Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: Θεραπευτικές προσεγγίσεις

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: Θεραπευτικές προσεγγίσεις"

Transcript

1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ 21(4): , 2009 Ανασκοπήσεις Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: Π.Σ. Κυράνα 1 Λ. Αθανασιάδης 1,2 Δ. Γ. Γουλής 3 Ε. Μπίλη 4 Κ. Παπασταμάτης 5 Β.Κ. Ταρλατζής 4 Δ. Χατζηχρήστου 1 Ν. Βαϊδάκης 5 1 Κέντρο Σεξουαλικής και Αναπαραγωγικής Υγείας, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2 Γ Ψυχιατρική Κλινική ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 3 Μονάδα Ενδοκρινολογίας Αναπαραγωγής, Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 4 Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 5 Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ), Αθήνα Αλληλογραφία: Παρασκευή - Σοφία Κυράνα ΚΕΣΑΥ, Μητροπόλεως 99, 54622, Θεσσαλονίκη Τηλ.: Fax: Ε-mail: Κατατέθηκε: 4/6/09 Εγκρίθηκε: 10/11/09 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή: Η υποτονική σεξουαλική επιθυμία (ΥΣΕ) της γυναίκας αποτελεί ένα συχνό πρόβλημα, με αρνητικές επιπτώσεις στην ποιότητα της ζωής της. Ωστόσο, έως σήμερα δεν έχουν προταθεί σαφείς κατευθυντήριες οδηγίες για τη βέλτιστη διαχείριση αυτού του προβλήματος. Σκοπός: Η αξιολόγηση των υπαρχουσών ψυχολογικών και οργανικών θεραπευτικών προσεγγίσεων για την αντιμετώπιση της ΥΣΕ στις γυναίκες. Μέθοδος: Ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας για τη θεραπεία της ΥΣΕ από το 1970 έως σήμερα. Αποτελέσματα: Η γνωστική - συμπεριφορική ψυχοθεραπεία αποτελεί την ψυχοθεραπεία με την καλύτερη τεκμηρίωση αποτελεσματικότητας. Από τις φαρμακευτικές θεραπείες, τα επιθέματα τεστοστερόνης και η τιβολόνη θα μπορούσαν να αποτελέσουν εναλλακτικές επιλογές. H φλιμπασερίνη, ένα νέο μόριο σε στάδιο έγκρισης, έχει δείξει θετικά αποτελέσματα και εάν εγκριθεί θα αποτελέσει το πρώτο σκεύασμα με μοναδική ένδειξη τη συγκεκριμένη πάθηση. Συμπεράσματα: Η παρούσα ανασκόπηση αναδεικνύει την ανάγκη για: α) υψηλής ποιότητας μελέτες αποτελεσματικότητας, κυρίως στο χώρο των ψυχοθεραπειών, β) μελέτες σχετικές με τη μακροχρόνια ασφάλεια των φαρμακευτικών σκευασμάτων και γ) την ανάπτυξη νέων φαρμακευτικών μορίων, με τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα και ασφάλεια. Όροι ευρετηρίου: Υποτονική σεξουαλική επιθυμία, σεξουαλικές δυσλειτουργίες, ψυχοθεραπεία, τεστοστερόνη, τιβολόνη, φλιμπασερίνη. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η διαταραχή της υποτονικής σεξουαλικής επιθυμίας (ΥΣΕ) αποτελεί ένα συχνό σεξουαλικό πρόβλημα, ιδιαίτερα στις γυναίκες. Σύμφωνα με την ταξινόμηση DSM-IV της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, διαγνωστικά της κριτήρια αποτελούν: α) η επίμονη ή επανειλημμένη αδυναμία της γυναίκας να επιτύχει ή να διατηρήσει επαρκή ύγρανση κατά τη σεξουαλική διέγερση έως την ολοκλήρωση της σεξουαλικής δραστηριότητας, β) η διαταραχή προκαλεί έντονη υποκειμενική ενόχληση ή δυσκολία στις διαπροσωπικές σχέσεις και γ) η σεξουαλική δυσλειτουργία δεν εξηγείται καλύτερα ως κάποια άλλη διαταραχή του Άξονα I (εκτός από μία άλλη Σεξουαλική Δυσλειτουργία) και δεν οφείλεται στα άμεσα φυσιολογικά αποτελέσματα της δρά- 313

2 Κυράνα και συν. σης μιας ουσίας (π.χ. ουσία κατάχρησης, φάρμακο) ή μιας άλλης ιατρικής πάθησης. Η ΥΣΕ μπορεί να οφείλεται σε ψυχολογικούς ή οργανικούς παράγοντες, ή σε συνδυασμό των δύο. Ορισμένες γυναίκες που παρουσιάζουν τη διαταραχή αυτή μπορούν να χαρούν τις μη ερωτικές πλευρές της σεξουαλικής επαφής (π.χ. το χάδι, το πλησίασμα), αλλά χωρίς να τους προκαλεί σεξουαλική επιθυμία. Τα επιδημιολογικά δεδομένα της ΥΣΕ στις γυναίκες διαφέρουν εντυπωσιακά μεταξύ των μελετών. Ο επιπολασμός της κυμαίνεται από 6% έως 53%, γεγονός που οφείλεται κυρίως στα προβλήματα ορισμού της διαταραχής. Παρότι γυναίκες με ΥΣΕ συχνά παρουσιάζουν χαμηλότερη ποιότητα ζωής σε σύγκριση με γυναίκες που δεν εμφανίζουν σεξουαλικό πρόβλημα, οι μελέτες που αφορούν στη θεραπευτική αντιμετώπιση της ΥΣΕ είναι περιορισμένες. Το γεγονός αυτό, εν μέρει, οφείλεται στο ότι: α) τα διαγνωστικά κριτήρια της ΥΣΕ είναι ευρέα, β) απουσιάζουν δεδομένα που να καταγράφουν τις φυσιολογικές διακυμάνσεις και γ) η συχνή συνύπαρξη της διαταραχής αυτής με άλλα σεξουαλικά προβλήματα κάνει τη διάκριση και το διαχωρισμό της συχνά ανέφικτο. Οι θεραπευτικές προσεγγίσεις της ΥΣΕ χωρίζονται στις βασιζόμενες στις ψυχοθεραπείες και στις ορμονικές/φαρμακευτικές. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικές ερευνητικές προσπάθειες αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των διαθέσιμων ψυχολογικών και φαρμακευτικών θεραπευτικών προσεγγίσεων, επιδιώκοντας την καλύτερη επιστημονική τεκμηρίωση των διαθέσιμων θεραπευτικών εργαλείων. Σκοπός της παρούσας ανασκόπησης είναι η παρουσίαση των υπαρχουσών ψυχολογικών και φαρμακευτικών θεραπευτικών προσεγγίσεων για την αντιμετώπιση της ΥΣΕ στις γυναίκες, καθώς και η παρουσίαση των δεδομένων που αφορούν την αποτελεσματικότητά τους. ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΥΣΕ Οι ψυχολογικές θεραπείες παραμένουν οι πιο ευρέως χρησιμοποιούμενες μέθοδοι διαχείρισης των γυναικείων σεξουαλικών δυσλειτουργιών. Στις επόμενες παραγράφους περιγράφονται τα βασικά χαρακτηριστικά των περισσότερο συχνά χρησιμοποιούμενων ψυχοθεραπειών για την αντιμετώπιση της ΥΣΕ. Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: 1. Τεχνικές sex therapy Περιγράφηκαν από τους Masters και Johnson και περιλαμβάνουν τις τεχνικές αισθησιακού εστιασμού (sensate focus techniques) 1. Αυτές βασίζονται στην αμοιβαία σωματική επαφή, ξεκινώντας από μη σεξουαλικά αγγίγματα και προχωρώντας σταδιακά σε σεξουαλική επαφή. Οι τεχνικές αυτές στοχεύουν στη μείωση του άγχους μέσα από τη συστηματική απευαισθητοποίηση, που χρησιμοποιείται συχνά στις συμπεριφορικού τύπου θεραπείες. Επιπλέον, οι τεχνικές sex therapy μπορούν να στοχεύουν στην επικέντρωση της προσοχής στα σεξουαλικά ερεθίσματα, στην ενθάρρυνση της χρήσης πιο ευρέων και με μεγαλύτερη χρονική διάρκεια σεξουαλικών ερεθισμάτων, καθώς και στην ενθάρρυνση του ζευγαριού να καθοδηγεί ο ένας τον άλλον προς τα προτιμώμενα σεξουαλικά ερεθίσματα. Επίσης, το sex therapy διαχειρίζεται θέματα που αφορούν στην ιδιωτικότητα, την αίσθηση ασφάλειας και την επιλογή των κατάλληλων χρονικών στιγμών για σεξουαλική επαφή. Οι Masters και Johnson παρουσίασαν τα αποτελέσματα της θεραπείας τους σε δείγμα από 500 ζευγάρια με διάφορα σεξουαλικά προβλήματα 1. Η παρέμβαση περιλάμβανε 2-3 εβδομάδες εντατικού sex therapy στο χώρο του ινστιτούτου και η μέτρηση της αποτελεσματικότητας βασιζόταν στην υποκειμενική κρίση ενός κλινικού ιατρού για βελτίωση ή μη. Επίσης, η μελέτη αυτή δεν περιλάμβανε ομάδα ελέγχου. Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα αισιόδοξα, με ποσοστά επιτυχίας άνω του 70% για τα περισσότερα σεξουαλικά προβλήματα, αν και δε μελετήθηκαν χωριστά γυναίκες με ΥΣΕ. Τα μεθοδολογικά σφάλματα της μελέτης αυτής δε βοηθούν στην επαρκή αξιολόγηση της συγκεκριμένης θεραπευτικής παρέμβασης. Πιο πρόσφατα, οι Sarwer και Durlak 2 ακολούθησαν παρόμοια θεραπευτική παρέμβαση σε 365 ζευγάρια με διάφορα σεξουαλικά προβλήματα. Η παρέμβαση περιλάμβανε sex therapy μέσα στην Κλινική και η αποτελεσματικότητα μετρήθηκε και πάλι με μία μεταβλητή στηριζόμενη στην υποκειμενική εκτίμηση του κλινικού ιατρού: επιτυχής θεραπεία έναντι μη επιτυχούς θεραπείας. Το 65% των ασθενών είχε επιτυχή θεραπεία, η οποία δε συσχετίζονταν σημαντικά με το φύλο ή τη διάγνωση. Επίσης, δεν περιλαμβανόταν ομάδα ελέγχου. Η μελέτη όχι μόνο χαρακτηρίζεται από σημαντικά μεθοδολογικά σφάλματα, αλλά επίσης δεν μπόρεσε να αναδείξει τα συγκεκριμένα σεξουαλικά προβλήματα που είχαν το μεγαλύτερο όφελος από τη συγκεκριμένη θεραπευτική προσέγγιση. Μια μελέτη με διαφορετική μεθοδολογία από τις παραπάνω είναι αυτή των Hawton et al 3. Το δείγμα αποτελούνταν από 140 ασθενείς που επισκέφθηκαν τα εξωτερικά ιατρεία για κάποιο σεξουαλικό πρόβλημα. Η παρέμβαση ήταν μια τροποποιημένη θεραπεία των Masters και Johnson. Η αξιολόγηση του αποτελέσματος γίνονταν από εξωτερικούς αξιολογητές σε 5-βαθμια κλίμακα. Το 56% των γυναικών με μειωμένη σεξουαλική επιθυμία ανταποκρίθηκε στη θεραπεία, αλλά το ποσοστό υποτροπής σε έξι έτη ήταν ιδιαίτερα υψηλό (75%). Η μελέτη αυτή δεν είχε ομάδα ελέγχου, η θερα- 314

3 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ πευτική προσέγγιση είχε χαμηλή αποτελεσματικότητα και το επίπεδο τεκμηρίωσης ήταν χαμηλό. Δύο παλαιότερες μελέτες 4,5 προσπάθησαν να συγκρίνουν την αποτελεσματικότητα του sex therapy, με ή χωρίς θεραπεία, με την αποτελεσματικότητα των τεχνικών χαλάρωσης. Και στις δύο μελέτες η αποτελεσματικότητα του sex therapy ήταν μεγαλύτερη. Δυστυχώς όμως, και οι δύο μελέτες βασίστηκαν σε ανομοιογενές δείγμα ατόμων που είχαν διαφορετικά σεξουαλικά προβλήματα και δεν παρουσιάστηκαν δεδομένα για χωριστές διαγνωστικές κατηγορίες. Μια συγκριτική μελέτη του sex therapy με ισχυρή μεθοδολογική προσέγγιση είναι αυτή των Hurlbert et al 6. Πρόκειται για τυχαιοποιημένη μελέτη στην οποία έγινε σύγκριση μεταξύ sex therapy ως μοναδική θεραπεία και sex therapy σε συνδυασμό με πρόγραμμα αυνανισμού. Το δείγμα αποτελούνταν από 39 γυναίκες με ΥΣΕ, που ακολούθησαν μία από τις δύο θεραπευτικές παρεμβάσεις. Μετά τη θεραπεία, οι γυναίκες και των δύο ομάδων ανέφεραν σημαντικά θετικές αλλαγές στη διέγερση και τη σεξουαλική αυτοπεποίθηση. Ωστόσο, συγκριτικά με τις γυναίκες που ακολούθησαν sex therapy ως μοναδική θεραπεία, οι γυναίκες που τη συνδύασαν με πρόγραμμα αυνανισμού ανέφεραν μεγαλύτερη διέγερση και σεξουαλική αυτοπεποίθηση αμέσως μετά τη θεραπεία, τρεις και έξι μήνες μετά τη θεραπεία, καθώς και υψηλότερη γενική σεξουαλική ικανοποίηση μετά έξι μήνες. 2. Γνωστική - συμπεριφορική θεραπεία Η γνωστική - συμπεριφορική θεραπεία (ΓΣΘ) δίνει έμφαση στη γνωσιακή αναδόμηση των αντιλήψεων και των πεποιθήσεων που σχετίζονται με το σεξουαλικό πρόβλημα 7. Οι σχετικές αντιλήψεις και πεποιθήσεις καταγράφονται, αμφισβητούνται και αντικαθίστανται μέσα από γνωστικού τύπου ασκήσεις που εφαρμόζονται κατά τη διάρκεια της συνεδρίας, αλλά και από την ασθενή στο σπίτι της. Το συμπεριφορικό κομμάτι της ΓΣΘ περιλαμβάνει τη διαχείριση θεμάτων όπως τα ελλιπή σεξουαλικά ερεθίσματα, τις συνθήκες που επικρατούν πριν και κατά τη διάρκεια των επαφών, καθώς επίσης και άλλους παράγοντες, όπως η επίδραση της έλλειψης ύπνου και της φροντίδας των παιδιών. Οι μελέτες αποτελεσματικότητας της ΓΣΘ για την αντιμετώπιση της ΥΣΕ είναι λίγες. Ο McCabe (2001) αναφέρει αποτελέσματα από πρόγραμμα ΓΣΘ σε 45 άνδρες και 54 γυναίκες με σεξουαλική δυσλειτουργία, που προσήλθαν σε ειδικό ιατρείο 8. Η σεξουαλική λειτουργία των ασθενών αξιολογήθηκε πριν και μετά από δέκα συνεδρίες θεραπευτικής παρέμβασης με ειδικά ερωτηματολόγια. Μετά τη θεραπεία, οι συμμετέχοντες ανέφεραν χαμηλότερα επίπεδα σεξουαλικών δυσλειτουργιών, πιο θετικές στάσεις για τη σεξουαλικότητα, μεγαλύτερη σεξουαλική ικανοποίηση και χαμηλότερη πιθανότητα να πιστεύουν ότι είναι σεξουαλικά αποτυχημένοι. Ωστόσο, το 54% των γυναικών εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν το σεξουαλικό πρόβλημα για το οποίο είχαν απευθυνθεί στο ιατρείο. Στη μελέτη αυτή δεν υπήρχε ομάδα ελέγχου. Επιπλέον, η υψηλή συνοσηρότητα δυσκολεύει την ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Η μοναδική ισχυρή μεθοδολογικά μελέτη αξιολόγησης της ΓΣΘ για τη γυναικεία ΥΣΕ είναι αυτή των Trudel et al (2001) 9. Πρόκειται για τυχαιοποιημένη σύγκριση της ΓΣΘ ομαδικής θεραπείας με ομάδα ελέγχου, σε 74 ζευγάρια με ΥΣΕ. Οι ασθενείς αξιολογήθηκαν με βάση μια σειρά ερωτηματολογίων πριν και μετά την παρέμβαση. Από το σύνολο των γυναικών που πληρούσαν τα κριτήρια για ΥΣΕ πριν την παρέμβαση, μόνο το 26% συνέχισε να τα πληρεί αμέσως μετά τη ΓΣΘ και το 36% ένα έτος μετά. Επιπλέον, η ομάδα της ΓΣΘ εμφάνισε σημαντική βελτίωση στην ποιότητα της συζυγικής και σεξουαλικής ζωής, αύξηση της σεξουαλικής ικανοποίησης και διέγερσης, αύξηση της ικανοποίησης από τη σχέση και της αυτοπεποίθησης, καθώς και μείωση των συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους. Η διατήρηση υψηλής αποτελεσματικότητας ένα έτος μετά τη θεραπεία και το υψηλό επίπεδο τεκμηρίωσης της μελέτης αποτελεί ένδειξη της αποτελεσματικότητας της ΓΣΘ για τη γυναικεία ΥΣΕ. 3. Θεραπεία ζεύγους Συχνά, αποτελεί κομμάτι του sex therapy και δίνει έμφαση σε θέματα που αφορούν στη διαπροσωπική σχέση 10. Τέτοιο θέμα είναι η εκπαίδευση του ζευγαριού σε τεχνικές καλύτερης σεξουαλικής επικοινωνίας. Οι τεχνικές αυτές μπορούν να βοηθήσουν το ζευγάρι να αποκτήσει εφόδια, ώστε να διαχειριστεί καλύτερα το σεξουαλικό πρόβλημα και τη σεξουαλική του σχέση. Παρότι η θεραπεία υποστηρίζει αποτελεσματικά ζευγάρια με σεξουαλικό πρόβλημα, δεν υπάρχουν μελέτες σε αμιγές δείγμα γυναικών με ΥΣΕ. 4. Ψυχοδυναμικές θεραπείες Σχετίζονται με τη γυναικεία σεξουαλικότητα, καθώς η θεραπεία σε αυτήν την περίπτωση εστιάζει στις αναπτυξιακές περιόδους της γυναίκας και τις επιδράσεις τους στη σεξουαλική λειτουργία, κυρίως τη σεξουαλική διέγερση 11. Πληροφορίες που αφορούν στην οικογένεια από την οποία προέρχεται η γυναίκα, καθώς και στη γονεϊκή σχέση, βοηθούν στην κατανόηση του σεξουαλικού προβλήματος. Ανέκδοτη τεκμηρίωση υποστηρίζει την υψηλή ικανοποίηση των ασθενών από τις ψυχοδυναμικές θεραπείες. Ωστόσο, η μεθοδολογική βαρύτητα αυτών των μελετών είναι μικρή. Λίγες προσπάθειες έχουν γίνει για να περιγραφεί η επίδραση των ψυχοδυναμικών θεραπειών σε σεξουαλικά προβλήματα. Οι μελέτες αυτές πρέπει να επιβεβαιωθούν από άλλες και επιπλέον, δεν αφο- 315

4 Κυράνα και συν. ρούν συγκεκριμένα την ΥΣΕ. Τέλος, το υψηλό κόστος αυτών των θεραπειών, εξαιτίας κυρίως της μακροχρόνιας διάρκειάς τους, αποτελεί σημαντικό ερωτηματικό για το κατά πόσο αξίζει να συμπεριλαμβάνονται σε προγράμματα δημόσιας υγείας Συστημική θεραπεία Στα πλαίσια της συστημικής θεραπείας, ο Schnarch προτείνει τη «σεξουαλική διαφοροποίηση» (sexual differentiation). Με τον όρο αυτό περιγράφει την ικανότητα του ατόμου να διαχωρίσει και να ισορροπήσει από την μία μεριά την επιθυμία για επικοινωνία και επαφή και από την άλλη μεριά την επιθυμία να είναι ανεξάρτητος και αυτεξούσιος 13. Η προσέγγιση αυτή, παρότι ενδιαφέρουσα επιστημονικά, δεν έχει υποστηριχθεί ερευνητικά. 6. Συνδυασμός διαφόρων ψυχοθεραπειών - το μοντέλο MIST Οι Wylie et al υποστηρίζουν πως, εξαιτίας της πολυδιάστατης φύσης της, η ΥΣΕ αποτελεί ένα πρόβλημα για το οποίο απαιτείται η χρήση τεκμηριωμένης και ευέλικτης θεραπευτικής προσέγγισης, που να μπορεί να διαχειρίζεται ταυτόχρονα πολλές παραμέτρους του προβλήματος 12. Σε αυτά τα πλαίσια περιγράφηκε από τους Daines και Hallam-Jones (2007) το μοντέλο MIST (Multifaceted Intervention Sex Therapy), το οποίο συνδυάζει διάφορες ψυχοθεραπείες με φαρμακευτικές θεραπείες 14. Το μοντέλο έχει τέσσερα κύρια χαρακτηριστικά: α) χρησιμοποιεί παραμέτρους της ΓΣΘ και των ψυχοδυναμικών θεραπειών, ώστε η θεραπεία να μπορεί να προσαρμοστεί σε εκείνους που εμφανίζουν ή όχι την ικανότητα ενδοσκόπησης, β) εξυπηρετεί τους ασθενείς που επιθυμούν μια πρακτική προσέγγιση στο πρόβλημά τους, αλλά και εκείνους που επιθυμούν μια περισσότερο διερευνητική προσέγγιση του παρελθόντος τους, γ) τα ζευγάρια συχνά παρουσιάζουν συγκεκριμένα συμπτώματα που οι τεχνικές sex therapy μπορούν να διαχειριστούν αποτελεσματικά σε σύντομο χρονικό διάστημα, δ) για τα ζευγάρια που δε συμμορφώνονται με τα πρακτικά προγράμματα ασκήσεων, η ψυχοδυναμική προσέγγιση μπορεί να διευκολύνει. Παρότι το MIST στοχεύει σε μία ευέλικτη προσέγγιση, προτείνει μια λογική σειρά των παρεμβάσεων: α) οργανικού τύπου παρεμβάσεις: ακόμη και σε ψυχογενή σεξουαλικά προβλήματα, β) sex therapy: σαφείς και επικεντρωμένες στο πρόβλημα εκπαιδευτικές/συμπεριφορικές τεχνικές και γ) ΓΣΘ/ψυχοδυναμική προσέγγιση: λιγότερο εστιασμένη προσέγγιση που προσαρμόζεται στις ανάγκες της κάθε ασθενούς. Οι συγγραφείς τονίζουν τη σπουδαιότητα του να έχει Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: ο θεραπευτής πολύ καλή γνώση όλων των προσεγγίσεων, ώστε να μη χρησιμοποιούνται οι διάφορες μέθοδοι με τρόπους που να αλληλο-ακυρώνονται, αλλά αντίθετα, να χρησιμοποιούνται με θεραπευτική στρατηγική. Η μέθοδος αυτή δεν έχει τεκμηριωθεί για την αποτελεσματικότητά της, καθώς κάτι τέτοιο είναι ιδιαίτερα δύσκολο μεθοδολογικά. Ωστόσο, ανοίγει ένα παράθυρο για την εισαγωγή θεραπευτικών προσεγγίσεων που ταιριάζουν σε ένα ολιστικό μοντέλο προσέγγισης με επίκεντρο τον ασθενή (patient-centered care). 7. Συνολική αξιολόγηση των ψυχοθεραπειών Όσον αφορά στις ψυχοθεραπείες, το παραδοσιακό sex therapy και ιδιαίτερα οι τεχνικές αισθησιακού εστιασμού, είναι η προσέγγιση που έχει μελετηθεί περισσότερο για την αντιμετώπιση της ΥΣΕ. Ενώ, σύμφωνα με τις μελέτες, η αποτελεσματικότητα δεν είναι τόσο υψηλή όσο ήταν εκείνη που αναφέρθηκε από τους Masters και Johnson, υπάρχουν αρκετά εμπειρικά δεδομένα που υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητά της. Επιπλέον, φαίνεται πως υπάρχουν αρκετά ισχυρά δεδομένα που υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητα της ΓΣΘ σε ζευγάρια με ΥΣΕ. Βέβαια, τα αποτελέσματα αυτά πρέπει να επιβεβαιωθούν από περισσότερες μελέτες. Όσον αφορά στις ψυχοδυναμικές θεραπείες, δεν υπάρχουν τυχαιοποιημένες μελέτες με ομάδα ελέγχου, εν μέρει λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών αυτής της μεθόδου. Επίσης, η συστημική προσέγγιση που προτείνει ο Schnarch, αν και ελκυστική, δεν έχει τεκμηριωθεί. Στο σημείο αυτό, κρίνεται σημαντικό να αναφερθούμε στις σημαντικότερες ελλείψεις/προβλήματα που εμποδίζουν την επιστημονική τεκμηρίωση των ψυχοθεραπειών για την αντιμετώπιση της γυναικείας ΥΣΕ. Με αυτό τον τρόπο καταδεικνύονται και οι μελλοντικές ερευνητικές ανάγκες. Μία σημαντική δυσκολία είναι η έλλειψη κοινά αποδεκτών μεταβλητών μέτρησης της αποτελεσματικότητας. Με άλλα λόγια, με ποιον τρόπο θα μπορούσε να αξιολογηθεί η βελτίωση ή η επιδείνωση της διαταραχής. Όσον αφορά στην επιθυμία με την έννοια των σεξουαλικών σκέψεων, φαντασιώσεων, ή της ανάγκης για αυτοϊκανοποίηση, μία δυσκολία στην αξιολόγησή τους είναι ότι οι νόρμες δείχνουν πως οι γυναίκες διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, με μεγάλη διασπορά. Επομένως, είναι δύσκολο να καθορισθούν τιμές αναφοράς και άρα, τιμές που θα αξιολογήσουν την αποτελεσματικότητα της θεραπείας. Σύμφωνα με τις προτάσεις της Διεθνούς Συμβουλευτικής Επιτροπής για τη Σεξουαλική Ιατρική (International Consultation of Sexual Medicine), θα υπήρχε ίσως μεγαλύτερο όφελος αν γίνονταν επικέντρωση στο βαθμό δυσφορίας των γυναικών για τη μειωμένη επιθυμία ή τα μειωμένα σεξουαλικά κίνητρα 15. Η πλειοψηφία των μελετών αποτελεσματικότητας 316

5 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ εμφανίζουν χαμηλό επίπεδο τεκμηρίωσης, υποδεικνύοντας τις σημαντικές μεθοδολογικές ελλείψεις. Μία μόνο μελέτη από όσες συμπεριλήφθηκαν στην ανασκόπηση είναι τυχαιοποιημένη και με ομάδα ελέγχου. Είναι σημαντικό να γίνει προσπάθεια υλοποίησης μελετών με υψηλό επίπεδο τεκμηρίωσης, καθώς, προς το παρόν, η έλλειψη δεδομένων μπορεί να οδηγεί στην παραμέληση μεθόδων, όχι επειδή δεν είναι αποτελεσματικές, αλλά επειδή δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένες. H μειωμένη επιθυμία συχνά συνυπάρχει με τη δυσκολία διέγερσης, με αποτέλεσμα ο διαχωρισμός των δύο καταστάσεων να είναι πολλές φορές δύσκολος. Ωστόσο, υπάρχει πλήρης απουσία δημοσιευμένων μελετών αποτελεσματικότητας των ψυχοθεραπειών για την αντιμετώπιση της δυσκολίας διέγερσης. Όπως αναφέρει ο Wylie (2007), η ισχυρή παρουσία του βιο-ιατρικού μοντέλου έχει οδηγήσει στην κοινή πεποίθηση ότι μια απλή λύση, σε μορφή δισκίου, μπορεί να διορθώσει την περιπλοκότητα των σεξουαλικών προβλημάτων 12. Στα πλαίσια αυτά, η χρηματοδότηση μελετών αποτελεσματικότητας των ψυχοθεραπειών για την ΥΣΕ αποτελεί ένα ακόμη πρόβλημα. Εκτός του ότι, ιστορικά, η οικονομική υποστήριξη απευθύνονταν σε μελέτες για σεξουαλικά προβλήματα των ανδρών, η μέτρηση της αποτελεσματικότητας των ψυχοθεραπειών δεν αποτέλεσε ποτέ προτεραιότητα χρηματοδότησης για κανένα δημόσιο ή ιδιωτικό φορέα. ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΥΝΑΙ- ΚΕΙΑ ΥΣΕ Πολλές φαρμακευτικές παρεμβάσεις έχουν χρησιμοποιηθεί για την αντιμετώπιση της ΥΣΕ. Ωστόσο, μόνο η χορήγηση τεστοστερόνης έχει μέχρι σήμερα επίσημη έγκριση για τη θεραπεία της διαταραχής και μόνο σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, ενώ ένα νέο μόριο, η φλιμπασερίνη, έχει δοκιμαστεί επιτυχώς σε κλινικές μελέτες και αναμένεται η απόφαση των αρχών (European Medicines Agency - ΕΜΕΑ, Food and Drug Administration - FDA) για την κυκλοφορία του. 1. Τεστοστερόνη α. Ενέσιμη και από του στόματος χορήγηση τεστοστερόνης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες Μία μελέτη που έπαιξε σημαντικό ρόλο στο να εστιαστεί η προσοχή στη θεραπεία με ανδρογόνα είναι αυτή των Sherwin et al (1987) 16. Γυναίκες που είχαν υποστεί ολική υστερεκτομή με ταυτόχρονη αφαίρεση των ωοθηκών τυχαιοποιήθηκαν σε μία από τρεις ομάδες: α) ομάδα ενδομυϊκής λήψης οιστρογόνων, β) ομάδα οιστρογόνων - ανδρογόνων ή γ) ομάδα ελέγχου. Η ομάδα που λάμβανε συνδυασμό οιστρογόνων - ανδρογόνων ανέφερε, μέσα από ειδικά ερωτηματολόγια, σημαντικότερη αύξηση της σεξουαλικής επιθυμίας, της σεξουαλικής διέγερσης και των φαντασιώσεων, συγκριτικά με την ομάδα που λάμβανε μόνο οιστρογόνα και την ομάδα ελέγχου. Ωστόσο, ο αριθμός των σεξουαλικών επαφών δεν αυξήθηκε σημαντικά. Στη συνέχεια, ένας σημαντικός αριθμός ερευνών δημοσίευσε αποτελέσματα που υποστήριζαν τη συγχορήγηση οιστρογόνων και τεστοστερόνης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Η μελέτη των Davis et al (1995), σε 34 μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, έδειξε πως η ομάδα που λάμβανε 50mg οιστραδιόλης μαζί με 50mg τεστοστερόνης ανά τρεις μήνες επί δύο έτη είχε σημαντικά υψηλότερη σεξουαλική ορμή, σεξουαλική δραστηριότητα, ικανοποίηση, ευχαρίστηση, και οργασμό, συγκριτικά με την ομάδα που λάμβανε μόνο 50mg οιστραδιόλης 17. Παρόμοια αποτελέσματα έδειξε η μελέτη των Sarell et al (1998) σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες (n=20), με φυσική εμμηνόπαυση, που τυχαιοποιήθηκαν να λάβουν είτε οιστρογόνα από του στόματος (αιθινυλοιστραδιόλη 1,25mg), είτε συνδυασμό οιστρογόνων - τεστοστερόνης (μεθυλτεστοστερόνη 2,5mg) για τέσσερις εβδομάδες 18. Η συνδυαστική θεραπεία βελτίωσε σημαντικά τη σεξουαλική επιθυμία και τον αριθμό των σεξουαλικών επαφών. Μια πιο πρόσφατη διπλή τυφλή μελέτη, των Lobo et al (2003), τυχαιοποίησε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με ΥΣΕ που βρισκόταν σε θεραπεία με οιστρογόνα σε ομάδες που λάμβαναν είτε 0,625mg συζευγμένων οιστρογόνων (n=111) είτε συνδυασμό οιστρογόνων και 1,25mg μεθυλτεστοστερόνης (n=107), για τέσσερις μήνες 19. Η συχνότητα της σεξουαλικής επιθυμίας, όπως μετρήθηκε με ειδικό ερωτηματολόγιο, αυξήθηκε σημαντικά στην ομάδα που λάμβανε την συνδυαστική θεραπεία. Μια ενδιαφέρουσα μετα-ανάλυση των μελετών που αφορούσαν τη συνδυαστική θεραπεία οιστρογόνων με τεστοστερόνη σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες δημοσιεύτηκε από τους Somboonporn et al (2005) 20. Στη μετα-ανάλυση συμπεριλήφθηκαν οι σχετικές μελέτες από το 1972 έως το Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι ο μικρός αριθμός των μελετών και των δειγμάτων τους δεν επιτρέπει τεκμηρίωση της αποτελεσματικότητας της θεραπείας. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι η συγχορήγηση τεστοστερόνης και οιστρογόνων έχει θετικές επιδράσεις στη σεξουαλική λειτουργία των μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών. Επίσης, υπήρξε σημαντική μείωση της HDL-χοληστερόλης με την προσθήκη της τεστοστερόνης στη θεραπεία υποκατάστασης με οιστρογόνα. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι στη μετα-ανάλυση συμπεριλήφθηκαν μελέτες με διαφορετική φαρμακομορφή τεστοστερόνης, γεγονός που καθιστά αδύνατο να εκτιμηθεί η συσχέτιση της επίδρασης της τεστοστερόνης στη σεξουαλική λειτουργία με οποιαδήποτε συγκεκριμένη φαρμακομορφή. 317

6 Κυράνα και συν. Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: β. Διαδερμική χορήγηση τεστοστερόνης σε χειρουργικά μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες Οι Shifren et al (2000) δημοσίευσαν αποτελέσματα από μία διπλή τυφλή, διασταυρούμενη μελέτη σε 75 γυναίκες με ολική υστερεκτομή και ταυτόχρονη αφαίρεση των ωοθηκών 21. Οι γυναίκες αυτές λάμβαναν θεραπεία υποκατάστασης με οιστρογόνα, στην οποία προστέθηκε είτε διαδερμικό επίθεμα 150μg τεστοστερόνης, είτε επίθεμα 300μg τεστοστερόνης, είτε εικονικό φάρμακο για 12 εβδομάδες. Τα επίπεδα ελεύθερης και βιοδιαθέσιμης τεστοστερόνης αυξήθηκαν σημαντικά. Τα επίπεδα στην ομάδα των 150μg αυξήθηκαν στα μέσα φυσιολογικά όρια, ενώ στην ομάδα των 300μg αυξήθηκαν στα ανώτερα φυσιολογικά όρια. Στην ομάδα των 300μg, το ποσοστό των γυναικών που είχε σεξουαλικές φαντασιώσεις, που αυτοϊκανοποιούνταν ή που είχε σεξουαλική επαφή τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα αυξήθηκε κατά δύο έως τρεις φορές σε σχέση με την έναρξη της θεραπείας. Ωστόσο, ένα ενδιαφέρον αποτέλεσμα αυτής της μελέτης είναι πως η βελτίωση σημειώθηκε μόνο στις γυναίκες άνω των 46 ετών. Οι νεότερες γυναίκες δεν εμφάνισαν καμία διαφορά στη θεραπεία με τεστοστερόνη, σε σχέση με την ομάδα που λάμβανε εικονικό φάρμακο. Ωστόσο, η μελέτη αυτή έστρεψε το ενδιαφέρον των επιστημόνων σχετικά με τη χρήση των ανδρογόνων σε γυναίκες με μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, με αποτέλεσμα να ακολουθηθεί από άλλες μελέτες που ενίσχυσαν τα αποτελέσματα αυτά. Δυο μελέτες (Intimate SM-1 και SM-2) με κοινή και ισχυρή μεθοδολογία αξιολόγησαν τα αποτελέσματα της διαδερμικής χρήσης τεστοστερόνης σε χειρουργικά μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που λάμβαναν θεραπεία υποκατάστασης με οιστρογόνα Η Intimate SM-1 είχε δείγμα 562 και η Intimate SM γυναικών. Σκοπός των μελετών αυτών ήταν η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του επιθέματος τεστοστερόνης σε χειρουργικά εμμηνοπαυσιακές γυναίκες με ΥΣΕ. Οι πολυκεντρικές, διεθνείς, φάσης ΙΙΙ μελέτες ήταν τυχαιοποιημένες, διπλές-τυφλές, με διάρκεια θεραπείας 24 εβδομάδων. Συγκρίθηκαν η ομάδα ελέγχου (placebo) και η ομάδα διαδερμικού επιθέματος 300μg τεστοστερόνης (τοποθέτηση του επιθέματος δύο φορές την εβδομάδα στην κοιλιακή χώρα). Στα ισχυρά μεθοδολογικά χαρακτηριστικά των μελετών αυτών συγκαταλέγεται η αξιολόγηση της σεξουαλικής λειτουργίας με ειδικά σταθμισμένα ερωτηματολόγια. Συγκεκριμένα χρησιμοποιήθηκαν, εκτός από εβδομαδιαίο ημερολόγιο καταγραφής ικανοποιητικών σεξουαλικών επαφών, το Profile of Female Sexual Function (PFSF) 25 και το Personal Distress Scale (PDS) 26. Το PFSF έχει σταθμιστεί σε χειρουργικά μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, σε διάφορες χώρες. Τα αποτελέσματα έδειξαν σημαντική αύξηση του συνολικού αριθμού των ικανοποιητικών σεξουαλικών επαφών κατά 75% και 51% στην Intimate SM-1 και SM-2, αντίστοιχα. Στο PSFS υπήρξε σημαντική βελτίωση σε όλες τις υποκλίμακες της σεξουαλικής λειτουργίας, στην ομάδα που λάμβανε τεστοστερόνη. Όσον αφορά τη σεξουαλική επιθυμία, στην ομάδα τεστοστερόνης αυξήθηκε από 29% σε 56%, και από 18% σε 49% στην Intimate SM-1 και SM-2, αντίστοιχα. Η βελτίωση παρέμεινε σημαντική στις 24 εβδομάδες από την έναρξη της θεραπείας. Επίσης και στις δύο μελέτες μειώθηκε σημαντικά ο βαθμός ενόχλησης/δυσφορίας των γυναικών από το πρόβλημα. Η μόνη ανεπιθύμητη ενέργεια που παρατηρήθηκε ήταν ο τοπικός ερεθισμός του δέρματος. Τέλος, το 85% των γυναικών ανέφερε πως θα ήθελε να συνεχίσει τη θεραπεία. Τα επιθέματα τεστοστερόνης είναι το μόνο φαρμακευτικό σκεύασμα με άδεια χορήγησης σε γυναίκες με αμφοτερόπλευρη ωοθηκεκτομή που βρίσκονται σε θεραπεία υποκατάτασης με οιστρογόνα στην Ευρώπη. Παρά την έγκριση από τον EMEA, ο αντίστοιχος οργανισμός των ΗΠΑ, το FDA, εξέδωσε αρνητική απόφαση. Αυτό ίσως οφείλεται στο ότι όταν κατατέθηκε ο φάκελος για την έγκριση του φαρμάκου, είχαν μόλις δημοσιευτεί δεδομένα που υποστήριζαν αυξημένη πιθανότητα καρδιαγγειακών παθήσεων και καρκίνου του μαστού σε γυναίκες που λάμβαναν οιστρογόνα και μεδροξυπρογεστερόνη. γ. Διαδερμική χορήγηση τεστοστερόνης σε φυσιολογικά μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες Οι παραπάνω μελέτες 22,23 επαναλήφθηκαν με την ίδια ακριβώς μεθοδολογία από τους Shifren et al (2006) σε δείγμα 483 γυναικών με φυσιολογική εμμηνόπαυση και ΥΣΕ 27. Κατά παρόμοιο τρόπο, όλες οι γυναίκες λάμβαναν θεραπεία υποκατάστασης με οιστρογόνα και χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: στην ομάδα ελέγχου και σε εκείνη του διαδερμικού επιθέματος 300μg τεστοστερόνης. Στην ομάδα της τεστοστερόνης αυξήθηκε το σύνολο των ικανοποιητικών σεξουαλικών επαφών κατά 73% σε σχέση με την έναρξη της θεραπείας, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στην ομάδα ελέγχου ήταν μόνο 19%. Επίσης, στατιστικά σημαντική ήταν η αύξηση της σεξουαλικής επιθυμίας και η μείωση της δυσφορίας. Η θεραπεία ήταν καλά ανεκτή από τους ασθενείς. Ωστόσο, τα επιθέματα τεστοστερόνης δεν έχουν λάβει έγκριση χορήγησης σε γυναίκες με φυσιολογική εμμηνόπαυση. Πολύ πρόσφατα μελετήθηκε η αποτελεσματικότητα της χορήγησης επιθέματος τεστοστερόνης σε φυσιολογικά και χειρουργικά εμμηνοπαυσιακές γυναίκες που δε βρίσκονταν σε θεραπεία υποκατάστασης με οιστρογόνα 28. Πρόκειται για διπλή τυφλή, με ομάδα ελέγχου, τυχαιοποιημένη, κλινική μελέτη διάρκειας 24 εβδομάδων. Το δείγμα ήταν 814 μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, 318

7 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ με χειρουργική ή φυσιολογική εμμηνόπαυση, οι οποίες τυχαιοποίηθηκαν σε μία από τρεις ομάδες: α) ομάδα ελέγχου, β) διαδερμικό επίθεμα 150μg τεστοστερόνης και γ) διαδερμικό επίθεμα 300μg τεστοστερόνης. Καμία από τις γυναίκες δε λάμβανε οιστρογόνα. Όπως και στις προηγούμενες μελέτες, χορηγήθηκε ημερολόγιο καταγραφής ικανοποιητικών σεξουαλικών επαφών, καθώς και τα PFSF και PDS. Στο τέλος της μελέτης, καταγράφηκε σημαντική αύξηση των ικανοποιητικών σεξουαλικών επαφών στην ομάδα που λάμβανε 300μg τεστοστερόνης συγκριτικά με την ομάδα ελέγχου (αύξηση 2,1 έναντι 0,7 επαφών, p<0,001), αλλά όχι στην ομάδα με τη χαμηλότερη δοσολογία. Συγκριτικά με την ομάδα ελέγχου και οι δύο δοσολογίες συσχετίστηκαν με σημαντική αύξηση της επιθυμίας (300µg, p<0,001, 150µg, p=0,04) και σημαντική μείωση της ενόχλησης (300µg, p<0,001, 150µg, p=0,04). Οι ανεπιθύμητες ενέργειες ήταν περισσότερες στην ομάδα των 300μg, με κύρια την αυξημένη τριχοφυΐα. Επίσης, διαγνώστηκε καρκίνος του μαστού σε τέσσερις γυναίκες που έλαβαν τεστοστερόνη. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο ότι σε γυναίκες μετεμμηνοπαυσιακές που δε λαμβάνουν οιστρογόνα, τα επιθέματα 300μg τεστοστερόνης εμφανίζουν μέτρια αποτελεσματικότητα και επισημαίνουν ότι οι μακροχρόνιες επιδράσεις της τεστοστερόνης πρέπει να ελεγχθούν πιο διεξοδικά. Όσο το θέμα της ασφάλειας εκκρεμεί, δεν αναμένεται άδεια χορήγησης επιθεμάτων τεστοστερόνης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που δε λαμβάνουν οιστρογόνα. δ. Διαδερμική χορήγηση τεστοστερόνης σε προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες Οι μελέτες σε γυναίκες της αναπαραγωγικής ηλικίας είναι περιορισμένες. Υπάρχουν ενδείξεις oτι η διαδερμική χορήγηση τεστοστερόνης μπορεί να αυξήσει την αντικειμενική διέγερση σε σεξουαλικά ερεθίσματα, καθώς και τη σεξουαλική ορμή σε προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, με σεξουαλικά προβλήματα 29. Η μελέτη αυτή είχε μικρό δείγμα (n=8) και δε χρησιμοποίησε σταθμισμένα ερωτηματολόγια μέτρησης της σεξουαλικής λειτουργίας. Πολύ πρόσφατα δημοσιεύτηκε μία μεγαλύτερη μελέτη, που είχε σκοπό να αξιολογήσει την αποτελεσματικότητα της χορήγησης τεστοστερόνης υπο μορφή ψεκασμού (spray) σε προ-εμμηνοπαυσιακές γυναίκες που ανέφεραν μείωση των ικανοποιητικών σεξουαλικών επαφών, δυσανάλογη της ηλικίας τους 28. Το δείγμα αποτελούνταν από 261 γυναίκες ετών που τυχαιοποιήθηκαν σε μία από τέσσερις ομάδες: α) ομάδα ελέγχου, β) spray 56μl, γ) spray 90μl και δ) spray 180μl. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η καθημερινή χρήση 90μl τεστοστερόνης αυξάνει σημαντικά τις ικανοποιητικές σεξουαλικές επαφές σε προ-εμμηνοπαυσιακές γυναίκες με μειωμένη σεξουαλική επιθυμία. Ωστόσο, σημαντική ήταν και η επίδραση του εικονικού φαρμάκου. Η μελέτη αυτή προσφέρει κάποιες ενδείξεις για τη χρήση τεστοστερόνης σε προ-εμμηνοπαυσιακές γυναίκες, αλλά ασφαλώς, δεν αρκεί για να προταθεί η χρήση της στη κλινική πρακτική. ε. Μακροχρόνιες ανεπιθύμητες ενέργειες χορήγησης τεστοστερόνης Ο Braunstein (2007) δημοσίευσε ανασκοπική μελέτη των δημοσιευμένων εργασιών σχετικά με την ασφάλεια χορήγησης τεστοστερόνης σε γυναίκες 30. Σύμφωνα με αυτή, οι σημαντικότερες ανεπιθύμητες ενέργειες της τεστοστερόνης είναι η τριχοφυΐα και η ακμή. Η HDLχοληστερόλη μειώνεται με τη χορήγηση τεστοστερόνης. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, υπάρχουν ανεπαρκή δεδομένα για τη μακροχρόνια ασφάλεια σχετικά με το μαστό, το ενδομήτριο και την καρδιά, ώστε να μπορέσουν να διεξαχθούν ισχυρά συμπεράσματα, παρότι τα υπάρχοντα δεδομένα είναι καθησυχαστικά. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η χορήγηση τεστοστερόνης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, με στόχο φυσιολογικές ή λίγο πάνω από το φυσιολογικό τιμές της ελεύθερης τεστοστερόνης, είναι ασφαλής για δύο τουλάχιστον έτη. Ωστόσο, πιο πρόσφατα, δημοσιεύτηκε προοπτική μελέτη σε δείγμα μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών, που είχε σκοπό να αξιολογήσει τη σχέση μεταξύ συνδυασμένης θεραπείας οιστρογόνων και τεστοστερόνης (εθινυλοιστραδιόλη και μεθυλτεστοστερόνη) με την εμφάνιση καρκίνου του μαστού 31. Σε χρονικό διάστημα 4,6 ετών, η χρήση της θεραπείας είχε ασήμαντη επίδραση στον κίνδυνο ανάπτυξης διηθητικού καρκίνου του μαστού (σταθμισμένη αναλογία κινδύνου 1,42). Επιπρόσθετα, τα ποσοστά εμφάνισης του καρκίνου του μαστού ήταν χαμηλότερα για τις γυναίκες που ακολούθησαν μακροχρόνια θεραπεία οιστρογόνων και τεστοστερόνης, σε σύγκριση με εκείνες που ακολούθησαν βραχυχρόνια θεραπεία. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η χρήση συνδυασμένης θεραπείας οιστρογόνων και τεστοστερόνης δε σχετίζεται με ανάπτυξη καρκίνου του μαστού. 2. Τιβολόνη Η τιβολόνη είναι συνθετικό στεροειδές με οιστρογονική, προγεσταγονική και ήπια ανδρογονική δράση. Έχει ένδειξη χορήγησης για τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, όπως και για την πρόληψη της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης. Τα δεδομένα υποστηρίζουν 319

8 Κυράνα και συν. θετική επίδραση σε σεξουαλικά συμπτώματα μέσω της μείωσης της σφαιρίνης που συνδέει τα στεροειδή του φύλου (Sex Hormone-Binding Globulin - SHBG) και της αύξησης της τεστοστερόνης. Συγκεκριμένα, πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι η χορήγηση τιβολόνης σε γυναίκες με φυσιολογική εμμηνόπαυση είχε ως αποτέλεσμα στατιστικά σημαντική βελτίωση σε όλες τις υποκλίμακες του Female Sexual Function Index (FSFI), συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής επιθυμίας 32. Η τιβολόνη παρουσιάζει καλή ανοχή, αλλά οι μελέτες για την ασφάλειά της, όσον αφορά τους καρκίνους του μαστού και του ενδομητρίου, δεν είναι επαρκείς. Επίσης, υπάρχει αυξημένος κίνδυνος εμφράγματος του μυοκαρδίου Βουπροπριόνη Υπάρχουν στοιχεία που υποστηρίζουν ότι η βουπροπριόνη, ένας αναστολέας επαναπρόσληψης της νορεπινεφρίνης και της ντοπαμίνης, έχει ήπια ή μέτρια αποτελέσματα στη σεξουαλική επιθυμία γυναικών με ΥΣΕ. Μελέτη των Segraves et al (2004) σε προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που πληρούσαν τα κριτήρια για ιδιοπαθή ή επίκτητη ΥΣΕ, είχε ως σκοπό να αξιολογήσει την επίδραση της βουπροπριόνης στη σεξουαλική επιθυμία 34. Η μελέτη ήταν τυχαιοποιημένη, διπλή-τυφλή, πολυκεντρική, με ομάδα ελέγχου. Η χορήγηση έγινε με σταδιακή αύξηση της δοσολογίας της βουπροπριόνης, σε διάστημα 112 ημερών. Η βουπροπριόνη είχε σημαντική θετική επίδραση στις υποκλίμακες της σεξουαλικής διέγερσης, οργασμού και σεξουαλικής ικανοποίησης του Sexual Functioning Questionnaire (SFQ). 4. Φλιμπασερίνη Η φλιμπασερίνη είναι ένα από του στόματος χορηγούμενο σκέυασμα, που βρίσκεται στη διαδικασία υποβολής για έγκριση στους FDA και EMEA για την θεραπεία της ΥΣΕ στις γυναίκες. Πρόκειται για αγωνιστή των υποδοχέων 5-HT1A και ανταγωνιστή των υποδοχέων 5-HT2A της σεροτονίνης 35. Προς το παρόν, τα δημοσιευμένα αποτελέσματα περιορίζονται σε μελέτες σε ποντίκια, ενώ αποτελέσματα από τις μεγάλες μελέτες σε περισσότερες από 5000 προ-εμμηνοπαυσιακές γυναίκες έχουν δημοσιευτεί ως προφορικές ανακοινώσεις, σε διεθνή συνέδρια. Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: 5. Συνολική αξιολόγηση της φαρμακοθεραπείας Σε σχέση με τις μελέτες των ψυχοθεραπειών, οι αντίστοιχες των φαρμακευτικών θεραπειών είναι σαφώς περισσότερες σε αριθμό και ισχυρές μεθοδολογικά. Οι βασικότερες δυσκολίες που εντοπίζονται στις μελέτες αποτελεσματικότητας είναι οι εξής: Η έλλειψη κοινά αποδεκτών μεταβλητών μέτρησης της αποτελεσματικότητας. Ωστόσο, οι περισσότερες πρόσφατες μελέτες που αναφέρθηκαν έχουν χρησιμοποιήσει σταθμισμένα εργαλεία μέτρησης της γυναικείας ΥΣΕ, και μάλιστα πολλές από αυτές έχουν χρησιμοποιήσει τα ίδια εργαλεία, γεγονός που κάνει τα αποτελέσματα συγκρίσιμα. Έλλειψη μελετών μακροχρόνιας παρακολούθησης για την ασφάλεια των θεραπειών. Το θέμα αυτό αποτελεί σημαντικότατο εμπόδιο στην ένταξη των θεραπειών στην κλινική πράξη. Πολλές γυναίκες με μειωμένη επιθυμία δεν ανταποκρίνονται στη θεραπεία με ορμόνες. Οι υπάρχουσες μελέτες αδυνατούν να παρέχουν επαρκή εξήγηση των παραγόντων που προβλέπουν την ανταπόκριση των ασθενών. Τα αποτελέσματα των μελετών που αναφέρθηκαν δείχνουν πως ίσως η ανταπόκριση των γυναικών να σχετίζεται με την ηλικία 21, αλλά ο ακριβής ρόλος των αρχικών επιπέδων τεστοστερόνης ή παραγόντων που αφορούν στη σχέση του ζευγαριού ή άλλων ψυχολογικών παραγόντων δεν έχει αξιολογηθεί. Η καλύτερη κατανόηση των παραγόντων που συμβάλουν στην ανταπόκριση ή μη των ασθενών στις θεραπείες θα παίξει σημαντικό ρόλο στην κατάλληλη επιλογή των ασθενών. Ακόμα, είναι σημαντικό να τονίσουμε πως ο διαχωρισμός των μελετών σε φαρμακευτικού ή ψυχοθεραπευτικού τύπου αναδεικνύει ότι πρόκειται για επιστημονικές προσεγγίσεις, που ενώ έχουν ως κοινό στόχο την αντιμετώπιση της ΥΣΕ, ακολουθούν μέχρι σήμερα ανεξάρτητη πορεία. Ωστόσο, τα σεξουαλικά προβλήματα είναι πολυδιάστατα. Οργανικοί, συναισθηματικοί και κοινωνικοί παράγοντες αλληλεπιδρούν στην έκφραση της σεξουαλικότητας. Επομένως, πολλά σεξουαλικά προβλήματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά με μία μόνο προσέγγιση. Αυτό συμβαίνει γιατί οι θεραπείες των σεξουαλικών προβλημάτων οφείλουν να δρουν τόσο σε οργανικό όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο, προκειμένου να είναι αποτελεσματικές. Οι θεραπείες οφείλουν να προσαρμόζονται στις αντιλήψεις των ασθενών, τις αξίες και την κουλτούρα τους. Αυτό σημαίνει ότι οι θεραπείες οφείλουν να συμπεριλαμβάνουν τους ασθενείς στη διαδικασία επιλογής της βέλτιστης θεραπευτικής στρατηγικής. Βέβαια, ένα τέτοιο ολιστικό μοντέλο προσέγγισης των ασθενών, απαιτεί θεραπευτές που έχουν σημαντική εξοικείωση με όλες τις διαθέσιμες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Όσο δύσκολο και αν φαίνεται κάτι τέτοιο, κρίνεται απαραίτητο, ιδιαίτερα σήμερα που οι θεραπευτικές επιλογές είναι πολλές. Τέλος, η διεπιστημονική αντιμετώπιση, που μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε να διαφαίνεται στις επιστημονικές δραστηριότητες που αφορούν στην ανθρώπινη σεξουαλικότητα, αποτελεί αισιόδοξο σημάδι ότι ο επιστημονικός κόσμος θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις ανάγκες των ασθενών, προσφέροντας διεπιστημονική φροντίδα στη σεξουαλική τους υγεία. Στο συγκεκριμένο πρόβλημα, φαίνεται ότι η συνεργασία γυναικολόγου - ενδοκρινολό- 320

9 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ γου και σεξολόγου θεραπευτή είναι απαραίτητη. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Όπως προκύπτει από τη βιβλιογραφία, η ψυχοθεραπεία με την καλύτερη τεκμηρίωση αποτελεσματικότητας είναι η γνωστική - συμπεριφορική. Ωστόσο, μεθοδολογικά αρτιότερες μελέτες αποτελεσματικότητας, ίσως αναδείξουν τη χρησιμότητα των άλλων ψυχοθεραπειών. Οι φαρμακευτικές θεραπείες δεν είναι ακόμη επαρκώς τεκμηριωμένες, κυρίως γιατί εκκρεμούν θέματα ασφάλειας. Τα επιθέματα τεστοστερόνης και η τιβολόνη ίσως αποτελούν επιλογές, ενώ πιθανή έγκριση και κυκλοφορία της φλιμπασερίνης θα παρέχει μια νέα φαρμακευτική πρόταση στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Παρά το γεγονός ότι υπάρχει σημαντικό ερευνητικό ενδιαφέρον για αποτελεσματικές θεραπείες της ΥΣΕ των γυναικών, ο σύγχρονος κλινικός ιατρός καλείται να διαχειριστεί την έλλειψη τεκμηριωμένων ψυχοθεραπευτικών επιλογών και την απουσία σκευασμάτων με έγκριση χρήσης. Επιπλέον, καλείται να προσφέρει θεραπεία για ένα συχνό και με αρνητικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής πρόβλημα, χωρίς να έχει στη διάθεσή του σαφείς επιστημονικές οδηγίες για το σχεδιασμό θεραπευτικών στρατηγικών σύμφωνα με το βιο-ψυχοκοινωνικό μοντέλο. Η ανασκόπηση αυτή αναδεικνύει την ανάγκη για υψηλής ποιότητας έρευνες τόσο σχετικά με την αποτελεσματικότητα, κυρίως στο χώρο των ψυχοθεραπειών, όσο και σχετικά με τη μακροχρόνια ασφάλεια των σκευασμάτων. Καθώς η επιστημονική έρευνα οφείλει να εξυπηρετεί τις ανάγκες των ασθενών, είναι σημαντικό η νέα επιστημονική γνώση να μπορέσει να μεταφραστεί στην κλινική πράξη με την ανάπτυξη μοντέλων φροντίδας, με επίκεντρο τις γυναίκες με ΥΣΕ. Summary Kyrana PS, Athanasiadis L, Goulis DG, Mpili E, Papastamatis K, Tarlatzis BK, Xatzichristou D, Baidakis N. Hypoactive sexual desire disorder in women: Therapeutic approaches. Helen Obstet Gynecol 21(4): , 2009 Background: Hypoactive sexual desire (HSD) disorder in women is a frequent problem with adverse effects on quality of life. However, there are no clear guidelines for optimal management of this problem. Aim: To review the existing psychological and organic therapeutic approaches for HSD, as far as efficacy and safety are concerned. Method: Review of international literature on treatment of HSD from 1970 until today. Results: Cognitive - behavioral therapy is the psychotherapeutic approach with the best evidence available. As far as pharmaceutical treatments are concerned, testosterone patches and tibolone constitute alternative options. Flibanserin, a new molecule under regulatory approval, has shown positive results and, if approved, it will be the first treatment with exclusive indication for the condition. Conclusions: This review highlights the need for a) high quality studies on treatment effectiveness, particularly in the field of psychotherapy, b) studies on the long-term safety of pharmaceutical agents and c) the development of new pharmaceutical agents, with proven effectiveness and safety. Key words: Hypoactive sexual desire, sexual disorders, psychotherapy, testosterone, tibolone, flibanserin. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Masters W, Johnson V. Human Sexual Inadequacy, Boston: Little, Brown and Co Sarwer DB, Durlak JA. A field trial of the effectiveness of behavioral treatment for sexual dysfunctions. J Sex Marital Ther 1997; 23: Hawton K, Catalan J, Martin P, Fagg J. Long-term outcome of sex therapy. Behav Res Ther 1986; 24: Crowe MJ, Gillan P, Golombok S. Form and content in the conjoint treatment of sexual dysfunction: a controlled study. Behav Res Ther 1981; 19: Zimmer D. Does marital therapy enhance the effectiveness of treatment for sexual dysfunction? J Sex Marital Ther 1987; 13: Hulbert DF. A comparative study using orgasm consistency training in the treatment of women reporting hypoactive sexual desire. J Sex Marital Therapy 1993; 19: Baker CD. A cognitive-behavioural model for the formulation and treatment of sexual dysfunction. Psychological perspectives on sexual problems. London: Routledge, McCabe MP. Evaluation of a cognitive behavior therapy program for people with sexual dysfunction. J Sex Marital Ther 2001; 27: Trudel G, Marchand A, Ravart M, Aubin S, Turgeon L, Fortier P. The effect of a cognitive behavioral group treatment program on hypoactive sexual desire in women. Sex. Rel. Ther 2001; 16: Crowe M. Couple therapy and sexual dysfunctions. International Review of Psychiatry, 1995; 7: Daines B, Perrett A. Psychodynamic approaches to sexual problems. Buckingham: Open University Press, Wylie K, Daines B, Jannini EA, Hallam-Jones R, Boul L, Wilson L, Athanasiadis L, Brewster M, Kristensen E. Loss of sexual desire in the postmenopausal woman. 321

10 Κυράνα και συν. J Sex Med. 2007; 4: Schnarch D. Constructing the sexual crucible: An integration of sexual and marital therapy. New York: Norton and Co, Daines B, Hallam-Jones Ρ. Multifaceted intervention sex therapy (MIST): Sexual & Relationship Therapy 2007; 22: Lue Τ, Basson R, Rosen R, Giuliano F, Khoury S, Montorsi F. Sexual Medicine: Sexual Dysfunctions in men and women. 2nd International Consultation on Sexual Dysfunctions June 28 - July 1st, Paris, FR: Health Publications, Sherwin BB, Gelfand MM. The role of androgen in the maintenance of sexual functioning in oophorectomized women. Psychosom Med 1987; 49: Davis SR, McCloud P, Strauss BJ, Burger H. Testosterone enhances estradiol s effects on postmenopausal bone density and sexuality Maturitas 1995; 21: Sarrel PM, Dobay B, Wiita B. Estrogen and estrogenandrogen replacement in postmenopausal women dissatisfied with estrogen-only therapy. Sexual behavior and neuroendocrine responses. J Reprod Med 1998; 43: Lobo RA, Rosen RC, Yang HM, Block B, Van Der Hoop RG. Comparative effects of oral esterified estrogens with and without methyltestosterone on endocrine profiles and dimensions of sexual function in postmenopausal women with hypoactive sexual desire. Fertil Steril 2003; 79: Somboonporn W, Davis S, Seif MW, Bell R. Testosterone for peri- and postmenopausal women. Cochrane Database of Systematic Reviews 2005; 4:Art. No.: CD Shifren JL, Braunstein GD, Simon JA, Casson PR, Buster JE, Redmond GP, Burki RE, Ginsburg ES, Rosen RC, Leiblum SR, Caramelli KE, Mazer NA. Transdermal testosterone treatment in women with impaired sexual function after oophorectomy. N Engl J Med 2000; 343: Buster J, Kingsberg S, Aguirre O, Brown C, Breaux JG, Buch A, Rodenberg CA, Wekselman K, & Casson P. Testosterone patch for low sexual desire in surgically menopausal women: A randomized trial. Obstet Gynecol 2005; 105: Simon JA, Braunstein G, Nachtigall L, Utian W, Katz M, Miller S, Waldbaum A, Bouchard C, Derzko C, Buch A, Rodenberg C, Lucas J, & Davis S. Testosterone patch increases sexual activity and desire in surgically menopausal women with hypoactive sexual desire disorder. J Clin Endocrinol Metab 2005; 90: Kingsberg S. Testosterone treatment for Hypoactive Sexual Desire Disorder in Postmenopausal women. 322 Υποτονική σεξουαλική επιθυμία στις γυναίκες: JSM 2007; 4(suppl.3): McHorney CA, Rust J, Golombok S, Davis S, Bouchard C, Brown C. Profile of Female Sexual Function: a patient-based, international, psychometric instrument for the assessment of hypoactive sexual desire in oophorectomized women. Menopause 2004; 11: Derogatis LR, Rust J, Golombok S. Validation of the profile of female sexual function (PFSF) in surgically and naturally menopausal women. J Sex Marital Ther 2004; 30: Shifren JL, Davis SR, Moreau M, Waldbaum A, Bouchard C, DeRogatis L, Derzko C, Bearnson P, Kakos N, O Neill S, Levine S, Wekselman K, Buch A, Rodenberg C, Kroll R. Testosterone patch for the treatment of hypoactive sexual desire disorder in naturally menopausal women: results from the INTIMATE NM1 Study. Menopause 2006; 13: Davis SR, Moreau M, Kroll R, Bouchard C, Panay N, Gass M, Braunstein GD, Hirschberg AL, Rodenberg C, Pack S, Koch H, Moufarege A, Studd J. Testosterone for low libido in postmenopausal women not taking estrogen. N Engl J Med 2008; 359: Tuiten A, Van Honk J, Koppeschaar H, Bernaards C, Thijssen J, Verbaten R. Time course of effects of testosterone administration on sexual arousal in women. Arch Gen Psychiatry 2000; 57: Braunstein GD. Management of female sexual dysfunction in postmenopausal women by testosterone administration: safety issues and controversies. J Sex Med 2007; 4(4 Pt 1): Ness RB, Albano JD, McTiernan A, Cauley JA. Influence of estrogen plus testosterone supplementation on breast cancer. Arch Intern Med 2009; 169: Nijland EA, Weijmar Schultz WC, Nathorst-Boös J, Helmond FA, Van Lunsen RH, Palacios S, Norman RJ, Mulder RJ, Davis SR. Tibolone and transdermal E2/NETA for the treatment of female sexual dysfunction in naturally menopausal women: results of a randomized active-controlled trial. J Sex Med 2008; 5: Koh KK, Schenke WH, Waclawiw MA, Csako G, Cannon RO. Statin attenuates increase in C-reactive protein during estrogen replacement therapy in postmenopausal women. Circulation 2002, 105: Segraves RT, Clayton A, Croft H, Wolf A, Warnock J. Bupropion sustained release for the treatment of hypoactive sexual desire disorder in premenopausal women. J Clin Psychopharmacol 2004; 24: Borsini F, Evans K, Jason K, Rohde F, Alexander B, Pollentier S. Pharmacology of flibanserin. CNS Drug Rev 2002; 8:

ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ. Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ

ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ. Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ 1 ΠΟΙΟΣ ΘΑ ΝΙΚΗΣΕΙ; VS Masters & Johnson Kaplan Basson Μοντέλο: Η σχηματική περιγραφή ενός φαινομένου Τo μοντέλο σεξουαλικής ανταπόκρισης

Διαβάστε περισσότερα

Δεδοµένα από την Ελλάδα. Φερενίδου Φωτεινή

Δεδοµένα από την Ελλάδα. Φερενίδου Φωτεινή Δεδοµένα από την Ελλάδα Φερενίδου Φωτεινή Η κριτική που ασκήθηκε στα 2 προηγούμενα μοντέλα αφορούσε κυρίως στο γεγονός ότι δεν λάμβαναν υπόψη τους τις μη- βιολογικές πλευρές της γυναικείας σεξουαλικής

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Καλυβιανάκης Δημήτρης, Ουρολόγος Υπότροφος ΜΜΟΠ 27 30 Μαΐου 2010. Πορταριά Πήλιο Εισαγωγή (1) Λίγες

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τις ψυχοσεξουαλικές. Εύη Κυράνα

Γνωριμία με τις ψυχοσεξουαλικές. Εύη Κυράνα Γνωριμία με τις ψυχοσεξουαλικές θεραπείες Εύη Κυράνα Από τον Φρόυντ στους PDE5i Ψυχαναλυτική προσέγγιση Αρχή 20 αιώνα 60 s Κεντρική ιδέα: εσωτερικές συγκρούσεις παιδικής ηλικίας Αιτία σεξουαλικών προβλημάτων:

Διαβάστε περισσότερα

Σεξουαλικές Δυσλειτουργίες Γυναικών. Εύη Κυράνα, MSc, PHD, Hon MJCSM Ψυχολόγος Υγείας-Σεξολόγος

Σεξουαλικές Δυσλειτουργίες Γυναικών. Εύη Κυράνα, MSc, PHD, Hon MJCSM Ψυχολόγος Υγείας-Σεξολόγος Σεξουαλικές Δυσλειτουργίες Γυναικών Εύη Κυράνα, MSc, PHD, Hon MJCSM Ψυχολόγος Υγείας-Σεξολόγος 1 Μοντέλο σεξουαλικής ανταπόκρισης Kaplan, Masters& Jonhson H Kaplan πρόσθεσε το στάδιο της επιθυµίας στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2.

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. Χαράλαμπος Ταμβάκος, Αναστάσιος Κουτσοβασίλης, Αλέξης Σωτηρόπουλος, Μαρία Παππά, Ουρανία Αποστόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Καρδιολογικό τμήμα, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους Οργανώνεται από Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) Την Α Ψυχιατρική Κλινική του

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η Διερεύνηση των Επιδράσεων που Επιφέρει ο Βελονισμός στους Καρκινοπαθείς Ευάγγελος Μπέρος Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ (Για µετεµµηνοπαυσιακούς και ακανόνιστους κύκλους) Η εµµηνόπαυση προκαλείται από σταδιακή µεταβολή της ευαισθησίας των ωοθηκών προς τις Γοναδοτροπίνες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός. Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι,

Χαιρετισμός. Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι, Χαιρετισμός Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι, Με ιδιαίτερη χαρά σας προσκαλούμε στο 6 ο Πανελλήνιο Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Κλιμακτηρίου και Εμμηνόπαυσης, που θα πραγματοποιηθεί στις 4 και 5 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

Σεξουαλική λειτουργία στην εμμηνόπαυση

Σεξουαλική λειτουργία στην εμμηνόπαυση EλλHNIKH MAIEYTIKH & γynaikoλογia 19(3):252-256, 2007 Aνασκόπηση Σεξουαλική λειτουργία στην εμμηνόπαυση Α. Σόρτσης Τ. Τσαλίκης ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η εμμηνόπαυση είναι η χρονική περίοδος όπου συμβαίνουν ανατομικές,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ιακοϖή καϖνίσµατος: Παρουσίαση ενός εγχειριδίου για θεραϖευτές και θεραϖευόµενους K. Ευθυµίου & Α. Σοφιανοϖούλου, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραϖείας της Συµϖεριφοράς ιακόϖτουµε το κάϖνισµα ζούµε ξανά ελεύθεροι

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ. Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist PT, MSc

ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ. Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist PT, MSc ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist PT, MSc Εξειδικευμένες ασκήσεις προσαρμοσμένες στον τύπο της σκολίωσης Τρισδιάστατη αυτοδιόρθωση

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων

Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων Σελίδα 1/5 Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον

Διαβάστε περισσότερα

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου»

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Αντιυπερτασικά & σεξ Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Υπέραταση & ED Η Υπέρταση αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για ED Feldman et al. J Urol

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Αναγνώριση Ανίχνευση της κατάθλιψης σε ομάδες υψηλού κινδύνου Σύσταση 1: Συστήνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Συσχέτιση της σωματικής δραστηριότητας (ΣΔ) με τον κίνδυνο για νεοπλασίες

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Σημείωση: Αυτές οι τροποποιήσεις πρόκειται να ενσωματωθούν στην έγκυρη Περίληψη των Χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ

ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΗ ΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΜΑΔΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Τεχνικές συμπεριφοράς Αμοιβαία κατανόηση Παροχή αλληλοβοήθειας COST EFFECTIVE Διαταραχές συμπεριφοράς Αδυναμία επικοινωνίας με την ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς αλλάζει η σεξουαλική ζωή και η αυτοεικόνα της γυναίκας μετά από μαστεκτομή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Πώς αλλάζει η σεξουαλική ζωή και η αυτοεικόνα της γυναίκας μετά από μαστεκτομή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πώς αλλάζει η σεξουαλική ζωή και η αυτοεικόνα της γυναίκας μετά από μαστεκτομή. Μαριλένα Παναγή Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α

Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α DETECT- ED ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΓΙΑ ΤΗΝ Ε Ν Τ Ο Π Ι Σ Η Τ Η Σ Σ Τ Υ Τ Ι Κ Η Σ ΔΥ Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ι Α Σ Σ Ε Α Σ Θ Ε Ν Ε Ι Σ Σ ΤΑ Ι Δ Ι Ω Τ Ι Κ Α Φ Α Ρ Μ Α Κ Ε Ι Α Δημήτρης Χατζηχρήστου Καθηγητής Ουρολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση

Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Κρανιοεγκεφαλική Κάκωση Πρόγραμμα Θεραπευτικής Ιππασίας στην Αποκατάσταση Νεαρού Ασθενούς με Παλαιά Στεργίου Α.1, Βαρβαρούσης Δ.2, Μάγγου Λ.2, Παπακώστας Π.2, Παπαμιχαήλ Ν.2, Πλούμης Α.2 Κέντρο Θεραπευτικής Ιππασίας & Ιπποθεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος Καθηγητής Βιοστατιστικής Επιδημιολογίας ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΑΓΩΓΗΣ Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ X.ΠΩΓΩΝΙΔΗΣ 1,Α.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 2,Ε.ΞΕΝΟΔΟΧΙΔΟΥ 3, Δ.ΟΥΖΟΥΝΗΣ 2, Μ.ΤΣΟΥΛΗ 3,Α.ΠΑΠΠΑ 3, Ε.ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ 4 1.Κ.Υ ΜΑΥΡΟΘΑΛΑΣΣΑΣ, 2.Κ.Υ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ : ποια και πότε ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΛΟΓΟΣ

ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ : ποια και πότε ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΛΟΓΟΣ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ : ποια και πότε ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΟΣ ΑΦΡΟΔΙΣΙΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΣΩΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ Αξιολόγηση κλινικής εικόνας ακμής(μορφή και βαρύτητα) Γνώση του σκευάσματος

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ

Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ Κλινικές Μελέτες Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ Janice Abbott, PhD Καθηγήτρια Ψυχολογικής Υγείας Σχολή Επιστημών Υγείας University of Central Lancashire

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 16 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 16 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 16 Μάρτιος 2014 Εµµηνόπαυση Εισαγωγή - Ορισµός Εµµηνόπαυση ονοµάζεται η οριστική διακοπή εµµήνου ρύσεως, λόγω της εξάντλησης των ωοθυλακίων των ωοθηκών που οδηγεί σε παύση της ωοθηκικής

Διαβάστε περισσότερα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Υπέρταση Υπερχοληστερολαιμία Χρόνια Κατάθλιψη Φαρμακοληψία Ελένη-Μαρία Παπατέστα, Iατρός Επιστημονική Συνεργάτις Ελληνικού Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

Απόστολος Αποστολίδης Λέκτορας Ουρολογίας-Νευροουρολογίας Α.Π.Θ. Β Ουρολογική Κλινική, Γ.Ν.Παπαγεωργίου Κέντρο Εγκράτειας και Παθήσεων Πυελικού

Απόστολος Αποστολίδης Λέκτορας Ουρολογίας-Νευροουρολογίας Α.Π.Θ. Β Ουρολογική Κλινική, Γ.Ν.Παπαγεωργίου Κέντρο Εγκράτειας και Παθήσεων Πυελικού Απόστολος Αποστολίδης Λέκτορας Ουρολογίας-Νευροουρολογίας Α.Π.Θ. Β Ουρολογική Κλινική, Γ.Ν.Παπαγεωργίου Κέντρο Εγκράτειας και Παθήσεων Πυελικού Εδάφους Α.Π.Θ. Φάρμακα εκλογής στην ΟΑΒ 4 th International

Διαβάστε περισσότερα

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 MΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ Σ.Ι.Παππάς «Το Ελληνικό Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση του ΣΔτ2. Ο Διαβήτης ως πρότυπο χρόνιων νόσων» ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΒΙΩΣIΜΟΤΗΤΑΣ Ελλάδα:

Διαβάστε περισσότερα

20ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Με τα μάτια στο μέλλον

20ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Με τα μάτια στο μέλλον 20ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Με τα μάτια στο μέλλον Σύγκριση μηριαίας και κερκιδικής προσπέλασης στον καρδιακό καθετηριασμό. Συστηματική Ανασκόπηση Καλλιρρόη Κοζομπόλη, RN, MSc, Ωνάσειο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΤΕΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΣΤΙΣ «ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΨΥΧΟΣΕΞΟΥΑΛΙΚΩΝ ΙΑΤΑΡΑΧΩΝ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 1 ου ΕΤΟΥΣ Οκτώβριο 2007 Ιούνιο 2008 10/10/2007 Συνάντηση γνωριµίας. Συµπλήρωση ερωτηµατολογίων στάσεων, πεποιθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

Ορµονική θεραπεία υποκατάστασης

Ορµονική θεραπεία υποκατάστασης 23 Ορµονική θεραπεία υποκατάστασης Ε. ΚΟΥΣΤΑ Ενδοκρινολόγος Eισαγωγή εμμηνόπαυση είναι ένα βιολογικό φαινόμενο που συμβαίνει σαν φυσιολογική Η συνέπεια της γήρανσης, συνεπώς δεν μπορεί να χαρακτηριστεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ Εµµηνόπαυση καλείται η παύση της εµµήνου ρύσης µιας γυναίκας και σηµατοδότηση το τέλος της δυνατότητας τεκνοποίησης µε φυσιολογικό τρόπο. Αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Δημότριοσ Γ. Γουλόσ Επύκουροσ καθηγητόσ Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ ΑΠΘ

Δημότριοσ Γ. Γουλόσ Επύκουροσ καθηγητόσ Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ ΑΠΘ Μονϊδα Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ Α Μαιευτικό - Γυναικολογικό Κλινικό ΑΠΘ Ιατρικό Σχολό Αριςτοτϋλειο Πανεπιςτόμιο Θεςςαλονύκησ Θεραπεύα του υπογοναδιςμού κατϊ τη διϊρκεια τησ αναπαραγωγικόσ ηλικύασ Δημότριοσ

Διαβάστε περισσότερα

Κλίμακες κλινικής εκτίμησης σεξουαλικών δυσλειτουργιών σε άντρες και γυναίκες

Κλίμακες κλινικής εκτίμησης σεξουαλικών δυσλειτουργιών σε άντρες και γυναίκες Κλίμακες κλινικής εκτίμησης σεξουαλικών δυσλειτουργιών σε άντρες και γυναίκες Παυλοπούλου Ηλιάνα Ψυχολόγος Επιστημονική Συνεργάτης στο Ειδικό Ιατρείο Σεξουαλικών Διαταραχών- Αιγινήτειο Νοσοκομείο και στη

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι. Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.- Λέκτορας Συναισθηματική Νοημοσύνη - Μια μορφή κοινωνικής νοημοσύνης, η

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικά πορίσματα

Επιστημονικά πορίσματα Παράρτημα ΙΙ Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος, της επισήμανσης και του φύλλου οδηγιών χρήσης που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ Ραφαέλλα Χαραλάμπους Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com Η εμπαγλιφλοζίνη είναι το μόνο φάρμακο για το σακχαρώδη διαβήτη που έχει δείξει στατιστικά σημαντική μείωση τόσο του καρδιαγγειακού κινδύνου όσο και του καρδιαγγειακού θανάτου, σε μελέτη ειδικά σχεδιασμένη

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Συνεδρίου-Σεμιναρίου Μητρικού Θηλασμού Μιλένα Ρούσκοβα 22-26 Οκτωβρίου 2014 ΞΑΝΘΗ ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Παναγιώτης Μ. Σαμαράς Ψυχολόγος Mphil, PgDip, BSc Hons κατάθλιψη της λοχείας Κύρια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ Διάρκεια 160 ώρες 1ος κύκλος (2014-15) Υπεύθυνη εκπαιδευτικού προγράμματος: Δρ. Μυτσκίδου Πασχαλιά Συνεργαζόμενοι φορείς ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ

Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ Κουτρούµπα Ι, Χαϊδόπουλος Δ, Θωµάκος Ν, Σωτηροπούλου Μ, Καθοπούλης Ν, Βλάχος

Διαβάστε περισσότερα

ÁÍÁÊÏÉÍÙÓÅÉÓ ΣΕ ÅËËÇÍΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΣΕ ÅËËÇÍΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

ÁÍÁÊÏÉÍÙÓÅÉÓ ΣΕ ÅËËÇÍΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΣΕ ÅËËÇÍΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ÁÍÁÊÏÉÍÙÓÅÉÓ ΣΕ ÅËËÇÍΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ 395 396 ÁÍÁÊÏÉÍÙÓÅÉÓ ΣΕ ÅËËÇÍΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ 397 398 399 400 401 402 3 ο Εθνικό Συνέδριο Κλινικής Μικροβιολογίας 9 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Νοσοκομειακών Λοιμώξεων & Υγιεινής,

Διαβάστε περισσότερα

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012»

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» «Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 Ηλίας Ν. Μυγδάλης Συντονιστής Διευθυντής Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα 9o Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

«Το νόημα της σεξουαλικής ζωής στον άνθρωπο σήμερα»

«Το νόημα της σεξουαλικής ζωής στον άνθρωπο σήμερα» «Το νόημα της σεξουαλικής ζωής στον άνθρωπο σήμερα» DR. ΘΑΝΟΣ Ε. ΑΣΚΗΤΗΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΝΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΔΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΨΥΧΙΚΗΣ Κ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την:

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την: Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη Ασθενείς με Νοσήματα του Εντέρου Ετοιμάστηκε για την: Αθήνα, Μάιος 2011 Ταυτότητα Έρευνας Μεθοδολογία: Κοινό-στόχος στόχος: 1.

Διαβάστε περισσότερα

ψυχοσεξουαλικές «παράπλευρες» απώλειες της HPV λοίµωξης Λουκάς Αθανασιάδης επ. καθηγητής ψυχιατρικής-ψυχοσεξουαλικότητας ΑΠΘ

ψυχοσεξουαλικές «παράπλευρες» απώλειες της HPV λοίµωξης Λουκάς Αθανασιάδης επ. καθηγητής ψυχιατρικής-ψυχοσεξουαλικότητας ΑΠΘ ψυχοσεξουαλικές «παράπλευρες» απώλειες της HPV λοίµωξης Λουκάς Αθανασιάδης επ. καθηγητής ψυχιατρικής-ψυχοσεξουαλικότητας ΑΠΘ στρογγυλή τράπεζa: HPV λοίµωξη:µια νέα παράµετρος στην καθηµερινή ζωή 6η Σύνοδος

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Αγγελή, Κ., Ευθυµίου, Κ., Χαρίλα,, Ν., Καλπάκογλου,, Θ., Βλάχου, Μ., & Καλαντζή

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα 01. Γυναικεία Σεξουαλική Υγεία

Έρευνα 01. Γυναικεία Σεξουαλική Υγεία Έρευνα 01 Γυναικεία Σεξουαλική Υγεία 02 Την ισοτιµία και στον έρωτα διεκδικούν οι γυναίκες Για πρώτη φορά έρευνα αποκαλύπτει τα µυστικά της γυναικείας σεξουαλικότητας και ανατρέπει όσα ίσχυαν µέχρι σήµερα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΘΟΔΟΣ SCHROTH ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΣΚΟΛΙΩΣΗΣ

Η ΜΕΘΟΔΟΣ SCHROTH ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΣΚΟΛΙΩΣΗΣ Η ΜΕΘΟΔΟΣ SCHROTH ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΣΚΟΛΙΩΣΗΣ ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΑΒΙΔΑΣ Φυσικοθεραπευτής Certified Schroth Therapist Certified SEAS Therapist McKenzie Therapist MSc, PT Συνήθης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα