Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ*

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ*"

Transcript

1 Α. Πολίτης. 'Υποσημειώσεις καί παραπομπές 183 πέμπουμε γενικώς και αόριστα στην εργασία απ' όπου αντλούμε, κι όχι στο σημείο που βρίσκεται η πληροφορία: τερτίπια μικροτεμπελιάς που συνήθως φανερώνουν περισσότερα από όσα καλύπτουν. Ή πάλι παραπέμπουμε συστηματικά στα πράγματα, αλλά όχι και στις ιδέες που αντιγράφουμε από κάποιον συγγραφέα εκτός βέβαια αν επιδιώκουμε να δηλώσουμε την προσήλωση είτε την εξοικείωσή-μας με κάποιο συγκεκριμένο σύστημα ιδεών, οπότε έρχονται βροχή οι παραπομπές στον Μαρξ, τον Πρόππ ή τους σημειολόγους. Με την ανάγνωση της συμπεριφοράς απέναντι στις υποσημειώσεις και τις παραπομπές αποκτούμε λοιπόν ένα επιπλέον κλειδί που μας επιτρέπει να διεισδύσουμε πλάγια, αλλά ταχύτερα και ενδεχομένως ασφαλέστερα στον κόσμο του συγγραφέα. ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ* Μαρτυρίες για τήν παρουσία δούλων στον αρχαίο ελληνικό κόσμο υπάρχουν ήδη στις πρώτες γραπτές ελληνικές πηγές. 'Από τις πινακίδες της Πύλου καί της Κνωσσοϋ, γραμμένες στή λεγόμενη Γραμμική Β γραφή, συνάγεται το συμπέρασμα οτι, τουλάχιστον από τον 15ο αίώνα, στα ελληνόφωνα βασίλεια της εποχής ορισμένοι άνθρωποι αποτελούσαν ιδιοκτησία άλλων ανθρώπων ή των ιερών. Ό ορός με τον όποιο χαρακτηρίζονται στις πινακίδες οι άνθρωποι αυτοί δόερο σύμφωνα με τήν καθιερωμένη ανάγνωση συγγενεύει ετυμολογικά με τον ορο δούλος, πού στην κλασική εποχή δήλωνε κατ' εξοχήν τους υποβιβασμένους σε αντικείμενα ανθρώπους. Οί δόερο, όπως οι δούλοι, αποτελούσαν αντικείμενο αγοραπωλησίας καί αξιοποιούνταν με διάφορους τρόπους πού συμπεριλάμβαναν * Το παρόν κείμενο γράφτηκε με τήν ευκαιρία της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του Yvon Garlan, Ή δουλεία στην αρχαία 'Ελλάδα, μτφρ. Αλέξης Χατζηδάκης, επιμέλεια Ζαχαρίας Δεμαθάς, 'Αθήνα, Κοινωνιολογική Βιβλιοθήκη Gutenberg, 1988 (πρώτη γαλλική έκδοση 1982). Ή έκδοση αυτή συμπίπτει με τήν αναθέρμανση των σχετικών συζητήσεων σέ πρόσφατες εκδόσεις καί άρθρα, ορισμένα άπό τα όποια μνημονεύονται στις σημειώσεις πού ακολουθούν. Τό βιβλίο τού Γκαρλάν ασχολείται μόνο μέ τον αρχαίο ελληνικό κόσμο άλλα καθώς ορισμένα άπό τα θεωρητικά ζητήματα πού προκύπτουν είναι κοινά καί για τον ρωμαϊκό κόσμο, στην παρουσίαση μου κάνω αναφορές καί στους δύο. Τό παρόν άρθρο βρισκόταν στο τυπογραφείο όταν κυκλοφόρησε ή πολύ σημαντική συλλογή άρθρων για τή δουλεία, Slavery and Other Forms ofunfree Labour, πού επιμελήθηκε ό L. Archer, Λονδίνο καί Νέα Υόρκη 1988.

2 184 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ τή συμμετοχή τους στην παραγωγή. Οί πληροφορίες αυτές ωστόσο, παρά τήν μεγάλη τους αξία, είναι πολύ ανεπαρκείς για να οδηγήσουν τους μελετητές σε ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με τή θέση των δούλων στις μυκηναϊκές κοινωνίες 1. Οί επόμενες πληροφορίες για εξαρτημένους ανθρώπους προέρχονται άπό τα ομηρικά έπη. Σ' αυτά, όπως και στο "Εργα καί Ήμέραι τοϋ ' Ησίοδου, δεν απαντώνται ούτε οί δόερο τών πινακίδων ούτε οί δούλοι της κλασικής εποχής (έκτος άπό δύο εξαιρέσεις) οί εξαρτημένοι άνθρωποι τών ομηρικών κοινωνιών και τής Βοιωτίας τού 8ου αιώνα αποκαλούνταν κατά κανόνα δμώες. Παρά τις ευφυείς παρατηρήσεις πού έχουν γίνει στις άφθονες σχετικές μελέτες, ή ασάφεια τών πηγών δέν επιτρέπει καμιά βεβαιότητα για τήν προέλευση τών ανθρώπων αυτών ή τήν ακριβή κοινωνική τους θέση. Πιο προβληματική ακόμα είναι ή μυστηριώδης εξαφάνιση τους δύο περίπου αιώνες αργότερα 2. Χρειάζεται νά φτάσουμε στην κλασική Σπάρτη καί στην κλασική ' Αθήνα για να σχηματίσουμε μια σχετικά καθαρή εικόνα τών σχέσεων εξάρτησης καί τών συνθηκών διαβίωσης τών εξαρτημένων ανθρώπων πού αποκαλούνταν αντίστοιχα είλωτες καί δούλοι. ' Από τήν εποχή εκείνη θα μπορέσουμε νά παρακολουθήσουμε τις κοινωνικές εξελίξεις καί τή θέση τών εξαρτημένων ανθρώπων με όλο καί περισσότερες λεπτομέρειες διαμέσου τής ελληνιστικής καί ρωμαϊκής εποχής μέχρι τους μεσαιωνικούς χρόνους. Μέσα άπό πηγές πού θα γίνουν καί πάλι ελάχιστα διαφωτιστικές πιστοποιείται τότε ή σταδιακή αντικατάσταση τών δούλων με άλλες κατηγορίες εργαζομένων πού, για ευκολία, αποκαλούμε σήμερα δουλοπάροικους. Οί οροί διαβίωσης καί εργασίας τών δόερο. τών δμώων, τών ειλώτων, τών δούλων καί όλων τών άλλων εξαρτημένων ανθρώπων πού κατά περιοχές καί κατά εποχές εΐχαν διάφορα άλλα ονόματα, ορίζουν μέρος μόνο τού προβλήματος πού απασχολεί τους σημερινούς μελετητές τής αρχαιότητας μια άλλη, εξίσου σημαντική πλευρά τού προβλήματος συνδέεται μέ τήν ανίχνευση τών απόψεων με τις όποιες γίνονταν κατανοητές καί βιώνονταν οί εκάστοτε σχέσεις υποταγής. "Ηδη στην 'Οδύσσεια συναντάμε μια διατύπωση πού δέν αφήνει περιθώρια αμφιβολιών για τον τρόμο.τών ανθρώπων μπροστά στον πάντα υπαρκτό κίνδυνο υποδούλωσης τους: «'Αλήθεια, τή μισή ό βροντόλαλος ό Δίας άξια τού ανθρώπου/ τού παίρνει άπ τή στιγμή πού έπλάκωσε γι αυτόν σκλαβιάς ήμερα (δούλιον.ήμαρ)» (ρ , μτφρ. Καζαντζάκη-Κακριδή). Στά τέλη τού πρώτου μ.χ. 1 Για το ζήτημα αυτό, έκτος άπό τις παρατηρήσεις του Garlan, δ.«., σ καί τίς πολύ βασικές βιβλιογραφικές του υποδείξεις βλ. καί τήν ενδιαφέρουσα μελέτη του W. Beringer, «'Servile status' in the sources for early Greek history», Historia 31, 1982, σ Βλ. Garlan, δ.π., σ , τις σχετικές βιβλιογραφικές του υποδείξεις καί τή μελέτη τής C. Mosse, Ή αρχαϊκή 'Ελλάδα. 'Ano τον "Ομηρο ως τον Αισχύλο, μτφρ. Στρατής Πασχάλης, 'Αθήνα, ΜΙΕΤ 1987, {πρώτη γαλλική έκδοση 1984), σ καί σποράδην.

3 Δ. Κυρτάτας. Ή δουλεία στην αρχαιότητα 185 αιώνα θεωρούνταν δεδομένο δτι για κάθε άνθρωπο «ή ελευθερία ήταν το μεγαλύτερο αγαθό ενώ ή δουλεία το αισχρότερο και το δυστυχέστερο» (Δίων Χρυσόστομος 14.1). 'Ανάλογες πληροφορίες υπάρχουν για όλες σχεδόν τις εποχές άλλα και πάλι, με δυσκολία θα μπορούσαμε να σχηματίσουμε μια εικόνα όσο αντικειμενική και αντιπροσωπευτική θα θέλαμε. 'Από τις υπάρχουσες πηγές (τουλάχιστον αυτές πού αποτελούν τό προσφιλέστερο πεδίο έρευνας) προκύπτουν κατά βάση κάποιες θεωρητικές επεξεργασίες, ιδιαίτερα φιλοσόφων όπως ό Πλάτων και ό 'Αριστοτέλης 3. Οί θεωρητικές επεξεργασίες όμως, παρά τήν προφανή τους συνάφεια μέ τις απόψεις τών ανθρώπων χωρίς φιλοσοφική παιδεία, δεν αποτελούν ασφαλή δείκτη για τήν επικρατούσα ιδεολογία της εποχής. 'Ακόμα πιο αβέβαιη είναι ή αντίδραση τών 'ίδιων τών δούλων, δεδομένου ότι όλες οί πηγές πού διασώζονται προέρχονται από τήν πλευρά τών ελεύθερων ανθρώπων. "Ετσι, για παράδειγμα, όταν πληροφορούμαστε τήν περίπτωση του μονομάχου πού αυτοκτόνησε για να αποφύγει τή μοίρα του δούλου, προσεγγίζουμε καλύτερα τίς απόψεις τών στωικών πού αφηγούνταν τό περιστατικό, παρά τις απόψεις του μέσου μονομάχου 4. Μέ τα πορίσματα τών αναζητήσεων αυτών συνδέεται και μια τρίτη πλευρά του προβλήματος: ανάλογα μέ τον τρόπο πού ερμηνεύουν τους εκάστοτε θεσμούς εξάρτησης και τις αντιλήψεις τών ανθρώπων για τους θεσμούς αυτούς, οί σύγχρονοι μελετητές αποφαίνονται για τό χαρακτήρα και τή δομή τών ίδιων τών αρχαίων κοινωνιών. Οί έννοιες γύρω από τίς όποιες περιστρέφονται οί σχετικές συζητήσεις εδώ και ενάμιση περίπου αιώνα είναι κυρίως ή «δουλοκτητική οικονομία» ως βάση του ελληνικού ή/και του ρωμαϊκού πολιτισμού καί, σε μικρότερο βαθμό, ό «δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής». ' Εκτός όμως άπο τήν αποδοχή ή τήν απόρριψη τών εννοιών αυτών, μεγαλύτερη σημασία έχει ή αποσαφήνιση τους για τήν οποία δεν γίνονται πάντα όλες οί αναγκαίες προσπάθειες. Τό 1959, ο ένα κλασικό σήμερα άρθρο του, ό Φίνλεϊ είχε ανοίξει ένα δρόμο προσέγγισης πού επηρέασε καί εξακολουθεί να επηρεάζει πολλούς ιστορικούς και κοινωνιολόγους καί τό 1975 συγκροτήθηκε ένας αντίπαλος θεωρητικός λόγος άπό τον Σέντ Κρουά πού επιτρέπει στο διάλογο να προχωρήσει πιο πέρα 5. Οί περισσότεροι μελετητές ωστόσο, κατά κανόνα, απλώς παίρνουν θέση απέναντι στις διάφο- 3. Βλ. Garlan, δ.π., σ , τίς σχετικές βιβλιογραφικές υποδείξεις καί G.E.M. de Ste Croix, The Class Struggle in the Ancient Greek World, Λονδίνο 1981, σ Μια σημαντική νεότερη μελέτη είναι του G. Cambiano, «Aristotle and the anonymous opponents of slavery» στο Classical Slavery, Λονδίνο 1987, σ , πού είχε αρχίσει να επιμελείται πριν τό θάνατο του ό Φίνλεϊ. Πβ. T. J. Saunders, «The controversy about slavery reported by Aristotle, Politics, I vi 1255a4 ff.», στο A. Moffatt, Maistor... studies for Robert Browning, Canberra 1984, σ Σενέκας, ep M. I. Finley, «Was Greek civilization based on slave labour?», Historia 8,1959, σ (αναδημοσιευμένο αρκετές φορές) καί Ste. Croix, «Carl Marx and the history of classical antiquity», Arethusa 8, 1975, σ καί οί δύο μελετητές επανήλθαν αρκετές φορές στο πρόβλημα τής δουλείας.

4 186 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ρες σχετικές έννοιες εκλαμβάνοντας το περιεχόμενο τους ως δεδομένο. *** Την τελευταία δεκαετία, ή μελέτη της δουλείας στην αρχαιότητα γνωρίζει μία νέα άνθιση. "Ενα άπό τα πιο ενθαρρυντικά χαρακτηριστικά της νέας παραγωγής είναι ή αυξανόμενη συνειδητοποίηση της συνάφειας μεταξύ της συστηματικής διερεύνησης των πηγών καί των θεωρητικών επεξεργασιών. "Ετσι, αν και πολλές πρόσφατες εργασίες ασχολούνται με επιμέρους θέματα όπως οι αριθμητικές διακυμάνσεις στην παρουσία δούλων ή ή ποσοτική συμβολή τών δούλων στην παραγωγή υλικών αγαθών, όλο καί λιγότερο παραγνωρίζεται πια οτι οί απαντήσεις σέ τέτοια ερωτήματα επηρεάζουν (καί επηρεάζονται άπό) το θεωρητικό πλαίσιο στο όποιο εντάσσονται 6. ' Η μελέτη τών πηγών γίνεται πια συχνά με σαφή επιδίωξη τον εμπλουτισμό καί τήν αναμόρφωση τών θεωρητικών εννοιών. Σήμερα, θα μπορούσαμε να πούμε, οί θεωρητικές αντιπαραθέσεις δεν γίνονται στο όνομα τής θεωρίας άλλα στο όνομα τών εμπειρικών δεδομένων. Σέ ένα τέτοιο πνεύμα πιστεύω οτι πρέπει να διαβαστεί το βιβλίο του Ίβόν Γκαρλάν, Ή δουλεία στην αρχαία 'Ελλάδα πού εκδόθηκε τό 1982 καί κυκλοφόρησε πρόσφατα σέ ελληνική μετάφραση. Οί βασικές αρετές του βιβλίου είναι ό πλούτος τών πληροφοριών πού επεξεργάζεται καί αναδεικνύει καί οί άφθονες βιβλιογραφικές του παραπομπές. 'Αξίζει να σταθούμε καί στα δύο αυτά ζητήματα. Οί πρωτογενείς πηγές για τή μελέτη τής δουλείας στην αρχαιότητα, καί ιδιαίτερα στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, είναι σχετικά περιορισμένες. Τό μέγιστο μέρος τών πληροφοριών προέρχεται άπό γραπτές μαρτυρίες στις όποιες μπορεί κανείς να προσθέσει, εντελώς βοηθητικά, κάποιες ενδείξεις άπό αρχαιολογικά ευρήματα κυρίως, αν καί όχι αποκλειστικά, άπό παραστάσεις αγγείων. Οί γραπτές πηγές είναι τεσσάρων ειδών: Πρώτα άπ' ολα υπάρχουν οί μυκηναϊκές πινακίδες τής Πύλου καί τής Κνωσσοΰ για τις όποιες έγινε λόγος παραπάνω. Δεύτερον, υπάρχουν τα φιλολογικά κείμενα πού κάνουν συχνές αναφορές σέ δούλους σ αυτά περιλαμβάνονται τα έργα τής επικής καί δραματικής ποίησης πού θέλουν μεγάλη προσοχή πριν χρησιμοποιηθούν ως ιστορικές μαρτυρίες. Τρίτη ομάδα γραπτών πηγών αποτελούν οί επιγραφές πού αναφέρονται σέ δούλους παρά τό μικρό τους αριθμό, οί 6. Ή βασική μελέτη πού προσπάθησε να προσεγγίσει τή ρωμαϊκή κοινωνία αναζητώντας τα αριθμητικά δεδομένα τών δούλων είναι τού Κ. Hopkins, Conquerors and Slaves, Cambridge Tò πρόσφατο άρθρο του R. MacMullen, «Late Roman slavery», Historia 36, 1987, σ (με πλούσια βιβλιογραφία) διερευνά, σέ πολεμική προς τον Σέντ Κρουά, τους όρους επιβίωσης τής δουλείας στην ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία - στο επίκεντρο τής διερεύνησης είναι οί αριθμητικές μεταβολές πού προκύπτουν άπό τήν προσεκτική ανάγνωση τών πηγών. Πβ. C. R. Whittaker, «Circe's pigs: From slavery to serfdom in the later Roman world», στο Classical Slavery, σ

5 Δ. Κνρτάτας, 'Η δουλεία στην αρχαιότητα 187 επιγραφές αυτές είναι ιδιαίτερα πολύτιμες γιατί καταγράφουν συγκεκριμένα στοιχεία με αρκετή ακρίβεια (π.χ. πόσοι δούλοι εργάστηκαν σ ένα δημόσιο έργο, τί ποσά κατέβαλαν για την εξαγορά της ελευθερίας τους κ.λπ.). Τέταρτη ομάδα είναι οί αιγυπτιακοί πάπυροι, καί ανάμεσα τους ιδιωτικές επιστολές, πού κάνουν επίσης συχνές αναφορές σέ δούλους οί πάπυροι αυτοί προέρχονται άπό τους ελληνιστικούς καί ρωμαϊκούς χρόνους άλλα σέ ορισμένα ζητήματα, όπως το ζήτημα των όρων ύπό τους οποίους ένας δούλος αποκτούσε τήν ελευθερία του, μπορούμε να θεωρήσουμε οτι αποτυπώνουν συνήθειες πού, χωρίς να μαρτυροΰνται, επικρατούσαν καί στους κλασικούς χρόνους 7. Παρά τό οτι οί πληροφορίες των γραπτών πηγών είναι δεδομένες, δέν είναι δυνατόν να συμπεριληφθούν όλες σέ μια μελέτη. Κάθε μελετητής επιλέγει, ανάλογα μέ τό συγκεκριμένο του αντικείμενο, τα χωρία πού τοΰ χρειάζονται καί προσπαθεί να συναγάγει άπ' αυτά κάποια συμπεράσματα. ' Ορισμένα χωρία είναι τόσο εύγλωττα καί ενδεικτικά πού κάνουν τήν εμφάνιση τους σέ όλες σχεδόν τίς σχετικές μελέτες* άλλα αξιοποιούνται περιστασιακά" πολύ σπάνια επισημαίνονται καί κάποια χωρία για πρώτη φορά. * Η αξία λοιπόν μιας νέας εργασίας έγκειται κυρίως στον τρόπο ανάδειξης τών πηγών, στην ταξινόμηση τών θεμάτων έτσι ώστε να φωτίζονται πλευρές πού μέχρι εκείνη τή στιγμή παρέμεναν στο σκοτάδι, καί στην πειστικότητα τών προτεινόμενων ερμηνειών. Άπό όλες αυτές τίς πλευρές τό βιβλίο τοΰ Γκαρλάν αποτελεί θετική συμβολή κυρίως ίσως στο τρίτο κεφάλαιο «Δουλοκτητικές θεωρίες καί πρακτικές», όπου εξετάζονται ζητήματα τα όποια έχουν προκαλέσει τίς περισσότερες παρανοήσεις. Σχεδόν σέ κάθε επιμέρους θέμα, ό μελετητής ακολουθεί τους δρόμους πού έχουν ανοίξει άλλοι μεγάλοι δάσκαλοι (οί συλλογισμοί τοΰ Φίνλεϊ καί τοΰ Βιντάλ-Νακέ, για παράδειγμα, είναι συχνά παρόντες) πρωτοτυπεί όμως προσφέροντας μια σφαιρική εικόνα τοΰ φαινομένου της δουλείας στην αρχαία ' Ελλάδα, στο φώς τών πιο πρόσφατων δεδομένων 8. ' Η σύγχρονη βιβλιογραφία για τή δουλεία στην αρχαιότητα είναι ιδιαίτερα ογκώδης. Συστηματική διερεύνηση τού θέματος έχει αρχίσει άπό τα μέσα τού περασμένου αίώνα, όταν έκανε τήν εμφάνιση της ή πρώτη μεγάλη, συνθετική καί αυτοτελής εργασία 9. Άπό τήν ίδια περίπου εποχή χρονολογούνται καί οί πρώτες προσπάθειες συγκρότησης κοινωνιολογικών εννοιών για τήν κατανόηση τοΰ φαινομένου της δουλείας καί ιδιαίτερα της συμβολής της στην παραγωγή Βλ. Garlan, δ.π., σ "Ας σημειώσουμε δτι ό Γκαρλάν έχει στο ενεργητικό του καί εξειδικευμένες εργασίες για τον αρχαίο κόσμο μάλιστα, στον πρόσφατο συλλογικό τόμο Classical Slavery, ό Γκαρλάν έχει συνεισφέρει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη, «War, piracy and slavery in the Greek world», όπου υποστηρίζει οτι ή κύρια πηγή για τήν προμήθεια δούλων στον ελληνικό κόσμο δέν ήταν οί πόλεμοι, όπως συχνά πιστεύεται, άλλα τό εμπόριο μέ ορισμένες γειτονικές περιοχές. 9. Η. Wallon, Histoire de l'esclavage dans l'antiquité, Παρίσι 1847 (3 τόμοι). 10. Για μια χρήσιμη εισαγωγή στο θέμα αυτό βλ. Μ. Μ. Austin καί P. Vidal-Naquet, Economic and

6 188 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ "Ενας σύγχρονος μελετητής πού θέλει να παρουσιάσει το φαινόμενο της δουλείας στην αρχαιότητα, ακόμα κι αν επιλέξει να ασχοληθεί με μια μικρή χρονική περίοδο, δεν είναι δυνατόν να επιχειρήσει ταυτόχρονα αναλυτική παρουσίαση της σχετικής βιβλιογραφίας. Ό Γκαρλάν καταφέρνει να δώσει τόσες βιβλιογραφικές πληροφορίες ώστε άπό τή μια να αναδεικνύει τις μελέτες πού τον έχουν επηρεάσει και άπό τήν άλλη να οδηγεί τον αναγνώστη σέ πιο διεξοδικές διαπραγματεύσεις επιμέρους θεμάτων. Μεγαλύτερη ακόμα αξία έχει το γεγονός ότι δέν αρκείται, όπως γίνεται συνήθως, στην παραγωγή των μελετητών της Δύσης. Τα τελευταία χρόνια ή επικοινωνία μεταξύ ιστορικών πού γράφουν στα αγγλικά, ο:ά ερμανικά, στα γαλλικά και στα ιταλικά είναι σχετικά άμεση, χωρίς διαμεσολαβήσεις καί χωρίς μεγάλες καθυστερήσεις (πριν λίγα ακόμα χρόνια οί αγγλόφωνοι μελετητές αγνοούσαν βασικές μελέτες γραμμένες στα γαλλικά καί το αντίστροφο). 'Αντίθετα, εκτός άπό τις μελέτες τών ανατολικογερμανών ιστορικών, ή παραγωγή ιστορικών άλλων χωρών της ανατολικής Ευρώπης γινόταν γνωστή στή Δύση σχεδόν αποκλειστικά μέσω γερμανικών μεταφράσεων. Ό Γκαρλάν, μέ τή βοήθεια της γυναίκας του, όπως μας πληροφορεί, επισημαίνει πολλές ενδιαφέρουσες μελέτες γραμμένες στα ρωσικά. Καί μόνη ή επισήμανση αυτή ανοίγει για τον ανυποψίαστο αναγνώστη τής Δύσης ένα νέο βιβλιογραφικό πεδίο καί μαζί δημιουργεί τήν ανάγκη για σχετικές μεταφράσεις. *** Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου επιγράφεται «Συμπεράσματα». Στην πραγματικότητα, όπως εξηγεί ό συγγραφέας, δέν πρόκειται για συμπεράσματα άλλα για ορισμένους πρόσθετους συλλογισμούς, πιο σωστά'ίσως για ορισμένες γενικεύσεις. Οί τελευταίες εννέα σελίδες αποτελούν ένα «ίχνογράφημα τών προσωπικών του λύσεων» (έστω προσωρινών) στα θεωρητικά προβλήματα πού προκύπτουν άπό το χαρακτηρισμό τής ελληνικής κοινωνίας ως «δουλοκτητικής» καί τών δούλων της ως «κοινωνικής τάξης». ' Η σχετική συζήτηση συναρτάται, κατά τόν Γκαρλάν, μέ τήν εγκυρότητα τής ίδιας τής μαρξιστικής προσέγγισης, δηλαδή, μέ τήν ικανότητα του μαρξισμού «να καταλαμβάνει θεμιτά τό σύνολο του ιστορικού πεδίου» (σ. 243, 251). Παρά τή μεγάλη συντομία μέ τήν οποία παρουσιάζεται τό θέμα αυτό, οί συλλογισμοί πού διατυπώνονται αποσαφηνίζουν ορισμένα ζητήματα πού συχνά εκλαμβάνονται, χωρίς διερεύνηση, ως δεδομένα. Social History of Ancient Greece, Λονδίνο 1977, σ. 3-35' στα δσα αναφέρονται εκεί θα πρέπει να προσθέσουμε τήν ουσιαστική συμβολή του Th. Mommsen, Römische Geschichte, 3 τόμοι, πού εκδόθηκαν άπό τό 1854 ως το 1856 καί οί όποιοι επηρέασαν πάρα πολλούς μελετητές, συμπεριλαμβανομένου του Μαρξ περισσότερες βιβλιογραφικές πληροφορίες στο Ν. Brockmeyer, Bibliographie zur antiken Skia verei, Bochum 1971.

7 Δ. Κνρτάτας, Ή δουλεία στην αρχαιότητα 189 "Οπως θα περίμενε κανείς, άπο τή συζήτηση προκύπτει σε μεγάλο βαθμό οτι τα θεωρητικά αυτά προβλήματα είναι αλληλένδετα και οτι, κατά συνέπεια, ή τοποθέτηση κάθε μελετητή σ' ένα απ' αυτά επηρεάζει κατ' ανάγκη τήν τοποθέτηση του στα άλλα. ' Η διαπίστωση δτι οι δούλοι δεν κατείχαν κοινή θέση στην παραγωγή και δτι έτσι δεν αποτελούσαν ενιαία κοινωνική τάξη ή ομάδα προκύπτει αβίαστα από τις ίδιες τις πηγές. Αυτό το γεγονός έχει προβληματίσει συχνά τους μελετητές σε βαθμό ώστε να αρνούνται κάποτε το δουλοκτητικό χαρακτήρα τής αρχαιότητας και να απορρίπτουν ακόμα και την έννοια του «δουλοκτητικου τρόπου παραγωγής». "Ενας «τρόπος παραγωγής», πιστεύουν πολλοί, ιδιαίτερα αν θέλουμε να τόν θεωρήσουμε κυρίαρχο, πρέπει κατά τήν ανάπτυξη του νά ενοποιεί τις κοινωνικές κατηγορίες οχι να διαιωνίζει τις αρχικές τους διαφορές. Στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, παρόλο πού ή νομοθεσία ενοποιούσε τους δούλους ξεχωρίζοντας τους άπο τους ελεύθερους ανθρώπους, ή ίδια ή παραγωγική διαδικασία τους διασπούσε αποδίδοντας τους πολύ διαφορετικούς ρόλους. "Αν και υπήρχε ή γενική τάση στον καθημερινό λόγο να εξισώνονται όλες οι κατηγορίες εξαρτημένων ανθρώπων, στην πραγματικότητα όχι μόνο οί είλωτες (και οί άλλες ομάδες με τα διάφορα κατά περιοχές και εποχές ονόματα) διέφεραν πάντα άπο τους τυπικούς δούλους άλλα και στο εσωτερικό τής ομάδας των δούλων αναδεικνύονταν συνεχώς νέες διακρίσεις. Το εύλογο συμπέρασμα θα ήταν λοιπόν είτε νά αρνηθούμε το θεμελιακό ρόλο τής οικονομίας στην ανάλυση μας τής ελληνικής καί ρωμαϊκής αρχαιότητας και νά αποδεχτούμε, για παράδειγμα, τήν κυριαρχία των νομικών σχέσεων είτε νά αρνηθούμε τήν αποφασιστική συμβολή τής δουλείας στην οικονομία. Ο Γκαρλάν προσπαθεί κατά κάποιο τρόπο νά αποφύγει αυτό το δίλημμα. Διαβάζοντας τα συμπεράσματα του κάπως προσεκτικά διαπιστώνει κανείς οτι συναρτά το χαρακτηρισμό τής αρχαίας ελληνικής κοινωνίας ως δουλοκτητικής άπο το ποιους θα θεωρήσουμε δούλους καί το αν θα θεωρήσουμε τους δούλους κοινωνική τάξη το συναρτά με το πώς θα εννοήσουμε τήν αρχαία ελληνική κοινωνία. Τα δύο ερωτήματα, όπως τελικά αντιλαμβάνεται ό αναγνώστης, είναι οί δύο όψεις ενός κεντρικού ερωτήματος: πώς σχετίζονται στον αρχαίο ελληνικό κόσμο οί κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις, πού άλλοτε παίρνουν τή μορφή νομικοπολιτικών σχέσεων καί άλλοτε συγγενικών σχέσεων, με τις παραγωγικές σχέσεις, δηλαδή με τήν οικονομία; ' Ο συγγραφέας, δανειζόμενος τήν απάντηση του άπο τόν Γκοντελιέ, αποφαίνεται δτι οί κυρίαρχες κοινωνικές σχέσεις είναι μή οικονομικής φύσης για λόγους «σε τελευταία ανάλυση» οικονομικούς: οί συγγενικές καί οί νομικοπολιτικές σχέσεις, «πού ανάγονται σήμερα στο επίπεδο τοΰ εποικοδομήματος, λειτουργούσαν τότε ως παραγωγικές σχέσεις» (σ. 248). ' Η γενική αυτή τοποθέτηση παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον καί ανοίγει το πεδίο για μια συζήτηση πού δεν έχει ακόμα γίνει σε δσο βάθος επιτρέπουν τα διαθέσιμα σήμερα ιστορικά δεδομένα. Μάλιστα, τα πληροφοριακά στοιχεΐα-πού

8 [90 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ έχει αναδείξει ό Γκαρλάν επιτρέπουν να προχωρήσουμε τις θεωρητικές του παρατηρήσεις πολύ περισσότερο άπ' δσο ό'ίδιος κρίνει σκόπιμο. "Ας ξεκινήσουμε άπό τή βασική διάκριση πού υιοθετεί μεταξύ των δούλων πού αποτελούσαν εμπορεύσιμο είδος (όπως στην ' Αθήνα) και των άλλων εξαρτημένων ανθρώπων πού ύφίσταντο, όπως λέει ό 'ίδιος, κοινοτικό καταναγκασμό (όπως στή Σπάρτη). Για να απλοποιήσω τή συζήτηση πού ακολουθεί θα αναφέρομαι στο έξης σε δούλους και είλωτες, παρόλο πού με τή λέξη δούλοςοί αρχαίοι"ελληνες δήλωναν συχνά και τους είλωτες και παρόλο πού οί είλωτες δεν αποτελούσαν παρά μια μόνο κατηγορία αυτών πού ύφίσταντο «κοινοτικό καταναγκασμό». ' Ο Γκαρλάν, δικαιολογώντας τήν απόφαση του να κάνει αυτή τή θεμελιακή διάκριση πού καθορίζει τή δομή όλης του τής μελέτης, δηλώνει ότι τα κριτήρια του ήταν θεωρητικού χαρακτήρα. 'Αντί να υποπέσει στο «ολέθριο σφάλμα, τόσο πολιτικά οσο καί ιστορικά», να κάνει «σύγχυση εκεί πού πρέπει* να γίνει διάκριση», χρησιμοποίησε «γενικά όρους πού τονίζουν τήν ιδιαιτερότητα των τρόπων εκμετάλλευσης» πού, κατά τήν κρίση του, «δεν μπορούσαν να αναχθούν στην καθαρή δουλεία» (σ. 244). Οί θεωρητικές επιπτώσεις αυτής τής επιλογής είναι σχετικά προφανείς: αν δουλοκτητική κοινωνία είναι αυτή πού διαθέτει μαζικά «δούλους» με τή στενή σημασία, τότε ό αρχαίος ελληνικός κόσμος ήταν δουλοκτητικός «μόνο σέ περιορισμένους τόπους καί χρόνους» (σ. 244) καί αν ένας τρόπος παραγωγής είναι δουλοκτητικός όταν βασίζεται στην εργασία «δούλων», τότε, ακόμα καί σέ δουλοκτητικές κοινωνίες, αυτός ό τρόπος παραγωγής συνυπήρχε πάντα με άλλους τρόπους παραγωγής (σ. 245). ' Εκείνο ωστόσο πού χρειάζεται περισσότερη συζήτηση είναι ή θεωρητική αφετηρία αυτής τής διάκρισης. Ti είναι εκείνο πού ξεχωρίζει τό δούλο άπό τον είλωτα έτσι ώστε οί δύο αυτοί τύποι εξαρτημένων ανθρώπων να ορίζουν δύο διαφορετικές κοινωνίες καί δύο διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης τής παραγωγής; 'Ορισμένες ουσιαστικές διαφορές έχουν ήδη επισημανθεί άπό καιρό". Ώς εμπόρευμα, ό δούλος μπορούσε να αγοραστεί καί να πωληθεί (στα πλαίσια τής προσφοράς καί τής ζήτησης) δίνοντας τή δυνατότητα στο δεσπότη του να διατηρεί εκείνο τον αριθμό δούλων πού του ήταν απαραίτητος για τις ανάγκες κάθε στιγμής. "Ετσι, αν κάποια εποχή ένας δεσπότης κατείχε περισσότερους δούλους άπ' όσους απαιτούσαν οί εργασίες του, μπορούσε να πωλήσει ή να εκμισθώσει τους πλεονάζοντες ώστε να μήν επιβαρύνεται μέ τή διατροφή τους καί να μή δεσμεύει τό κεφάλαιο του. Άπό τήν άλλη, καί αυτό είναι ίσως πιο σημαντικό, ένας δεσπότης μπορούσε στην κατάλληλη ευκαιρία να επεκτείνει σημαντικά τις οικονομικές του δραστηριότητες. "Ενας γαιοκτήμονας πού διέθετε τό αναγκαίο ποσό είχε τή δυνατότητα να αγοράσει νέα κτήματα χωρίς να τον απασχολεί 11. "Εχω παρουσιάσει ορισμένα άπό τα ζητήματα αυτά στή μελέτη μου Δούλοι, δουλεία καί δονλοκτητικος τρόπος παραγωγής, 'Αθήνα, Ό Πολίτης, 1987 εδώ επιχειρώ να εντοπίσω ορισμένες πλευρές πού δέν μέ απασχόλησαν εκεί αρκετά.

9 Δ. Κνρτάτας, Ή δουλεία στην αρχαιότητα 191 ιδιαίτερα το πρόβλημα των καλλιεργητών. "Αν μάλιστα διέθετε το επιχειρηματικό πνεύμα του πατέρα του ' Ισχόμαχου (όπως εμφανίζεται στον Οικονομικό του Ξενοφώντα), μπορούσε να αγοράζει διαρκώς ακαλλιέργητους αγρούς φθηνά και να τους μεταπωλεί ακριβά, έχοντας τους μετατρέψει σε παραγωγικούς ή σχεδόν απεριόριστη δυνατότητα εξεύρεσης τών απαιτούμενων δούλων θεωρούνταν δεδομένη (20.21 κ.έ.). Οί παρατηρήσεις αυτές ισχύουν κυρίως για τους μεγάλους γαιοκτήμονες. Σε πόλεις όπως ή 'Αθήνα είναι σχετικά προφανές ότι οί γαιοκτήμονες αυτοί αντλούσαν το μεγαλύτερο μέρος τών εισοδημάτων τους άπό τήν εκμετάλλευση της εργασίας δούλων. ' Ο Σέντ Κρουά μάλιστα έχει χρησιμοποιήσει αυτό το δεδομένο για να ορίσει ακριβώς τον δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής 12. Στα μικρότερα νοικοκυριά τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Ό αριθμός τών δούλων πού αξιοποιούσε για τήν αγροτική της παραγωγή μια σχετικά φτωχή ή μιά «μεσαία» οικογένεια αποτελεί αντικείμενο αμφισβήτησης 13. Είναι ωστόσο φανερό ότι ακόμα και ή πιο φτωχή οικογένεια διέθετε συχνά τουλάχιστον ένα με δύο δούλους έστω κι αν αυτοί δεν απασχολούνταν ειδικά στην αγροτική ή σε όποια άλλη παραγωγή. Πώς πρέπει να κατανοηθεί στα θεωρητικά μας πλαίσια ή θέση αυτών τών δούλων πού είτε δέν παρήγαγαν είτε παρήγαγαν πολύ μικρό πλεόνασμα; Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό οφείλουμε να συμπεριλάβουμε στην ανάλυση μας τις 'ίδιες τις οικογένειες πού αξιοποιούσαν αυτούς τους δούλους. "Οπως έχει ήδη διαφανεί παραπάνω, ή οικογένεια αποτελούσε πολύ συχνά στην αρχαιότητα ενιαία παραγωγική μονάδα το αν όλα ή ορισμένα μόνο άπό τα μέλη της συμμετείχαν άμεσα στην παραγωγή έχει πολύ μικρή σημασία. 'Εκείνο πού κυρίως ενδιαφέρει είναι ή παραγωγική θέση όλης τής οικογένειας. Αυτό μπορεί να μοιάζει λίγο παράδοξο σε προσεγγίσεις πού δίνουν προτεραιότητα στή θέση τών ατόμων. Στην ελληνική αρχαιότητα όμως, όπως και σέ άλλες κοινωνίες, πολλά άτομα δέν συμμετείχαν στην παραγωγή παρά διαμέσου τής οικογένειας στην οποία εντάσσονταν είτε μέ συγγενικούς δεσμούς είτε χωρίς αυτούς. Ή παρουσία τών ατόμων αυτών διευκόλυνε τον παραγωγικό ρόλο τών οικογενειών ακόμα και όταν ή εργασία πού πρόσφεραν οί ίδιοι δέν ήταν παραγωγική. "Ενας δούλος υπηρέτης πού φρόντιζε το σπίτι επέτρεπε στά άλλα μέλη τοΰ νοικοκυριού να εργάζονται στους αγρούς. Μιά δούλη τροφός αναλάμβανε τήν ανατροφή ενός παιδιού πού είχε χάσει τή μητέρα του, εξασφαλίζοντας τήν φυσική αναπαραγωγή τής οικογένειας. 12. Ste. Croix, «Ό Κάρλ Μαρξ και ή μελέτη τοΰ αρχαίου κόσμου», Ό Πολίτης 69-70, Βλ. για παράδειγμα τις αντιρρήσεις πού προβάλλει στις απόψεις του Ste. Croix, The Class Struggle και του M. H. Jameson, «Agriculture and slavery in classical Athens», Classical Journal!!).I, , σ ή E. Meiksins Wood, «Agricultural slavery in classical Athens», American Journal of Ancient History 8.1, 1983, σ. 1-47, και πιο πρόσφατα στο Peasant Citizen and Slave, Λονδίνο 1988 σ

10 192 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Οί δούλοι αυτοί πού στα μικρά νοικοκυριά κάλυπταν ένα μεγάλο φάσμα υπηρεσιών δεν αποτελούν, σύμφωνα με τους καθιερωμένους ορισμούς, μέλη μιας κοινωνικής τάξης. Ούτε σαφή θέση στην παραγωγή κατείχαν, ούτε κοινή «κοινωνική συνείδηση» διέθεταν, αν θέλουμε να τήν συμπεριλάβουμε κι αύτη στον ορισμό των τάξεων. Οί δούλοι αυτοί όριζαν ακόμα λιγότερο έναν «δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής». ' Η συνολική παραγωγή ενός μικρού ή μεσαίου νοικοκυριού δχι μόνο δεν προερχόταν κυρίως από τή δική τους εργασία άλλα, το πιο σημαντικό, προοριζόταν κυρίως για αύτοκατανάλωση καθώς δεν ήταν αρκετή για να περιλάβει εμπορεύσιμο πλεόνασμα. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τους δούλους αυτούς, ακολουθώντας τον Γκοντελιέ, τάξεις, δχι με τήν αυστηρή σημασία άλλα με έναν τρόπο μή ειδικό, μεταφορικό (σ. 249) ή θα μπορούσαμε να τους χαρακτηρίσουμε «κοινωνική κατηγορία», δηλαδή ομάδα πού διακρίνεται κυρίως για τα νομικά, ιδεολογικά η πολιτικά και οχι τα οικονομικά της χαρακτηριστικά. 'Εκείνο όμως πού δεν θα έπρεπε να μας διαφύγει είναι ό «σε τελευταία ανάλυση» οικονομικός τους ρόλος. ' Η δουλεία, έστω και με αυτό τον έμμεσο τρόπο «εισχωρούσε» αποφασιστικά στις παραγωγικές σχέσεις τής ελληνικής (και ρωμαϊκής) αρχαιότητας. *** Οί παρατηρήσεις πού προηγούνται απαντούν εν μέρει μόνο στις γενικές αντιρρήσεις πού έχουν διατυπωθεί. 'Ακόμα κι αν συνδέσουμε τους δούλους των μικρών και μεσαίων νοικοκυριών με τήν οικονομία πάλι παραμένουν ευρύτατες κατηγορίες δούλων, όπως, για παράδειγμα, οί εκατοντάδες προσωπικοί υπηρέτες στα σπίτια τών ρωμαίων αριστοκρατών, πού δέν είχαν ούτε έμμεση σχέση μέ τήν παραγωγή. ' Η διαπίστωση αυτή δέν θα είχε'ίσως μεγάλη σημασία αν ή διόγκωση τών μή παραγωγικών ομάδων δούλων, πού περιλαμβάνουν τα μέλη τής αυτοκρατορικής γραφειοκρατίας 14, δέν συνέπιπτε χρονικά μέ τήν επέκταση τών αυτοκρατορικών οικονομικών δραστηριοτήτων σε χώρες οπού ούτε κυριαρχούσε ούτε επεκτεινόταν δραματικά ή αξιοποίηση δούλων στην παραγωγή. Για να διατυπώσουμε το πρόβλημα αυτό κάπως πιό γενικευμένα θα μπορούσαμε να πούμε δτι «οί δουλοκτητικές παραγωγικές σχέσεις» δέν έτειναν παντού καί πάντα, όπως οί καπιταλιστικές, στην «αποσύνθεση» ή στή «διάλυση» τών άλλων προγενέστερων παραγωγικών σχέσεων. ' Απεναντίας, δπως δείχνει το παράδειγμα τής κλασικής ' Ελλάδας, ή δουλοκτητική οικονομία τής ' Αθήνας, παρά το δτι απέδειξε τα πλεονεκτήματα της, δέν επεκτάθηκε στή Σπάρτη. 'Αλλά και στην'ίδια τήν κλασική 'Αθήνα οί δουλοκτητικές παραγωγικές σχέσεις, παρά τη σχεδόν διαρκή τους επέκταση μετά άπό τους περσικούς πολέμους, δέν έτειναν να διαλύσουν τις μή δουλοκτητικές σχέσεις. Σε γενικές γραμμές, οί ελληνικές πό- 14. P. R. C. Weaver, Familia Caesaris, Cambridge 1972.

11 Δ. Κνρτάτας, Ή όονλεία στην αρχαιότητα 193 λεις διατήρησαν τα ιδιαίτερα παραγωγικά τους συστήματα όπως αυτά είχαν διαμορφωθεί άπό τον 6ο αίώνα ή και νωρίτερα, ακόμα και όταν μπήκαν σε περίοδο οικονομικής παρακμής. ' Ο Γκαρλάν εντοπίζει το πρόβλημα αυτό στα συμπεράσματα του με μια πολύ σύντομη παρατήρηση: Ό αρχαίος δουλοκτητικός τρόπος παραγωγής εμφανίστηκε «κάτω άπο τήν επίδραση, οχι μιας εσωτερικής ωρίμανσης ή μιας αυτόνομης ανάπτυξης του φαινομένου τής εκμετάλλευσης, άλλα, μιας σύγκλισης δυνάμεων πού ήσαν λίγο ή πολύ ανεξάρτητες και δρούσαν σε διάφορους τομείς τής κοινωνικής ζωής» (σ. 245). Με άλλα λόγια οί ελληνικές (και ρωμαϊκές) κοινωνίες δεν οδηγήθηκαν στον δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής μέσα άπο ιστορικές νομοτέλειες, πού, αν υπήρχαν, θα έπρεπε να οδηγήσουν ολο τον αρχαίο κόσμο να περάσει άπο τα 'ίδια παραγωγικά στάδια. "Αν στην 'Αθήνα και σε ορισμένες άλλες πόλεις δεν συνέπιπταν κάποιες κοινωνικές και πολιτικές συγκυρίες, ανεξάρτητες σέ μεγάλο βαθμό μεταξύ τους, τότε δέν θα είχε δημιουργηθεί εκεί ποτέ ένα τέτοιο παραγωγικό σύστημα 15. 'Αποδίδοντας τή διαμόρφωση ενός τρόπου παραγωγής σέ συγκυριακές συμπτώσεις μάλλον παρά σέ ενδογενείς ορούς ανάπτυξης των παραγωγικών σχέσεων και των παραγωγικών δυνάμεων, τοποθετούμαστε ταυτόχρονα και στο πρόβλημα των μεταβάσεων. Οί «γενικές θεωρίες τών μεταβάσεων» πού επεξεργάζονται, ορισμένοι σύγχρονοι μελετητές, ακολουθώντας τή σκέψη του Μαρξ, δέν μπορούν να έχουν παρά περιορισμένη εφαρμογή στον κόσμο τής αρχαιότητας. Κατά τον Γκοντελιέ, για παράδειγμα, «ή μετάβαση δέν μπορεί να επιτύχει πραγματικά, παρά μόνο όταν ό παλαιός τρόπος παραγωγής φτάσει, μέσα άπό τή δική τον εσωτερική κίνηση, μέσα άπό τις δικές του αντιφάσεις, στο σημείο να αποσυντίθεται εν μέρει, να διαλύει εδώ κι εκεί τις μορφές πού χαρακτηρίζουν τήν οργάνωση του. Αυτή ή διάλυση αποδεσμεύει νέες μορφές παραγωγής ή, τουλάχιστον, αποδεσμεύει παλαιά στοιχεία και τα καθιστά κατάλληλα για ένα νέο συνδυασμό, ό όποιος αρχίζει τότε να "υπαγάγει τυπικά" διάφορες διαδικασίες εργασίας πού έχουν κληροδοτηθεί άπό το παρελθόν και έχουν οργανωθεί πάνω στην παλαιά υλική και τεχνική βάση» 16. Ή εμμονή όμως στην «εσωτερική κίνηση» ενός τρόπου παραγωγής υποβαθμίζει τή σημασία τών «εξωτερικών» πολιτικών παραγόντων. ' Η επέκταση του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής στή Β. ' Αφρική μετά τήν ενσωμάτωση της στή Ρωμαϊκή αυτοκρατορία και ή μή επέκταση του στις περιοχές τών πρώην ελληνιστικών βασιλείων και κυρίως στην Αίγυπτο σχετίζεται οπωσδήποτε μέ τις κοινωνικές συνθήκες πού επικρατούσαν στις περιοχές αυτές τή στιγμή τής κατάκτησης τους άπό τους Ρωμαίους. Έκεϊνο όμως πού δέν μπορούμε να παραγνωρίσουμε είναι το ίδιο το γεγονός τής κατάκτησης. Καμιά 15. Πβ. Κυρτάτας, δ.π., σ M. Godelier, Ή θεωρία τής μετάβασης στον Μαρξ, 'Αθήνα, Gutenberg, σ. 57.

12 194 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ εσωτερική διαδικασία δεν φαίνεται να οδηγούσε από μόνη της τή Β. 'Αφρική στην επέκταση της δουλοκτησίας. 'Ανάλογες παρατηρήσεις μπορούμε να κάνουμε και για τις συνθήκες κρίσης του δουλοκτητικοΰ τρόπου παραγωγής. Ό στρατιωτικός παράγοντας είχε αποφασιστικές επιπτώσεις στή συγκεκριμένη μορφή πού πήρε ή παρακμή τής δουλοκτητικής οικονομίας και στή συγκεκριμένη μορφή πού πήρε ό κοινωνικός σχηματισμός πού αναδείχτηκε μετά τις γοτθικές επιδρομές 17. 'Ορισμένοι μελετητές πού έχουν ασχοληθεί μέ τα θεωρητικά προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών έχουν επισημάνει ότι ή γενική τάση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής να άποσυνθέτει ή έστω να μεταμορφώνει ριζικά τους άλλους τρόπους παραγωγής μέ τους οποίους έρχεται σέ επαφή δέν παρατηρείται πάντα στίς προκαπιταλιστικές κοινωνίες 18. Παρόλο πού οί Ιστορικοί τής αρχαιότητας δέν έχουν προχωρήσει σέ συστηματικές διερευνήσεις αυτού τού είδους νομίζω ότι ένα πρώτο συμπέρασμα είναι σχετικά προφανές. "Αν ή μετάβαση άπό έναν τρόπο παραγωγής σ έναν άλλο δέν προερχόταν στην αρχαιότητα πρώτιστα άπό εσωτερικές διαδικασίες ωρίμανσης και αποσύνθεσης, τότε δέν μπορούμε να περιμένουμε και καμιά κοινωνική συνείδηση να αντιστοιχεί στίς συγκεκριμένες μεταβάσεις. Ούτε οί δούλοι τής 'Αθήνας, ούτε οί είλωτες τής Σπάρτης, ούτε καμιά άλλη κοινωνική τάξη μπορούσαν να έχουν συνείδηση των επερχόμενων μεταβολών. Τό μόνο πού σίγουρα αισθάνονταν όλες οί κοινωνικές τάξεις πού ύφίσταντο τήν εκμετάλλευση ήταν τα αποτελέσματα τής δικής τους υποταγής. Κατά συνέπεια, εκείνο πού διεκδικούσαν δέν ήταν ή αλλαγή τής κοινωνίας άλλα ή βελτίωση τής προσωπικής τους θέσης. 'Αναζητώντας σ' αυτά τα πλαίσια τους όρους τών κοινωνικών συγκρούσεων δέν έχουμε καμιά δυσκολία να ανακαλύψουμε καί ταξική πάλη και ταξική συνείδηση: στην περίπτωση τών δούλων, ή ταξική πάλη καί ταξική συνείδηση εκδηλώνονταν μέ τήν προσπάθεια τους νά αποκτήσουν τήν ελευθερία τους. "Οπως τελικά παρατηρεί ό Γκαρλάν, «δέν καταρρίπτει κανείς "τόν" μαρξισμό (έστω κάποιον μαρξισμό) όταν αποδεικνύει (άνετα) ότι οί "Ελληνες δούλοι δέν έχουν "σωστή" συνείδηση, πρώιμα λενινιστική, τής θέσης τους ώς εκμεταλλευόμενοι καί δέν έχουν ενεργήσει μέ τήν επιβαλλόμενη αποφασιστικότητα» (σ. 250). ' Η αναζήτηση τής συνείδησης ώς προσδιοριστικού παράγοντα στή συγκρότηση μιας κοινωνικής τάξης πρέπει νά συνδυάζεται μέ τήν αναζήτηση τών γενικών χαρακτηριστικών τού συγκεκριμένου τύπου μιας δεδομένης κοινωνίας. Οί θεωρητικοί συλλογισμοί τού Γκαρλάν πού σχολιάστηκαν εδώ αποτελούν ένα πολύ μικρό μέρος τής μελέτης του* τό κύριο βάρος, καί ή κύρια αξία τού 17. Βλ. Ρ. Anderson, Άπό τήν αρχαιότητα στο φεουδαρχισμό, 'Αθήνα, 'Οδυσσέας, 1980, σ Βλ. για παράδειγμα Σαμίρ Άμίν, «Ή κυριαρχία του καπιταλισμού στή γεωργία», στο Κ. Βεργόπουλος καί Σ. Άμίν, Δύσμορφος καπιταλισμός, 'Αθήνα, Παπαζήσης, 1975, σ. 247.

13 Δ. Κυρτάτας. 'Η δουλεία στην αρχαιότητα 195 έργου του βρίσκονται στην παρουσίαση των ιστορικών δεδομένων. Σε σχέση με τις γνώσεις των μελετητών του περασμένου αιώνα, ή πρόοδος πού έχει συντελεστεί στο ζήτημα αυτό είναι προφανής. Και όμως οί πηγές, με εξαίρεση τους αιγυπτιακούς παπύρους και τίς μυκηναϊκές πινακίδες πού φωτίζουν δύο συγκεκριμένες κοινωνίες, ήταν πάντα γνωστές. Ti είναι αυτό πού επιτρέπει στους σημερινούς μελετητές να ξαναδιαβάζουν τα ίδια κείμενα και να διαπιστώνουν διαφορετικά πράγματα; Νομίζω δτι ή απάντηση βρίσκεται στο δτι εκκινούν από προωθημένο θεωρητικό πλαίσιο και άπο προωθημένα θεωρητικά ερωτήματα. Τελικά, οί πηγές παρέχουν τόσες πληροφορίες όσες ò μελετητής είναι έτοιμος να αναζητήσει. "Αν, δπως παρατήρησα παραπάνω, οί θεωρηικές αντιπαραθέσεις γίνονται σήμερα περισσότερο στο όνομα τών εμπειρικών δεδομένων παρά, όπως παλαιότερα, στο όνομα της θεωρίας, αυτό συμβαίνει γιατί ή θεωρία έχει σημειώσει ήδη μεγάλη πρόοδο και δεν αποκλείεται να ετοιμάζεται για νέο άλμα. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΥΡΤΑΤΑΣ Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ* Στο Βίο του Συμεών του Θεολόγου παραδίδεται ενα επεισόδιο πού πραγματικά εντυπωσιάζει τον αναγνώστη της εποχής μας 1. Ή μητέρα του μοναχού 'Αρσενίου ταξίδεψε από τήν Παφλαγονία στην Κωνσταντινούπολη για να επισκεφθεί τό γιό της. 'Επί τρεις ήμερες ή άτυχη γυναίκα περίμενε στην είσοδο της Μονής του Μάμαντος για να δει το γιό της. 'Ο 'Αρσένιος όμως αρνήθηκε να τή δει. Είπε πώς με κανέναν τρόπο δεν γινόταν να τή συναντήσει: «ει και άποψύξασαν εν πυλώνι άκούσομαι». "Ετσι ή μητέρα του γύρισε στον τόπο της, χωρίς τελικά να δει τον 'Αρσένιο. 'Εντελώς διαφορετική είναι ή ιστορία πού διηγείται ό συγγραφέας του Βίου τών τριών αδελφών άπό τή Λέσβο, Δαβίδ, Συμεών και Γεωργίου 2. "Οταν ό Δαβίδ είχε συμπληρώσει δέκα ετη σ' ενα κοινόβιο, ή μητέρα του θέλησε να τον επισκεφθεί. ' Ο Δαβίδ έλαβε «θεόθεν» τό σημείο, ότι δηλαδή ή μητέρα του επρόκειτο * Το κείμενο αυτό είναι διάλεξη πού έδωσε ό Α. P. Kazdan τον Μάιο του 1986 στο Κ.Β.Ε./Ε.Ι.Ε. Τήν επιμέλεια του κειμένου και τών υποσημειώσεων έκανε ή Τόνια Κιουσοπούλου. 1. I. Hausherr-G. Horn, «Un grand mystique byzantin. Vie de Syméon le Nouveau Théologien ( ) par Nicétas Stéthatos», Orientalia Christiana 12 (No 45), Ρώμη 1928, σ «Acta graeca SS. Davidis, Symeonis et Georgii, Mitylenae in insula Lesbo», Analecta Bollandiana 18 (1899), σ

ΚΥΡΤΑΤΑΣ (1989). Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ. Μνήμων, 12, 183-195.

ΚΥΡΤΑΤΑΣ (1989). Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ. Μνήμων, 12, 183-195. Μνήμων Τομ. 12, 1989 Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΥΡΤΑΤΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ 10.12681/mnimon.413 Copyright 1989 To cite this article: ΚΥΡΤΑΤΑΣ (1989). Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδαγωγική προσέγγιση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού μέσω τηλεκπαίδευσης (e-learning)»

«Παιδαγωγική προσέγγιση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού μέσω τηλεκπαίδευσης (e-learning)» «Παιδαγωγική προσέγγιση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού μέσω τηλεκπαίδευσης (e-learning)» Εισαγωγικά Στη σημερινή πρώτη μας συνάντηση θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε με απλό και ευσύνοπτο τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη

Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΑΤΟ Η Κοινωνική ιάρθρωση: ιαστρωµάτωση, Κινητικότητα, Μετάταξη 1. Κοινωνική ιάρθρωση, διαστρωµάτωση, ταξική σύνθεση Ερώτηση ανάπτυξης Nα προσδιορίσετε τους λόγους για τους οποίους οι συγγραφείς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΣΑ88 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΣΑ88: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το σεμινάριο βοηθά τους φοιτητές να εμπεδώσουν

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η θέση της «κυκλοφορίας» στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος... Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η θέση της «κυκλοφορίας» στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος... Γιώργος Σταμάτης Η θέση της "κυκλοφορίας" στην αναπαραγωγή του οικονομικού συστήματος και στην παραγωγή υπεραξίας και κέρδουςτου Γιώργου Σταμάτη Είναι ευρέως δεδομένη η άποψη, ότι, κατά τον Μαρξ, ο τομέας της «κυκλοφορίας»,

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (σελ.84-97) Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (σελ.84-97) Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί 1. Να αντιστοιχήσετε τις λέξεις της στήλης Α με αυτές της στήλης Β. Α Β Α. Βασιλεία α. Δικαίωμα να ψηφίζουν για ζητήματα της πόλης είχαν όλοι οι πολίτες, ακόμα και οι πιο φτωχοί Β. Αριστοκρατία β. Κριτήριο

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΠΡΙΑΜΗ ΒΑΓΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...

Διαβάστε περισσότερα

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Εύρος θέματος Τίτλος και περίληψη Εισαγωγή Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος ΕΚΠΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ. Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό κατά τον 20 ο αιώνα ΕΠΟ 41 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1 ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 2007-2008 ΘΕΜΑ: «Παρουσιάστε τα βασικά σημεία των ιστορικών τρόπων παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΣΤΗ: http //blgs.sch.gr/anianiuris ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Νιανιούρης Αντώνης (email: anianiuris@sch.gr) Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε Διηγούμαστε ή αφηγούμαστε ένα γεγονότος, πραγματικό

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα για τους Θεσμούς της Δημοκρατικής Αθήνας

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα για τους Θεσμούς της Δημοκρατικής Αθήνας ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤ : Αρχαία Ελληνικά Κείμενα για τους Θεσμούς της Δημοκρατικής Αθήνας (ΚΦΑ 11) ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2016-2017 ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Στη γραπτή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΗΘΙΚΩΝ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΣΚΡΕΚΑ ΝΑΤΑΛΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας; Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του. Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη. «Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί Ορισμοί Ηγεσία είναι η διαδικασία με την οποία ένα άτομο επηρεάζει άλλα άτομα για την επίτευξη επιθυμητών στόχων. Σε μια επιχείρηση, η διαδικασία της ηγεσίας υλοποιείται από ένα στέλεχος που κατευθύνει

Διαβάστε περισσότερα

Η κοινωνική και πολιτική οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα

Η κοινωνική και πολιτική οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ (Θεωρητική Κατεύθυνση) Η κοινωνική και πολιτική οργάνωση στην Αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις

α. Βασίλειο πόλεις-κράτη ομοσπονδιακά κράτη  συμπολιτείες Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου (σελ ) απελευθερωτικοί αγώνες εξεγέρσεις ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 323 [Θάνατος Μ. Αλεξάνδρου] ΕΩΣ 30 π.χ. [κατάληψη της Αιγύπτου από τους Ρωμαίους ολοκληρώνεται η κατάκτηση της Ανατολής από τους Ρωμαίους, ξεκινά η περίοδος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας]

Διαβάστε περισσότερα

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57

Η σύγχρονη εργατική τάξη και το κίνημά της (2) Συντάχθηκε απο τον/την ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ Παρασκευή, 11 Σεπτέμβριος :57 Για την πληρέστερη κατανόηση της μεθοδολογίας, με την οποία γίνεται από το μαρξισμό ο διαχωρισμός της αστικής κοινωνίας στο σύνολό της σε τάξεις, είναι απαραίτητο να αναφέρουμε τον κλασικό ορισμό που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.1 Το δουλοκτητικό σύστημα 2.1 ΤΟ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση της επαγωγικής συλλογιστικής στο πλαίσιο της διερευνητικής και ανακαλυπτικής μάθησης

Αξιοποίηση της επαγωγικής συλλογιστικής στο πλαίσιο της διερευνητικής και ανακαλυπτικής μάθησης Επιμορφωτικό Εργαστήριο Διδακτικής των Μαθηματικών Του Δημήτρη Ντρίζου Σχολικού Συμβούλου Μαθηματικών Τρικάλων και Καρδίτσας Αξιοποίηση της επαγωγικής συλλογιστικής στο πλαίσιο της διερευνητικής και ανακαλυπτικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ02 (78 ώρες)

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ02 (78 ώρες) ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ02 (78 ώρες) 1.α 3 ώρες Η εισαγωγή των ΤΠΕ στην εκπαίδευση και τη διδασκαλία των φιλολογικών µαθηµάτων Επισκόπηση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 2 1 : Οι μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες περιοχές της γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή

Διδακτική πρόταση 2 1 : Οι μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες περιοχές της γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή Διδακτική πρόταση 2 1 : Οι μετακινήσεις ανθρώπων σε άλλες περιοχές της γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή Ερώτημα-κλειδί 2 Οι άνθρωποι της Αρχαϊκής Εποχής μετακινούνταν για τους ίδιους λόγους και με τον ίδιο τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος. Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής Καθηγητής Οκτώβριος 2013

Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος. Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής Καθηγητής Οκτώβριος 2013 Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Πτυχιακή Εργασία Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Τοπογραφίας & Γεωπληροφορικής Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη από την Ανδρούλλα Βασιλείου, Επίτροπο εκπαίδευσης, πολιτισμού, πολυγλωσσίας και νεολαίας

Συνέντευξη από την Ανδρούλλα Βασιλείου, Επίτροπο εκπαίδευσης, πολιτισμού, πολυγλωσσίας και νεολαίας Της Αθανασίας Κωνσταντίνου Συνέντευξη από την Ανδρούλλα Βασιλείου, Επίτροπο εκπαίδευσης, πολιτισμού, πολυγλωσσίας και νεολαίας Με δεδομένες τις αρχές στις οποίες στηρίχτηκε η οικοδόμηση της Ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. Και οι απαντήσεις τους

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. Και οι απαντήσεις τους ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Και οι απαντήσεις τους Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «παλιό» και στο «σύγχρονο» μάθημα των Μαθηματικών; Στο μάθημα παλαιού τύπου η γνώση παρουσιάζεται στο μαθητή από τον διδάσκοντα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820».

Θέμα της διδακτικής πρότασης: «Η ανάπτυξη δυναμικών ομάδων και ο ρόλος τους στον ελλαδικό χώρο από το το 1453 έως το 1820». M ί α δ ι δ α κ τ ι κ ή π ρ ό τ α σ η μ ε α ν α ζ ή τ η σ η κ α ι α ξ ι ο π ο ί η σ η ι σ τ ο ρ ι κ ο ύ υ λ ι κ ο ύ α π ό τ ο λ ο γ ι σ μ ι κ ό 2 1 Ε Ν Π Λ Ω Σύντομη περιγραφή: Οι μαθητές/τριες αντλούν

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο 2.3 Η γένεση της οικονομικής σκέψης (Ξενοφών, Αριστοτέλης) 2.3 Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι περιγραφή της δράσης Χρήστος Γκοτζαρίδης Φυσικός ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΡΤΙΚΗ ΦΑΣΗ Μικρή Περιγραφή: Οι μαθητές θα παρακολουθήσουν μία ιστορία, για την εξέλιξη των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΓΡΑΨΟΥΜΕ ΜΙΑ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΓΡΑΨΟΥΜΕ ΜΙΑ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η Περίληψη είναι μικρής έκτασης κείμενο, με το οποίο αποδίδεται συμπυκνωμένο το περιεχόμενο ενός ευρύτερου κειμένου. Έχει σαν στόχο την πληροφόρηση των άλλων, με λιτό και περιεκτικό τρόπο, για

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΓΩΝΙΩΝ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΟΥ CABRI

ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΓΩΝΙΩΝ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΟΥ CABRI ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΓΩΝΙΩΝ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΟΥ CABRI Όλγα Κασσώτη Εργασία που κατατίθεται ως παραδοτέο της παρακολούθησης εκπαιδευτικού προγράμματος στο πλαίσιο υλοποίησης της Πράξης με τίτλο: «Επιμόρφωση των Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal)

Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) Ορισμός Ημερολόγιο αναστοχασμού (Reflective Journal) είναι ένα σταδιακά αναπτυσσόμενο κείμενο στον οποίο καταγράφονται παρατηρήσεις και αντιδράσεις σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας

1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας 1.3 Λειτουργίες της εργασίας και αντιλήψεις περί εργασίας Η εργασία επιτελεί τέσσερεις βασικές λειτουργίες στις σύγχρονες κοινωνίες: την παραγωγή του πλούτου της κοινωνίας την αναπαραγωγή των ατόμων την

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Αυγερινού-Κολώνια, Καθηγήτρια

Σοφία Αυγερινού-Κολώνια, Καθηγήτρια ΕΜΠ ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Πρόγραμμα Διατμηματικών Μεταπτυχιακών Σπουδών Εξειδίκευσης ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ. Σοφία

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής

Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής Προχωρημένα Θέματα Διδακτικής της Φυσικής Ενότητα 5η: Το γενικό θεωρητικό πλαίσιο Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Οι κλασικές προσεγγίσεις αντιμετωπίζουν τη διαδικασία της επιλογής του τόπου εγκατάστασης των επιχειρήσεων ως αποτέλεσμα επίδρασης ορισμένων μεμονωμένων παραγόντων,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 2Σ6 01 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 1 Το εργαστήριο χωροταξικού σχεδιασμού ολοκληρώνεται ως εξής: ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ Παράδοση τελικής έκθεσης. Κάθε ομάδα θα παραδώσει, μέσω του

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πηγές και μέθοδοι (συνέχεια) Ο κλασικός αρχαιολόγος ταξινομεί το υλικό του: Κατά χρονική

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ 21 / Εισαγωγή στην αρχαία Ελληνική και Πρώιμη Βυζαντινή Λογοτεχνία

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ 21 / Εισαγωγή στην αρχαία Ελληνική και Πρώιμη Βυζαντινή Λογοτεχνία Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ 21 / Εισαγωγή στην αρχαία Ελληνική και Πρώιμη Βυζαντινή Λογοτεχνία Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό

Διαβάστε περισσότερα

Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση

Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση Η Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη ως πλαίσιο Εκπαίδευσης Νεοδιορισθέντων Εκπαιδευτικών: Ποιοτικοί Εκπαιδευτικοί για Ποιοτική Εκπαίδευση ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ/ΠΑΙΔΙ/0308(ΒΙΕ)/07 Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Ιστοσελίδα: Γραφείο: ΣΘΕ, 4 ος όροφος, γραφείο 3 Ώρες: καθημερινά Βιβλίο: Ομότιτλο, εκδόσεις

Ιστοσελίδα:  Γραφείο: ΣΘΕ, 4 ος όροφος, γραφείο 3 Ώρες: καθημερινά Βιβλίο: Ομότιτλο, εκδόσεις Ιστοσελίδα: http://www.astro.auth.gr/~varvogli/ Γραφείο: ΣΘΕ, 4 ος όροφος, γραφείο 3 Ώρες: 10.00-12.00 καθημερινά Βιβλίο: Ομότιτλο, εκδόσεις Πλανητάριο, 200 σελίδες Ημερολόγιο μαθήματος Μέθοδος διδασκαλίας:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Ύστερη Μεσαιωνική Περίοδος - Η Ύστερη Μεσαιωνική περίοδος ξεκινάει από τον 11 ο αι., ο οποίος σηματοδοτεί την έναρξη μίας διαφορετικής

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία 2014 (για το Σεμινάριο Όπερες του Μότσαρτ)

Μεθοδολογία 2014 (για το Σεμινάριο Όπερες του Μότσαρτ) Μεθοδολογία 2014 (για το Σεμινάριο Όπερες του Μότσαρτ) Όταν κάνουμε μια επιστημονική εργασία πρέπει α/ να βασιζόμαστε σε αυτά που έχουν γραφτεί από άλλους πριν από εμάς, για να αντλήσουμε πληροφορίες β/

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Θέλετε να διαθέσετε ένα αρχείο στο διαδίκτυο;

Θέλετε να διαθέσετε ένα αρχείο στο διαδίκτυο; Θέλετε να διαθέσετε ένα αρχείο στο διαδίκτυο; Θέλετε να διαθέσετε ένα αρχείο στο διαδίκτυο; Ένας σύντομος οδηγός για να σας διευκολύνει στη λήψη αποφάσεων για τη διάθεση του αρχείου σας σε αποθετήριο του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ : ΚΟΙΝ.: Ι. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ

ΠΡΟΣ : ΚΟΙΝ.: Ι. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α Να διατηρηθεί μέχρι... Βαθμός Ασφαλείας...

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ 4 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ - ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012 13 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΤΜΗΜΑ : Α4 ΕΙΡΗΝΗ ΜΑΡΑΖΑΚΗ, ΜΑΡΙΑ ΜΕΡΑΜΒΕΛΙΩΤΑΚΗ, ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ : ΕΥ. ΣΕΡ ΑΚΗ 1 Ο ρόλος του οίκου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.4 Το σοσιαλιστικό σύστημα ή η σχεδιασμένη οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Α/ Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Απλή Αν κάνετε αναζήτηση µιας λέξης σε ένα αρχαιοελληνικό σώµα κειµένων, αυτό που θα λάβετε ως αποτέλεσµα θα είναι: Μια καταγραφή όλων των εµφανίσεων της λέξης στο συγκεκριµένο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ Τι είναι το έπος; Αρχικά η λέξη έπος σήμαινε «λόγος». Από τον 5ο αι. π.χ. όμως χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει το μεγάλο αφηγηματικό ποίημα σε δακτυλικό

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

Μέθοδοι Έρευνας. Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα. Βύρων Κοτζαμάνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Μέθοδοι Έρευνας Ενότητα 2.7: Τα συμπεράσματα Βύρων Κοτζαμάνης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 6: Η κουλτούρα στην κοινωνιολογική θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής Σε τι αναφέρεται το μάθημα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία Σωτήρης Χτούρης,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕ. Λ. ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Διδάσκων στην ΑΣΠΑΙΤΕ / Παράρτημα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ Δεν παραγνωρίζουμε τη διαστρωμάτωση μέσα και γύρω από την τάξη των μισθωτών εργαζομένων, τις δυσκολίες που δημιουργεί στη συνειδητοποίηση των εργατών και τα εμπόδια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή του εκπαιδευτικού/ μαθησιακού υλικού (Teaching plan)

Περιγραφή του εκπαιδευτικού/ μαθησιακού υλικού (Teaching plan) On-the-fly feedback, Upper Secondary Περιγραφή του εκπαιδευτικού/ μαθησιακού υλικού (Teaching plan) Τάξη: Β Λυκείου Διάρκεια ενότητας Μάθημα: Φυσική Θέμα: Ταλαντώσεις (αριθμός Χ διάρκεια μαθήματος): 6X90

Διαβάστε περισσότερα

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus ISSP 1998 Religion II - Questionnaire - Cyprus Για σας. Είμαστε από το Κέντρο Ερευνών του Cyprus College. Kάνουμε μια διεθνή έρευνα για κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις. Η έρευνα αυτή γίνεται ταυτόχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Θεόδωρος Μαριόλης Τ.Δ.Δ., Πάντειο Πανεπιστήμιο Ι.Κ.Ε. Δημήτρης Μπάτσης

Θεόδωρος Μαριόλης Τ.Δ.Δ., Πάντειο Πανεπιστήμιο Ι.Κ.Ε. Δημήτρης Μπάτσης Θεόδωρος Μαριόλης Τ.Δ.Δ., Πάντειο Πανεπιστήμιο Ι.Κ.Ε. Δημήτρης Μπάτσης Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Ε Δύο Προτάσεις του Αριστοτέλη Δύο Προβλήματα Πρόταση 1 «Αμοιβαιότητα/Ανταπόδοση θα υπάρξει [η ανταλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ15 / Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Τέχνη

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ15 / Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Τέχνη Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ15 / Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Τέχνη Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ15

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Καθηγητής: Δρ. Ανδρέας Χατζηχαμπής Ημερομηνία: Ιανουάριος 2011 Αρ. Μαθ. : Χρόνος: 1 x 80 (συνολικά 4 x 80 ) Τάξη: Α Γυμνασίου

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Καθηγητής: Δρ. Ανδρέας Χατζηχαμπής Ημερομηνία: Ιανουάριος 2011 Αρ. Μαθ. : Χρόνος: 1 x 80 (συνολικά 4 x 80 ) Τάξη: Α Γυμνασίου ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Καθηγητής: Δρ. Ανδρέας Χατζηχαμπής Ημερομηνία: Ιανουάριος 2011 Αρ. Μαθ. : Χρόνος: 1 x 80 (συνολικά 4 x 80 ) Τάξη: Α Γυμσίου Ενότητα: Φυσικό Περιβάλλον και Οικολογία Κεφάλαιο: Τροφικές

Διαβάστε περισσότερα