίπων στοιχείων ενός συστήµατος εργασίας, η οποία εφαρµόζει θεωρητικές αρχές, δεδοµένα και µεθόδους για τον σχεδιασµό της εργασίας, µε στόχο την προαγωγή της υγείας των εργαζοµένων και την βελτιστοποίηση της συνολικής απόδοσης του συστήµατος. Οι εργονόµοι συµβάλλουν στον προγραµµατισµό, σχεδιασµό και αξιολόγηση των εργασιών, των προϊόντων, της οργάνωσης, των εργαλείων, των διαµεσολαβητών ανθρώπου µηχανής, του εργασιακού περιβάλλοντος και γενικότερα των συστηµάτων, µε στόχο να τα καταστήσουν συµβατά µε τις ανάγκες, δυνατότητες και περιορισµούς του ανθρώπου (13). Όπως γίνεται αντιληπτό ενώ η κύρια επιδίωξη της εργονοµίας παραµένει η ίδια κατά την πάροδο των τελευταίων δεκαετιών προσαρµογή της εργασίας στον άνθρωπο η εργονοµική προσέγγιση σήµερα εµπεριέχει ευρύτερη έννοια της υγείας των εργαζοµένων προαγωγή της υγείας καθόσον παρεµβαίνει ήδη στο στάδιο σχεδιασµού και προγραµµατισµού της εργασίας και των εργασιακών µεθόδων. Σκοπός και στόχοι της εργονοµίας Σκοπός της εργονοµίας είναι να διασφαλισθεί ότι το εργασιακό περιβάλλον είναι εναρµονισµένο µε τα εργασιακά καθήκοντα του εργαζοµένου. Όσο ευνόητο και να ακούγεται αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο να πραγµατοποιηθεί για πολλούς λόγους. Ο άνθρωπος είναι ευέλικτος και προσαρµόσιµος αλλά υπάρχουν πολύ µεγάλες διαφορές σε ατοµικό επίπεδο. ιαφορές σε επίπεδο όπως αυτό του φυσικού µεγέθους και της µυϊκής δύναµης είναι προφανείς, άλλες όµως όπως διαφορές σε επίπεδο πολιτισµικό ή επίπεδο δεξιοτήτων προσδιορίζονται δυσκολότερα. Με δεδοµένη αυτή την πολυπλοκότητα η λύση που προτείνεται είναι να δηµιουργηθεί µια ευπροσάρµοστη κατάσταση στα πλαίσια της οποίας ο άνθρωπος να µπορεί να 7

8 βελτιστοποιήσει τον τρόπο εκτέλεσης των εργασιακών του καθηκόντων. Για να επιτευχθεί αυτός ο σκοπός είναι απαραίτητο να υιοθετηθεί µια συστηµατική προσέγγιση βάσει της οποίας θα τεθούν επί µέρους στόχοι οι οποίοι να είναι µετρήσιµοι για να είναι εφικτός και ο έλεγχος επίτευξης τους. Οι στόχοι αυτοί θα µπορούσαν να είναι: Ασφάλεια και υγεία Οι στόχοι της ασφάλειας και υγείας των εργαζοµένων είναι βέβαια αδιαµφισβήτητοι. Η δυσκολία εδώ έγκειται στο γεγονός ότι οι στόχοι αυτοί δεν µπορούν να µετρηθούν άµεσα: η επίτευξη τους εκτιµάται περισσότερο από την απουσία τους παρά από την ύπαρξη τους. Όσον αφορά την υγεία, είναι απαραίτητο να γίνονται επιδηµιολογικές µελέτες για να προσδιορίζονται και να καταµετρούνται οι παράγοντες κινδύνου. Η ασφάλεια µπορεί να µετρηθεί πιο άµεσα µέσω της καταγραφής του είδους και της συχνότητας των ατυχηµάτων. Υπάρχουν βέβαια προβλήµατα τόσο στο να ορισθούν τα διάφορα είδη ατυχηµάτων όσο και στο να προσδιορισθούν οι αιτίες που τα προκαλούν και συχνά δεν µπορεί να συσχετισθεί το είδος του ατυχήµατος µε τη σοβαρότητα της βλάβης που προκαλείται. Eχουν συγκεντρωθεί παρόλα ταύτα τα τελευταία 50 χρόνια, πολλά στοιχεία όσον αφορά την ασφάλεια και την υγεία Πηγή: Μοντέρνοι Καιροί, Τσάρλι Τσάπλιν. των εργαζοµένων που µπορούν να αξιοποιηθούν τόσο για την τη δηµιουργία νοµοθετικού πλαισίου όσο και για τη δηµιουργία κατευθυντήριων γραµµών για την προαγωγή της υγείας και ασφάλειας των εργαζοµένων. Παραγωγικότητα και αποτελεσµατικότητα Στη βιοµηχανία είναι σχετικά εύκολο να µετρηθεί η παραγωγικότητα ενώ η αποτελεσµατικότητα είναι έννοια περισσότερο πολύπλευρη και δυσκολότερα µετρήσιµη. Για να έχει νόηµα η µέτρηση της αποτελεσµατικότητας θα πρέπει να προσδιορισθεί επακριβώς σε ένα σαφώς καθορισµένο πλαίσιο. Αξιοπιστία και ποιότητα Σε συστήµατα υψηλής τεχνολογίας (για παράδειγµα σε διυλιστήρια, ή σταθµούς παραγωγής ενέργειας) η κύρια µέτρηση αφορά την αξιοπιστία του συστήµατος και όχι την παραγωγικότητα. Η ποιότητα σχετίζεται µε την αξιοπιστία αλλά είναι δύσκολη η µέτρηση της. Ικανοποίηση από την εργασία και προσωπική εξέλιξη Αναγνωρίζοντας την σηµασία παραµέτρων όπως αυτές των προσωπικών πεποιθήσεων και αξιών στον άνθρωπο εργαζόµενο, πρέπει να καταβάλλεται προσπάθεια κατά τον σχεδιασµό και την οργάνωση της εργασίας, να διασφαλισθεί η ικανοποίηση από την εργασία. Οι σκέψεις, απόψεις και αντιλήψεις των ανθρώπων που εκτελούν την εργασία αποτελούν σηµαντικά στοιχεία που θα πρέπει να ληφθούν υπόψιν κατά την οργάνωση της εργασίας. Η ικανοποίηση από την εργασία µπορεί εν µέρει να µετρηθεί µε βάση παραµέτρους όπως για παράδειγµα η αυτονοµία του εργαζόµενου κατά την εκτέλεση της εργασίας. Όταν η αρχή της προσωπικής εξέλιξης του εργαζόµενου, ενσωµατωθεί 8

9 επιτυχώς στην οργάνωση της εργασίας, µπορεί να βελτιώσει όλες τις πλευρές της επίδοσης του ανθρώπου. Με δεδοµένο ότι ο ανθρώπινος παράγων έχει πρωταρχική σηµασία σε κάθε εργασιακή δραστηριότητα, είναι καθοριστικό να λαµβάνονται συστηµατικά υπόψη οι ανάγκες, οι δυνατότητες και οι περιορισµοί του (4). Συνοψίζοντας, ο σκοπός της εργονοµίας είναι η βελτίωση του εργασιακού περιβάλλοντος, των εργασιακών συνθηκών και της εκτέλεσης των εργασιακών καθηκόντων. ιατυπωµένο διαφορετικά είναι ο σχεδιασµός ή επανασχεδιασµός των στοιχείων που διαµορφώνουν ένα εργασιακό/παραγωγικό σύστηµα, ώστε οι συνθήκες εργασίας να βελτιστοποιούνται µε την προσαρµογή τους στα βιολογικά, φυσιολογικά, ψυχολογικά και κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου (10). Μυοσκελετικές παθήσεις που σχετίζονται µε την εργασία Όπως προανεφέρθηκε ένας από τους κύριους λόγους που κατέστησαν την εργονοµία αναγκαία ήταν οι συνέπειες στην υγεία των εργαζοµένων από την µη προσαρµογή της εργασίας στον άνθρωπο. Οι συνέπειες αυτές εµφανίσθηκαν µε την µορφή διαφόρων παθήσεων, κυρίως µυοσκελετικών σε όλες σχεδόν τις αναπτυγµένες χώρες µετά την βιοµηχανική επανάσταση. Πρόκειται για παθήσεις που καλύπτουν ευρύ φάσµα ασθενειών και αφορούν το σκελετό, τις αρθρώσεις, τους µύες και το µέρος εκείνο του νευρικού συστήµατος που ελέγχει το µυϊκό σύστηµα (14). Αν και έχουν επισηµανθεί σχετικά πρόσφατα, δεν είναι καινούργια νοσολογική οντότητα. Ο πρώτος που κατέγραψε την ύπαρξη τους στο εργασιακό περιβάλλον είναι ο Bernadino Ramazzini, που θεωρείται σήµερα ο θεµελιωτής της Ιατρικής της εργασίας (15). Στο κλασσικό έργο του Οι ασθένειες των εργατών ο Ramazzini παρατηρώντας τους εργασιακούς χώρους, συζητώντας µε τους εργάτες και συσχετίζοντας τη συµπτωµατολογία που παρουσίαζαν µε την έκθεση τους σε διάφορους παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος, προσδιόρισε µε σαφήνεια τη σχέση µεταξύ του τρόπου που οι ασθενείς του χρησιµοποιούσαν το σώµα τους κατά την εργασία και των συµπτωµάτων που παρουσίαζαν. Κατά τη γνώµη µου γράφει ο Πηγή: Ramazzini, B. Οι ασθένειες των εργατών, Γ. Ντουνιάς ΕΛ.ΙΝ.Υ.Α.Ε., Πηγή: De Morbis Artficum. Om arbetares sjukdomar. Arbetsmiljöforlaget/Bertil Delin, 1991 Ramazzini το 1713, δύο είναι οι αιτίες που προκαλούν τις ποικίλες και σοβαρές ασθένειες των εργατών...η πρώτη και σοβαρότερη αιτία αφορά τις ιδιότητες των χρησιµοποιούµενων ουσιών...η δεύτερη αφορά εκείνες τις βίαιες κινήσεις και τις αφύσικες ενέργειες που προκαλούν ανωµαλίες στη δοµή του σώµατος, τέτοιες που µε τον καιρό επέρχονται σοβαρές ασθένειες (15, σ. 67). Ο Ramazzini κατέγραψε µε ακρίβεια τις πιθανές αιτίες και τις µακροπρόθεσµες συνέπειες από την έκθεση σε χηµικές ουσίες, τοξίνες, στρεσογόνα καθήκοντα ή επίπονες στάσεις εργασίας. Ήδη στις αρχές του 18 ου αι. προσδιόρισε ότι παρατεταµένη καθιστική εργασία, ακατάπαυστη κίνηση του χεριού, ένταση/κούραση του µυαλού, καθώς και βίαιες και άτακτες 9

10 κινήσεις ήταν παράγοντες καθοριστικής σηµασίας για την ανάπτυξη µυοσκελετικών παθήσεων. Στα µέσα του 20 ου αι. οι µυοσκελετικές παθήσεις εµφανίσθηκαν µε τη µορφή επιδηµίας σε διάφορες χώρες τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αµερική, Αυστραλία, Ιαπωνία. Στη Β. Αµερική αναφέρονται ως πάθηση συσσωρευτικού τραύµατος (Cumulative Trauma Disorder) στην Αυστραλία και το Η. Βασίλειο είναι γνωστές ως κακώσεις των άκρων που προέρχονται από επαναλαµβανόµενη καταπόνηση (Repetitive Strain Injuries) καθώς και ως σύνδροµο υπερβολικής επαγγελµατικής δραστηριότητας (Occupational Overuse Syndrome), στην Ιαπωνία αναφέρονται ως αυχενοβραχιόνιο σύνδροµο (Cervicobrachial Syndrome) και τέλος στις Σκανδιναβικές χώρες ως παθήσεις µυοσκελετικής καταπόνησης (Belastningssjukdomar). Οι διαφορές αυτές της ονοµασίας στις διάφορες χώρες αντανακλούν και τη διαφορετική θεώρηση που αναπτύχθηκε γύρω από αυτές τις παθήσεις σε διάφορα σηµεία του πλανήτη. Υπήρξαν διαφορετικές αντιλήψεις όσον αφορά τα αίτια που τις προκαλούν µε αποτέλεσµα αφενός η έρευνα να εστιασθεί σε διαφορετικά σηµεία και αφετέρου τα µέτρα που ελήφθησαν για την αντιµετώπιση τους να διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Αποτέλεσµα αυτών των διαφορετικών αντιλήψεων είναι να έχουµε σήµερα µια σχετικά πολύπλευρη εικόνα για τις αιτίες που προκαλούν τις µυοσκελετικές παθήσεις και του τρόπου πρόληψης και αντιµετώπισης τους (16). Ο πλέον δόκιµος όρος σήµερα γι αυτές τις παθήσεις είναι «Μυοσκελετικές παθήσεις που σχετίζονται µε την εργασία», καθόσον έχουµε πλέον σαφείς ενδείξεις ότι οι επαγγελµατικοί παράγοντες αποτελούν µέρος της πολυδιάστατης αιτιολογίας για την εµφάνισή τους (17). Σύµφωνα δε µε το Σκανδιναβικό Συµβούλιο Υπουργών οι παθήσεις αυτές µπορεί ή να έχουν προκληθεί από την εργασία ή να προέρχονται από άλλη αιτία αλλά να επιδεινώνονται από την ίδια την εργασία. Ο όρος περιλαµβάνει όλων των ειδών τις παθήσεις από ήπιες παροδικές ενοχλήσεις µέχρι ενοχλήσεις που οδηγούν σε ανικανότητα για το υπόλοιπο της ζωής (19). Τα κύρια χαρακτηριστικά των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία είναι: Η αιτιολογία τους περιλαµβάνει φυσικούς, ψυχοκοινωνικούς, καθώς και οργανωτικούς εργασιακούς παράγοντες. Η σχετική συµµετοχή του κάθε παράγοντα ξεχωριστά δεν έχει ακόµα προσδιορισθεί. Σχετίζονται µε την ένταση, συχνότητα και διάρκεια της έκθεσης σε εργονοµικούς κινδύνους. Ο κίνδυνος για πάθηση εξαρτάται από το βαθµό της έκθεσης σε αυτούς τους παράγοντες και από τις προϋποθέσεις του ατόµου. Σε εργασίες στις οποίες συνυπάρχουν πολλοί παράγοντες κινδύνου υπάρχει µεγαλύτερη πιθανότητα να προκληθούν τέτοιου είδους παθήσεις. Η συµπτωµατολογία τους µπορεί να περιλαµβάνει τόσο αντικειµενικά σηµεία όσο και µη ειδικά συµπτώµατα όπως αυτό του πόνου. Οι παθήσεις αυτές αναπτύσσονται ύπουλα. Μπορεί να εµφανισθούν µετά από πάροδο µηνών ή και χρόνων. Αποκαθίστανται αργά. Ενδεχοµένως να χρειάζονται µεγάλο χρόνο ανάρρωσης. Μπορεί να µειώσουν τόσο την αποδοτικότητα όσο και την αίσθηση ικανοποίησης από την εργασία (16). 10

11 Πρόσφατα στατιστικά στοιχεία Σε µελέτη της Eurostat το 1995 κατ εντολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, µε στόχο την ανάπτυξη µεθοδολογίας για απόκτηση συγκρίσιµων δεδοµένων για τις επαγγελµατικές παθήσεις στην Ε. Ε., οι µυοσκελετικές παθήσεις αναφέρονται στις 10 περισσότερο συχνές παθήσεις στην Ε.Ε. Συγκεκριµένα αναφέρονται οι εξής παθήσεις από τον ευρωπαϊκό κατάλογο των επαγγελµατικών ασθενειών κατά σειρά συχνότητας εµφάνισης: παράλυση των νεύρων λόγω πίεσης, οστεοαρθρικές ασθένειες των χεριών και των καρπών που προκαλούνται από µηχανικές δονήσεις, αγγειονευρωτικές ασθένειες που προκαλούνται από µηχανικές δονήσεις, και ασθένειες των περιαρθρικών θυλάκων λόγω πίεσης (21). Το 2000, το Ευρωπαϊκό Ίδρυµα για τη Βελτίωση των Συνθηκών ιαβίωσης και Εργασίας, πραγµατοποίησε την τρίτη του ευρωπαϊκή έρευνα, µε ερωτήσεις που έθεσε σε εργαζόµενους µέσω προσωπικών συνεντεύξεων, σχετικά µε τις συνθήκες εργασίας τους (22). Η έρευνα του 2000 αποκαλύπτει ότι οι µυοσκελετικές παθήσεις παρουσιάζουν αύξηση σε σχέση µε τα στοιχεία των προηγούµενων ερευνών του 1995 και 1990: ένας στους τρεις εργαζόµενους ανέφερε ότι υποφέρει από πόνους στη ράχη (33%) και άγχος (28%), ενώ ένας σχεδόν στους τέσσερις ανέφερε µυαλγία στον αυχένα και στους ώµους (23%). Η ίδια έρευνα αποκαλύπτει ότι και οι παραπάνω αναφερόµενοι κίνδυνοι, που σχετίζονται µε τις µυοσκελετικές παθήσεις παρουσιάζουν αύξηση σε σχέση µε τα στοιχεία του 1995 και Περίπου το µισό των ερωτηθέντων για παράδειγµα (47%), δήλωσε το 2000 ότι η στάση του κατά την εργασία είναι επώδυνη ή κουραστική, ενώ το 1990 το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 43%. Το 2000, το 37% των ερωτηθέντων εκτίθεται σε χειρωνακτική διακίνηση φορτίων ενώ το 1990 το ποσοστό ανερχόταν στο 31%. Η έκθεση σε διαφόρους παράγοντες φυσικού περιβάλλοντος που προκαλούν άγχος και σωµατική καταπόνηση (θόρυβος, κραδασµοί επικίνδυνες ουσίες, ζέστη, κρύο, κλπ), παραµένουν συνήθη φαινόµενα και το 2000, όπως ήταν το 1990 και το Το ποσοστό των εργαζοµένων που εκτίθενται σε αυτούς τους κινδύνους παραµένει υψηλό. To 57% δηλώνει ότι εκτελεί επαναλαµβανόµενες κινήσεις. Το 2000 το 32% των εργαζοµένων δηλώνει ότι εκτελεί επαναλαµβανόµενα καθήκοντα χρόνου µικρότερου των 10 λεπτών και το 22% χρόνου µικρότερου του 1 λεπτού. Υπάρχει στενή συσχέτιση µεταξύ µυοσκελετικών παθήσεων και χαρακτηριστικών οργάνωσης της εργασίας όπως οι επαναλαµβανόµενες κινήσεις (βλ. Πιν. 1). 11

12 Πίνακας 1: Προβλήµατα υγείας που σχετίζονται µε επαναλαµβανόµενες κινήσεις (%) % Πόνοι στην πλάτη Μυϊκοί πόνοι στον αυχένα και στους ώµους Μυϊκοί πόνοι στα άνω άκρα Μυϊκοί πόνοι στα κάτω άκρα Επαναλαµβαν όµενες κινήσεις Μη επαναλαµβαν όµενες κινήσεις Μέσος όρος Από τα περισσότερο εντυπωσιακά ευρήµατα της έρευνας είναι η εντατικοποίηση της εργασίας. Η ένταση της εργασίας αυξήθηκε κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, και το 2000 περισσότεροι από τους µισούς εργαζόµενους δήλωσαν ότι εργάζονταν µε ταχύτατο ρυθµό (56%) ή µε πιεστικές προθεσµίες (60%) κατά τη διάρκεια του ενός τετάρτου του χρόνου εργασίας τους. Επιπλέον, το 21% του συνόλου των εργαζοµένων δήλωσαν ότι δεν διαθέτουν αρκετό χρόνο για να εκτελέσουν την εργασία τους. Υπάρχει στενή συσχέτιση µεταξύ της έντασης της εργασίας, των µυοσκελετικών παθήσεων και των εργατικών ατυχηµάτων (βλ. Πίν 2 και 3). Πίνακας 2: Προβλήµατα υγείας που σχετίζονται µε ταχύτατους ρυθµούς εργασίας (%) % Πόνοι στην πλάτη Άγχος Μυϊκοί πόνοι στον αυχένα και στους ώµους Κακώσεις Συνεχής εργασία σε ταχύ ρυθµό Ποτέ εργασία σε ταχύ ρυθµό Πίνακας 3: Προβλήµατα υγείας που σχετίζονται µε εργασία που εκτελείται υπό πιεστικές προθεσµίες (%) % Πόνοι στην πλάτη Άγχος Μυϊκοί πόνοι στον αυχένα και στους ώµους Κακώσεις Συνεχής εργασία υπό πιεστικές προθεσµίες Ποτέ εργασία υπό πιεστικές προθεσµίες

13 Το κόστος των µυσοκελετικών παθήσεων ως ποσοστό του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (ΑΕΠ) Εκτιµάται ότι στην Βρετανία το συνολικό κόστος των µυσοκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία ανά έτος ήταν το 1995/ δισ.στερλίνες, ποσό το οποίο αντιστοιχεί στο του ΑΕΠ της Βρετανίας. Το κόστος ανικανότητας προς εργασία το 1995 εξαιτίας των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία στις Κάτω Χώρες εκτιµάται σε 4,823 εκατ. Ολλανδ. Φιορ., ποσό το οποίο αντιστοιχεί στο 37% του συνολικού κόστους για ανικανότητα για εργασία. Στη Γερµανία οι συνολικές απώλειες εξαιτίας των µυσοκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία αγγίζει το 0,61% του ΑΕΠ. Στη Φιλανδία το συνολικό κοινωνικο-οικονοµικό κόστος των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία εκτιµήθηκε το 1996 στο ποσό των 5,700 εκατ. Φιλανδικών µάρκων, ποσοστό 1% περίπου του ΑΕΠ. Στη ανία το κοινωνικο-οικονοµικό κόστος των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία εκτιµήθηκε το 1992 στο 1,150 εκατ. ECU, το οποίο αντιστοιχεί στο 31% περίπου του συνολικού ποσού (23). Η αναγνώριση των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση Από τα πρωτεύοντα σήµερα προβλήµατα στην αντιµετώπιση των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία αποτελεί το θέµα της αναγνώρισης τους ως επαγγελµατική πάθηση. Ευρωπαϊκά Ινστιτούτα όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η τριµερής Συµβουλευτική Επιτροπή για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία, ο Ευρωπαϊκός Οργανισµός για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τυποποίησης έχουν δραστηριοποιηθεί για την αναγνώριση των µυοσκελετικών παθήσεων στην Ευρώπη. Στις 22 Μαΐου 1990 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατάρτισε ευρωπαϊκό κατάλογο επαγγελµατικών ασθενειών (90/326/ΕΟΚ), µε την προτροπή να υιοθετηθεί επίσηµα από τα κράτη µέλη. Στον κατάλογο αυτό οποίο περιλαµβάνονται οι παρακάτω µυοσκελετικές παθήσεις: Οστεοαρθρικές ασθένειες των χεριών και των καρπών που προκαλούνται από µηχανικές δονήσεις Ασθένειες των περιαρθρικών θυλάκων λόγω πίεσης Ασθένειες που οφείλονται σε υπερένταση των τενόντιων ελύτρων Ασθένειες που οφείλονται σε υπερένταση του ενδοτενοντίου Ασθένειες που οφείλονται σε υπερένταση των µυϊκών και τενόντιων καταφύσεων Βλάβες του µηνίσκου ύστερα από εκτεταµένες περιόδους εργασίες σε γονατιστή θέση ή ανακούρκουδα Παράλυση των νεύρων λόγω πίεσης (24). 13

14 Από τον Σεπτέµβριο του 2003 υφίσταται νέα σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής η οποία αντικαθιστά την προηγούµενη (90/326/ΕΟΚ). Η παρούσα σύσταση της Ε.Ε συνιστά στα κράτη µέλη να εισάγουν το συντοµότερο δυνατό στις νοµοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις τους σχετικά µε τις ασθένειες που επιστηµονικά αναγνωρίζονται ως επαγγελµατικές τον νέο ευρωπαϊκό κατάλογο. Στον νέο αυτό κατάλογο έχουν προστεθεί οι εξής µυοσκελετικές παθήσεις: Προεπιγονατική και υποεπιγονατική θυλακίτιδα Ωλεκρανική θυλακίτιδα Θυλακίτιδα του ώµου Σύνδροµο του καρπιαίου σωλήνα. Στον συµπληρωµατικό επίσης κατάλογο ασθενειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις οποίες υπάρχει υποψία ότι είναι επαγγελµατικής προέλευσης, οι οποίες θα πρέπει να αποτελούν αντικείµενο δήλωσης, και των οπίων η εγγραφή στον προηγούµενο κατάλογο ενδέχεται να εξεταστεί στο µέλλον, περιλαµβάνονται και οι " ισκοπάθειες της ραχιαίας και οσφυϊκής σπονδυλικής στήλης, προκαλούµενες από επανειληµµένες κατακόρυφες δονήσεις ολοκλήρου του σώµατος" (25). Αξίζει τέλος να επισηµανθεί ότι στις 20 Ιουνίου του 2000 το ιεθνές Γραφείο Εργασίας συµπεριέλαβε στην σύσταση του για Κατάλογο Επαγγελµατικών Παθήσεων και τις µυοσκελετικές παθήσεις. Συγκεκριµένα ως Επαγγελµατικές Μυοσκελετικές Παθήσεις ορίζονται οι εξής: "Μυοσκελετικές παθήσεις που προκαλούνται από συγκεκριµένες εργασιακές δραστηριότητες ή από εργασιακό περιβάλλον όπου υφίστανται ειδικοί παράγοντες κινδύνου. Παραδείγµατα τέτοιων δραστηριοτήτων ή περιβάλλοντος περιλαµβάνουν: Ταχεία ή επαναλαµβανόµενη κίνηση Προσπάθεια που απαιτεί µυϊκή δύναµη Συγκέντρωση υπερβολικής µηχανικής δύναµης Επίπονες στάσεις εργασίας όνηση Πηγή: Ergonomie. Erfolgsfaktor fur jedes Unternehmen, SuvaPro, Κρύο περιβάλλον µπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο (26). Έχουν καταβληθεί σηµαντικές προσπάθειες από τα κράτη µέλη για αποδοχή των διατάξεων της σύστασης 90/326/ΕΟΚ της Επιτροπής της 22ας Μάιου 1990 (COM(96) 454 τελικό). Υπάρχουν ελπιδοφόρα µηνύµατα από διάφορες χώρες, µηνύµατα που καταδεικνύουν το πόσο αποτελεσµατική µπορεί να είναι και η παρέµβαση των εργατικών συνδικάτων. Στη ανία για παράδειγµα, αναγνωρίσθηκαν πρόσφατα ως επαγγελµατικές παθήσεις στους χειριστές ραπτοµηχανών οι κακώσεις στον αυχένα και στους ώµους. Ανάλογα, στην Ιαπωνία αναγνωρίσθηκε ως επαγγελµατική πάθηση η παραµόρφωση των αρθρώσεων των δακτύλων στο προσωπικό των µαγειρείων. Είναι αναµφισβήτητα θετικό γεγονός τόσο η αύξηση του αριθµού των αναγνωρισµένων κακώσεων από µυοσκελετική καταπόνηση όσο και των αποζηµιώσεων που 14

15 καταβλήθηκαν τα τελευταία χρόνια γι αυτό το λόγο σε διάφορες χώρες όπως στις ΗΠΑ, την Αυστραλία, τη ανία, το Η. Βασίλειο (27). Σε πρόσφατη ευρωπαϊκή µελέτη που αφορούσε τις διαδικασίες υποβολής αίτησης για αναγνώριση και αποζηµίωση των επαγγελµατικών παθήσεων σε 13 κράτη µέλη της Ε.Ε, αναφέρεται ότι ο µεγαλύτερος αριθµός αιτήσεων για αναγνώριση παθήσεων κατά τα έτη αφορούσε τις µυοσκελετικές παθήσεις (28). Η αναγνώριση των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία στην Ελλάδα Στη χώρα µας η αναγνώριση και η ακόλουθη αποζηµίωση της αποκαλούµενης «επαγγελµατικής νόσου» υπάγεται στο άρθρο 40 του Κανονισµού του Ι.Κ.Α., ΦΕΚ 132/ Στον κατάλογο αυτό των επαγγελµατικών ασθενειών περιλαµβάνονται οι εξής µυοσκελετικές παθήσεις που οφείλονται σε επαγγελµατική έκθεση: Νόσοι εκ µεταβολών της ατµοσφαιρικής πιέσεως Παθήσεις οφειλόµεναι εις µηχανικάς δονήσεις Επαγγελµατικός σπασµός Βλάβαι µηνίσκων των µεταλλωρύχων Απόσπασις εξ υπερφορτώσεως των ακανθωδών αποφύσεων. Πέραν τούτου µια σειρά νοµοθετήµατα µε τα οποία η χώρα µας έχει εναρµονισθεί µε βασικές Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφορούν την εκτίµηση των βλαπτικών παραγόντων στο εργασιακό περιβάλλον, τον ιατρικό έλεγχο και την ενηµέρωση των εργαζοµένων: Ν. 1568/85 «Υγιεινή και Ασφάλεια των εργαζοµένων», ΦΕΚ 177/Α/85, Π.. 395/94 «Εξοπλισµός εργασίας», ΦΕΚ 220/Α/94, Π.. 397/94 «Χειρωνακτική διακίνηση φορτίων» ΦΕΚ 221/Α/94, Π.. 398/94 «Οθόνες Οπτικής Απεικόνισης», ΦΕΚ 221/Α/94, Π.. 16/96 «Χώροι εργασίας» ΦΕΚ 10/Α/96, Π.. «Βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας» ΦΕΚ 11/Α/96. Κατά γενική οµολογία οι µυοσκελετικές παθήσεις, αλλά και γενικότερα οι επαγγελµατικές παθήσεις δεν καταγράφονται στην Ελλάδα (29). Σηµαντική προτεραιότητα ως εκ τούτου για την Ελλάδα θα πρέπει να είναι η σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της 19ης Σεπτεµβρίου 2003, για δήλωση όλων των περιστατικών επαγγελµατικών ασθενειών για να καταστούν σταδιακά συµβατές οι στατιστικές των επαγγελµατικών ασθενειών µε τον προτεινόµενο ευρωπαϊκό κατάλογο, έτσι ώστε για κάθε περιστατικό επαγγελµατικής ασθένειας να υπάρχουν πληροφορίες ως προς τον παράγοντα ή το αίτιο που την προκάλεσε, την ιατρική διάγνωση και το φύλο του ασθενούς (25). Παράγοντες κινδύνου των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία Ποιες αιτίες προκαλούν µυοσκελετικές παθήσεις που σχετίζονται µε την εργασία; Υπάρχει πλέον οµοφωνία όσον αφορά τους παράγοντες που µπορούν να ενοχοποιηθούν 15

16 για την πρόκληση των µυοσκελετικών παθήσεων. Οι παράγοντες αυτοί καλούνται εργονοµικοί κίνδυνοι. Ως εργονοµικοί κίνδυνοι θεωρούνται οι παράγοντες που προκαλούν σωµατική καταπόνηση καθώς και οι συνθήκες του χώρου εργασίας που θέτουν σε κίνδυνο το µυοσκελετικό σύστηµα του εργαζόµενου µέσω τραυµατισµού ή πάθησης Πιο συγκεκριµένα, εργονοµικοί κίνδυνοι είναι οι µονότονα επαναλαµβανόµενες κινήσεις, οι κινήσεις που απαιτούν δύναµη, οι δονήσεις, οι ακραίες θερµοκρασίες, καθώς και οι άβολες/επίπονες στάσεις εργασίας εξαιτίας: ακατάλληλα σχεδιασµένου εξοπλισµού, εργαλείων και εργασιακού χώρου καθώς και ακατάλληλων µεθόδων εργασίας. Στους εργονοµικούς κινδύνους περιλαµβάνονται επίσης διάφοροι Πηγή: Η Ευρώπη καταπονείται, ΤUTB, οργανωτικοί παράγοντες, όπως: υπερβολικός ρυθµός εργασίας, εργασία µε µη ελεγχόµενο ή προκαθορισµένο ρυθµό (π.χ. γραµµή παραγωγής), υπερβολική διάρκεια εργασίας, εργασία σε βάρδιες, µη ισορροπηµένη αναλογία εργασίας και ξεκούρασης, περιορισµός των κινήσεων κατά την εργασία και περιορισµός του εργαζοµένου σ ένα χώρο εργασίας χωρίς επαρκείς περιόδους ξεκούρασης, ηλεκτρονικός έλεγχος κατά την εργασία, µονότονη εργασία (σ. 19, 20). Τα µέτρα που πρέπει να ληφθούν για την πρόληψη και αντιµετώπιση των παραπάνω εργασιακών παραγόντων κινδύνου προσδιόρισαν Ερευνητές του Εθνικού Ιδρύµατος για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια των ΗΠΑ και είναι τα εξής: Παράγοντας κινδύνου 1: Επαναληπτικότητα Λύσεις: Αναφέρονται ενδεικτικά η χρήση µηχανικών βοηθηµάτων, η διεύρυνση των εργασιών µε την προσθήκη περισσότερο ανόµοιων µεταξύ τους δραστηριοτήτων, αυτοµατοποίηση συγκεκριµένων εργασιών, η εργασία εκ περιτροπής, η αύξηση του χρόνου διαλείµµατος, η οµοιόµορφη κατανοµή της εργασίας σε κάθε βάρδια, η αναδιάρθρωση της εργασίας. Παράγοντας κινδύνου 2: Μηχανική φόρτιση Λύσεις: Αναφέρεται ενδεικτικά η µείωση του βάρους εργαλείων/κιβωτίων και εξαρτηµάτων, η αύξηση τριβής µεταξύ χειρολαβών και χεριού, η βελτίωση του σχήµατος και του µεγέθους χειρολαβών, η βελτίωση του µηχανικού οφέλους, κατάλληλα γάντια, η χρήση προστατευτικών µέσων κλπ. Πηγή: Κωνσταντινούπολη, καρτ-ποστάλ εποχής. Παράγοντας κινδύνου 3: Στάση εργασίας Λύσεις: Αναφέρεται ενδεικτικά η προσαρµογή της εργασίας ώστε να µειώνονται οι αφύσικες και άβολες/επίπονες στάσεις εργασίας, η µετακίνηση του εργαζόµενου πιο κοντά στο αντικείµενο εργασίας ή το αντίθετο ώστε να αποφεύγονται οι άβολες στάσεις, ο κατάλληλος σχεδιασµός εργαλείων κλπ. 16

17 Παράγοντας κινδύνου 4: Κραδασµοί Λύσεις: Αναφέρεται ενδεικτικά η επιλογή εργαλείων µε τους λιγότερους κραδασµούς/δονήσεις, η χρήση µηχανικών βοηθηµάτων, η χρήση µονωτικών εργαλείων η αποσβεστήρων των δονήσεων, η ρύθµιση της ταχύτητας λειτουργίας των εργαλείων που προκαλούν δονήσεις κλπ. Παράγοντας κινδύνου 5: Ψυχοκοινωνικές πιέσεις Λύσεις: Αναφέρεται ενδεικτικά η διεύρυνση των καθηκόντων των εργαζοµένων, ο µεγαλύτερος έλεγχος του τρόπου εργασίας από τον ίδιο τον εργαζόµενο, µικρά διαλείµµατα, η ελαχιστοποίηση της εντατικής εργασίας, η κατάργηση ελέγχου µέσω ηλεκτρονικών οργάνων (20). Πρόληψη των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία Ένα σωστό πρόγραµµα εργονοµίας για την πρόληψη των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία αποτελείται σύµφωνα µε Ερευνητές του Εθνικού Ιδρύµατος για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια των Η από τα εξής δοµικά στοιχεία: 1) Ανάλυση του χώρου εργασίας (αξιολόγηση του χώρου εργασίας και των ανθρώπινων ικανοτήτων) 2) Περιορισµός του επαγγελµατικού κινδύνου (εργονοµική προσαρµογή εργαλείων, εξοπλισµού, οργανωτικές/διοικητικές αλλαγές, χρήση προστατευτικού εξοπλισµού) 3) Παρακολούθηση της υγείας των εργαζοµένων για την καταγραφή και παρακολούθηση των µυοσκελετικών παθήσεων που προκύπτουν από την εργασία 4) Ιατρική παρακολούθηση (πρόωρη αναφορά µυοσκελετικών παθήσεων, άµεση πρόσβαση του εργαζοµένου που παρουσιάζει συµπτώµατα µυοσκελετικών παθήσεων σε ιατρική παρακολούθηση, ιατρική επίσης παρακολούθηση κατά την επιστροφή του εργαζοµένου στην εργασία µετά από απουσία, αποκατάσταση των εργαζοµένων που έχουν υποστεί µυοσκελετική πάθηση) 5) Πληροφόρηση και εκπαίδευση όλων των εµπλεκοµένων στην επιχείρηση για ενεργή συµµετοχή στην αντιµετώπιση των µυοσκελετικών παθήσεων (20). Βασικό σηµείο µιας αποτελεσµατικής εργονοµικής παρέµβασης είναι η ενεργή συµµετοχή των εργαζοµένων. Γι αυτό και σήµερα µιλάµε για συµµετοχική εργονοµία. Το Εθνικό Ίδρυµα για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια των ΗΠΑ προωθεί ήδη ένα εργονοµικό πρόγραµµα για την καταπολέµηση των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία, βασικός άξονας του οποίου είναι η συµµετοχή τόσο της διοίκησης όσο και των εργαζοµένων. Τα οφέλη που µπορούν να προκύψουν από τη συµµετοχή των Πηγή: Ergonomie. Erfolgsfaktor fur jedes Unternehmen, SuvaPro, εργαζοµένων επισηµαίνονται σε έκθεση αυτού του Ιδρύµατος και είναι τα εξής: ενίσχυση των κινήτρων και της ικανοποίησης των εργαζοµένων, πρόσθετες δυνατότητες επίλυσης προβληµάτων, 17

18 µεγαλύτερη αποδοχή των αλλαγών, βαθύτερη γνώση της εργασίας και της οργάνωσής της (24). Η συµµετοχική εργονοµία έχει δύο σηµαντικά πλεονεκτήµατα σύµφωνα µε τον Peter Hasle, από το Κέντρο Εναλλακτικής Ανάλυσης της ανίας: πρώτον καλύτερη ποιότητα και µεγαλύτερη διάρκεια των εργονοµικών παρεµβάσεων όταν λαµβάνεται υπόψη η εµπειρία του εργαζόµενου και δεύτερον η συµµετοχή καλύπτει την ψυχολογική ανάγκη των εργαζοµένων για περισσότερο έλεγχο της εργασίας τους. Όσο όµως και να είναι µεγάλα τα οφέλη από τη συµµετοχή των εργαζοµένων δεν µπορεί κανείς να παραβλέψει τις δυσκολίες που υπάρχουν στην υλοποίησή της. Ο εργαζόµενος, επισηµαίνει ο Peter Hasle µετά από αξιολόγηση παρεµβάσεων που αφορούσαν τη συµµετοχική εργονοµία, διαθέτει συνήθως λίγα περιθώρια ελέγχου της δουλειάς του και για αποτελεσµατική συµµετοχή απαιτείται µακροχρόνιος σχεδιασµός και µια σειρά θετικών αποτελεσµάτων που θα δώσουν τη δυνατότητα στους εργαζόµενους να ασκήσουν επιρροή και να αναπτύξουν σταδιακά τις ικανότητές τους. Πρέπει επίσης να υφίστανται ευκαιρίες για διάλογο και προβληµατισµό και βέβαια η διοίκηση να είναι πρόθυµη να ενσωµατώσει αυτή τη συµµετοχή των εργαζοµένων στη συνολική της στρατηγική (27). Ανεξάρτητα όµως από τις δυσκολίες που υπάρχουν όσον αφορά τη συµµετοχή των εργαζοµένων σε θέµατα που αφορούν το εργασιακό τους περιβάλλον και την επαγγελµατική τους υγεία, οι προσπάθειες των εργατικών συνδικάτων θα πρέπει να είναι προς αυτή την κατεύθυνση. Το Τεχνικό Γραφείο της Συνοµοσπονδίας Ευρωπαϊκών Συνδικάτων προωθεί αυτή την άποψη προτείνοντας στα πρόσφατα δηµιουργηθέντα Ευρωπαϊκά Εργασιακά Συµβούλια να λαµβάνουν µέρος µέλη των Επιτροπών για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια (27). Η συµβολή της εργονοµίας στη πρόληψη των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία Ένα από τα αδιαµφισβήτητα συµπεράσµατα της ανασκόπησης των δεδοµένων όσον αφορά τις µυοσκελετικές παθήσεις που σχετίζονται µε την εργασία, από την Εθνική Ακαδηµία Επιστηµών των ΗΠΑ το 1988, είναι ότι οι µυοσκελετικές παθήσεις µπορούν να προληφθούν αποτελεσµατικά µε τις κατάλληλες παρεµβάσεις στον εργασιακό χώρο που αποσκοπούν στη µείωση των εργονοµικών κινδύνων (30). Υπάρχουν ήδη αρκετά ερευνητικά δεδοµένα από τα οποία προκύπτει ότι ένα µεγάλο µέρος των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία µπορεί να αποφευχθεί. Ανασκόπηση 14 µελετών που αφορούσαν προγράµµατα εργονοµικής παρέµβασης σε διάφορες βιοµηχανίες έδειξε ότι ο επανασχεδιασµός της εργασίας είναι η πιο αποτελεσµατική στρατηγική για την αντιµετώπιση των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία (31). Πηγή: Ergonomie. Erfolgsfaktor fur jedes Unternehmen, SuvaPro, Πέραν όµως των ερευνητικών δεδοµένων έχουµε ήδη αρκετά ελπιδοφόρα µηνύµατα από την εφαρµογή εργονοµικών παρεµβάσεων σε διάφορους παραγωγικούς τοµείς. Εκπρόσωπος των εργατικών 18

19 συνδικάτων σε σφαγείο στη Γαλλία απέδειξε ότι οι µυοσκελετικές παθήσεις µπορούν να καταπολεµηθούν µε την κατάλληλη αναδιοργάνωση της εργασίας βάσει υποδείξεων των εργαζοµένων. Αντίστοιχες παρεµβάσεις στη Γαλλία σε τοµείς της φαρµακοβιοµηχανίας και αυτοκινητοβιοµηχανίας έδειξαν πόσο ζωτικής σηµασίας είναι η συνεργασία ανάµεσα στους ειδικούς εργονόµους και τους εργαζόµενους. Στις ΗΠΑ αντίστοιχα τα εργατικά συνδικάτα έχουν συµµετάσχει ενεργά στην δηµιουργία εργονοµικών εργαλείων στα κατασκευαστικά επαγγέλµατα. Το Σουηδικό Εργατικό Συνδικάτο των ηµοσίων ιοικητικών Υπαλλήλων ανέπτυξε από τις αρχές της δεκαετίας του 80 έντονη δράση για να ενισχύσει τη δύναµη των εργαζοµένων που χρησιµοποιούν οθόνη οπτικής απεικόνισης στην εργασία τους, καταδεικνύοντας τα θετικά αποτελέσµατα της συµµετοχής των εργαζοµένων στην εξέλιξη των οθονών οπτικής απεικόνισης. Οι προδιαγραφές του σουηδικού συνδικάτου αποτελούν σήµερα σηµείο αναφοράς για πολλές χώρες της Β. Αµερικής και της Ευρώπης και τα προϊόντα των µεγαλύτερων εταιρειών σε διεθνές επίπεδο έχουν πάρει την πιστοποίησή του. Έχει πλέον αποδειχθεί ότι η εξέλιξη των εργαλείων εργασίας µε γνώµονα το χρήστη είναι θετική όχι µόνο για εκείνους που χρησιµοποιούν τα εργαλεία αλλά και για εκείνους που τα εµπορεύονται. Υπάρχουν τέλος και παραδείγµατα συµµετοχής των εργαζοµένων ήδη στο στάδιο του σχεδιασµού, όπως έγινε µε τη ιεθνή Οµοσπονδία Εργαζοµένων στις Μεταφορές στις ΗΠΑ που το 1997 συναντήθηκε µε ανώτερα στελέχη της εταιρείας κατασκευής αεροσκαφών Μπόινγκ µε αποτέλεσµα τη βελτίωση του σχεδιασµού και της λειτουργικής ασφάλειας των αεροπλάνων (27). Αξίζει βεβαίως να επισηµανθούν και τα οικονοµικά οφέλη από την αντιµετώπιση των µυοσκελετικών παθήσεων που σχετίζονται µε την εργασία µε την συµβολή της εργονοµίας. Σε έρευνα που πραγµατοποιήθηκε το 1997 από το Γενικό Λογιστήριο των ΗΠΑ κατά την εξέταση εργονοµικών προγραµµάτων από πέντε εταιρείες, απεδείχθη ότι αφ ενός οι εργονοµικές παρεµβάσεις δεν απαιτούν σηµαντικές επενδύσεις από την πλευρά της εταιρείας και αφ ετέρου µειώθηκε το κόστος των αποζηµιώσεων προς τους εργαζόµενους σε ποσοστό που κυµαινόταν µεταξύ 36% και 92%. Αντίστοιχα η συνεργασία της Ένωσης των Εργαζοµένων στις Βιοµηχανίες µε το ιεθνές Συνδικάτο Μηχανικών και τη διοίκηση του εργοστασίου κατασκευής Μοτοσυκλετών της εταιρείας Harley Davidson στις ΗΠΑ µε τη βοήθεια του Εθνικού Ιδρύµατος για την Επαγγελµατική Υγεία και Ασφάλεια των ΗΠΑ κατόρθωσε να µειώσει τα περιστατικά των µυοσκελετικών παθήσεων κατά 50% µέσα σε διάστηµα πέντε χρόνων, ενώ οι εργάσιµες µέρες που χάνονταν µειώθηκαν από 610 σε 190 ανά 100 εργαζόµενους. Η Πηγή: Easy transfer system Romedic, Sollentuna, Sweden, σωστή τέλος και ασφαλής µετακίνηση των ασθενών τόσο για το προσωπικό όσο και για τους ασθενείς, µπορεί σύµφωνα µε το Βασιλικό Κολέγιο Νοσηλευτριών στο Η. Βασίλειο, να εξοικονοµήσει σηµαντικούς πόρους στους εργοδότες στο χώρο της υγείας (27). 19

20 Επίλογος Ως γνώση η εργονοµία αξιοποιήθηκε από τη στιγµή που ο άνθρωπος άρχισε να κατασκευάζει εργαλεία για τις καθηµερινές του ανάγκες. Μόλις στις αρχές του 20 ου αι. όµως άρχισε να διαµορφώνεται σε σαφές γνωστικό αντικείµενο και επάγγελµα. Υπάρχει σαφής συσχέτιση µεταξύ εντατικοποίησης, των µεθόδων οργάνωσης της εργασίας και της συχνότητας των µυοσκελετικών παθήσεων. Οι µυοσκελετικές παθήσεις είναι µία από τις ορατές συνέπειες στην υγεία της εντατικοποίησης της εργασίας που σήµερα χαρακτηρίζει την εργασιακή ζωή επισηµαίνει ο ιευθυντής του Ευρωπαϊκού Γραφείου για την Υγιεινή και Ασφάλεια στην Εργασία της Συνοµοσπονδίας Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (σ. 478, 32). Η αντιµετώπιση εποµένως της αιτίας του προβλήµατος οδηγεί κατ ευθείαν στον τρόπο οργάνωσης της εργασίας και επιβάλλει την αξιολόγηση των επιπτώσεων της οργάνωσης της εργασίας στην υγεία των εργαζοµένων (15). Πηγή: Ergonomi, Vad är det? Å.Kilbom, Arbetarskydsstyrelsen, Με δεδοµένο τις συνθήκες που κατέστησαν αναγκαία την εξέλιξη της εργονοµίας είναι προφανές ότι η έννοια κλειδί στην οργάνωση της εργασίας σήµερα οφείλει να είναι ο ανθρώπινος παράγων. Γνωρίζουµε πλέον τις συνέπειες τόσο για την παραγωγική διαδικασία όσο και για την κοινωνία γενικότερα όταν η ανθρώπινη υπόσταση παραγκωνίζεται κατά τον σχεδιασµό και την οργάνωση της εργασίας. Μια ανταγωνιστική και ισχυρή οικονοµία δεν µπορεί να στηριχθεί σε ένα άρρωστο ανθρώπινο δυναµικό. Το Πάντων χρηµάτων µέτρον άνθρωπος του Πρωταγόρα παραµένει όχι µόνο επίκαιρο αλλά και επιτακτική ανάγκη των καιρών µας. 20

Γενική περιγραφή του Προγράµµατος

Γενική περιγραφή του Προγράµµατος Γενική περιγραφή του Προγράµµατος Γενικός Σκοπός Προγράµµατος Μέρος 1 ο (ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ) Προβλεπόµενα στοιχεία µάθησης ILO 1. Ενότητα του προγράµµατος ραστηριότητες Μάθησης Εξετάσεις Ενότητα 1 «Ο γενικός σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Σύστημα εργαζόμενου-θέσης εργασίας στάση - θέση σώματος κίνηση εντατική εργασία επαναλαμβανόμενες διαδικασίες φωτισμός, χρώματα, ορατότητα Περιβάλλον εργασίας ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Mειώστε. την καταπόνηση! www.handlingloads.eu

Mειώστε. την καταπόνηση! www.handlingloads.eu Mειώστε την καταπόνηση! Ευρωπαϊκή εκστρατεία ελέγχων και ενημέρωσης Χειρωνακτική διακίνηση φορτίων στην Ευρώπη στους τομείς των μεταφορών και της υγειονομικής περίθαλψης www.handlingloads.eu Μια εκστρατεία

Διαβάστε περισσότερα

Οµιλία Υπουργού Εργασίας & Κοινωνικών Ασφαλίσεων

Οµιλία Υπουργού Εργασίας & Κοινωνικών Ασφαλίσεων Οµιλία Υπουργού Εργασίας & Κοινωνικών Ασφαλίσεων ηµήτρη Ρέππα στο διεθνές Συνέδριο µε θέµα: Εργαλεία για την εφαρµογή των ευρωπαϊκών οδηγιών στον τοµέα της υγείας στην εργασία το παράδειγµα του χηµικού

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 26/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Ενότητα: Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

89/391/ΕΟΚ) (90/269/ΕΟΚ)

89/391/ΕΟΚ) (90/269/ΕΟΚ) Οδηγία του Συµβουλίου της 29ης Μαΐου 1990 σχετικά µε τις ελάχιστες απαιτήσεις ασφάλειας και υγείας κατά τη χειρωνακτική διακίνηση φορτίων που συνεπάγεται κινδύνους ιδίως για τη ράχη και την οσφυϊκή χώρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ = O ΚΛΑ ΟΣ ΤΟΥ MANAGEMENT ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΜΕ ΤΕΤΟΙΟ ΤΡΟΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ - EDITORIAL Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005)

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005) ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005) Αγαπητοί Συνάδελφοι, Κυρίες και Κύριοι, Αρχίζουμε την ενδιαφέρουσα αυτή στρογγυλή τράπεζα που έχει θέμα της, την Χρόνια οσφυαλγία, ελπίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 21 Νοεµβρίου 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Σκοπός της έρευνας ήταν η συλλογή

Διαβάστε περισσότερα

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Σ. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΣ (1), Ν. ΜΑΡΜΑΡΑΣ (2) (1) (2) ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΕΠΕ, Ελ. Βενιζέλου 63-71, 142 31 Νέα Ιωνία,

Διαβάστε περισσότερα

Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων & μυοσκελετικών συμπτωμάτων σε εργαζόμενους σε τηλεφωνικά κέντρα

Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων & μυοσκελετικών συμπτωμάτων σε εργαζόμενους σε τηλεφωνικά κέντρα Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων & μυοσκελετικών συμπτωμάτων σε εργαζόμενους σε τηλεφωνικά κέντρα Θεώνη Κουκουλάκη Τοπογράφος Μηχανικός, Εργονόμος, Υπεύθυνη Κέντρου Ασφάλειας της Εργασίας Ελληνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΑ Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας

ΕΚΑ Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας ΕΚΑ Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας ] Ηµερίδα ΤΕΕ «Επιτυχία σηµαίνει κανένα ατύχηµα» Χαιρετισµός του Προέδρου του ΕΚΑ Γρηγόρη Φελώνη Παρασκευή, 2 Νοεµβρίου 2001 1 Το ζήτηµα των συνθηκών εργασίας αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΘΕΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΑΝΑΘΕΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Aριθµ. Μελέτης : 2/2013 (Υπηρεσίες παροχής συµβουλών σε θέµατα υγείας και ασφάλειας ) Κ.Α.00.6117.004 Κ.Α. 00.6117.005 ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Τεχνική περιγραφή 2. Ενδεικτικός Προϋπολογισµός 3. Συγγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 19/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Ενότητα: Εισαγωγή ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Ιωάννης Π. Γεροθανάσης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Πρώην Πρύτανης Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Μέλος της Α ΙΠ Η ανώτατη εκπαίδευση, η

Διαβάστε περισσότερα

Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση

Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση Διεθνείς Συμβάσεις Πρότυπα εργασίας Βάσεις δεδομένων Εκδόσεις Διεθνής Σύμβαση 155 που αφορά στην Υγεία και την Ασφάλεια στους χώρους εργασίας (τέθηκε σε ισχύ

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση )

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Συντηρητική ή Χειρουργική Αντιµετώπιση Γ. Στράντζαλης Νευροχειρουργική Κλινική, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Θεραπευτήριο Ευαγγελισµός ΓΕΝΙΚΑ Η οσφυo-ισχιαλγία ή ο «πόνος

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Αυτό το πληροφοριακό έντυπο παρέχει γενικές οδηγίες στα πρόσωπα (φυσικά ή νομικά) που εκτελούν μια επιχείρηση ή αναλαμβάνων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΣΠΑ 2007-2013 ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ» «ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΝΤΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ» ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κατάλογος ελέγχου για την πρόληψη των λανθασμένων στάσεων του σώματος κατά την εργασία

Κατάλογος ελέγχου για την πρόληψη των λανθασμένων στάσεων του σώματος κατά την εργασία 45 Κατάλογος ελέγχου για την πρόληψη των λανθασμένων στάσεων του σώματος κατά την εργασία Μέρος A: Εισαγωγή Η σωστή στάση του σώματος κατά την εργασία αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη των μυοσκελετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 2007 ''ΓΙΑ ΤΑ ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ''

ΕΝΟΤΗΤΑ 2007 ''ΓΙΑ ΤΑ ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ'' Έντυπο ΕΕ ΕΝΟΤΗΤΑ 007 ''ΓΙΑ ΤΑ ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ'' Α.Α. Ερωτηµατολογίου Α/α ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΣΥΝΕΒΗΣΑΝ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΚΑΝ ΤΟΥΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ TEE TKM ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΜΙΚΡΗΣ ΙΑΡΚΕΙΑ ΣΤ ΚΥΚΛΟΣ2005 ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Ν. Μαραγκός Μηχανολόγος Mηχ. Msc ΚΙΛΚΙΣ 2005 ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Μύκονος, 24-12 - 2014 ΝΟΜΟΣ ΚΥΚΛΑΔΩΝ. Αρ. πρ.: -12005- ΔΗΜΟΣ ΜΥΚΟΝΟΥ ΠΡΟΣ:

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Μύκονος, 24-12 - 2014 ΝΟΜΟΣ ΚΥΚΛΑΔΩΝ. Αρ. πρ.: -12005- ΔΗΜΟΣ ΜΥΚΟΝΟΥ ΠΡΟΣ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΚΥΚΛΑΔΩΝ Μύκονος, 24-2 - 204 Αρ. πρ.: -2005- ΔΗΜΟΣ ΜΥΚΟΝΟΥ ΠΡΟΣ: ΥΠΗΡΕΣΙΑ : ΓΡΑΦΕΙΟ : ΔΗΜΑΡΧΟΥ Πληροφορίες: Κων/να Τακούση Τηλέφωνα : (22890)-23.26, -23.988 FAX : (22890)-22.229

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη με τον Διευθυντή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, Jukka Takala. Τι σημαίνει εκτίμηση κινδύνου;

Συνέντευξη με τον Διευθυντή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, Jukka Takala. Τι σημαίνει εκτίμηση κινδύνου; Συνέντευξη με τον Διευθυντή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, Jukka Takala Μπιλμπάο, 28 Απριλίου 2008 Τι σημαίνει εκτίμηση κινδύνου; Jukka Takala: Η εκτίμηση κινδύνου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ. 08/Φεβ/2013 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ. 08/Φεβ/2013 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ Ορθοπαιδικός Χειρουργός Πολυκλινική Λευκωσίας 1 2 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ -- ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ- ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ Ορθοπαιδικός Χειρουργός Πολυκλινική Λευκωσίας

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «ΑΝΑΚΑΜΠΤΕΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» Σηµαντική έρευνα διεξήχθη από την Ευρωπαϊκή Οµοσπονδία Συµβούλων Μάνατζµεντ (FEACO-European Federation of Management Consultancies

Διαβάστε περισσότερα

ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΜΕ ΚΑΘΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΜΕ ΚΑΘΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΜΕ ΚΑΘΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια: Χατζησαββίδου Αικατερίνη ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικτυακό διαδραστικό εργαλείο εκτίμησης κινδύνου (OiRA)

Διαδικτυακό διαδραστικό εργαλείο εκτίμησης κινδύνου (OiRA) Διαδικτυακό διαδραστικό εργαλείο εκτίμησης κινδύνου (OiRA) Διευκολύνοντας τη διενέργεια εκτίμησης κινδύνου για τις πολύ μικρές και τις μικρές επιχειρήσεις στην Ευρώπη European Agency for Safety and Health

Διαβάστε περισσότερα

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ. Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ. Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα μελέτη αναφέρεται στην σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων και κατά πόσο αυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΣΧΟΛΕΣ ΤΟΥ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ: ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞEΛΙΞΗ. ΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ (SCIENTIFIC MOVEMENT) Frederick Taylor, 1911 ΘΕΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΣΧΟΛΕΣ ΤΟΥ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ: ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞEΛΙΞΗ. ΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ (SCIENTIFIC MOVEMENT) Frederick Taylor, 1911 ΘΕΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ 1 ΣΧΟΛΕΣ ΤΟΥ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ: ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞEΛΙΞΗ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Θα παρουσιαστεί η εξελικτική πορεία των αρχών διοίκησης Το επιστηµονικό κίνηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη Εκτίµησης Επαγγελµατικών Κινδύνων σε εγκαταστάσεις γραφείων. Εφαρµογή στις εγκαταστάσεις του ΤΕΕ-ΤΑΚ

Μελέτη Εκτίµησης Επαγγελµατικών Κινδύνων σε εγκαταστάσεις γραφείων. Εφαρµογή στις εγκαταστάσεις του ΤΕΕ-ΤΑΚ Μελέτη Εκτίµησης Επαγγελµατικών Κινδύνων σε εγκαταστάσεις γραφείων., ιπλ. Μηχανικός Παραγωγής & ιοίκησης, Msc, Μέλος Μόνιµης Επιτροπής Υγείας & Ασφάλειας στην Εργασία, ΤΕΕ-ΤΑΚ Η µελέτη υλοποιήθηκε αφιλοκερδώς

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα Eργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα Eργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα Eργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας ιευθυντής: Αναπληρωτής Καθηγητής Χ. ΧΑΤΖΗΧΡΙΣΤΟ ΟΥΛΟΥ Μάθημα: Ιατρική της Εργασίας Υπεύθυνος Μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός θέσεων εργασίας και οργάνωση εργασίας. Source: Bettman/Corbis

Σχεδιασμός θέσεων εργασίας και οργάνωση εργασίας. Source: Bettman/Corbis Σχεδιασμός θέσεων εργασίας και οργάνωση εργασίας Source: Bettman/Corbis Σχεδιασμός εργασίας Σχεδιασμός διαδικασιών Σχεδιασμός δικτύου διάθεσης Στρατηγική παραγωγής Διάταξη και ροή Σχεδιασμός Διοίκηση παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση ανθρωπίνων Πόρων. Ενότητα 10: Ασφάλεια εργαζομένων Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Διοίκηση ανθρωπίνων Πόρων. Ενότητα 10: Ασφάλεια εργαζομένων Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Διοίκηση ανθρωπίνων Πόρων Ενότητα 10: Ασφάλεια εργαζομένων Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ. πλαίσιο του Έργου «Μελέτη Στρατηγικής των Ελληνικών Επιχειρήσεων για την ανάπτυξη. Αναβάθµισης του Περιβάλλοντος Εργασίας»

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ. πλαίσιο του Έργου «Μελέτη Στρατηγικής των Ελληνικών Επιχειρήσεων για την ανάπτυξη. Αναβάθµισης του Περιβάλλοντος Εργασίας» «Μελέτη Στρατηγικής των Ελληνικών Επιχειρήσεων για την Ανάπτυξη Πρακτικών Αναβάθµισης» ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ Το παρόν ερωτηµατολόγιο συµπληρώνεται για την αποτύπωση της υφιστάµενης κατάστασης αναφορικά µε την

Διαβάστε περισσότερα

Ηµερίδα. «Παραγωγικές διαδικασίες και Υγεία»

Ηµερίδα. «Παραγωγικές διαδικασίες και Υγεία» Ηµερίδα «Παραγωγικές διαδικασίες και Υγεία» «Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία» ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Πολ. Μηχανικός Πρόεδρος ΕΚΠΑΑ Τετάρτη 9 Νοεµβρίου 2011 Περιεχόµενα 1. Ιστορική αναδροµή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ»

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» «ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ : Κωνσταντινίδου Εύα Επιβλέπουσα καθηγήτρια : ηµητριάδου Αλεξάνδρα ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις µέρες µας επικρατεί µια παγκόσµια

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Γενική μεθοδολογία της μελέτης Ανάλυση των αποτελεσμάτων του ερωτηματολογίου υποκειμενικής εκτίμησης των εργαζομένων

Γενική μεθοδολογία της μελέτης Ανάλυση των αποτελεσμάτων του ερωτηματολογίου υποκειμενικής εκτίμησης των εργαζομένων Γενική μεθοδολογία της μελέτης Ανάλυση των αποτελεσμάτων του ερωτηματολογίου υποκειμενικής εκτίμησης των εργαζομένων Ο κλάδος της διαμόρφωσης πλαστικών Σπύρος Δοντάς Δρ. Χημικός ΕΛ.ΙΝ.Υ.Α.Ε. Στόχος: Μεθοδολογία

Διαβάστε περισσότερα

Κοµοτηνή 11/09/2015 Αρ.Πρωτ.: 28808. ΕΡΓΑΣΙΑ: Παροχή Υπηρεσιών Ιατρού Εργασίας στο ΝΠ «ήµος Κοµοτηνής»

Κοµοτηνή 11/09/2015 Αρ.Πρωτ.: 28808. ΕΡΓΑΣΙΑ: Παροχή Υπηρεσιών Ιατρού Εργασίας στο ΝΠ «ήµος Κοµοτηνής» Ταχ. /νση: Πλ. Γ. Βιζυηνού 1 Κοµοτηνή 11/09/2015 Αρ.Πρωτ.: 28808 ΕΡΓΑΣΙΑ: Παροχή Υπηρεσιών Ιατρού Εργασίας στο ΝΠ «ήµος Κοµοτηνής» «Παροχή Υπηρεσιών Ιατρού Εργασίας στο ΝΠ «ήµος Κοµοτηνής» ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 6: Η Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων και ο ρόλος του διευθυντή ανθρώπινων πόρων Ειρήνη Τριάρχη Ανοιχτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟ ΟΤΩΝ

Ο ΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟ ΟΤΩΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Ο ΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟ ΟΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟ ΟΤΗ Σύµφωνα µε την Εγκύκλιο 130297/15-7-96 του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013»

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 1 «Μέσο-μακροπρόθεσμη στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού που υφίσταται τις συνέπειες απρόβλεπτων τοπικών η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΑΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Ποιότητα Βασικός παράγοντας ανταγωνιστικότητας στην βιοµηχανία επίπλου ρ. Ιωάννης Μπαρµπούτης,

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινοι πόροι ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ

Ανθρώπινοι πόροι ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ-ΠΘ-ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Θα παρουσιαστούν Η σπουδαιότητα των ανθρώπινων πόρων Οι λειτουργίες της διοίκησης ανθρώπινων πόρων

Διαβάστε περισσότερα

ιοίκηση αθλητικών εγκαταστάσεων

ιοίκηση αθλητικών εγκαταστάσεων Παράγοντες αποτελεσµατικής λειτουργίας αθλητικής ιοίκηση αθλητικών εγκαταστάσεων Βασικά Ζητήµατα Οργάνωσης & ιοίκησης Μιας Αθλητικής Εγκατάστασης Η αποτελεσµατική λειτουργία µιας αθλητικής καθορίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί. H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί. H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ ΜΑΘΗΜΑ 3ο Μάνατζµεντ - Ορισµοί H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί... η τέχνη να φέρνεις εις πέρας κάθε έργο µε τη στήριξη και την συµµετοχή ατόµων οργανωµένων

Διαβάστε περισσότερα

Οδικά Τροχαία Ατυχήµατα. Συµβολή στην Έρευνα Συµπεριφοράς των Οδηγών

Οδικά Τροχαία Ατυχήµατα. Συµβολή στην Έρευνα Συµπεριφοράς των Οδηγών Οδικά Τροχαία Ατυχήµατα Συµβολή στην Έρευνα Συµπεριφοράς των Οδηγών Α. Κιµούνδρης Λέκτορας, Τµήµα Πολιτικών Μηχανικών, ΑΠΘ Φ. Κεχαγιά ιπλωµατούχος Πολιτικός Μηχανικός ΑΠΘ, υποψήφια διδάκτορας Α. Σατραζέµης

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων

ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΤΕΙ Χαλκίδας Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Επιχειρησιακή Έρευνα Τυπικό Εξάμηνο: Δ Αλέξιος Πρελορέντζος Εισαγωγή Ορισμός 1 Η συστηματική εφαρμογή ποσοτικών μεθόδων, τεχνικών

Διαβάστε περισσότερα

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Έκθεση Έρευνας μεταξύ Στελεχών Οργανισμών της Περιφέρειας Ελλάδα 2015 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας

Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας Έκθεση της ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΙ ΤΗΣ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ (Photovoltaic Technology Research Advisory Council, PV-TRAC). ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

Εργονομική αξιολόγηση για μυοσκελετικούς κινδύνους σε καπνοβιομηχανία. Στέλιος Παπαδόπουλος, Ιατρός Εργασίας, Σύμβουλος Εργονόμος ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ Α.Ε.

Εργονομική αξιολόγηση για μυοσκελετικούς κινδύνους σε καπνοβιομηχανία. Στέλιος Παπαδόπουλος, Ιατρός Εργασίας, Σύμβουλος Εργονόμος ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ Α.Ε. Εργονομική αξιολόγηση για μυοσκελετικούς κινδύνους σε καπνοβιομηχανία Στέλιος Παπαδόπουλος, Ιατρός Εργασίας, Σύμβουλος Εργονόμος ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ Α.Ε. 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Μελετήθηκαν είκοσι τρεις (23) θέσεις εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001

Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001 Νεοελληνική Γλώσσα Γενικής Παιδείας Β Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Κείµενο Εργαζόµενοι από το σπίτι Στην εποχή της ταχύτητας που ζούµε οι αλλαγές είναι αναµενόµενες σε πολλούς τοµείς. Έτσι και στον εργασιακό

Διαβάστε περισσότερα

Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον

Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον τρόπο κληρονομικής μεταβίβασης της νόσου και της πιθανότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΡΑΣΗ: 24 Ανάπτυξη πλαισίου Κοινωνικού Διαλόγου σε επίπεδο κλάδου και επιχείρησης για την ανάδειξη των προσαρμογών των

ΔΡΑΣΗ: 24 Ανάπτυξη πλαισίου Κοινωνικού Διαλόγου σε επίπεδο κλάδου και επιχείρησης για την ανάδειξη των προσαρμογών των ΔΡΑΣΗ: 24 Ανάπτυξη πλαισίου Κοινωνικού Διαλόγου σε επίπεδο κλάδου και επιχείρησης για την ανάδειξη των προσαρμογών των καταστατικών κειμένων διοίκησης ανθρώπινου ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΗΣ: δυναμικού ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΠΑΡΑΔΟΤΕΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου «Προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9 ης Μαρτίου 2011 περί εφαρμογής των δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4.ΙΙ ΙΙ.-ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Σύγχρονη Εργονοµία 1 1 I. II. III. IV. ΚΛΑ ΟΙ ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ I. ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ II. ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ III. ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ IV.

Διαβάστε περισσότερα

Newsletter. «Οδηγούµε τους ανθρώπους στην επιτυχία σε έναν κόσµο που συνεχώς αλλάζει» TEYΧΟΣ 2 ο. Τριµηνιαίο ενηµερωτικό Η.R.

Newsletter. «Οδηγούµε τους ανθρώπους στην επιτυχία σε έναν κόσµο που συνεχώς αλλάζει» TEYΧΟΣ 2 ο. Τριµηνιαίο ενηµερωτικό Η.R. Newsletter Τριµηνιαίο ενηµερωτικό Η.R. Newsletter TEYΧΟΣ 2 ο «Οδηγούµε τους ανθρώπους στην επιτυχία σε έναν κόσµο που συνεχώς αλλάζει» Εditorial Αγαπητοί συνεργάτες, Το τρίµηνο που διανύσαµε η Adecco πραγµατοποίησε

Διαβάστε περισσότερα

3. Τα αυτοκίνητα ιδιωτικής χρήσης, τα βιβλία, τα ψυγεία και οι τηλεοράσεις ανήκουν στα:

3. Τα αυτοκίνητα ιδιωτικής χρήσης, τα βιβλία, τα ψυγεία και οι τηλεοράσεις ανήκουν στα: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 1. Η χρησιµότητα της Πολιτικής Οικονοµίας είναι κυρίως: α) Η δυνατότητα που µας παρέχει να επεµβαίνουµε στο οικονοµικό σύστηµα για να βελτιώνουµε τους όρους ζωής του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες που ευθύνονται για τους τραυµατισµούς ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 12 Η ψυχολογία των τραυµατισµών στον αθλητισµό

Παράγοντες που ευθύνονται για τους τραυµατισµούς ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 12 Η ψυχολογία των τραυµατισµών στον αθλητισµό ΕΠΕΑΕΚ : AΝΑΜΟΡΦΩΣΗ A ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης 12 Η ψυχολογία των τραυµατισµών στον αθλητισµό Μάριος Γούδας ΤΙΤΛΟΙ ΘΕΜΑΤΩΝ ΙΑΛΕΞΗΣ περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Τραυματισμοί του Νωτιαίου Μυελού

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο.

Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο. Η έννοια του Management: εµπεριέχει δύο βασικές λειτουργίες, την οργάνωση και τη διοίκηση, καθώς και µια βοηθητική, τον έλεγχο. Η έννοια της οργάνωσης: ως ενέργεια: ρύθµιση των σχέσεων ανάµεσα στα µέλη

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ 130197/05 (ΦΕΚ 196 Β /15-2-05) : Επιµόρφωση τεχνικών ασφάλειας επιπέδου Ε.

ΥΠΟΥΡΓΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ 130197/05 (ΦΕΚ 196 Β /15-2-05) : Επιµόρφωση τεχνικών ασφάλειας επιπέδου Ε. ΥΠΟΥΡΓΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ 130197/05 (ΦΕΚ 196 Β /15-2-05) : Επιµόρφωση τεχνικών ασφάλειας επιπέδου Ε. Ο ΥΦΥΠΟΥΡΓΟΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Έχοντας υπόψη: 1) Τις διατάξεις του Ν. 1558/1985 "Κυβέρνηση

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η. Θ Ε Μ Α: «Έγκριση πίστωσης για παροχή υπηρεσίας µε Ιατρό Εργασίας».

Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η. Θ Ε Μ Α: «Έγκριση πίστωσης για παροχή υπηρεσίας µε Ιατρό Εργασίας». ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΥ Αγιος Στέφανος 30/4/2013 Δ/ΝΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Α.Π. 13372 & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΠΛΗΡ.: ΛΕΚΑΡΑΚΟΥ Γ. Ε Ι Σ Η Γ Η Σ Η ΠΡΟΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενο. «ιοικώ σηµαίνει διαχειρίζοµαι πληροφορίες για να πάρω αποφάσεις» Βασικότερες πηγές πληροφοριών. Τι είναι η Έρευνα Μάρκετινγκ

Περιεχόµενο. «ιοικώ σηµαίνει διαχειρίζοµαι πληροφορίες για να πάρω αποφάσεις» Βασικότερες πηγές πληροφοριών. Τι είναι η Έρευνα Μάρκετινγκ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0111 «Σύγχρονα Θέµατα ιοίκησης Αθλητισµού»

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

ΓΕΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Ηµερίδα «Σπουδές στη Γεωγραφία και Προοπτικές Σταδιοδροµίας», Τµήµα Γεωγραφίας, Πανεπιστηµίου Αιγαίου, Αθήνα, 24 Φεβρουαρίου 2006. ΓΕΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Παναγιώτης

Διαβάστε περισσότερα

Εργονοµική αξιολόγηση θέσεων εργασίας γραφείου µε το Ergoanalyzer Office

Εργονοµική αξιολόγηση θέσεων εργασίας γραφείου µε το Ergoanalyzer Office Εργονοµική αξιολόγηση θέσεων εργασίας γραφείου µε το Ergoanalyzer Office Σόλων Κιοσκλής, Ειδικευόµενος στην Ιατρική Εργασίας, Μπέκυ Θεοδωροπούλου, Επισκέπτρια Υγείας, Στέλιος Παπαδόπουλος, Ιατρός Εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΙΝΥΑΕ -------------------------------------------------------------------------------

ΕΛΙΝΥΑΕ ------------------------------------------------------------------------------- Μονάδα Τεκµηρίωσης και Πληροφόρησης ΤΕΕ Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία --------------------- ACGIH Οριακές τιµές (TLVs) χηµικών ουσιών και φυσικών παραγόντων και δείκτες βιολογικής έκθεσης (BEIs). --

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 2 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚ Ι Ο Κ Ο Ε ΠΙ Π Τ Ι Ε Τ Λ Ε ΕΙΟ Ι Ο Ε Θ Ε Ν Θ ΙΚ Ι Η Κ Σ Η Α Μ

ΓΕΝΙΚ Ι Ο Κ Ο Ε ΠΙ Π Τ Ι Ε Τ Λ Ε ΕΙΟ Ι Ο Ε Θ Ε Ν Θ ΙΚ Ι Η Κ Σ Η Α Μ ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΜΥΝΑΣ ΚΛΑΔΟΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ & ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΜΥΝΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ Σεμινάριο ΔΙΑΚΛΑΔΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ -ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ - ΣΤΟΧΟΘΕΣΙΑΣ Θέμα: «Τεχνικές Διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ι. ΓΙΑΝΝΑΤΣΗΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Η Μέτρηση Εργασίας (Work Measurement ή Time Study) έχει ως αντικείμενο τον προσδιορισμό του χρόνου που απαιτείται από ένα ειδικευμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες Το παρακάτω κείμενο περιέχει οδηγίες, παραδείγματα και διευκρινήσεις σχετικά με το τι θεωρείται Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη, με έμφαση σε βιομηχανικές δραστηριότητες. Βασίζεται στο εγχειρίδιο Frascati

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις Υγείας & Ασφάλειας Εργαζοµένων και Περιβαλλοντικές Συνέπειες από την Αντικατάσταση Μονάδας Βαφείου.

Επιπτώσεις Υγείας & Ασφάλειας Εργαζοµένων και Περιβαλλοντικές Συνέπειες από την Αντικατάσταση Μονάδας Βαφείου. Επιπτώσεις Υγείας & Ασφάλειας Εργαζοµένων και Περιβαλλοντικές Συνέπειες από την Αντικατάσταση Μονάδας Βαφείου. Ε. ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ, Γ. ΣΑΡΑΣΙΤΗΣ, Ε. ΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΣ ΒΙΚΤΩΡΙΑ Α.Ε Βιοµηχανία Μεταλλικών Προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα

σ α τ τι τ κή ή φόρτι τ ση σ δυναµική ή φόρτι τ ση σ Μετ ε α τ βο β λισµ σ ός

σ α τ τι τ κή ή φόρτι τ ση σ δυναµική ή φόρτι τ ση σ Μετ ε α τ βο β λισµ σ ός ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4.ΙΙ.-ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Σύγχρονη Εργονοµία 1 ΚΛΑ ΟΙ ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ I. ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ II. ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ III. ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ IV. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα Ποιότητας (ISO - ISM)

Πρότυπα Ποιότητας (ISO - ISM) Ο ιεθνής Κώδικας ιαχείρισης της Ασφάλειας για την Ασφαλή Λειτουργία των Πλοίων και για την Πρόληψη της Ρύπανσης (ISM Code) είναι ένα διεθνές πρότυπο για την ασφαλή διαχείριση και λειτουργία των πλοίων

Διαβάστε περισσότερα

[ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΜΑΡΙΝΟΣ - ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ] Α.Ο.Δ.Ε. - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΤΕΣΤ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

[ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΜΑΡΙΝΟΣ - ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ] Α.Ο.Δ.Ε. - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΤΕΣΤ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Α.Ο.Δ.Ε. - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΤΕΣΤ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΟΜΑΔΑ Α Στις παρακάτω προτάσεις, από Α.1. μέχρι και Α.6, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα του την ένδειξη Σωστό, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

εκτίµησης του επαγγελµατικού κινδύνου.

εκτίµησης του επαγγελµατικού κινδύνου. Εκτίµηση του Επαγγελµατικού Κινδύνου ρίβας Σπύρος, Ειδικός Ιατρός Εργασίας Υπεύθυνος Κέντρου Υγείας Υγιεινής ΕΛΊΝΥΑΕ Παπαδόπουλος Μάκης, Τεχνικός Ασφάλειας, Μέλος του.σ. του ΕΛ.ΙΝ.Υ.Α.Ε., Αντιπρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα