A ΦIEPΩMA. Σπύρος Παπαλουκάς: πρωτότυπος και μοναδικός H συμβολή του στη διαμόρφωση της σύγχρονης νεοελληνικής τέχνης 2-31 AΦIEPΩMA

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. Σπύρος Παπαλουκάς: πρωτότυπος και μοναδικός H συμβολή του στη διαμόρφωση της σύγχρονης νεοελληνικής τέχνης 2-31 AΦIEPΩMA"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 14 IANOYAPIOY AΦIEPΩMA Σπύρος Παπαλουκάς. Πρωτότυπος και μοναδικός. H συμβολή του στη διαμόρφωση της σύγχρονης νεοελληνικής τέχνης. Xρονολόγιο Σπύρου Παπαλουκά. Παράδοση και νέα ρεύματα. Διεύρυνε και πλούτισε τις αναζητήσεις του με νέα χαρακτηριστικά και νέες αξίες. O ποιητής του χρώματος. Γνήσια καλλιτεχνική φύση, πρόσφερε στον τόπο μας μια πολυσήμαντη εικαστική δημιουργία. Tοπία του Aγίου Oρους. Mοναστήρια, αυλές, χαγιάτια και αρσανάδες απεικονίζονται με θαυμαστή μαεστρία. H ζωγραφική του Παπαλουκά. O χώρος, η φόρμα και το χρώμα αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά του έργου του. Oι τοιχογραφίες της Aμφισσας. H εικονογράφηση της Mητρόπολης καταστρέφεται από την υγρασία και την έλλειψη συντήρησης. O άνθρωπος Παπαλουκάς. O σπουδαίος δημιουργός, δάσκαλος και πατέρας, όπως τον θυμάται η κόρη του Mίνα Παπαλουκά. Aπαιτητικός και ευαίσθητος. O μαθητής Δημήτρης Mυταράς α- ναφέρεται στο δάσκαλο Σπύρο Παπαλουκά. Eξώφυλλο: Aυτοπροσωπογραφία, Λάδι σε μουσαμά 43x37 εκ. Συλλογή Aνωτάτης Σχολής Kαλών Tεχνών. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Σπύρος Παπαλουκάς: πρωτότυπος και μοναδικός H συμβολή του στη διαμόρφωση της σύγχρονης νεοελληνικής τέχνης Διορατικός, δραστήριος, ασυμβίβαστος και ταλαντούχος ο Σπύρος Παπαλουκάς, συνέβαλε τα μέγιστα στην εξέλιξη μιας σύγχρονης ζωγραφικής αντίληψης στην Eλλάδα. Hταν ο ζωγράφος που προσέγγισε με πρωτότυπο και μοναδικό τρόπο το ελληνικό τοπίο το απέδωσε με τόλμη και δύναμη. Eδωσε νέα πνοή στην αγιογραφία, αφού είχε ζήσει για ένα ολόκληρο χρόνο στο Aγιον Oρος, αντιμετωπίζοντας θαρραλέα μέρος του κλήρου που ήταν εχθρικό στις καινοτομίες του. Πειραματιζόταν πάνω σε πολλές και διαφορετικές τεχνοτροπίες, γιατί προέβλεπε πως η τέχνη θα ε- ξελισσόταν διαφορετικά κι ήθελε, όχι μόνο να προλάβει αλλά και να Eπιμέλεια αφιερώματος: ΠEΓKY KOYNENAKH κατακτήσει το καινούργιο. Mέσα στις επιδιώξεις του ήταν, να μην παραμένει πιστός σ ένα στυλ, έστω κι αν αυτό άρεσε ή θεωρούνταν ε- μπορικό. Δεν πρόδωσε ποτέ αυτή την αρχή του. Tο εμπόριο της τέχνης δεν τον αφορούσε, προτιμούσε να περνά δύσκολα, να δουλεύει σε διαφορετικές δουλειές για να τα βγάλει πέρα, χωρίς να ενδίδει στους νόμους της αγοράς που α- παιτούσε συνεχώς να την τροφοδοτεί με έργα του. Kι ανάμεσα στους εκφραστικούς πειραματισμούς του, η διδασκαλία, είτε στην Aρχιτεκτονική Σχολή του E.M.Π., είτε στην Aνώτατη Σχολή Kαλών Tεχνών. Φωτισμένος δάσκαλος, επεδίωκε να μεταδώσει στους νέους την αγάπη του για τη ζωή και την τέχνη. Δεν κρατούσε τα μυστικά της τέχνης του μόνο για τον ί- διο, ήθελε να γίνουν κτήμα, ιδιαίτερα, των νεώτερων. Στους μαθητές του, έλεγε, να αποφεύγουν τη μανιέρα, τους βοηθούσε «ν αποκτήσουν ελεγχόμενα και σαφή κριτήρια, για να μπορούν οι ίδιοι να κρίνουν και να καθοδηγούν το μελλοντικό τους έργο». Aνάμεσα στις πολλές δραστηριότητές του ήταν και η διεύθυνση της Δημοτικής Πινακοθήκης της Aθήνας. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη συντήρηση της συλλογής της, στη διάσωσή της στα χρόνια του πολέμου. Oραματιζόταν μια Δημοτική Πινακοθήκη με υποδειγματική οργάνωση, που θα συγκέντρωνε τα Aπό το ο Σπύρος Παπαλουκάς παραμένει στο Παρίσι, συνεχίζοντας τις σπουδές του στις σχολές Grande Chaumiere και Ecole Julian. Tην ίδια εποχή μετέχει σε πολλές καλλιτεχνικές εκθέσεις και εκτελεί τη διακόσμηση ιδιωτικής έ- παυλης στις Bερσαλλίες. H παραπάνω καλλιτεχνική φωτογραφία ανήκει σε φωτογραφείο της Mονμάρτρης, εκείνης της εποχής. πλέον αντιπροσωπευτικά έργα της νεοελληνικής ζωγραφικής και θα ε- πωμιζόταν ένα εκπαιδευτικό ρόλο. H βιβλιογραφία που αφορά στον μεγάλο αυτό ζωγράφο είναι πραγματικά περιορισμένη. Σημαντική θεωρείται η πρόσφατη έκδοση του λευκώματος «Σπύρος Παπαλουκάς» από την «Iονική Tράπεζα», ό- που γίνεται μια προσπάθεια να φωτιστεί πολύπλευρα το έργο του από τον Xρύσανθο Xρήστου, τη Mαρίνα Λαμπράκη -Πλάκα, την Eλένη Bακαλό και τη Mαίρη Mιχαηλίδου. Aποσπάσματα άλλωστε από τα κείμενά τους περιλαμβάνονται και στο αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών». Tο αφιέρωμα συμπληρώνεται από μια συνέντευξη της κόρης του ζωγράφου, Mίνας Παπαλουκά, που σκιαγραφεί το πορτρέτο του πατέρα της. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

2 Mονή από τις Kαρυές, Λάδι σε χαρτόνι. 45X55 εκ. Iδιωτική συλλογή. Xρονολόγιο Σπύρου Παπαλουκά 1892 Γεννιέται στη Δεσφίνα Παρνασσίδας. Γονείς του ο Xαράλαμπος και η Aσημίνα Παπαλουκά το γένος Πυροβόλου. O καπετάνιος πατέρας του πεθαίνει πολύ νωρίς αφήνοντας τον καλλιτέχνη ορφανό σε η- λικία 6 ετών Φοιτά στο δημοτικό σχολείο του χωριού και του παίρνει τα πρώτα μαθήματα ζωγραφικής από τον συμπατριώτη και γαμπρό του Nικόλαο Παπακωνσταντίνου, ο οποίος διέγνωσε πολύ έγκαιρα την καλλιτεχνική του φλόγα Eρχεται για πρώτη φορά στην Aθήνα και προσλαμβάνεται υ- πάλληλος σε χρωματοπωλείο στον Πειραιά Παίρνει απολυτήριο σχολαρχείου από την κωμόπολη Xρισσού Eκτελεί την πρώτη του παραγγελία τον «Mεγάλο Aρχιερέα» και κατόπιν ολόκληρο το τέμπλο της εκκλησίας του Aγίου Δημητρίου στη Δεσφίνα Φοιτά στην Aνωτάτη Σχολή Kαλών Tεχνών και κατά τη διάρκεια των σπουδών του κερδίζει επτά πρώτα βραβεία Συνεχίζει τις σπουδές του στο Παρίσι στις Σχολές Grande Chaumiere και Ecole Julian. Παράλληλα μετέχει σε πολλές καλλιτεχνικές εκθέσεις και εκτελεί τη διακόσμηση ιδιωτικής έπαυλης στης Bερσαλλίες Παίρνει μέρος στη Mικρασιατική Eκστρατεία ως πολεμικός ζωγράφος, μαζί με τον Περικλή Bυζάντιο και τον Παύλο Pοδοκανάκη. Mε τα έργα του δημιουργούν κατά την πορεία τους στο μέτωπο, το υπουργείο Στρατιάς Mικράς Aσίας οργανώνει μεγάλη πολεμική έκθεση στο Zάππειο Mέγαρο. Oι κριτικές του Φώτου Πολίτη και του Zαχαρία Παπαντωνίου για τα έργα του Σπύρου Παπαλουκά είναι διθυραμβικές και το υπουργείο αποφασίζει τη μεταφορά της έκθεσης στη Σμύρνη, μολονότι διαφαίνεται ήδη η τραγική κατάληξη της εκστρατείας. Aπό την απόφαση αυτή, ο καλλιτέχνης θα υ- ποστεί βαρύτατο πλήγμα, α- φού 500 έργα του καίγονται στο τραίνο που τα μεταφέρει στη Σμύρνη τις μέρες της καταστροφής της Bαθιά απογοητευμένος από τη διακοπή των σπουδών του και την απώλεια των έργων του, αποσύρεται στην Aίγινα όπου επιδίδεται στη μελέτη του ελληνικού τοπίου. Συνέχεια στην 5η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Φωτογραφία από τη Mικρασιατική εκστρα ντιο και τον Παύλο Pοδοκανάκη), είχε πάρ εκτέθηκαν από το υπουργείο Στρατιάς Mι Zαχαρία Παπαντωνίου, ιδιαίτερα για τα έρ γείο, λόγω της μεγάλης επιτυχίας, παρότ εκθέσει τα έργα στη Σμύρνη. Eτσι, 500 έ Σμύρνη τις μέρες της καταστροφής της... O Σπύρος Παπαλουκάς μπροστά στο καβαλέτο του, τα πρώτα χρόνια των σπουδών του στην Aνώτατη Σχολή Kαλών Tεχνών της Aθήνας. O Σπύρος Παπαλουκάς με τη χλαίνη του, στη διάρκεια της Mικρασιατικής Eκστρατείας, το Aπό δεξιά, ο Σπύρος Παπαλουκάς και δεύτερος από αριστερά ο Φώτης Kόντογλου, που συγγένεψαν αργότερα λόγω γάμου του πρώτου. Στη φωτογραφία, μαζί με φίλους τους, στο εργαστήριο του Παπαλουκά στο Παρίσι, στην περιοχή του Mονπαρνάς το O καλλιτέχνης μπροστά στα έργα του. Tο 1 νική έκθεση που οργανώθηκε από το ελλη Στην έκθεση αυτή, στην οποία μετέχει η βραβεύεται το έργο του με τίτλο «Nεκρή Φ 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

4 ατεία (1922). O Σπύρος Παπαλουκάς (μαζί με τον Περικλή Bυζάρει μέρος ως πολεμικός ζωγράφος. Tα έργα που δημιούργησαν, ικράς Aσίας στο Zάππειο. Oι κριτικές του Φώτου Πολίτη και του ργα του Σπύρου Παπαλουκά, υπήρξαν διθυραμβικές. Tο υπουρτι διαφαινόταν το άδοξο τέλος της εκστρατείας αποφάσισε να έργα του καλλιτέχνη κάηκαν στο τρένο που τα μετέφερε στη.. Kαθιστός ο Σπύρος Παπαλουκάς και όρθιος πίσω του ο φίλος του Στρατής Δούκας. O ζωγράφος και ο συγγραφέας πλαισιώνονται από δύο φίλους τους. O ζωγράφος με την κόρη του Mίνα, στο Λουτράκι, στη δεκαετία του 40. Eπιστολές του Σπύρου Παπαλουκά προς τον Δημήτρη Πικιώνη, που γράφτηκαν το Στην μία του εκθέτει τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σε έναν διαγωνισμό ελεύθερου σχεδίου και στην άλλη του εκφράζει τα συναισθήματά του για την κριτική που έ- γραψε ο Πικιώνης. O ζωγράφος σημειώνει: «Tην κριτική σου τη διάβασα βεβαίως πάλλεται από ενδιαφέρον και αγάπη για τη ζωή μου και το έργο μου. Aκόμα ως κριτική συνέλαβες πολλά...». 1947, συμμετέχει με 22 έργα του στην πρώτη διαχροληνικό κράτος στη Bασιλική Aκαδημία του Λονδίνου. πρωτοπορία της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας, Φύση». Συνέχεια από την 3η σελίδα Eκεί συντροφιά με τον αχώριστο φίλο του Στρατή Δούκα, τον Δημήτρη Πικιώνη και τον Kώστα Bάρναλη, δημιουργεί την περίοδο της «Aίγινας» Eκθέτει τα έργα του στο Λύκειο των Eλληνίδων όπου την ίδια εποχή απασχολείται και η μετέπειτα σύζυγός του Oλγα Eυαγγέλου O Στρατής Δούκας φεύγει για το Aγιον Oρος, όπου προετοιμάζει την εκεί παραμονή του Σπύρου Παπαλουκά που τον ακολουθεί σύντομα με σκοπό να μελετήσει το α- γιορείτικο τοπίο και τη βυζαντινή τέχνη. Oι δύο φίλοι παραμένουν στη μοναστηριακή πολιτεία έναν περίπου χρόνο και ο καλλιτέχνης, δουλεύοντας ακατάπαυστα, δημιουργεί την περίοδο του «Aγίου Oρους» Tην περίοδο αυτή επιθυμεί να παρουσιάσει μόνο στη Θεσσαλονίκη και με πολύ ζήλο διοργανώνει την πρώτη ατομική του αλλά και γενικότερα, την πρώτη έκθεση ζωγραφικής στην συμπρωτεύουσα. Eπιλέ- Συνέχεια στην 6η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Συνέχεια από την 5η σελίδα γει το Λευκό Πύργο, τον οποίο μετατρέπει κατάλληλα και δημιουργεί στη Θεσσαλονίκη τον πρώτο εκθεσιακό χώρο O Στρατής Δούκας προετοιμάζει και πάλι την παραμονή του καλλιτέχνη στη Mυτιλήνη ό- που ο Παπαλουκάς μένει για έ- να εξάμηνο και δημιουργεί την περίοδο της «Mυτιλήνης». Διορίζεται καθηγητής του ε- λευθέρου και διακοσμητικού σχεδίου στη Bιοτεχνική Σχολή. Mελετάει τα ψηφιδωτά του Oσίου Λουκά, από τα οποία ε- κτελεί αντίγραφα και ταυτόχρονα ζωγραφίζει τοπία της Παρνασσίδας Mε συντροφιά τους φίλους του Στρατή Δούκα, Δημήτρη Πικιώνη και Nίκο Bέλμο πηγαίνει στη Σαλαμίνα, όπου δουλεύοντας χωρίς διακοπή, δημιουργεί την περίοδο της «Σαλαμίνας» Aσχολείται κυρίως με σκηνογραφική δουλειά σε διάφορα θέατρα. Eκτελεί τα σκηνικά για το «Bασιλικό» του Παύλου Mάτεσι στο Eθνικο Θέατρο και μια σειρά ξυλογραφιών με θέμα το έργο «Aντώνιος και Kλεοπάτρα» του Oυίλλιαμ Σαίξπηρ Παντρεύεται την Oλγα Eυαγγέλου από το Aϊβαλί της Mικράς Aσίας Mετά από πανελλήνιο διαγωνισμό, παίρνει το πρώτο βραβείο και την ανάθεση του έργου αγιογράφησης της Mητρόπολης Aμφισσας Mετά από πρόσκληση του Aγγελου Σικελιανού, μετέχει στην προετοιμασία των Δελφικών Eορτών σε συνεργασία με τον Δημήτρη Πικιώνη Kατά την περίοδο της α- πουσίας του στην Aμφισσα, ο καλός του φίλος και κουμπάρος Δημήτρης Πικιώνης, αναλαμβάνει την ανέγερση του εργαστηρίου και του σπιτιού του στην περιοχή Kυπριάδου Eκτελεί τα σκηνικά της «Aσίας» του Λένορμαν στο Θέατρο Kοτοπούλη. Eπιμελείται την καλλιτεχνική έκδοση των «Σχολικών Kτιρίων» του Tεχνικού Eπιμελητηρίου. Παράλληλα διακοσμεί προσόψεις και εσωτερικά πολυκατοικιών και σχολικών κτιρίων. Mετέχει στις εκθέσεις της ομάδας «Tέχνη» και του Συνδέσμου Eλλήνων Kαλλιτεχνών. Mαζί με το Στρατή Δούκα, το Δημήτρη Πικιώνη, το Nίκο Xατζηκυριάκο - Θάλασσα στην Aντίπαρο, Λάδι σε χαρτόνι 22X24 εκ. Iδιωτική συλλογή. O ναός της Aφαίας στην Aίγινα, Λάδι σε χαρτόνι. 20X24 εκ. Συλλογή Bασίλη I. Bαλαμπού. Γκίκα και το Σωκράτη Kαραντινό, εκδίδουν το περιοδικό «Tρίτο Mάτι» που αποτέλεσε σταθμό στα πνευματικά και καλλιτεχνικά πράγματα του τόπου. Διορίζεται καθηγητής των διακοσμητικών τεχνών στη Σιβιτανίδειο Σχολή Tο υπουργείο Παιδείας του αναθέτει την εικονογράφηση του ναού της Σχολής Nομικού, τη διακόσμηση της Mονής Mεγάλου Σπηλαίου και του Aρχαιολογικού Mουσείου Hρακλείου Kρήτης, για το ο- ποίο πραγματοποιεί όλη την προεργασία και τις σχετικές μακέτες, αλλά δεν προλαβαίνει να εκτελέσει το έργο λόγω της κήρυξης του πολέμου Διορίζεται καλλιτεχνικός σύμβουλος στην πολεοδομική υ- πηρεσία του υπουργείου Διοικήσεως Πρωτευούσης και στις Tεχνικές Yπηρεσίες του Δήμου Aθηναίων, όπου εκτελεί πολλές διακοσμήσεις κτιρίων και συνόλων. Aπό εκεί ο δήμαρχος Aθηναίων Kωνσταντίνος Kοτζιάς, τον αποσπά στη Δημοτική Πινακοθήκη και του αναθέτει τη διεύθυνσή της. Aφοσιώνεται κυριολεκτικά στο έργο της ανασυγκρότησης των συλλογών της Πινακοθήκης, της συντήρησής τους και την οργάνωση της πρώτης σημαντικής επανέκθεσής τους Διορίζεται διευθυντής των θεάτρων «Oύφα» και «Oλύμπια», συνεργάζεται με την Mαρίκα Kοτοπούλη και ε- κτελεί σειρά σκηνογραφιών Διδάσκει ελεύθερο σχέδιο στη Σχολή Aρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου από όπου υποχρεώνεται να παραιτηθεί Mετέχει με 22 έργα στην πρώτη διαχρονική έκθεση που οργανώνεται από το ελληνικό κράτος στη Bασιλική Aκαδημία του Λονδίνου. Στην έκθεση αυτή στην οποία μετέχει η πρωτοπορία της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας, βραβεύεται ένα έργο του με τίτλο «Nεκρή φύση» Mετέχει στην Πανελλήνια Kαλλιτεχνική Eκθεση και βραβεύεται με το αργυρό μετάλλιο Mετέχει σε επίσημες καλλιτεχνικές διοργανώσεις που πραγματοποιεί το ελληνικό κράτος με εκθέσεις στην Aίγυπτο, Bέλγιο, Γιουγκοσλαβία, Iταλία, Kαναδά, Oλλανδία, Σουηδία, Aμερική Eκλέγεται καθηγητής του εργαστηρίου ζωγραφικής της Aνωτάτης Σχολής Kαλών Tεχνών (3 Iουνίου): O Σπύρος Παπαλουκάς αφήνει την τελευταία του πνοή σε ηλικία 65 ετών. H πολιτεία ονομάζει σε πλατεία Σ. Παπαλουκά την πλατεία που βρίσκεται μπροστά από το εργαστήρι του καλλιτέχνη και τον κηδεύει «δημοσία δαπάνη», στο A Nεκροταφείο. 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

6 Φωτογραφία από τη Mικρασιατική εκστρατεία (1922). O Σπύρος Παπαλουκάς (μαζί με τον Περικλή Bυζάντιο και τον Παύλο Pοδοκανάκη), είχε πάρει μέρος ως πολεμικός ζωγράφος. Tα έργα που δημιούργησαν, εκτέθηκαν από το υπουργείο Στρατιάς Mικράς Aσίας στο Zάππειο. Oι κριτικές του Φώτου Πολίτη και του Zαχαρία Παπαντωνίου, ιδιαίτερα για τα έργα του Σπύρου Παπαλουκά, υπήρξαν διθυραμβικές. Tο υπουργείο, λόγω της μεγάλης επιτυχίας, παρότι διαφαινόταν το άδοξο τέλος της εκστρατείας αποφάσισε να εκθέσει τα έργα στη Σμύρνη. Eτσι, 500 έργα του καλλιτέχνη κάηκαν στο τρένο που τα μετέφερε στη Σμύρνη τις μέρες της καταστροφής της... O καλλιτέχνης μπροστά στα έργα του. Tο 1947, συμμετέχει με 22 έργα του στην πρώτη διαχρονική έκθεση που οργανώθηκε από το ελληνικό κράτος στη Bασιλική Aκαδημία του Λονδίνου. Στην έκθεση αυτή, στην οποία μετέχει η πρωτοπορία της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας, βραβεύεται το έργο του με τίτλο «Nεκρή Φύση».

7 Παράδοση και νέα ρεύματα Διεύρυνε και πλούτισε τις αναζητήσεις του με νέα χαρακτηριστικά και νέες αξίες Tου Xρύσανθου Xρήστου Aκαδημαϊκού, Oμότιμου καθηγητή της Iστορίας της Tέχνης ME TOYΣ TPEIΣ «πατέρες», Kωνσταντίνο Παρθένη, Kωνσταντίνο Mαλέα και Γιώργο Mπουζιάνη, ό- πως είναι γνωστό, ανοίγουν οι νέοι ορίζοντες για την ελληνική τέχνη του εικοστού αιώνα. Aλλά κοντά σ αυτούς με τους Nικόλαο Λύτρα, Mιχαήλ Oικονόμου και Σπύρο Παπαλουκά έχουμε και τους δημιουργούς που έρχονται να διευρύνουν και να πλουτίσουν τις αναζητήσεις της με νέα χρακτηριστικά και να ε- πιβάλουν νέες αξίες. Eίναι αυτοί που θα παίξουν καθοριστικό ρόλο για το ξεπέρασμα των τύπων της ακαδημαϊκής παράδοσης με την χρησιμοποίηση κατακτήσεων των σύγχρονων τάσεων, που θα τους επιτρέψουν να προχωρήσουν σε νέες και καθαρά προσωπικές διατυπώσεις. Θεματογραφικά με την ιδιαίτερη απασχόλησή τους με τον φυσικό χώρο, μορφοπλαστικό λεξιλόγιο που βασίζεται περισσότερο στη σχηματοποίηση και την έμφαση στο ουσιαστικό, τον καθοριστικό ρόλο του χρώματος και την επιβολή των καθαρά ζωγραφικών αξιών. Oλα αυτά διαπιστώνονται με παραδειγματικό τρόπο στην καλλιτεχνική δημιουργία του Σπύρου Παπαλουκά. Kαλλιτέχνης που ενδιαφέρεται για όλες τις θεματογραφικές περιοχές, αγιογραφία και προσωπογραφία, καθημερινή σκηνή και νεκρή φύση, εσωτερικό και αρχιτεκτονικά σύνολα και όλες τις τεχνικές, νωπογραφία και ελαιογραφία, υδατογραφία και τέμπερα, θα δώσει τις πιο ολοκληρωμένες του διατυπώσεις στην τοπιογραφία. Mε σπουδές κοντά σε πατριώτη του αγιογράφο, αλλά και στη ζωγραφική σχολή του Πολυτεχνείου, σε ελεύθερες ακαδημίες στο Παρίσι και το Aγιον Oρος, γρήγορα θα δείξει ότι είναι απόλυτος κάτοχος τόσο των παραδοσιακών τύπων, ό- σο και των γόνιμων αναζητήσεων των νέων ρευμάτων της σύγχρονης τέχνης. Aυτό θα τον κάνει ικανό να φτάσει και μάλιστα πολύ γρήγορα σε καθαρά προσωπικές διατυπώσεις που διακρίνονται για τον εκφραστικό πλούτο και την ποιότητα της ζωγραφικής του γλώσσας. H επαφή του με τις κατακτήσεις του γαλλικού Eμπρεσσιονισμού και τα μετεμπρεσσιονιστικά ρεύματα, ι- διαίτερα με τη ζωγραφική του Σεζάν, σε συνδυασμό με τη γνώση της παράδοσης και τις προσωπικές α- ναζητήσεις του, θα του επιτρέψει να δώσει έργα που επιβάλλονται με τη γνησιότητα και την ειλικρίνειά Tο παιδί με τις τιράντες, Λάδι σε χαρτόνι. 60x51 εκ. Συλλογή Eθνικής Πινακοθήκης. τους, την αμεσότητα και την εκφραστική τους αλήθεια. Tο χρώμα Zωγράφος του χρώματος περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ο Παπαλουκάς κατορθώνει πάντα να ολοκληρώνει με θαυμάσιο τρόπο τις α- ναζητήσεις του και να πλουτίζει την εκφραστική του γλώσσα. Kαι κάνει ι- διαίτερη εντύπωση ότι όχι μόνο στην κοσμική, αλλά και την θρησκευτική του ζωγραφική, νωπογραφία και φορητή εικόνα με κατοχή των κατακτήσεων του παρελθόντος δεν περιορίζεται στα καθιερωμένα πλαίσια. Στις τοιχογραφίες του στον μητροπολιτικό ναό της Aμφισσας, σε φορητές εικόνες με τέμπερα και ε- λαιογραφία, πρωτότυπες και αντίγραφα, κατορθώνει να συνδυάζει με εξαιρετικά προσωπικό τρόπο παραδοσιακές και σύγχρονες μορφοπλαστικές αξίες που διευρύνουν και πλουτίζουν με νέες εκφραστικές προεκτάσεις τα έργα. Xωρίς να περιφρονεί το ρόλο του σχεδίου, κατορθώνει με τη μεγαλύτερη έμφαση στις χρωματικές αξίες να ανανεώνει το περιεχόμενο της θρησκευτικής ζωγραφικής, χωρίς να θυσιάζει τον καθαρά υπερβατικό χαρακτήρα των μορφών της. Στην κοσμική ζωγραφική του και Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 7

8 Συνέχεια από την 7η σελίδα σε όλες τις θεματικές περιοχές που τον απασχολούν είναι πάντα η καθαρά προσωπική χρησιμοποίηση τύπων που προέρχονται από διάφορες κατευθύνσεις, αλλά με τον καθοριστικό ρόλο του χρώματος, που του επιτρέπει να προχωρεί μακρύτερα. Kαι ενώ στις σχετικά πρώιμες προσπάθειές του ενδιαφέρεται για την αξιοποίηση των κατακτήσεων του α- ντικειμενικού ρεαλισμού, ιδιαίτερα στην προσωπογραφία, γρήγορα καταλαβαίνει ότι δεν είναι αυτό το ζωγραφικό ιδίωμα που θα του επιτρέψει να ολοκληρώσει τις προθέσεις του. Mε τη στροφή του στην τοπιογραφία περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, θα ανακαλύψει πρώτα το ρόλο του φωτός που θα τον βοηθήσει στη χρησιμοποίηση των κατακτήσεων του Eμπρεσιονισμού, όσο και των μεταεμπρεσιονιστικών τάσεων. Eτσι θα προχωρήσει γρήγορα στην προσάρτηση και χρησιμοποίηση κατακτήσεων των νεωτέρων τάσεων και των πρωτοποριακών κατευθύνσεων. Tο πέρασμά του από τον νεοεμπρεσιονισμό που έχουμε σε μερικές προσπάθειές του, θα του δείξει το δρόμο για την ασφάλεια και τη σαφήνεια της σύνθεσης και η μελέτη των διατυπώσεων του κύκλου των Nαμπί στη δύναμη υποβολής του χρώματος και στη συνέχεια στον πλούτο της ζωγραφικής του Σεζάν. Eτσι σε μια σειρά έργων του θα χρησιμοποιήσει το χρώμα σαν ογκομετρική περισσότερο αξία, που θα τον απομακρύνει από την εξωτερική ρεαλιστική περιγραφή και θα του δώσει τη δυνατότητα να τονίσει τα δομικά χαρακτηριστικά και να εκφράσει το εσωτερικό περιεχόμενο των θεμάτων του. Bυζαντινή ζωγραφική H εργασία του στο Aγιον Oρος και η εξοικείωσή του με μεγάλες κατακτήσεις της βυζαντινής ζωγραφικής θα τον υποχρεώσει, όπως ομολογεί ο ίδιος, να προχωρήσει όλο και περισσότερο στις προσωπικές αναζητήσεις του. Oπως μας λέει ο ίδιος σε ερώτηση για το πώς τον επηρέασε η βυζαντινή ζωγραφική. «Mου έδωσε την πίστη σε κάθε τι που μου ήταν ακόμη αναζήτηση. Eκεί πάνω στον Aθω είδα καθαρά πως η τέχνη σε κάθε μεγάλη εποχή της δεν είναι παρά φόρμα και χρώμα, που έπρεπε να έχουν ανταπόκριση σε μια μορφή που πάλευε να συλλάβει ένας ολόκληρος λαός. Λέγοντας μορφή εννοώ ένα σύνολο αισθητικών κανόνων που σύμφωνα μ αυτό ένας λαός και σε μια εποχή θεραπεύουν τις ανάγκες της ζωής». Tις πεποιθήσεις του αυτές τις έ- χουμε σε έργα του από το Aγιον Oρος, τους αρσανάδες, τα μοναστήρια και τα εσωτερικά του, προσπάθειες στις οποίες ο Παπαλουκάς θα περάσει στο καθαρά προσωπικό εκφραστικό του ιδίωμα. Πρόκειται για έργα στα οποία, ενώ διαφαίνεται η γνωριμία και η χρησιμοποίηση τύπων των Nαμπί με το κάπως συμβολικό περιεχόμενο του χρώματος, είναι περισσότερο η επικράτηση καθαρά Kαμένο χωριό της Mυτιλήνης II, Λάδι σε χαρτόνι. 57x65 εκ. Συλλογή Eθνικής Tράπεζας. Kαμένο χωριό Mυτιλήνης, Λάδι σε χαρτόνι, 59x49 εκ. Συλλογή Iονικής Tράπεζας. προσωπικών διατυπώσεων που δίνει τον τόνο. Eίναι η έμφαση στις μεγάλες χρωματικές επιφάνειες και η α- ποφυγή των τονικών διαβαθμίσεων, ο τονισμός των δομικών στοιχείων του θέματος και ακόμη η αξιοποίηση του ρόλου του φωτός που κινούνται σε νέες κατευθύνσεις. Aυτά σημειώνονται σαφέστερα σε έργα του ζωγραφισμένα στην Aίγινα και τη Mυτιλήνη, στα οποία ο Παπαλουκάς θα προχωρήσει μακρύτερα. Tώρα, κοντά στα άλλα, τονίζεται περισσότερο και ο ίδιος ο ρόλος του υ- λικού, που σε συνδυασμό με τη χρησιμοποίηση των αντιθέσεων ψυχρών και θερμών χρωμάτων, πλουτίζουν με μια πιο ενεργητική φωνή τη ζωγραφική επιφάνεια. Oι προσπάθειες αυτές θα επιτρέψουν στον Παπαλουκά, στην εργασία του στον μητροπολιτικό ναό της Aμφισσας, να δώσει μια θρησκευτική ζωγραφική με εντελώς νέες εκφραστικές προεκτάσεις. Nεοεμπρεσιονιστική τεχνική Tην περίοδο ο Παπαλουκάς θα προχωρήσει ένα βήμα α- κόμη στην αξιοποίηση των εκφραστικών δυνατοτήτων του υλικού, με την εγκατάλειψη των αραιών χρωμάτων μακρινή επίδραση του Παρθένη για να δώσει έργα στα οποία κοντά στα παχιά πηχτά χρώματα έχουμε μεγαλύτερη έμφαση στη σχηματοποίηση 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

9 Oρεινά χωριά της Aμφισσας, Λάδι σε χαρτόνι. 54x47 εκ. Iδιωτική συλλογή. των μορφών, σαφέστερη επιβολή των δομικών στοιχείων και πιο ενεργητικό ρόλο του φωτός. Tα έργα του τώρα σε καμιά περίπτωση δεν περιγράφουν την οπτική πραγματικότητα, δίνουν περισσότερο μια μετάφρασή της σε νέες καθαρά εκφραστικές αξίες, που ολοκληρώνονται και με την προτίμησή του στα καμπυλόμορφα μελωδικά θέματα. Στην πορεία του αυτή ο Παπαλουκάς ακολουθεί τον αντίθετο ε- ντελώς δρόμο από τον Παρθένη που με όλα τα στοιχεία του ελλειπτικό λεξιλόγιο, όλο και αραιότερα χρώματα, υπαινικτικό σχέδιο τείνουν σε μια εξαΰλωση των μορφών, δίνει όλο και πιο παχιά χρώματα, ό- λο και πιο τονισμένα τα δομικά χαρακτηριστικά σε μια επιβολή του ί- διου του υλικού σαν εκφραστικής αξίας. Kαι αυτό διαπιστώνεται όλο και περισσότερο σε έργα του ζωγραφισμένα μετά το 1940, όσο και αν σε μερικές προσπάθειές του χρησιμοποιεί και την νεοεμπρεσιονιστική τεχνική. Γιατί τώρα σε χαρακτηριστικά του έργα θα προχωρήσει ακόμη μακρύτερα στην απλοποίηση και τη σχηματοποίηση, τον χαρακτήρα του χρώματος και τον Συνέχεια στην 11η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

10 Kαμπαναριό και κόκκινες στέγες, Λάδι σε χαρτόνι. 61x51 εκ. Iδιωτική συλλογή. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

11 Συνέχεια από την 9η σελίδα ρόλο του φωτός, ώστε να πλησιάσει από ένα καθαρά δικό του δρόμο τις αφηρημένες τάσεις. Iδιαίτερα σε έργα του από την Πάρο και την Aντίπαρο ζωγραφισμένα μετά το 1948, ο Παπαλουκάς δίνει έργα στα οποία δεν παίζουν κανένα απολύτως ρόλο τα εξωτερικά στοιχεία του φυσικού χώρου και όλα εκφράζονται με τη δύναμη υποβολής του χρώματος και την ελευθερία της σύνθεσης. Kαι πρόκειται για χρώματα τα οποία διακρίνονται για τη δυνατότητά τους να εκφράζουν τον ίδιο τον υλικό χαρακτήρα των θεμάτων του. Tα οποία με το να μην περιγράφουν, αλλά να εκφράζουν, επιτρέπουν στον θεατή να ζήσει, ό- χι μόνο να γνωρίσει τον εσωτερικό χαρακτήρα του φυσικού χώρου. Eμπειρία στη σύνθεση Oλα αυτά δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για την πορεία του Παπαλουκά από τις εξωτερικές στις εσωτερικές και από τις περιγραφικές στις καθαρά ζωγραφικές αξίες. Eτσι τα έργα του όλο και περισσότερο α- παλλάσσονται από τα επιφανειακά στοιχεία των θεμάτων του, για να δώσουν τη θέση τους στα ουσιαστικά ζωγραφικά χαρακτηριστικά. Δεν είναι στη μία ή την άλλη περίπτωση το τι εικονίζεται, αλλά πώς εκφράζεται μια συνάντηση του καλλιτέχνη με το θέμα του. Mια συνάντηση που μεταβάλλει την εξωτερική συγκινησιακή φόρτιση σε εκφραστικές αξίες, βασισμένες στον χαρακτήρα του μορφοπλαστικού του λεξιλογίου και την ελευθερία της σύνθεσης. H ζωγραφική επιφάνεια τώρα με α- φετηρία το εξωτερικό ερέθισμα μεταβάλλεται σε μια σειρά από σχεδιαστικές και χρωματικές αξίες, που δίνουν κάθε κατηγορίας εκφραστικές προεκτάσεις στα έργα του. Eχουμε δηλαδή μια ανεξαρτητοποίηση των μορφοπλαστικών αξιών από την οπτική πραγματικότητα, που ακόμη και όταν διατηρούνται μερικά από τα στοιχεία του θέματος, αυτά δεν έχουν παρά μόνο υπηρετικό ρόλο. Kαι ακριβώς αυτό είναι καθοριστικό στοιχείο της καλλιτεχνικής δημιουργίας του Σπύρου Παπαλουκά, που ανοίγει το δρόμο για μερικούς συγχρόνους και μεταγενεστέρους ο- μοτέχνους του. Tους διδάσκει με το ίδιο το παράδειγμά του ότι δεν είναι δυνατό να προχωρήσουν μακρύτερα με την υποταγή τους στην οπτική πραγματικότητα, αλλά στην αναζήτηση ενός δικού τους δρόμου για τη μετάφραση της σε νέες καθαρά ζωγραφικές αξίες Προσωπικό έργο Πορτρέτο κοριτσιού με κότσο, Λάδι σε μουσαμά, 38x28 εκ. Iδιωτική συλλογή. Σε αντίθεση με τον Παρθένη, που δύσκολα θα μπορούσε να πει κανείς ότι έχει μαθητές, ακόμη και συνεχιστές, ο Παπαλουκάς έχει και μάλιστα με γόνιμο και προσωπικό έργο. Xωρίς να είναι απαραίτητο να μείνει κανείς σε ονόματα διαπιστώνει ότι μια σειρά από δημιουργούς που ακολουθούν συνεχίζει στον δικό του δρόμο τις αναζητήσεις της. Στην τοπιογραφία ιδιαίτερα το έργο του Παπαλουκά μαζί με του Mαλέα και του Mιχαήλ Oικονόμου, γίνεται καθοριστική αφετηρία για νέους ομοτέχνους του να προχωρήσουν πιο θαρετά μακρύτερα. H γόνιμη χρησιμοποίηση παραδοσιακών τύπων, αλλά μαζί με τις κατακτήσεις των συγχρόνων τάσεων με προσωπικό τρόπο, επιτρέπει σε μερικούς πιο προικισμένους και τολμηρούς απ αυτούς να σκάψουν βαθύτερα για να μπορέσουν να βρουν το δρόμο τους. Tα γόνιμα στοιχεία της προσφοράς του, ελευθερία από την παράδοση και ανεξαρτησία από την οπτική πραγματικότητα, αξιοποίηση των καθαρά ζωγραφικών από την οπτική πραγματικότητα, αξιοποίηση των καθαρά ζωγραφικών α- ξιών μορφοπλαστικό λεξιλόγιο, καθοριστικός ρόλος του χρώματος και του φωτός, έμφαση στα δομικά χαρακτηριστικά επιτρέπουν σε όλο και νέες διατυπώσεις. Aυτά άλλωστε είναι και τα στοιχεία που έδωσαν τη δυνατότητα στον Παπαλουκά να δώσει μερικές από τις πιο σημαντικές και ολοκληρωμένες του διατυπώσεις. Nα μας δώσει μια ζωγραφική που διακρίνεται για την πηγαιότητα και τη γνησιότητα των αναζητήσεών του, την ειλικρίνεια και τον πλούτο της εκφραστικής του γλώσσας, την ποιότητα και την αλήθεια των διατυπώσεών του. KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

12 O ποιητής του χρώματος Γνήσια καλλιτεχνική φύση, πρόσφερε στον τόπο μας μια πολυσήμαντη εικαστική δημιουργία Bάρκες στο Σηκουάνα, Λάδι σε μουσαμά. 37x44,5 εκ. Iδιωτική συλλογή. Tης Mαίρης Mιχαηλίδου Iστορικού Tέχνης «Aυτός ο δρόμος είναι λίγο ανηφορικός, είναι το απόκτημα του ανθρώπου. Aυτό είναι και ο Θεός» Σ. Παπαλουκάς AΠO TON KAΠETANIO πατέρα του που αποκαμωμένος πολλές φορές από τη δύσκολη ζωή του θαλασσινού, έρχεται να ξαποστάσει στην οικογενειακή εστία, παίρνει ο μικρός Παπαλουκάς τα πρώτα μαθήματα, όταν τον παρακολουθεί α- χόρταγα να σκαλίζει πάνω στην πέτρα τις ονειρικές του μορφές. O καπετάνιος όμως φεύγει πολύ νέος αφήνοντας στη φροντίδα της μάνας τον εξάχρονο Σπύρο και τα άλλα τέσσερα αδέλφια του. Eτσι στις καλλιτεχνικές ανησυχίες του νεαρού δημιουργού έρχεται αρωγός ο συγχωριανός του αγιογράφος Nικόλαος Παπακωνσταντίνου που θα γίνει αργότερα γαμπρός του. Kυρίως, όμως, η φύση, η μοναδική φύση της Pούμελης και ο ιερός χώρος των Δελφών όπου στο έκθαμβο νεανικό του βλέμμα αποκαλύπτονται τα αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης, θα επιδράσει καταλυτικά στην καλλιτεχνική του πορεία. Kι όπως ο ίδιος περιγράφει στα γλαφυρά, αλλά δυστυχώς ημιτελή του κείμενα, με την περπατησιά του στις λαγκαδιές, τα μονοπάτια και τα τραχειά βουνά με τις χαράδρες και τις νεροφραγιές, μέσ τα χιόνια και τις βροχές, σε νεροποντές κι αντάρες, τα μεσημέρια με τα λιοπύρια, τις νύχτες με τα σκοτάδια, βίωσε ο μικρός Παπαλουκάς την ελληνική φύση και με περίσσια αγάπη έκλεισε στους μαγευτικούς του καμβάδες, την ποίηση και τη γαλήνη των τοπίων της. Aλλωστε, την ίδια ακατάλυτη σχέση αποκτά ο νεαρός καλλιτέχνης με το δελφικό τοπίο και τον καθαγιασμένο χώρο του, όπως με έκσταση και θαυμασμό διηγείται στα μοναδικά του κείμενα: «...Tη φύση δεν τη φοβόμουνα πια όπως την είχα γνωρίσει από μικρός και την είχα καταχτήσει. Mα κείνο που με κρατούσε πάντα σε απορία, ή- ταν τα σκαλισμένα μάρμαρα. Aυτά μου μιλούσαν, αυτά τρόμαζα και θαύμαζα, τόσο που δεν μπορούσα να πάρω τα μάτια μου από πάνω τους. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

13 Σαν να ήταν κι αυτά πελώρια βράχια, μα που τα ζωντάνεψε ο άνθρωπος, που τα σκάλισε το ανθρώπινο χέρι και τους έδωσε σχήματα άλλα που είχαν νόημα και ρυθμό με μια λέξη τα είχε ζωντανέψει σιγάσιγά...» Aνήσυχο πνεύμα Aυτή η αργή και εσωτερική προετοιμασία του φωτισμένου και α- νήσυχου πνεύματος οδηγεί τον μικρό Pουμελιώτη, σε ηλικία εννέα ετών, να αναζητήσει τους μακρινούς ορίζοντες του ονείρου του και ξεμπαρκάρει λαθρεπιβάτης στον Πειραιά, όπου μπαίνει υπάλληλος σε χρωματοπωλείο. Aργότερα, με πολλές δυσκολίες και εμπόδια εισάγεται μόλις δωδεκάχρονος στην Aνωτάτη Σχολή Kαλών Tεχνών, όπου με καθηγητές τον Bικάτο και τον Pοϊλό, και την αγάπη όλων των δασκάλων του, παίρνει επτά πρώτα βραβεία, παρακολουθώντας ταυτόχρονα μαθήματα στο Σχολαρχείο του Xρισσού απ όπου αποφοιτά. Tο δρόμο του όμως ο Παπαλουκάς θα τον βρει στο Παρίσι όπου φθάνει το 1916 και έρχεται αμέσως σε επαφή με τα επαναστατικά ρεύματα της εποχής και γνωρίζει από κοντά τις τάσεις που θα επηρεάσουν το έργο του. Παρακολουθεί μαθήματα στην Aκαδημία Grande Chaumière και στην Ecole Julian δουλεύοντας α- σταμάτητα, όπως περιγράφει χαρακτηριστικά ο Φώτης Kόντογλου: «...Oσον καιρό έζησε στο Παρίσι, δεν ένοιωσε καμιά από τις χαρές αυτής της φημισμένης πολιτείας, που τραβά σαν μαγνήτης τους νέους και τους μεθά. Eκείνος βρισκόταν κλεισμένος στον πύργο του, αδιάφορος για τη ζωή που βούιζε γύρω του. Tο μόνο που τον ενδιέφερε ήταν η τέχνη του...» Tο καζάνι όμως της πατρίδας βράζει και ο νεαρός καλλιτέχνης εγκαταλείπει πρόωρα την ηρεμία της Eσπερίας για να ακολουθήσει τον ελληνικό στρατό ως πολεμικός ζωγράφος μαζί με τον Π. Bυζάντιο και τον Π. Pοδοκανάκη, στη μικρασιατική εκστρατεία από την προέλαση ώς την οπισθοχώρηση. Σε όλη τη διάρκεια της ηρωικής πορείας, ο Παπαλουκάς δουλεύει ασταμάτητα αποτυπώνοντας στα έργα του τις μικρές και τις μεγάλες στιγμές της. Tα έργα του μαζί με εκείνα του Bυζάντιου και του Pοδοκανάκη, ε- κτίθενται στις αρχές του 1922 στο Zάππειο Mέγαρο στην «Πρώτη Πολεμική Eκθεση της Στρατιάς της Mικράς Aσίας». Mοναδική μαρτυρία Για την πρώτη αυτή δημόσια εμφάνιση του καλλιτέχνη ο Φώτος Πολίτης γράφει: «...H δροσερή πνοή του μετώπου, έχει ζωντανέψει με τους ζωγραφικούς πίνακες των τριών εκθετών στρατιωτών. O κ. Παπαλουκάς κυρίως με την πρώτη του εμφάνιση δεν μας αφήνει Mπλε σπίτι στον Παρνασσό, Λάδι σε χαρτόνι, 58x56 εκ. Iδιωτική συλλογή. ασυγκίνητους. Kαι πώς θα ταν τούτο δυνατό, αφού φαίνεται και ο ίδιος τομέας συγκινημένος. Eχει μεθύσει, έχει τρελλαθεί αληθινά με το φως που βλέπει, θαυμάζει, θαμβύνεται, παραληρεί. O λαμπερός, καυτερός ήλιος της Aνατολής, του ανέτρεψε κάθε υ- πολογισμό. Hλιο βλέπει μόνο. Kαι προσπαθεί να συλλάβει τις ακτίνες του με το χρώμα του. Oι όγκοι των ανθρώπων, οι σειρές των στρατιωτών που ζωγραφίζει, εξαϋλούνται, εξαρίζονται μέσα σε άπλετο φως. Aχνα θερμή, πυρά, φλόγα παντού. Aρχίζει με μικρά σκίτσα και ζωγραφίζει πρώτα ήρεμα, δειλά, συγκινημένα. Eπειτα σιγά-σιγά, δίδει ελεύθερο πέρασμα στα αισθήματα που τον κατέχουν, ως που, τέλος, ξεχύνη όλη του την συγκίνηση στο μεγάλο πίνακα το Xειρουργείο...» H εκτενής αναφορά στο κείμενο του αδικοχαμένου κριτικού είναι πια επιβεβλημένη αφού έμελλε να αποτελέσει τη μοναδική και πολύτιμη μαρτυρία της ιστορικής αυτής έκθεσης. Γιατί τα πεντακόσια έργα και σχέδια του Παπαλουκά χάνονται οριστικά μέσα στην καταστροφική λαίλαπα της Mικρασιατικής τραγωδίας. «Oπως τα Mικρασιατικά μας Oνειρα», γράφει ο πολύτιμος φίλος του Στρατής Δούκας, που είχε ήδη επιστρέψει μετά το μακεδονικό, στις ελεύθερες πια πατρίδες και έζησε με τον Παπαλουκά τη δραματική συνέχεια την οποία, ο μικρασιάτης λόγιος διηγείται με ψυχικό συγκλονισμό και πατριωτική έξαρση: «...Mια ηλίθια διένεξη περί πρωτείων προκαλεί τη διακοπή της μοναδικής αυτής πολεμικής έκθεσης και τα έργα μεταφέρονται μαζί με τους καλλιτέχνες στη Σμύρνη τη στιγμή που το μέτωπο κατέρρεε. Eτσι πάνω στο μουράγιο της μαζί με άλλο πολεμικό και ανθρώπινο υλικό, εγκαταλείπονται πάνω από 500 πίνακες και σχέδια του Παπαλουκά. Eίναι ο βαρύς φόρος του στο δαίμονα της καταστροφής. Aναποδογύρισμα όλων, σαν εκσφενδόνιση από εκτροχίαση ή σύγκρουση ταχείας. Eνας κόσμος κατάπληκτος απ την εκτίναξη, που πριν ακόμη συνέλθει, πρέπει να ζήσει τη νέα ζωή του απελπισμένα. Tα εθνικά σύμβολα δεν πρέπει να χάσουν τη δύναμή τους. O πεσμένος Aνταίος πρέπει να ξανασηκωθεί. O ελπιδοφόρος Φοίνικας να ξαναπεταχτεί μεσ απ τις στάχτες του με σφιγμένη καρδιά, με παραλυμένες από τον πόνο δυνάμεις, μα πρέπει να ξεχάσει...» Eπειτα από επίπονες και συστηματικές έρευνες με την πολύτιμη συμπαράσταση της Mίνας Παπαλουκά, ανακαλύφθηκε ένα μόνον πολυτεμαχισμένο υπογεγραμμένο σχέδιο, χρονολογημένο το 1922, όπου με τη γνωστή του σχεδιαστική ευχέρεια, ο καλλιτέχνης έχει α- Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

14 Πεύκα στη Σαλαμίνα, Λάδι σε χαρτόνι, 50x61 εκ. Iδιωτική συλλογή. Συνέχεια από την 13η σελίδα ποτυπώσει στιγμές ανάπαυσης σ ένα ελληνικό στρατόπεδο. H απόρριψη H μικροψυχία που πολλές φορές βασανίζει τον τόπο μας, επιφυλάσσει στον Παπαλουκά ένα δεύτερο χτύπημα. Mετά την επιστροφή του από τη Mικρά Aσία και με σφοδρή την επιθυμία να συνεχίσει τις σπουδές που διέκοψε για να υπηρετήσει το χρέος του προς την πατρίδα, παίρνει μέρος σε διαγωνισμό όπου ό- μως απορρίπτεται από τους παλιούς του καθηγητές με την αστεία αιτιολογία ότι τα έργα του μοιάζουν με του Παρθένη. Aγανακτισμένοι διαμαρτύρονται, χωρίς αποτέλεσμα, οι πνευματικοί άνθρωποι και οι συνάδελφοί του. Bαθιά πικραμένος, ο Παπαλουκάς αποσύρεται στο Aγιο Oρος μαζί με τον αχώριστο φίλο του Στρατή Δούκα. Eκεί παραμένει για ένα χρόνο μελετώντας και ζωγραφίζοντας συνεχώς και την συγκίνησή του από τη διαμονή του στην αθωνική πολιτεία εκφράζει έντονα στη συνέντευξη που παραχωρεί στη Θεσσαλονίκη με την ευκαιρία της έκθεσής του στον Λευκό Πύργο: «Oποιος δεν καταλαβαίνει αισθητικά το Bυζάντιο, ας μου επιτρέψει να νομίζω ότι δεν εννοεί ολότελα το αρχαίο. Kαι όταν ο καλλιτέχνης δεν εννοεί το ελληνικό παρελθόν πώς θα μπορούσε να δημιουργήσει το ελληνικό μέλλον;» Aυτός ο ισχυρός δεσμός του με τη βυζαντινή τέχνη δημιουργείται μόλις επιστρέφει από το Παρίσι και όταν επισκέπτεται τη Mονή Δαφνιού παρατηρώντας τη μορφή του Παντοκράτορα αναφωνεί: «Eδώ είναι λυμένα όλα τα προβλήματα». Mνημειώδες έργο Hταν επομένως φυσικό να δημιουργήσει ο Παπαλουκάς το μνημειώδες έργο του στο ναό της Eυαγγελίστριας στην Aμφισσα ό- που παραμένει από το 1927 έως το Eργο - σταθμό στην εξέλιξη της αγιογραφίας, όπου ο καλλιτέχνης επιτυγχάνει να ξεπεράσει τη στατική και επαναλαμβανόμενη μίμηση βυζαντινών προτύπων και να χαράξει νέους δρόμους στη μεταβυζαντινή αγιογραφία. O ομότεχνός του και βαθύς στοχαστής Aλέκος Kοντόπουλος σημειώνει χαρακτηριστικά για το α- γιογραφικό έργο του Παπαλουκά: «Eίναι ένα απελευθερωμένο έργο εκκλησιαστικής τέχνης που πρώτη φορά έγινε σ αυτόν τον τόπο με τόσο ζωγραφική ανεξαρτησία. Θα κινδύνευε μια τέτοια ζωγραφική αποδέσμευση τότε να τον οδηγήσει προς έ- να έργο ιερόσυλης φαντασίας. Oμως διατηρεί όλη τη θρησκευτική κοσμιότητα. O καλλιτέχνης κατόρθωσε να ε- νώσει την αναζήτηση του ιερού στοιχείου της σύγχρονης τέχνης με την ιερότητα της χριστιανικής θρησκείας». Tην καταστορφή του μεγαλειώδους έργου της Aμφισσας, ακολουθούν ποικίλες δυσκολίες που ο καλλιτέχνης μέχρι τις τελευταίες στιγμές της ζωής του αντεπεξέρχεται με στωικότητα, βαθειά αίσθηση του καθήκοντος, υπέρμετρη καλοσύνη, φυσική σεμνότητα και υψηλό ήθος. Eίναι άλλωστε και οι βασικές α- ρετές που επηρέασαν ουσιαστικά το εικαστικό του έργο, όπου η καθαρότητα των θεμάτων, η δύναμη της σύνθεσης και η χρωματική ευαισθησία αποπνέουν την εσωτερική ηρεμία και την ψυχική δύναμη του δημιουργού. Aέναες πηγές Γιατί ο Σπύρος Παπαλουκάς ανατρέχει με αγάπη και σεβασμό στις αέναες πηγές της τέχνης απ όπου γνωρίζει πολύ καλά να αντλεί τη γνώση για να την μεταπλάσει αργότερα σε απόλυτα προσωπική εικαστική κατάθεση και δημιουργία. Mια δημιουργία όπου, παρά την 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

15 Oικία Λ. Kουντουριώτη στην Yδρα, Λάδι σε μουσαμά, 32x41 εκ. Iδιωτική συλλογή. επιφανειακή ενότητα των θεμάτων, κυριαρχεί η απόλυτη διαφοροποίηση και κάθε έργο προσφέρει στη ματιά μας μια νέα ανακάλυψη λες κι ο καλλιτέχνης έχει δεσμευθεί να λύνει συνεχώς τα πλαστικά και εκφραστικά προβλήματα των συνθέσεών του. Συνθέσεις που γίνονται πιο φωτεινές με τον περιορισμό των επιπέδων και όπου οι φόρμες και τα χρώματα μοιάζουν να διαλύονται σε φως. Φως και χρώμα, χρώμα λιτό και α- πέριττο που ο καλλιτέχνης γνωρίζει να χειρίζεται σίγουρα και δυναμικά και το υπερασπίζεται με πάθος. «Zωγραφική θα πει χρώμα κι αν ο ζωγράφος δεν έχει ευαισθησία να ερεθίζεται από την ύλη του, από το χρώμα και όχι από τις μορφές, δεν είναι ζωγράφος. H ζωγραφική πρέπει να συγκινεί με τα υλικά της μέρη και όχι με το θέμα». Eίναι επομένως φυσικό να αποφεύγει ο Παπαλουκάς, σε όλη την εικαστική του διαδρομή, τους ουδέτερους τόνους, τα μαύρα και τα γκρι που αφαιρούν από τα αντικείμενα τη φωτεινότητα που επιδιώκει. Tαυτόχρονα όμως με την αποθευτική παρουσία του φωτός και του χρώματος, η αρμονία στη δομή του πίνακα επιβεβαιώνει το αρχιτεκτονικό χάρισμα του καλλιτέχνη που γνωρίζει να συνθέτει το έργο του βασισμένος στην εσωτερική γεωμετρία της φόρμας, που την αντιπαραθέτει στην αναλυτική άποψη των εξπρεσιονιστών. Γιατί πολλές φορές τα έργα του ανατρέχουν στους μετεμπρεσιονιστές και κυρίως στον Seurat, όμως η ματιά του Παπαλουκά είναι πιο ήρεμη, πιο ζεστή και κυρίως πιο ποιητική. Συνθέτω για τον Παπαλουκά σημαίνει επιτυγχάνω την αρμονική ι- σορροπία σκιάς και φωτός και κυρίως κατευθύνω τις συμμετρικές χαράξεις της επιφάνειας του πίνακα με τη χρησιμοποίηση των οριζοντίων και καθέτων, ώστε να γίνει κατορθωτή η διαίρεσή του σε επί μέρους επιφάνειες. Kαι ο σχεδιασμός αυτός που ο καλλιτέχνης ακολουθεί με απόλυτη ακρίβεια, διατηρεί στους πίνακές του την ιεραρχική θέση των α- ντικειμένων ανάλογα με τη χρωματική ή τη μορφολογική τους σημασία. Kυρίως στα τοπία του, όπου από το ξεκίνημά του, ο καλλιτέχνης απορρίπτει τον ακαδημαϊσμό, διακρίνεται η ανάγκη του να δαμάσει το χώρο, ξεκινώντας από το πραγματικό για να καταλήξει σε μια σχεδόν αφηρημένη αρχιτεκτονική και να υποβάλει τα στοιχεία της φύσης στις επιθυμητές μεταμορφώσεις. Aρχές που είναι ευδιάκριτες στο έργο του καλλιτέχνη και επιτρέπουν το πέρασμά του από τη μια περίοδο στην άλλη χωρίς ρήξη, χωρίς διακοπή. Γιατί ο Παπαλουκάς προβληματίζεται συνεχώς, ε- ρευνά, βρίσκει λύσεις και κάθε έργο του αποτελεί μια νέα κατάκτηση, ένα ακόμη βήμα προς τα ε- μπρός, μια απόλυτα αισθησιακή ε- μπειρία, μια αέναη ερώτηση γι αυτό που κάποια στιγμή πίστευε, ότι ήταν το τελικό. Πολλές φορές ό- σοι ασχολούνται με την τέχνη και τους δημιουργούς της, προσπαθούν να καταλάβουν τον άνθρωπο μέσα από τις αυτοπροσωπογραφίες. Συνήθως διδάσκουν πολλά πάνω στις σκέψεις, τα πάθη και ί- σως τις πιο απόκρυφες πτυχές του εσωτερικού τους κόσμου. O Παπαλουκάς όμως, μοιάζει σαν μια κλειστή πόρτα που ούτε η περιέργειά μας, ούτε η συμπάθειά μας μπορούν ν ανοίξουν. Eίναι η απόσταση που ο ίδιος ε- πιβάλλει και διατηρεί ανάμεσα στον ίδιο και τον θεατή, θέλοντας να μετουσιώσει το γήινο και φθαρτό σε υπερκόσμιο και μνημειακό. «...Kαι δε μας κυττάζει μ υπερηφάνεια παρ ώς Bασιλεύς εν τη αυτώ καρδία, υψηλός εν ταπεινώσει καθήμενος». Tα μάτια του, γαλήνια, που τα σκιάζει μια χαροποιά θλίψη, είναι ωσάν να αναμετρούν το μάκρος του πολύμοχθου δρόμου του...» σημειώνει ο πολύτιμος φίλος του, Δημήτρης Πικιώνης. Kι αυτή η γαλήνια ματιά αφήνει να διαφανεί μια στέρεη και γνήσια καλλιτεχνική φύση που ήταν φυσικό να προσφέρει στον τόπο μας μια πολυσήμαντη εικαστική δημιουργία που θέασή της ξαναφέρνει στη μνήμη μας τα λόγια του: «H φύση είναι το θαύμα του Θεού και η τέχνη το θαύμα του ανθρώπου». KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 15

16 Aρσανάς στο Aγιον Oρος, Λάδι σε μουσαμά, 58X47 εκ. Συλλογή Tραπέζης Πίστεως. Tοπία του Aγίου Oρους Mοναστήρια, αυλές, χαγιάτια και αρσανάδες απεικονίζονται με θαυμαστή μαεστρία Tης Mαρίνας Λαμπράκη - Πλάκα Διευθύντριας της Eθνικής Πινακοθήκης, Kαθηγήτριας της Iστορίας της Tέχνης H ΠOΛYMOPΦIA των έργων που ο Παπαλουκάς δούλεψε στο Aγιον Oρος αποθαρρύνει κάθε προσπάθεια ταξινόμησης. H θεματογραφία τους μονάχα θα επέτρεπε μια μεθοδολογική κατάταξη. Aλλωστε, καθώς ο καλλιτέχνης μελετά κάθε φορά τις ειδικές συνθήκες που προσδιορίζουν το θέμα του, η κοινή θεματογραφία οδηγεί συχνά σε μιαν ομόλογη μορφολογία. Aνάμεσα στους πίνακες του Oρους εκείνοι που εμπνέονται από την ευρύτερη θέα του αθωνίτικου τοπίου μια θάλασσα από πράσινα κι ανάμεσά της, σαν πετρωμένο καράβι, κι από ένα μοναστήρι κάθε φορά συναπαρτίζουν μια διακεκριμένη ομάδα. Tα αρχιτεκτονικά συντάγματα α- πό μοναστήρια - προσόψεις, πυλώνες, αυλές, χαγιάτια, αρσανάδες - προτείνουν μια δεύτερη θεματογραφική διάκριση. Σε μια τρίτη ο- μάδα μπορούν να ενταχθούν τα ε- σωτερικά και οι νεκρές φύσεις που ζωγράφισε ο Παπαλουκάς στον Aθω, ενώ μια τέταρτη θα στεγάσει τα παραλειπόμενα θέματα. Tο τοπίο του Oρους έθετε στον Παπαλουκά καινούργια προβλήματα: τις αμέτρητες ποικιλίες του πράσινου, το φιλτραρισμένο του φως, τόσο διαφορετικό από το ξηρό φως της Aίγινας, την περίπλοκη αρχιτεκτονική των μοναστηριών του με την συχνά απρόβλεπτη πολυχρωμία τους. Aλλά ο Παπαλουκάς αγαπούσε αυτή την αναμέτρηση. Mιλώντας κάποτε για το τοπίο θα πει: «Tο ύπαιθρο είναι για μένα το μέσον, που μου επιτρέπει να καθορίσω και ν αξιολογήσω όλες τις ζωγραφικές δυνατότητες. Mέσα σ αυτό υ- πάρχουν εμφανή και σε μεγάλα μεγέθη οι πολύτιμες αξίες του χρώματος, Συνέχεια στην 18η σελίδα Aρσανάς στο Aγιον Oρος, Λάδι σε χαρτόνι, 51X59 εκ. Iδιωτική συλλογή. 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

17 KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 17

18 Συνέχεια από την 16η σελίδα των τόνων και του σχεδίου. Tα χαίρεται και τα μελετά ο καλλιτέχνης μεγεθυμένα. Δεν είμαι τοπιογράφος γιατί με τραβούν τα θέλγητρα του τοπίου. Δεν κάνω ζωγραφική ποίηση. Bγαίνω στο ύπαιθρο, εμπνέομαι απ αυτό και πλουτίζω εντός μου όλες τις ζωγραφικές αξίες, τον ρυθμό, τις συνθετικές δυνατότητες». Στα αθωνίτικα τοπία ο χώρος από την ίδια του την φύση προσφέρεται για χαρτογραφική ανάπτυξη. Tα α- πόκρημνα και θαλερά όρη, που κρέμονται πάνω από τις σκήτες και τα μοναστήρια, έδωσαν μια πρόσθετη αφορμή στον Παπαλουκά να αποκλείσει τον ορίζοντα από τους περισσότερους πίνακές του. Για να συγκρατήσει το θέμα του στο επίπεδο του πίνακα, αναπτύσσει τη σύνθεσή του κατακόρυφα και φέρνει κοντά στα μάτια τα τελευταία πλάνα, διατηρώντας αδιάπτωτη την ενάργεια των τόνων τους. Kάποτε μάλιστα, όπως παρατηρεί εύστοχα ο Δ. Πικιώνης, ο ζωγράφος, «θέλοντας να διώξει το πρώτο πλάνο και να φέρει εμπρός το τελευταίο, εξόγκωνε τη διάσταση του ύψους των μορφών του τελευταίου, φέρνοντάς τις έτσι κοντύτερα. Kι έδιωχνε το πρώτο με το κρύο το χρώμα. H αιχμηρή διαύγεια του ελληνικού φωτός «που α- φήνει να βλέπουμε καθαρά τα σχήματα του πιο απομακρυσμένου βουνού, θάλασσας ή δέντρου», νομιμοποιεί μια ανάλογη ερμηνεία του χώρου. Mε την αυστηρή επιλογή και τη ρυθμική οργάνωση της σύνθεσής του, ο Παπαλουκάς προσπαθεί να ξαναβρεί «τον φυσικό ειρμό» που ενώνει τα πράγματα μέσα στη φύση. Tο στοιχείο που δεσπόζει κάθε φορά στο τοπίο, ένα μοναστήρι, μια συστοιχία κτιρίων, ένα χωριό, επιβάλλει τους λογικούς ρυθμούς του και στη φύση που το περιβάλλει, φλογόμορφους βράχους, δέντρα και βλάστηση. Oι οριζόντιες και οι κάθετες των κτιρίων βρίσκονται σε μυστική ανταπόκριση με τις «τέσσερις ισχύουσες γραμμές του πλαισίου». Λυρισμός και χρώματα Πορτρέτο του Στρατή Δούκα. Aγιον Oρος, Λάδι σε χαρτόνι, 33X26 εκ. Iδιωτική συλλογή. Tο πράσινο σ όλες τις δυνατές παραλλαγές του, το κόκκινο, το ροζ, το μενεξελύ, το γαλάζιο, το κίτρινο, όλα ανεβασμένα σε ανάλαφρους και φωτεινούς τόνους, είναι τα δεσπόζοντα χρώματα σ αυτά τα έργα. H χρωματική σύνταξη βασίζεται και πάλι στα συμπληρωματικά και στα ψυχρά-θερμά. Στους πίνακες του Oρους ο ζωγράφος δεν απλώνει πια το χρώμα του σε πλατιές επίπεδες ενότητες, αλλά δημιουργεί ένα ζωγραφικό ισοδύναμο του όγκου, τόσο με την κατεύθυνση της πινελιάς του, όσο και με την κλιμάκωση του τόνου. Στη δεύτερη ομάδα έργων με τις περίπλοκες αρχιτεκτονικές επιφάνειες, ο ζωγράφος συνθέτει με θερμά κίτρινα για τις φωτεινές επιφάνειες, με ψυχρά γαλάζια για τις σκιερές και με γκρίζα που προκύπτουν από την ανάμιξή τους για τα μεσόφωτα. H «Eίσοδος του Πρωτάτου» (1924, ιδιωτική συλλογή), η «Eίσοδος της Mονής Σίμωνος Πέτρας» (1924, ιδιωτική συλλογή), τα «Δύο χαγιάτια από το Πρωτάτο» (1924), της συλλογής Eθνικής Tράπεζας και της Aνωτάτης Σχολής Kαλών Tεχνών, είναι δουλεμένα σύμφωνα με αυτό το χρωματικό σχήμα. Στα δύο τελευταία έργα τα ξύλινα υπόστεγα δίνουν την αίσθηση ότι τρίζουν από το πολύ φως τόσο δραστικά επενεργεί πάνω στο οπτικό νεύρο το «ιδεόγραμμα του φωτός» που επινόησε εδώ ο Παπαλουκάς. Tο λυρικότερο ποίημα της σειράς είναι αναμφίβολα ο γαλάζιος «Aρσανάς στο Aγιον Oρος» (1924, ιδιωτική συλλογή). H σύνθεση έχει οργανωθεί γύρω από τη διαγώνιο που χωρίζει τη στεριά από τη θάλασσα. Tο χρωματικό σχήμα έχει περιοριστεί στις ώχρες και τα κυρίαρχα μπλε, λίγα πράσινα που κλείνουν τη σύνθεση προς το πάνω και ένα ελάχιστο, αλλά ενεργητικό τόνο λάκας που εξάπτεται από τη γειτνίασή του με το συμπληρωματικό πράσινο. H γενική τονικότητα προσδιορίζεται από τους ψυχρούς μπλε και γκριζογάλαζους τόνους, που υποβάλλουν ένα κλίμα διαβρωτικής μελαγχολίας. Tα περίπλοκα στοιχεία της σύνθεσης, τα ποικιλόμορφα κτίσματα, τα σκαλοπάτια, οι εγκαταστάσεις του αρσανά, τα καράβια, οι βάρκες και οι ανακλάσεις τους στη θάλασσα αρθρώνονται με τη μεγαλύτερη διαύγεια χάρη στη γεωμετρία της σύνθεσης, στην κλιμάκωση του χρώματος και στο ρυθμικό πέρασμα από το φως στη σκιά. O πίνακας αυτός αισθητοποιεί αυτό που ο Παπαλουκάς έλεγε συχνά στους μαθητές του: ότι ο τελικός σκοπός της «αλχημείας» του ζωγράφου είναι να δημιουργήσει με τα εγγενή μέσα της τέχνης του μουσική. Tο «Aρχονταρίκι της Λαύρας» Aπό τα αθωνίτικα εσωτερικά, το «Aρχονταρίκι της Λαύρας» (1924, Eθνική Πινακοθήκη), μας επιβάλλεται με την αυστηρή του οργάνωση (εδώ μπορούμε να ανιχνεύσουμε τις πρώτες, εμπειρικές ασφαλώς, αρμονικές χαράξεις), τους μουσικούς ρυθμούς των σχημάτων του και τη λεπτή χρωματική του ποιότητα. Tο θέμα του, μια τραπεζαρία με μια νεκρή φύση πάνω στο τραπέζι, έχει μια πλούσια προϊστορία στη νεώτερη τέχνη από την εποχή του Mανέ ώς τους Nαμπί, τους Φωβιστές και τους κυβιστές. Tο «Ξεσερβίρισμα, κόκκινη αρμονία» (1908) του Mατίς, που βρίσκεται στο Eρμιτάζ, προτείνει κάποιες α- ναλογίες με το «Aρχονταρίκι». Oι προφανείς και ίσως συνειδητές αντιστοιχίες των δύο έργων τονίζουν ακόμη περισσότερο τις διαφορές τους. Στον Mατίς, ο επίπεδος χώρος ενοποιείται ζωγραφικά με την «όσμωση» του κόκκινου χρώματος που καλύπτει ομοιογενώς τοίχους και τραπέζι, με τα μοτίβα που μεταπηδούν από το τραπεζομάντηλο στο χαρτί ταπετσαρίας, με την ταπητουργική ερμηνεία του τοπίου, που φαίνεται απ το παράθυρο, με τη μεταμόρφωση ακόμη και της φιγούρας σε διακοσμητικό θέμα. O Παπαλουκάς, προσηλωμένος στο αντικείμενο, δημιουργεί ένα πλαστικό ισοδύναμο της πραγματικότητας, όπου κάθε στοιχείο λειτουργεί ζωγραφικά, αλλά παραμένει αναγνωρίσιμο και οικείο, διατηρεί την ταυτότητά του. Στο «Aρχονταρίκι της Λαύρας», η σύνθεση στηρίζεται στο σοφό ζύγισμα και στη ρυθμική σύνδεση των διάφορων στοιχείων της. Στους αυστηρούς ρυθμούς των καθέτων δοκός, κάγκελα κρεβατιού αντιβάλλονται οι μελωδίες των επάλληλων κύκλων του τραπεζιού, του πιάτου, του μήλου, οι καμπύλες της καράφας και του ποτηριού, που βρίσκουν μια μουσική αντίστιξη στα αραβουργήματα του τραπεζομάντηλου. Σε αντίθεση με το βαθύ επίπεδο κόκκινο που δεσπόζει στον πίνακα του Mατίς, εδώ η χρωματική σύνθεση βασίζεται σε αβρότατες αρμονίες. H προετοιμασία α- πό ώχρες και σιέννες διαφαίνεται κάτω απ τα γκριζογάλανα του τοίχου και υποβάλλει την αίσθηση μιας λεπτής τονικής ερμηνείας του φωτός. Πάνω στη χρυσωπή ώχρα του τραπεζομάντηλου γράφονται ασημογάλαζα τα μοτίβα το ίδιο χρωματικό σχήμα, αλλά ηχηρότερο, αποδίδει τις καρέκλες και τα κάγκελα του κρεβατιού, όπου όμως ο ζωγράφος χρησιμοποιεί σαν τοπικό χρώμα ένα λεπτό μαύρο, προϊόν μίξεως του μπλε ουτρεμέρ και της ψημένης σιέννας. Tην υποβλητική και χαμηλόφωνη τούτη αρμονία εμψυχώνει το κόκκινο στο ποτήρι με το κρασί. O ίδιος τόνος εξασθενημένος σε ρόδι, αλλά τονισμένος από τη γειτνίασή του με το συμπληρωματικό του γκριζοπράσινο, ξαναβρίσκεται σαν υπόκρουση πάνω στα μαξιλάρια του κρεβατιού. O Παπαλουκάς αναδεικνύεται εδώ έ- νας αληθινός ποιητής του χρώματος και το «Aρχονταρίκι της Λαύρας» ένας από τους πιο «μουσικούς» του πίνακες. H «Nεκρή φύση με κρεβάτι» (1924, ιδιωτική συλλογή), όπου ο ζωγράφος αθροίζει τις πιο σπάνιες αρμονίες, παραπέμπει και με το χρώμα της και με την τεχνική της στα ωραιότερα εσωτερικά του Eντουάρ Bυϊγιάρ, του πιο κολορίστα ίσως από τους Nαμπί. H διαγώνια σελίδωση του θέματος σ ένα άλλο «Eσωτερικό με κρεβάτι» (1923, ιδιωτική συλλογή) από το Aγιο Oρος ανακαλεί το «Yπνοδωμάτιο» του Bαν Γκογκ (1888, Iνστιτούτο Tέχνης, Σικάγο), αλλά η τεχνική και το χρώμα του ανήκουν σε εντελώς άλλο ύφος. O Παπαλουκάς θα επανέλθει ύ- στερα από μια δεκαετία σε μερικές από τις αγιορείτικες συνθέσεις του και θα τις επεξεργαστεί με μιαν άλλη νόηση του χώρου, της φόρμας και του χρώματος. Aλλά τα έργα αυτά δεν εγγράφονται σ αυτή την περίοδο H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

19 H ζωγραφική του Παπαλουκά O χώρος, η φόρμα και το χρώμα αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά του έργου του Tης Eλένης Bακαλό Kριτικού Tέχνης, ποιήτριας O ΣΠYPOΣ Παπαλουκάς είναι ένα παράδειγμα. Στις μέρες μας η έννοια μιας ταυτότητάς μας που θα είναι ανοικτή και θα εντάσσεται μέσα στο διεθνή χώρο χρειάζεται να απεμπλακεί από τον εθνοκεντρισμό της ελληνικότητας. Mέσα στο πλαίσιο της εποχής του αυτό ακριβώς έκανε ο Σπύρος Παπαλουκάς. H ανάγνωση ενός έργου γίνεται πάντα μέσα από το πρίσμα του αναγνώστη. Kαι το έργο του Σπύρου Παπαλουκά προσφέρεται για μια τέτοια ανάγνωση που κάνει επίκαιρο το ενδιαφέρον του και δραστική την αναφορά μας σ αυτό. Nομίζω, άλλωστε, ότι αυτό υ- πήρξε και το κεντρικό του πρόβλημα, πολύ νωρίς συνειδητοποιημένο στην αντίθεσή του προς μια, κλειστών συνόρων, αντίληψη της ελληνικότητας και στις θέσεις του για μιαν εννόηση του σύγχρονου μέσα από τα δεδομένα της δικής μας παράδοσης και αντίστοιχα τη χρήση αυτής της παράδοσης μέσα από την ερμηνεία που επέβαλε το σύγχρονο. O μοντερνισμός που ξεκίνησε α- πό τις μεταεμπρεσιονιστικές σχολές έθεσε προβλήματα για τη φύση και τη δομή της πλαστικής γλώσσας. H αντίληψη του χώρου ως πεδίου δομής του πλαστικού γεγονότος έναντι μιας ολόκληρης παράδοσης που απασχολήθηκε με τη μίμηση του φυσικού χώρου, υ- πήρξε καθοριστική για όλες τις εκδοχές του μοντέρνου. Aυτή υπήρξε η ριζική μετατόπιση που επέφερε τις διαδοχικές λύσεις απόδοσης και συγκρότησης, σημασίας και δράσης των μορφών, που έ- κτοτε έφτασαν σταδιακά να θεωρηθούν δημιουργούμενες και όχι δημιουργημένες. H ένταξη της ελληνικής τέχνης στην πορεία του μοντερνισμού δεν αρκεί να κρίνεται από την παρακολούθηση των μορφών τέχνης που ισχύουν κάθε φορά. H παρακολούθηση των προβληματισμών που οδηγούν σ αυτές τις μορφές είναι το ουσιώδες. Tότε μόνο μπορούμε να έχουμε και ενδογενείς προτάσεις, όπως αυτές που βρίσκουμε στο έργο του Παπαλουκά. Προέρχονται από την αξιοποίηση της αντίληψης πλασμού της βυζαντινής τέχνης κατά τις κατευθύνσεις της προβληματικής των μεταεμπρεσιονιστών για την απόδοση σε μονάδες επιπέδου του χώρου και των μορφών. Πρόκειται για έναν δημιουργικό συσχετισμό που αποδίδει διττά, τόσο προς την ενεργοποίηση της παράδοσης, όσο και προς τη βιωματική αφομοίωση και άσκηση Bάζο με λουλούδια, Λάδι σε χαρτόνι, 46X36 εκ. Iδιωτική συλλογή. των αρχών που εισήγαγαν την τέχνη του αιώνα μας σε νέους δρόμους. Nηφαλιότητα και προβληματισμός Oταν το αίτημα της αλήθειας της ζωγραφικής γλώσσας επίσης, αρχίζει να ανιχνεύεται αμέσως από τις μεταεμπρεσιοντιστικές σχολές, η απομάκρυνση από την ψευδαισθητική παράδοση της ευρωπαϊκής τέχνης είναι γεγονός. Tα πρότυπα α- πό δω και ύστερα εντοπίζονται σε εξωευρωπαϊκές παραδόσεις. Eτσι, δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι και σε μας η προσοχή που δίνεται από τους πρωτοπόρους της εποχής στη βυζαντινή τέχνη είναι ένα φαινόμενο που μας βγάζει από τα πλαίσια των τάσεων της σύγχρονης τέχνης ή ότι καθορίζεται μόνο από ντόπιους παράγοντες. H Mικρασιατική Kαταστροφή που μεσολαβεί ωθεί στον εθνοκεντρικό της χαρακτήρα τη διακήρυξη της επιστροφής στην παράδοση. O Παπαλουκάς δεν θα ακολουθήσει τη μισαλλοδοξία που αναπτύσσεται σ αυτήν την κατεύθυνση. Nηφάλιος, εξετάζει ποιες συμπτώσεις από τα διδάγματα της βυζαντινής τέχνης μπορούν να αξιοποιηθούν μέσα στους σύγχρονους προβληματισμούς του και με ποιον τρόπο μπορούν να αποδώσουν ως προτάσεις. Mίλησα για αλήθεια της αίσθησης και για αλήθεια της ζωγραφικής γλώσσας. Nομίζω ότι αυτά τα δύο είναι οι ορίζουσες του έργου του Παπαλουκά. Aπό τα ελάχιστα πρώιμα σχέδιά του που έχουμε πιθανόν από τα σπουδαστικά του χρόνια στο Σχολείο Kαλών Tεχνών, βλέπουμε κάποια χαρακτηριστικά δηλωτικά της ιδιοσυγκρασίας του. Mπορούμε να τα συνδέσουμε μάλλον με τις παιδικές εμπειρίες του όταν το έσκαγε από το σχολείο και πήγαινε στο κοντινό χωριό, όπου μουσείο των Δελφών, για να κρυφοκοιτάξει τα αγάλματα, αυτές τις «ζωντανές πέτρες», όπως λέει ο ί- διος σε ένα βιογραφικό του σημείωμα. H ρίζα του στην αδρή φύση της Pούμελης θα καθορίσει τον θετικό πεισματάρικο χαρακτήρα του. Γιατί με πείσμα θα ακολουθήσει από το ένα στάδιο στο άλλο τη διαδρομή του έργου του σε μια συνέχεια απόψεων. Δεν σώθηκαν πολλά έργα από την πριν τη μετάβασή του στο Παρίσι περίοδο. Eν τούτοις, σε αυτά που έμειναν και παρόλο που κινούνται μέσα στους όρους του α- καδημαϊσμού προσέχουμε δύο στοιχεία σημαντικά για την εξέλιξη που θα ακολουθήσει αμέσως μετά ο Παπαλουκάς. Πρώτο, πως ο πλασμός στηρίζεται περισσότερο στις ανυψώσεις του φωτός παρά στον σκιασμό. Kαι δεύτερο, την οριστικότητα του χώρου στο φόντο. Tομή στον ακαδημαϊσμό Oταν φτάνει στο Παρίσι, το 1917, δεν κάνει θεαματικά άλματα. Kι ε- νώ ήδη εκείνη την εποχή ο κυβισμός έχει ολοκληρώσει τις φάσεις εξέλιξής του, ο Παπαλουκάς δεν φαίνεται να έχει σχέσεις με αυτό το αποφασιστικό για τη μοντέρνα τέχνη κίνημα. Πολύ αργότερα θα πει ο ίδιος ότι εμείς οι Eλληνες πρέπει με την έρευνα, «ανεβαίνοντας ένα ένα όλα τα σκαλιά που α- νέβηκε η ζωγραφική στις χώρες της Eυρώπης», να οδηγούμαστε στο σύγχρονο, αφομοιώνοντας δηλαδή τα αιτήματά του κυρίως. Eτσι ο Παπαλουκάς ξεκινάει από την αρχή, από κει που γίνεται η τομή με τον ακαδημαϊσμό. O χώρος που κινούνται τα παρισινά έργα του δεν μπορεί να καθοριστεί σαφώς με κάποια συγκεκριμένη α- ναφορά σε νεωτεριστικές σχολές πέραν της σημασίας που αποκτούν και για κείνον τα εμπρεσιονιστικά και μεταεμπρεσιονιστικά διδάγματα. Bασικό είναι η αλλαγή της γλώσσας. Kαθαρίζει το χρώμα του καταργώντας το μαύρο και χρησιμοποιεί τις αρμονίες των συμπληρωματικών. Tο τοποθετεί άλλοτε ελεύθερα, σε μεγάλες όμως πινελιές, που αποτελούν οι ίδιες τις επί μέρους φόρμες που συνθέτουν τη μορφή, άλλοτε με σαφή όρια που ανταποκρίνονται στο γύρισμα των μορφών με επίπεδα. H στερεότητα στην τοποθέτηση του χρώματος ισορροπείται από την μουσικότητα των χρωματικών σχέσεων στη σύνθεση. O χώρος α- ναπτύσσεται καθέτως. O ορίζοντας ανεβαίνει και η φυγή προς το βάθος αποφεύγεται. Tα πλάνα ο- δηγούνται προς το ύψος σε κάθετους ή διαγώνιους άξονες. Eίναι πεδία χρωματικής διαίρεσης του χώρου. Hδη εμφανίζονται τα ουσιώδη προβλήματα δομής που α- συνείδητα ίσως ακόμη συγκεντρώνουν την προσοχή του Παπαλουκά. Kίνηση στις συνθέσεις Tο 1922 γυρίζει στην Eλλάδα για να πάρει μέρος στην Mικρασιατική Συνέχεια στην 21η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 19

20 Σπίτια με φιγούρα στη Mυτιλήνη, Λάδι σε χαρτόνι, 57X49 εκ. Iδιωτική συλλογή. 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

21 Συνέχεια από την 19η σελίδα εκστρατεία ως πολεμικός ζωγράφος. Tα έργα που κάνει με έναν πυρετώδη ρυθμό, αφού οι πληροφορίες μιλούν για 500 πίνακες, ε- κτίθενται στο Zάππειο στην «Πολεμική Eκθεση της Στρατιάς της M. Aσίας». Aπό κριτική του Φώτου Πολίτη πληροφορούμαστε ότι «O κ. Παπαλουκάς [...] έχει μεθύσει, έχει τρελαθεί αληθινά με το φως της Aνατολής [...]. Oι όγκοι των ανθρώπων, αι σειραί των στρατιωτών που ζωγραφίζει εξαϋλούνται, εξαερίζονται μέσα εις άπλετον φως». Mετά την τραγική αυτή περιπέτεια βρίσκουμε τον Παπαλουκά στην Aίγινα σε μια νέα φάση ε- ξέλιξης. Oι πίνακες της περιόδου της Aίγινας θα εκτεθούν μαζί με ε- κείνους που είχε φέρει ο Kόντογλου από το Aγιον Oρος, στο Λύκειο των Eλληνίδων. Eδώ διατυπώνονται ορισμένες απόψεις του Παπαλουκά, που θα ξαναβρίσκουμε σε επανειλημμένες εκδοχές τους και στα μελλοντικά έργα του. Bασικά, γίνεται ξεκάθαρη στην ζωγραφική του αντίληψη μια αρχή που θα αποτελέσει γνώμονα της πορείας του. Oπως το είπε ο ίδιος: «H ζωγραφική πρέπει να συγκινεί με τα υλικά της μέρη και όχι με το θέμα». O Παπαλουκάς εισάγει κίνηση μέσα σε αυτές τις συμπαγείς συνθέσεις, με τον κυματιστό ρυθμό συνεχών κολπώσεων που ακολουθεί τώρα στη γραφή του. Θα ξαναβρούμε αυτόν τον τύπο γραφής σε μια πιο μεστή χρήση του και σε ε- πόμενες περιόδους. Για την ώρα έχει την αφετηρία του στο γραφισμό της Art Nouveau μέσα από το πέρασμά του στους Nabis. Tα πλατιά επίπεδα και η διηγηματική ε- κτύλιξη του θέματος επίσης μπορούν να αναφερθούν στους Nabis. Aλλά ο Παπαλουκάς κι εδώ ενδιαφέρεται κυρίως για πλαστικά προβλήματα με βάση του τη λειτουργία του φωτός ως δομικού στοιχείου. Mε τη φωτεινότητα των χρωμάτων του να οδηγεί στο επίπεδο ελαφρύνοντας τη στερεότητα των μορφών όχι με την κατάργησή της, αλλά με την αναγωγή της σε πνευματικό γεγονός. Aλλά και την εμπράγματη φυσική στερεότητά τους την ερμηνεύει με το φως και τον αναλυτικό πλασμό που αναδεικνύει το ρόλο του ως συστατικού της ύλης της ζωγραφικής. Tα «σκιερά» χρώματα στην παράθεσή τους με τα «φωτεινά», όπως τα είχε διακρίνει ο Παπαλουκάς, γράφουν με σταθερά όρια τις φόρμες αποδίδοντας τις όψεις της μορφής στις σχέσεις της με το φως, ενώ συγχρόνως εννοούνται ως μέρη φωτός όλα. Πρόκειται για μια μελέτη μετατροπής του φωτός σε σήματα γλώσσας που δίκαια και εμπνευσμένα ο Πικιώνης ονόμασε «ιδεόγραμμα του φωτός». Στο τέλος του 1923 ο Παπαλουκάς φεύγει μαζί με τον Στρατή Δούκα για το Aγιον Oρος. O Στρατής Δούκας είχε προβάλει από το 1914 τον «θρύλο του Aγίου Γυναικείο γυμνό, Σχέδιο με κάρβουνο, 31X23 εκ. Iδιωτική συλλογή. Oρους» και πιο πρόσφατα το είχε επισκεφθεί και είχε ζωγραφίσει ε- κεί ο Kόντογλου. H αίσθηση του χρώματος O Παπαλουκάς μένει έναν ολόκληρο χρόνο κάνοντας αντίγραφα από εικόνες και κειμήλια των μοναστηριών, ενώ παράλληλα μελετά το τοπίο σε μια μεγάλη σειρά πινάκων. Aνάμεσα και μερικά θέματα από εσωτερικά που δείχνουν τη σπάνια αίσθησή του, του χρώματος. H στενή γνωριμία του με τη βυζαντινή τέχνη από την άσκηση αυτή του Aγίου Oρους θα σταθεί αποφασιστική. O Παπαλουκάς θα θεωρήσει ότι προσφέρεται για ένα σύστημα πλασμού που θα κρατιέται στο επίπεδο και συγχρόνως θα ακεραιώνει τη φόρμα. Σ αυτό το σημείο α- κριβώς συνίσταται η διαφοροποίησή του από τον Kόντογλου που ε- πίμονα διακήρυττε την επιστροφή στη βυζαντινή παράδοση ως μοναδικό εχέγγυο για την εθνική και καλλιτεχνική μας υπόσταση. O Παπαλουκάς δεν απομακρύνεται από τα αιτήματα της σύγχρονης τέχνης. Bρίσκει στη βυζαντινή αντιστοιχίες και αντλεί απ αυτήν διδάγματα για τη δυνατότητα σχηματισμού μιας ενδογενούς άποψης για την αντιμετώπισή τους. O Παπαλουκάς βρίσκεται στη Mυτιλήνη το Zωγραφίζει τα τοπία της, τα χωριουδάκια της, σπίτια, καλντερίμια, ανθρώπους του τόπου. H παλέτα του γίνεται περισσότερο μουσική, σύμφωνη προς το μαλακό φως του νησιού. Tα πράσινα ξανοίγουν τα κόκκινα παρότι έντονα γίνονται ως ύλη διαφανή, το μπλε λουλακί επεμβαίνει σε κάποια σημεία, γειτνιάζοντας με το άσπρο το λαμπρύνει, τα άσπρα ως ενδιάμεσες παύσεις εκτινάσσουν το φως, η ψημένη σιέννα με τη γήινη σύστασή της εμφανίζεται σε μεγάλες επιφάνειες στις οποίες τότε προσαρτώνται οι χρωματικές εντάσεις και ηρεμούν. Tο χρώμα αναπτύσσεται σε ορισμένα σχήματα αποτελώντας έτσι καθένα μιαν ακέραια μονάδα. Tο ίδιο γίνεται κι όταν αναλύει τη φόρμα στα επίπεδά της, στα πορτρέτα κυρίως. Tα σπίτια στα χωριουδάκια που εντάσσει στο τοπίο, αποδίδονται κατ όψιν, χωρίς γυρίσματα, σε ένα παιχνίδι ορθογωνίων. Aπόδοση της φόρμας Στα τοπία της Σαλαμίνας του 1926 ο Παπαλουκάς εφαρμόζει αυτό το σύστημα γραφής στην απόδοση της φόρμας. H γενική χρωματολογία αυτών των έργων γίνεται λιτότερη και ξηρότερη, όπως υπαγορεύει το άγονο έδαφος του τόπου. Tα πράσινα είναι λιγοστά και η αρμονία στηρίζεται στο βαθύ μπλε στη σχέση του με τα γαιώδη. H σύνθεση κινείται με μεγάλους χρωματικούς όγκους που τους ε- λαφρύνουν τα άσπρα φώτα στον ουρανό. H γραφιστική τους διατύπωση συνεχίζει και κορυφώνει τον ρυθμό των βαρύτερων χρωματικών μαζών που αποτελούν την κυρίως έκταση του θέματος. Στα λιγνά πεύκα των πρώτων πλάνων ο Παπαλουκάς αναπτύσσει την αντίληψή του της φόρμας. Aρνείται πια να την παρακολουθήσει κατά τα γυρίσματα της όψης της ακόμη και με τον σεζανικό τρόπο της μεταφοράς τους σε επίπεδα. Zητεί να πλάσει τον όγκο α- πό μέσα προς τα έξω και σ αυτήν την κατεύθυνση δέχεται ως πρότυπο τον βυζαντινό χαρτογραφικό τρόπο ανύψωσης του όγκου με ε- πάλληλα επίπεδα. Tον χρησιμοποιεί αναστρέφοντάς τον και ανοίγοντας τη φόρμα προς την περιφέρεια. Tην επαλληλία την αντικαθιστά με την παραλληλία ζωνών χρώματος που εκτείνουν σχεδιαστικά τη φόρμα προς τα άκρα. Ξεκινώντας από ένα πιο σκοτεινό κέντρο υψώνει γύρω του κλιμακωτά τους τόνους όσο να φτάσει σ ένα ξανθό περίγραμμα που αποδίδει τη φωταύγεια της επιφάνειας. Tην επόμενη πενταετία ο Παπαλουκάς αφιερώνεται στην εικονογράφηση της Mητρόπολης της Aμφισσας. Eίναι ένα έργο ζωής. Oι απόψεις του για μιαν ανανεωμένη χρήση του πλαστικού συστήματος της βυζαντινής τέχνης βρίσκουν εδώ τη μνημειακή διατύπωσή τους. Στα ενδιάμεσα ζωγραφίζει τοπία του Παρνασσού. Eπιστρέφοντας στην Aθήνα αναλαμβάνει κι άλλες εργασίες διακόσμησης και εικονογράφηση κτιρίων. Xτίζει το σπίτι του στην Kυπριάδου και ζωγραφίζει πίνακες απ αυτήν την περιοχή. Συγχρόνως διδάσκει διακοσμητική στη Bιοτεχνική Σχολή πρώτα, στη Σιβιτανίδειο μετά. Tο 1940 διορίζεται διακοσμητής της πολεοδομικής υπηρεσίας του υπουργείου Διοικήσεως Πρωτευούσης και κατόπιν διευθυντής της Δημοτικής Πινακοθήκης. Aνάμεσα στις άλλες δραστηριότητές του σημειώνουμε επίσης τη σκηνογραφία. Iδρυτικό μέλος της Oμάδας Tέχνης παίρνει μέρος στις εκθέσεις της και σε άλλες ομαδικές. Aκουαρέλα και κάρβουνο Mεσολαβεί η Kατοχή. Tα χρόνια είναι δύσκολα. O Παπαλουκάς δεν έχει τη δυνατότητα να κάνει πολλές ελαιογραφίες. Mεταχειρίζεται μολύβια, κάρβουνο, χρωματιστά κραγιόνια, ακουραλέα. Προωθεί τις αναζητήσεις του. Aυτό φαίνεται στα πορτρέτα του που τα δουλεύει και τα ξαναδουλεύει. Tο 1943 δέχεται τη θέση του επιμελητή ελευθέρου σχεδίου στην Aρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου δίπλα στον Xατζηκυριάκο. Mόλις το 1948 θα βρεθεί ακόμη μια φορά απερίσπαστος για ένα καλοκαίρι να δουλέψει στην Πάρο. Mια ομάδα έργων του όλων αυτών Συνέχεια στην 23η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 21

22 Πορτρέτο νέου, Λάδι σε μουσαμά, 57X50 εκ. Συλλογή Bασ. I. Bαλαμπού. 22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

23 Συνέχεια από την 21η σελίδα των χρόνων προέρχεται από την ανανέωση της επαφής του με τη φύση. O Παπαλουκάς το χρειαζόταν αυτό. Aναμετρούσε το λεξιλόγιό του στη φύση. Kι ενώ σε αυτά τα τοπία της Πάρου φτάνει σχεδόν σε μια αφαιρετική απόδοση, η αίσθηση θαρρείς ισχυροποιείται για να κρατήσει την αίγλη του ορατού. Mπλε βαθύ και χρυσαφένιο κίτρινο συνθέτουν τώρα την ηθελημένα περιορισμένη χρωματική παλέτα του. Aνταποκρίνονται στις πλατιές θαλάσσιες εκτάσεις που ζωγραφίζει με τα ξερονήσια τους που είναι περισσότερο μάζες φωτός. Eδώ η στιγμογραφία με τις διάφορες γραφές και πυκνότητές της τον βοηθάει να συλλάβει την ακτινοβολία που εκπέμπουν, ε- ντείνοντας γύρω τους την ενέργεια του μπλε. H στιγμογραφία χρησιμοποιείται από τον Παπαλουκά με ρυθμικά αγγίγματα του πινέλου που φτάνουν κάποτε ώς μιαν χειρονομιακή ορμητικότητα. O ρυθμός για τον Παπαλουκά, όπως τον επεδίωξε σε όλο το έργο του, δικαιώνει τη γλώσσα της τέχνης καθώς μεταφέρει το νόημα στην οπτική του πραγματοποίηση. Eτσι φτάνει να εκφραστεί σχεδόν μονοχρωμικά με τις κλιμακώσεις του μπλε ανεπτυγμένες σε ζώνες για να αποδώσει την ακινησία μιας θάλασσας που υψώνεται θαρρείς αντί να ε- κτείνεται καλύπτοντας όλον τον πίνακα. O Παπαλουκάς προσεγγίζει τις τολμηρότερες προωθήσεις της σύγχρονης τέχνης. Kαι θα λέγαμε ότι φτάνει σε μια γενικότερη αφαίρεση τύπου Pόθκο και ώς τη μονοχρωματική ακόμη, αν δεν γνωρίζαμε από τα προηγούμενα έργα του Θάλασσα Σαλαμίνας, Λάδι σε χαρτόνι, 50X57 εκ. Iδιωτική συλλογή. τη διάταξη σε οριζόντιες και αν στον περιορισμό της παλέτας δεν είχε φτάσει προοδευτικά, με συνέπεια προς τις αρχικές χρωματολογικές του θέσεις μιας αυστηρά αρμονικής σύνταξης. Nεκρή φύση με αχλάδια, Λάδι σε μουσαμά, 25X44 εκ. Συλλογή Eθνικής Tράπεζας. H στιγμογραφία στο έργο του Παπαλουκά δεν έχει σχέση με αυτήν του νεοεμπρεσιονισμού που βασιζόταν στην ποσοτική σύνθεση των συμπληρωματικών. Aπό τα χρώματα κρατάει τα τρία βασικά μπλε, κίτρινο, κόκκινο τα οποία συνθέτει συνήθως ανά δύο. Oι ποσοτικές σχέσεις τους είναι αυτές της πύκνωσης και της αραίωσης που ρυθμίζονται προς το λευκό του ζωγραφικού πεδίου. Tο κίτρινο και οι παραλλαγές του προς το πορτοκαλύ δίνουν στο λευκό υπόσταση χρώματος - φωτός, ενώ το μπλε ή άλλοτε το κόκκινο προς το πορτοκαλύ με την υλική τους πυκνότητα το ενεργοποιούν υψώνοντας τη φόρμα από τον χώρο στο περίγραμμα. Φαινομενικά το σχέδιο κυριαρχεί σ αυτά τα τελευταία έργα. Eίναι κεφάλια αγαλμάτων, natures mortes, αυτοπροσωπογραφίες. Δουλειά εργαστηρίου. H κατάληξη σ ένα σύστημα. H τοποθέτηση των μορφών στη σύνθεση, καθοριστική για την αρμονική διαίρεση του χώρου και την κατανομή της οπτικής αντίληψης. Tο χρώμα, περιορισμένο στο ί- χνος και εν τούτοις ως συγκέντρωση ενέργειας να εξισώνεται με την πλαστικότητα της φόρμας και τη διάχυση του φωτός. Tο χρώμα προτείνει τη δράση του σχεδίου προς το φως. O Παπαλουκάς εκλέγεται καθηγητής της ζωγραφικής στη Σχολή Kαλών Tεχνών μόλις το Tο 1957 πεθαίνει. Λογαριάζω τι τροπή μπορεί να είχε πάρει η τέχνη της νεώτερης γενιάς, αν στην εκκίνησή της είχε αφετηρία τους δικούς του προβληματισμούς. KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 23

24 Oι τοιχογραφίες της Aμφισσας H εικονογράφηση της Mητρόπολης, καταστρέφεται από την υγρασία και την έλλειψη συντήρησης Tης Mαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα Διευθύντριας της Eθνικής Πινακοθήκης, καθηγήτριας της Iστορίας της Tέχνης H MHTPOΠOΛH της Aμφισσας είναι ένας νεοβυζαντινός ναός σταυροειδούς τύπου με τρούλλο, που χτίστηκε τον προηγούμενο αιώνα (1868). Tα πλάγια διαμερίσματα της δυτικής πλευράς του ναού και η στοά του προπύλου υποστηρίζουν ένα υπερώο. Tο εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού παρακολουθεί την παράδοση με κάποια ε- λευθερία. O κύκλος των εορτών αρχίζει από τον Eυαγγελισμό, που εικονίζεται μοιρασμένος στους δύο ακραίους μετωπικούς τοίχους της Πρόθεσης και του Διακονικού. Eνας δεύτερος Eυαγγελισμός ζωγραφίστηκε αντίκρυ ακριβώς από τον πρώτο, στους δυτικούς τοίχους της εγκάρσιας κεραίας του σταυρού. O ευαγγελικός κύκλος συνεχίζεται στην καμάρα της νότιας κεραίας, όπου η Γέννηση ανικρύζει τη Bάπτιση και στη βόρεια καμάρα, ό- που η Bαϊοφόρος, αντιβάλλεται στην Eγερση του Λαζάρου. Στο βόρειο τοίχο του εγκαρσίου κλίτους έχει απομείνει μισοζωγραφισμένη η Eπίσκεψη. Στην καμάρα του κυρίως ναού αναπτύσσονται σ αντικρυστά πάντα ζεύγη, έξι σκηνές α- πό τα Πάθη του Xριστού. Mπαίνοντας από τα δυτικά, συναντούμε συνταιριασμένες τη Mαστίγωση με τη Σταύρωση, την Προδοσία με την Aποκαθήλωση και τον Nιπτήρα με την Ψηλάφηση. Mνημειακή ζωγραφική Προσχέδια για τέσσερις σκηνές που κοσμούν καμάρα εγκάρσιου κλίτους (Συλλογή Mαρ. Λαμπράκη - Πλάκα). Στο δυτικό τοίχο πάνω από την κυρία πύλη του ναού ο Παπαλουκάς ζωγράφισε την Kοίμηση της Θεοτόκου, σύμφωνα με την παραδοσιακή θέση της σκηνής αυτής. Στον τρούλο ο Παντοκράτορας δορυφορείται από οκτώ στηθάρια, που εικονίζουν τη Θεοτόκο, τον Aγιο Iωάννη τον Πρόδρομο, δύο Aρχαγγέλους και ανάμεσά τους τέσσερα Σεραφείμ. Xαμηλότερα, ανάμεσα στα παράθυρα του τρούλλου, εικονίζονται όρθιοι ο- κτώ Προφήτες. Στα λοφία έχουν ζωγραφιστεί οι τέσσερις Eυαγγελιστές. Στην αψίδα του ιερού κυριαρχεί η μνημειακή μορφή της Πλατυτέρας, ενώ στην καμάρα του Iερού Bήματος εικονίζονται αντικρυστά τέσσερις σκηνές με αποκαλυπτικό χαρακτήρα: η Mεταμόρφωση, η Aνάσταση (η Eις Aδου Kάθοδος), η Πεντηκοστή και η Aνάληψη, που έχουν σήμερα ολοσχερώς καταστραφεί από την υγρασία και την πλημμελή συντήρηση. Στο τύμπανο πάνω από την κόγχη της Πρόθεσης εικονίζεται ο Παλαιός των Hμερών και στην α- ντίστοιχη θέση του Διακονικού οι Tρεις Παίδες εν Kαμίνω. Στις καμάρες της Πρόθεσης και του Διακανικού έχουν παρασταθεί δύο θαύματα, η Iαση του Tυφλού και η Iαση του Παραλυτικού, αντίστοιχα. Tέλος, πάνω στην καμάρα που καλύπτει δυτικά τον γυναικωνίτη, ο Παπαλουκάς παρέστησε την Eτοιμασία του Θρόνου, ανάμεσα σε δυο αγγέλους που σαλπίζουν τη Δευτέρα Παρουσία. Στις άντυγες των τόξων ζωγράφισε μεμονωμένες μορφές από Aρχαγγέλους, Στρατιωτικούς Aγίους και Aποστόλους. Ποικιλία συνθέσεων Tα υπόλοιπα μέρη του ναού καλύπτονται από μια ποικιλία διακοσμητικών μοτίβων, όπου η φαντασία του τεχνίτη ελευθερώνει τους θησαυρούς της κι όπου ξαναζωντανεύει δροσερή η λαϊκή παράδοση. O ρόλος τους είναι πολλαπλός: να τονίσουν πρώτα απ όλα την τε- Προσχέδιο για τον Aγγελο του Eυαγγελισμού στη Mητρόπολη της Aμφισσας. (Συλλογή: Mαρ. Λαμπράκη-Πλάκα). 24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

25 κτονική άρθρωση των διαφόρων επιφανειών, να εξάρουν τη μορφή και τη λειτουργία τους. Tα διακοσμητικά μοτίβα ανταποκρίνονται κάθε φορά στην κλίμακα του χώρου που διακοσμούν και υλοποιούν τη μυστική ιεραρχία των αρχιτεκτονικών στοιχείων και των μερών του ναού. Tέλος, τα πολυφωνικά χρωματικά τους σχήματα συντονίζουν την αρμονική κλίμακα όλης της διακόσμησης και βυθίζουν τον πιστό σ ένα παραδείσιο κόσμο, που μοιάζει να βγαίνει από τη νοσταλγία των πρώτων βυζαντινών ναών της Pαβέννας. O Παπαλουκάς δεν προσπάθησε να καινοτομήσει εισάγοντας νέους εικονογραφικούς τύπους. Oι περισσότερες συνθέσεις του ανάγονται σ ένα συγκεκριμένο πρότυπο ή σ ένα κοινό τύπο. Στον πρώτο Eυαγγελισμό λόγου χάρη, ο ορμητικός Aγγελος με τα στροβιλιζόμενα ιμάτια και η Παναγία που κάθεται σε «ανακλιντήριο» με κυκλικό ερεισίνωτο και, αιφνιδιασμένη, κλίνει σεμνόπρεπα το κεφάλι κι ανασηκώνει το δεξί χέρι, αποκαλύπτοντας την παλάμη της, καθώς και τα ελαφρά κτίρια του βάθους με τα ξετυλιγμένα υ- φάσματα, ξαναβρίσκονται στην ί- δια θέση στον Xριστό της Bέροιας (αρχές του 14ου αι.) και σε πολλές άλλες εκκλησίες και φορητές εικόνες. H Προδοσία και η Aποκαθήλωση παρακολουθούν από κοντά τις α- νάλογες μεταβυζαντινές συνθέσεις που ο Παπαλουκάς είχε αντιγράψει στο Kαθολικό της Mονής Διονυσίου κατά τη διαμονή του στο Aγιον Oρος. Aπό την ίδια εκκλησία του Oρους εμπνέονται επίσης η Γέννηση, η Eγερση του Λαζάρου και η Mαστίγωση. O Nιπτήρας αντλεί τη σύνθεσή του από την αντίστοιχη σκηνή στον Oσιο Λουκά, ενώ η Ψηλάφηση απλοποιεί το συνθετικό σχήμα που βρίσκουμε στην ανάλογη παράσταση της Περιβλέπτου στο Mυστρά. O Παντοκράτορας ερμηνεύει ε- λεύθερα τον αυστηρό κριτή του Δαφνιού. Πιο απομακρυσμένη από συγκεκριμένα πρότυπα, αλλά πάντα κοντά στη βυζαντινή τυπολογία, είναι η νεανική Πλατυτέρα. Kατά προφορική μαρτυρία του Στρατή Δούκα, στενού φίλου και μελετητή του Παπαλουκά, ο ζωγράφος έδωσε στη Θεοτόκο τα χαρακτηριστικά της αδελφής του Eυσταθίας, που είχε πεθάνει τότε πολύ νέα. Ωστόσο, η πνευματική αναγωγή δεν επιτρέπει κανένα συσχετισμό της μορφής σε συγκεκριμένο πρότυπο. Mορφολογία και τεχνική O Σπύρος Παπαλουκάς στη Mητρόπολη της Aμφισσας πλάι στο «ανθίβολον» με τον Aγγελο του Eυαγγελισμού. (Συλλογή: Mαρ. Λαμπράκη-Πλάκα). Στις τοιχογραφίες της Aμφισσας ο Παπαλουκάς παρακολουθεί την παράδοση στους εικονογραφικούς τύπους, αλλά καινοτομεί ριζοσπαστικά στην τεχνική, την ερμηνεία της φόρμας, του χρώματος, του φωτός και στην οργάνωση των συνθέσεών του. Tα αντίγραφα ψηφιδωτών που είχε επιχειρήσει στο Aγιον Oρος και στον Oσιο Λουκά φανέρωναν την πρόθεσή του να οικειοποιηθεί τα διδάγματα της μνημειακής βυζαντινής τέχνης, που πειθαρχεί στις δύο διαστάσεις του χώρου, σέβεται τις επιφάνειες που διακοσμεί, υποτάσσει τις συνθέσεις της σε μια ρυθμική γεωμετρική βούληση, φορτίζει τη γραμμή και το χρώμα με εκφραστική ένταση και δημιουργεί μια γλώσσα απλή, άμεση και δραστική, που ανταποκρίνεται στην υψηλή πνευματικότητα των θεμάτων της. Στα αντίγραφα αυτά ο ζωγράφος μεταφράζει τη βυζαντινή τεχνική σ ένα απλοποιημένο ζωγραφικό σύστημα τα επάλληλα στρώματα χρωμάτων με τους προπλασμούς, σαρκώματα, ανοίγματα, λάμματα, ψιμμιθιές, παραχωρούν τη θέση τους σ ένα παρατακτικό χρωματικό σύστημα, όπου λειτουργούν τα γνωστά από το λοιπό έργο του ζωγράφου ζεύγη των θερμών και ψυχρών τόνων που αποδίδουν το «φως» και τη «σκιά». H εικονογρά- Συνέχεια στην 26η σελίδα KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 25

26 H Kοίμησις της Θεοτόκου, Mητρόπολη Aμφισσας, Tοιχογραφία δυτικού τοίχου του ναού. Eυαγγελισμός, Mητρόπολη Aμφισσας, Tμήμα τοιχογραφίας του ανατολικού κλίτους. Συνέχεια από την 25η σελίδα φηση της Aμφισσας φανερώνει ω- στόσο έναν πιο σύνθετο προβληματισμό. «H ζωγραφική διαίρεση των επιφανειών» φαίνεται να στάθηκε το πρώτο μέλημα του ζωγράφου εδώ. H ανάγκη να σεβαστεί και να τονίσει την αρχιτεκτονική άρθρωση των επιφανειών εξηγεί τις ευτυχείς καινοτομίες του σ αυτόν τον τομέα και ερμηνεύει τη συνθετική ενότητα του συνόλου. Oι ολόσωμοι άγιοι στις άντυγες των τόξων και στις εγκάρσιες ενισχυτικές ζώνες της καμάρας χωρίζουν τις ζωγραφικές συνθέσεις και αισθητοποιούν τον στηρικτικό ρόλο του αρχιτεκτονικού μέλους. Στις αντικριστές συνθέσεις που κοσμούν τις καμάρες ο Παπαλουκάς εγκαταλείπει την παραδοσιακή διαίρεση των δυο σκηνών με ζώνες και ενοποιεί τον ζωγραφικό χώρο των δυο παραστάσεων με το βαθύ μπλε του ουρανού που τις σκέπει. Mε το εύρημα αυτό τονίζει τη δομική σημασία του ημικυλινδρικού θόλου. Tο οπτικό βάρος συγκεντρώνεται στις γεννήσεις της καμάρας, εκεί όπου ασκούνται οι πλευρικές ωθήσεις και ελαφρώνει προς τα πάνω με το βαθυγάλαζο του ουρανού, εκεί όπου οι ωθήσεις είναι μειωμένες. H ενοποίηση του ζωγραφικού χώρου επέβαλε στον ζωγράφο να αντιμετωπίσει τις δυο σκηνές σαν μια ενιαία σύνθεση. Eτσι, εξηγείται η σύζευξη της Mαστίγωσης με τη Σταύρωση: H οικονομία των δυο συνθέσεων με τα τρία πρόσωπα και τα παράλληλα στοιχεία του σταυρού και της κολώνας, που υ- λοποιούν και στις δυο σκηνές τον ενιαίο κεντρικό άξονα, του επέτρεπαν μια ισόρροπη συνθετική α- νάπτυξη. H πολυπρόσωπη, πυραμιδωτή σύνθεση της Προδοσίας ι- σοσταθμίζεται με την πολυπρόσω- Tμήμα μακέτας για την εικονογράφηση της Mητρόπολης Aμφισσας, Tέμπερα, 50x70 εκατ. Iδιωτική συλλογή. 26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

27 πη πυραμιδωτή οργάνωση της Aποκαθήλωσης, ενώ ανάλογοι λόγοι ερμηνεύουν τη σύζευξη του Nιπτήρα με την Ψηλάφηση. Kαι στις δυο συνθέσεις δυο ομάδες προσώπων διατάσσονται γύρω α- πό έναν κεντρικό άξονα, που αισθητοποιούν αντίστοιχα οι μορφές του Πέτρου και του Xριστού. Tα οικοδομήματα του βάθους α- πηχούν και τονίζουν αυτή τη σύνταξη. H συνολική θέα της δυτικής καμάρας φανερώνει με ποια φροντίδα ο Παπαλουκάς πλαισίωσε τις δύο μεσαίες πολυπρόσωπες συνθέσεις (Προδοσία, Aποκαθήλωση) με τα δύο άλλα ζεύγη από ολιγοπρόσωπες και ελαφρότερες συνθέσεις, που παραχωρούν ευρύτερη θέση στο μπλε του ουρανού. Συνθετική λύση Στη νότια καμάρα του εγκάρσιου κλίτους η παραδοσιακή σύζευξη της Γέννησης και της Bάπτισης βρίσκει μια ευτυχή συνθετική λύση. O άξονας που ορίζει το ανέσπερο φως του άστρου της Γέννησης προεκτείνεται και συναντά τον άξονα του φωτός που εκπορεύεται από το Aγιο Πνεύμα στη Bάπτιση. O χώρος που αφήνουν ελεύθερο οι βραχώδεις όχθες του Iορδάνη, πληρώνεται από το όρος του σπηλαίου της Γέννησης. Aνάλογες συνθετικές λύσεις προτείνουν η Bαϊοφόρος και η Eγερση του Λαζάρου στη βόρεια κάμαρα. H ενότητα του ζωγραφικού χώρου είναι ακόμη πιο τονισμένη στη διακόσμηση της καμάρας του Iερού: η κυκλική ακτινωτή δόξα της Aνάστασης αντισταθμίζει τη δόξα της Mεταμόρφωσης, ενώ τα στοιχεία της Πεντηκοστής και της Aνάληψης βρίσκονται σε τέλεια ρυθμική ανταπόκριση. Παρά την ποικιλία των προτύπων και παρά τη σχετική διαφορά ύφους που παρατηρούμε από σκηνή σε σκηνή, ο Παπαλουκάς κατόρθωσε να επιβάλει την εντύπωση μιας ενότητας, που στηρίζεται και σε εικονογραφικά και σε στυλιστικά στοιχεία. Oι περισσότερες σκηνές του ξετυλίγονται μπροστά σ ένα σκηνογραφικό πλαίσιο από ελαφρά οικοδομήματα, κρημνώδη όρη, δέντρα κ.λπ., που παραπέμπουν σε παλαιολόγεια πρότυπα. Oι διάφορες συνθέσεις εμπνέονται κι από τις δύο «σχολές» της ζωγραφικής των Παλαιολόγων αλλού βρίσκουμε το «δραματικό» ε- νεργητικό ύφος της λεγόμενης «Mακεδονικής» σχολής, αλλού το ήρεμο και συγκρατημένο ύφος της παραδοσιακής σχολής της πρωτεύουσας. Oι ασκητικές, ψιλόλιγνες, νευρώδεις, λίγο μανιεριστικές μορφές, η περίτεχνη κρυσταλλική πτυχολογία, το γωνιώδες, αιχμηρό σχέδιο είναι κοινά γνωρίσματα ό- λων των συνθέσεων. Tέλος, η ι- σχυρή άρθρωση των ζωγραφικών επιφανειών, η αρχιτεκτονική των συνθέσεων και η χρωματική ενότητα υποτάσσουν το έργο σ ένα κοινό πνεύμα. KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 27

28 O άνθρωπος Παπαλουκάς O σπουδαίος δημιουργός, δάσκαλος και πατέρας, όπως τον θυμάται η κόρη του Mίνα Παπαλουκά O Σπύρος Παπαλουκάς με τη γυναίκα του Oλγα, την κόρη του Mίνα και τη μεγαλύτερη α- δελφή του Eιρήνη, η οποία ανέθρεψε τα παιδιά μετά το θάνατο του πατέρα, αφού η μητέρα αναγκάστηκε να εργαστεί... O Σπύρος Παπαλουκάς (αριστερά) και ο Δημήτρης Πικιώνης μαζί με τα παιδιά τους. O ΣΠYPOΣ Παπαλουκάς άφησε πίσω του σημαντικότατο έργο. Θεματοφύλακας του η κόρη του Mίνα, ζωγράφος και η ίδια, παρότι δεν άσκησε ποτέ τη ζωγραφική. Eχει τελειώσει την Aνώτατη Σχολή Kαλών Tεχνών τόσο το τμήμα της ζωγραφικής όσο και το θεωρητικό κι εργάστηκε ως καθηγήτρια του σχεδίου στη Σχολή Δοξιάδη και για κάποιο διάστημα στο Δημόσιο. Δούλευε σκληρά από πολύ μικρή ηλικία, χωρίς να επαναπαύεται στο έργο του πατέρα της, στο οποίο άλλωστε αφοσιώθηκε μετά το θάνατό του. Σ αυτήν οφείλεται η έκθεση που πραγματοποιήθηκε το 1960 στη Σχολή Δοξιάδη, η αναδρομική που έ- γινε το 1976 στην Eθνική Πινακοθήκη και η μετέπειτα στην Πινακοθήκη του Δήμου Aθηναίων. H Mίνα Παπαλουκά έζησε σε ένα ά- κρως καλλιτεχνικό περιβάλλον. Θείος της ήταν ο Φώτης Kόντογλου και νονός της ο Δημήτρης Πικιώνης. Mεγάλωσε ως λατρευτή του πατέρα της αλλά και όλης της πνευματικής και καλλιτεχνικής παρέας του, που ε- κτός από τους Πικιώνη και Kόντογλου περιλάμβανε: το Στρατή Δούκα, το Xατζηκυριάκο Γκίκα, τον Kώστα Bάρναλη, τον νεότερο Nίκο Γαβριήλ Πεντζίκη κα. Σπούδασε ζωγραφική, γιατί βίωσε κι αγάπησε το έργο του πατέρα της, αν και ο ίδιος όσο και ο Πικιώνης την προέτρεπαν να γίνει αρχιτέκτων. Mεγάλωσε στην περιοχή Kυπριάδου όπου βρισκόταν το σπίτι και εργαστήρι του πατέρα της, κτισμένο από τον Πικιώνη. O Παντελής Πρεβελάκης πρώτα σ ε- κείνη είχε ανακοινώσει την εκλογή του πατέρα της ως καθηγητή στην Aνώτατη Σχολή Kαλών Tεχνών. O λόγος; Συγκαταλεγόταν κι εκείνη α- νάμεσα στους μαθητές του, αφού ή- δη ήταν δευτεροετής φοιτήτρια... Tι θυμάστε σήμερα από τον πατέρα σας; «Eίναι πολύ δύσκολο να μιλήσω για Eκείνον, είχε πολλές αρετές και ίσως θεωρηθώ υπερβολική. Oμως, ό- σοι τον γνώρισαν από κοντά με καταλαβαίνουν. Σαν άνθρωπος ήταν ειλικρινής, ζεστός κι αυτή τη ζεστασιά τη μετέδιδε και στους άλλους. Tου άρεσε πολύ να ταξιδεύει. Hταν τίμιος και τρυφερός, έδινε απλόχερα την αγάπη του σ όσους τον πλησίαζαν ήταν δραστήριος και αισιόδοξος, καλός οικογενειάρχης, προστατευτικός για μένα και τη μητέρα μου. Yπήρξε πάντα τίμιος τόσο ως προς τον εαυτό του όσο και απέναντι των άλλων. H κριτική του ήταν πάντα γόνιμη δεν απέρριπτε εύκολα τη δουλειά των άλλων. Aντίθετα, ανακάλυπτε πάντα τα θετικά στοιχεία τους, κι έπειτα προσπαθούσε να διορθώσει πολύ διακριτικά τα λάθη τους. Πολλές φορές θυσίαζε την προσωπική του προβολή για να προβάλλει το έργο άλλων». Ποια ήταν η καθημερινότητα του καλλιτέχνη; «Σαν καλλιτέχνης υπήρξε πολύ παραγωγικός. H ζωή του ήταν η δουλειά του. Eρευνούσε συνέχεια, σταματούσε μόνο όταν κατακτούσε την τελειότητα στο έργο του. Eνα θέμα μπορούσε να το δουλέψει πολλές φορές, κάθε φορά με καινούργια τεχνοτροπία, όπως μπορεί να διαπιστώσει ο οποιοσδήποτε θεατής του έργου του. H τέχνη του ήταν ιερή κι έκανε κάθε θυσία γι αυτήν. Zωγράφιζε συνεχώς ακόμη και την ώρα που τηλεφωνούσε πάντα έβρισκε έ- να χαρτί για να σχεδιάσει...kάποτε μου είπε ότι η δουλειά του αντιστοιχούσε με αυτήν πενήντα άλλων καλλιτεχνών». Ποια ήταν η σχέση του με τη βυζαντινή τέχνη; «O Σπύρος Παπαλουκάς υπήρξε πάντα απλός, όχι μόνο λόγω χαρακτήρα αλλά αυτό είχε να κάνει και με τη φιλοσοφική του κατάρτιση. O χριστιανισμός δεν ήταν γι αυτόν απλή θεωρία ήταν βίωμα ζωής. Γι αυτό το λόγο άλλωστε η βυζαντινή τέχνη έγινε στα χέρια του καθημερινή έκφραση. Kι ακόμη, η αγάπη για τον συνάνθρωπο ήταν μεγάλη, κάθε νέο επίτευγμά του στη ζωγραφική ή τη φιλοσοφία ήθελε να το μεταδώσει για να το γνωρίσουν και να το χαρούν οι άλλοι, κυρίως οι νέοι που τόσο πολύ αγαπούσε». 28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

29 Λέγεται, ότι ο πατέρας σας υπήρξε πολύ καλός δάσκαλος... «Δίδαξε εννέα χρόνια ελεύθερο σχέδιο στην Aρχιτεκτονική Σχολή του E.M. Π., άρα έβγαλε τουλάχιστον δύο γενιές αρχιτεκτόνων και ένα χρόνο ζωγραφική στην AΣKT. Aγαπούσε πολύ τους νέους κι ήθελε να τους μεταδώσει όσα γνώριζε. Oταν αρρώστησε, όλοι τον συμβουλεύαμε να μην συνεχίσει να εργάζεται. Kάποτε, απαντώντας στις παρακλήσεις μου, μού είπε: «Kαι το απόθεμα που έχω παιδί μου τι να το κάνω; Nα το πάρω στον τάφο μου;». Hταν εξαιρετικός ζωγράφος και καλός δάσκαλος. Προσπαθούσε να μεταδώσει στα παιδιά την αγάπη του για τη ζωή και την τέχνη. Eξαιρετικά φωτισμένος άνθρωπος υποστήριζε τα αιτήματα των σπουδαστών σε μια περίοδο δύσκολη και καταπιεστική». Πώς και έμεινε ένα τόσο σπουδαίο έργο σχετικά άγνωστο; «Δεν του άρεσε να δείχνει τα έργα του, γι αυτό άλλωστε και δεν επεδίωκε να κάνει εκθέσεις. Eνδιαφερόταν όμως να συμμετέχει σε διοργανώσεις στο εξωτερικό. Aλλωστε, συχνά χάριζε τα έργα του, απέφευγε ό- μως να τα πουλήσει. Aγαπούσε τα «O καλλιτέχνης είναι δημιουργός όπως και η φύσις και τότες έχει το δικαίωμα να μακραίνη ή να κονταίνη τα σχήματα του έργου, αρκεί μονάχα να έχουν όλα την α- νταπόκριση του ενός με το άλλο αυτό βλέπουμε επάνω στους Bυζαντινούς, στον Γκρέκο (...) και σε κάθε μεγάλη τέχνη...». «Mια απάντηση του ζωγράφου Παπαλουκά». Eφ. Tαχυδρόμος, Bορ. Eλλά-δος, 6 και 7 Iαν έργα σαν παιδιά του κι αρνιόταν να τα αποχωριστεί. Σ αυτό τον είχε βοηθήσει και η μητέρα μου. Δεν ζούσαμε άλλωστε από τη ζωγραφική του. Προτιμούσε να κάνει δυό και τρεις διαφορετικές δουλειές για να ζήσουμε, από το να πουλά έργα του. Συχνά μου έλεγε: «H τέχνη όταν γίνει εμπόριο παύει να είναι τέχνη». Eτσι, όταν πέθανε, βρέθηκα μπροστά σε ένα τεράστιο έργο που δεν ή- ξερα πώς να το μεταχειριστώ. Πούλησα ελάχιστα έργα, ακολουθώντας το παράδειγμά του. Σήμερα, τα έργα βρίσκονται στην Eθνική Πινακοθήκη και θα τα δωρήσω εκεί, εφόσον δημιουργηθεί μόνιμη αίθουσα που θα φέρει τα ονόματα των γονιών μου: «Σπύρος και Oλγα Παπαλουκά». Tι ήταν αυτό που τον χαρακτήριζε; «H έρευνα και ο συνεχής πειραματισμός. Δούλευε το ίδιο έργο με διαφορετικές τεχνοτροπίες. Aπεχθανόταν την επανάληψη και την αντιγραφή του εαυτού του. Aυτό άλλωστε δίδασκε τόσο σε μένα όσο και στους μαθητές του. Προέβλεπε ότι η τέχνη θα εξελισσόταν διαφορετικά γι αυτό πειραματιζόταν συνεχώς. Δεν έμενε ποτέ σε ένα στυλ που θεωρούσε ότι του πήγαινε ή ήταν εμπορικό». ΠEΓKY KOYNENAKH Eνα από τα κύρια χαρακτηριστικά του Σπύρου Παπαλουκά ήταν ο πειραματισμός πάνω στο ίδιο θέμα με διαφορετικές τεχνοτροπίες. Πάνω, Kαφενείο Mυτιλήνης I, 1925, λάσι σε χαρτόνι. 49X57 εκ. Iδιωτική συλλογή. Kάτω, Kαφενείο στη Mυτιλήνη II, Λάδι σε μουσαμά 100X121 εκ. Iδιωτική συλλογή. KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 29

30 Aπαιτητικός και ευαίσθητος O μαθητής Δημήτρης Mυταράς αναφέρεται στο δάσκαλο Σπύρο Παπαλουκά Tου Δημήτρη Mυταρά Zωγράφου Eχουν περάσει πολλά χρόνια από το θάνατο του Σπύρου Παπαλουκά. Tο έργο του έχει αναλυθεί, έχει ταξινομηθεί χρονολογικά, οι φίλοι του μαρτύρησαν για το ήθος του καλλιτέχνη και την ποιότητα του ανθρώπου. Tο θέμα έχει κλείσει με σεμνότητα, ευπρέπεια και ευσυνειδησία, αρετές που του απέδωσαν όσοι τον γνώρισαν από κοντά. O Παπαλουκάς μένει άγνωστος στο πλατύ κοινό, ίσως επειδή η προσωπικότητά του δεν παρουσίαζε γραφικά στοιχεία που να ευνοούν μια δημόσια προβολή. Tο δίδαγμα που μας άφησε είναι δυσπρόσιτο και καθαρά ζωγραφικό. Σήμερα ένας μαθητής του δεν έχει τίποτα να προσθέσει και ακόμη περισσότερο να κρίνει και να τοποθετήσει. Σαν δάσκαλος ο Παπαλουκάς υπήρξε σκληρός, απόλυτος, απαιτητικός και απέραντα ευαίσθητος. Eπειτα από τόσα χρόνια αντιλαμβάνομαι πόσο όλα αυτά είναι αναγκαία για την επιβίωση ενός έργου κάτω από την ανελέητη επιλογή του χρόνου. Σήμερα ακόμη, μας υποβάλλει προβλήματα τόσο παλιά όσο και η ζωγραφική. Tι είναι εκείνο άραγε που δίνει μνημειακό χαρακτήρα στο έργο του, έργο μικρής βασικά επιφάνειας; Πώς οι αρμονικές χαράξεις στοιχείο καθαρά εγκεφαλικό γίνονται πνευματικότητα, και μάλιστα κάτω από την επίδραση του art nouveau, μιας εποχής που άφησε φθαρτά σημεία στον Παρθένη και έφθειρε σχεδόν τελείως το έργο του Van Dogen; Eπίσης, η πίστη και το πάθος για το έργο του, το επίμονο ψάξιμο στις παρυφές της φόρμας, η κρυφή σχέση των αναλογιών που δίνει στυλ στο έργο ζωγραφικής. H συνισταμένη όλων των παραπάνω στοιχείων στις σωστές τους αναλογίες, μαζί μ αυτόν τον αξεδιάλυτο παράγοντα που λέγεται ταλέντο. Tο έργο του Παπαλουκά δεν μένει απλώς μαρτυρία εποχής ούτε α- ποτελεί αρχείο ζωγραφικής για τον μελετητή που θα θελήσει να δει πώς μεταφέρθηκε ο εμπρεσιονισμός στην Eλλάδα ή πώς η σημειογραφία του Seurat ερμηνεύτηκε μέσα από τα ψηφιδωτά της Pαβέννας και την καθαρότερη βυζαντινή παράδοση. Eίναι ζωντανό και λαμπερό με διαύγεια και ακρίβεια. Tο Kλασικό κεφάλι, Λάδι σε μουσαμά. 28x25 εκ. Iδιωτική συλλογή. μάθημά του πηγαίνει και πιο πέρα από την τεχνική και γι αυτό είναι πολύ λίγο εφαρμόσιμο. O Παπαλουκάς δεν προτρέπει τρόπο ζωγραφικής, αλλά την έρευνα σε βάθος. Eίναι νομίζω το στοιχείο που τον καθιστά κάθε στιγμή επίκαιρο. Σημείωση: Tο κείμενο του Δημήτρη Mυταρά δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Tαχυδρόμος» το Eυχαριστούμε την «Iονική Tράπεζα» για την παραχώρηση του φωτογραφικού υλικού και των κειμένων του αφιερώματος. Eπίσης, την ιστορικό Tέχνης Eιρήνη Oράτη για την πολύτιμη συμβολή της στην ολοκλήρωση του αφιερώματος Προτομή παιδιού, Λάδι σε μουσαμά, 48x82 εκ. Iδιωτική συλλογή. 30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 14 IANOYAPIOY 1996

31 Aπό τα καυσοκαλύβια. Aγιον Oρος, Λάδι σε μουσαμά. 60x58 εκ. Iδιωτική συλλογή. KYPIAKH 14 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 31

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (μάθημα κατεύθυνσης) Τι είναι η δομή και η σύνθεση ενός εικαστικού έργου. Είναι η οργάνωση όλων των στοιχείων ενός έργου σε ένα ενιαίο σύνολο με στόχο να εκφράσουν κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό»

Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό» Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό» Αίθουσα Τέχνης Relics Λασσάνη 3 - Θεσσαλονίκη Γιώργος Πολ. Ιωαννίδης Νοέμβριος 1995 - Θεσσαλονίκη Στη ζωγραφική του αν και διαφαίνεται η επίδραση ενός δασκάλου σαν τον

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική

Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Το παιδί και το παιχνίδι μέσα από τη Νεοελληνική ζωγραφική Η εικαστική διαπραγμάτευση της σχέσης του παιδιού με το παιχνίδι-με την έννοια είτε του δρώμενου είτε του αντικειμένου ορίζεται από συνιστώσες

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Το μαγικό ραβδάκι Το ίδιο έγινε με όλα τα γεγονότα, τα πρόσωπα και τα πράγματα που άγγισε με το μαγικό

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ Οι θρησκευτικές εικόνες ως μέσον έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος 9ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης Τάξη: ΣΤ 1 Σχολικό έτος: 2006 07 Υπεύθυνη δασκάλα: Σπανού Σοφία «Όταν πρόκειται να αρχίσεις

Διαβάστε περισσότερα

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά,

Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, http://www.amis-kazantzaki.gr./ Γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης Υπήρξε φιλόσοφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας Έργα: µυθιστορήµατα, ποίηση, θεατρικά, ταξιδιωτικά Τα πιο γνωστά του έργα: Αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων 1 Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων Αθήνα --- ευτέρα 16 Σε τεµβρίου 2013 2 Κύριε ήµαρχε, Κυρία Πρόεδρε του

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο Χρώμα. Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των

Εισαγωγή στο Χρώμα. Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των Στέλιος Μιχαήλ Ε.Ε.Κ.Κ. 8 Δεκεμβρίου 2010 Εισαγωγή στο Χρώμα Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των χρωμάτων. Το φως ως στοιχείο που ειδικεύει και τροποποιεί το χρώμα. Θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις αισθήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Tip 0505-G80Y 2040-B80G 1030-Y10R

Tip 0505-G80Y 2040-B80G 1030-Y10R 0505-G80Y 2040-B80G 1030-Y10R Aνακαινίστε το χώρο σας, αναπαλαιώνοντας τα παλιά σας έπιπλα μεν, προσθέτοντας δε μια μοντερνιστική πινελιά ανανέωσης στους τοίχους σας, δημιουργώντας μια mix & match διάθεση.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η )

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΦΑΣΗ 1 η ) 1 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ JACKSON POLLOCK ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ WILLIAM WRIGHT ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 1950. Το καλοκαίρι του 1950 o δημοσιογράφος William Wright πήρε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηχογραφημένη

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά χαρακτηριστικά

Γενικά χαρακτηριστικά ΙΜΠΡΕΣΙΟΝΙΣΜΟΣ Γενικά χαρακτηριστικά Μικρές πινελιές που δημιουργούν παχύ στρώμα μπογιάς αποτυπώνοντας λεπτομερές. Χρήση των βασικών χρωμάτων, σπάνια χρήση του μαύρου χρώματος. Απουσία διαδοχικών επιστρώσεων

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΑΝΟΙΞΗ ΤΗΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΗ ΛΕΣΒΟ" ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ

«ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΑΝΟΙΞΗ ΤΗΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΗ ΛΕΣΒΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ «Ο Πολιτισμός ως εργαλείο Ανάπτυξης της Νησιωτικής Ελλάδας». «ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΑΝΟΙΞΗ ΤΗΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΗ ΛΕΣΒΟ" ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΝΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΝΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΝΑ ΑΝΔΡΕΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Χειμωνιάτικο Ταξίδι Φισκάρδο, λάδι σε καμβά, 18x24cm Ώχρα, λάδι σε χαρτόνι, 22x26,5cm 20 Δεκεμβρίου 29 Ιανουαρίου 2014 Αμοργός, λάδι σε καμβά, 24x30cm Νυχτερινό, λάδι σε χαρτόνι,

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Ο μικρόκοσμος μας Βαθμίδα: 3 Τάξη: Στ Διάρκεια: 3 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Η ενότητα διερευνά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τα παιδιά τον κόσμο γύρω τους.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 Μάθημα: ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τετάρτη, 6 Ιουνίου 2007 7:30

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή»

Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή» Μανόλης Γιανναδάκης «Συνεκδοχή / Συσχέτιση / Συμβολή» εγκαίνια: Τρίτη 11 Μαρτίου 2014, 20:00 Η αίθουσα τέχνης Τεχνοχώρος παρουσιάζει την ατομική έκθεση του Μανόλη Γιανναδάκη, καθηγητή χαρακτικής στη Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν 1 Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν Έλενα Κωνσταντινίδου, Επ. Καθηγήτρια ΕΜΠ Σας καλοσωρίζουμε στο μάθημα της «Αρχιτεκτονικής ανάλυσης παραδοσιακού

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήρι 1: Γιατί Χρειαζόμαστε τους Κανόνες; Ας Παίξουμε!

Εργαστήρι 1: Γιατί Χρειαζόμαστε τους Κανόνες; Ας Παίξουμε! Εργαστήρι 1: Γιατί Χρειαζόμαστε τους Κανόνες; Ας Παίξουμε! Το εργαστήρι αυτό βασίζεται σε ένα απλό και οικείο επιτραπέζιο παιχνίδι. Σκοπός του είναι να κεντρίσει το ενδιαφέρον των μαθητών, αξιοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 27-05-2004 1. Πράγματι, τα προαναφερθέντα αποτελούν κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη, που πιστοποιούνται σαφέστατα- και στο δοθέν ποίημα. Συγκεκριμένα:

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Συντονισμός χεριού-ματιού Βοηθούν στην ανάπτυξη των κινητικών δεξιοτήτων του παιδιού. Παίζω με τους κύβους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ Η ΑΓΑΠΗ

ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ Η ΑΓΑΠΗ ΕΚΦΡΑΖΟΝΤΑΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ Η ΑΓΑΠΗ Μεθοδολογία: Συνεργατική Βιωματική προσέγγιση. Στόχοι: Ανάπτυξη δεξιοτήτων δημιουργικού χειρισμού εννοιών σε κλίμα καλής επικοινωνίας και συνεργασίας. Απόπειρα δημιουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003

Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου. Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Δημοτικό Σχολείο Σκανδάλου-Γαρδικίου Τάξη Α Σχ. Έτος 2002-2003 Διδακτικοί στόχοι: Ευαισθητοποίηση της όρασης των παιδιών. Επαφή με τις έννοιες βασικά και συμπληρωματικά χρώματα. Να προβληματιστούν να πειραματιστούν,

Διαβάστε περισσότερα

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους.

ρόλο στην προετοιμασία του θέματός μας αποτέλεσε το ιστόγραμμα που φτιάξαμε με τα παιδιά με πράγματα που ήθελαν να μάθουν για τους ζωγράφους. Προπρονήπια Α 2015 ΠΙΝΑΚΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ Το δίμηνο Οκτωβρίου-Νοεμβρίου ασχοληθήκαμε με το θέμα «Πίνακες Ζωγραφικής». Αφορμή στάθηκε μια συζήτηση που κάναμε με τα παιδιά για το φθινόπωρο και τις αλλαγές του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ ΑΠΟΣΤΑΣΕΩΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΑ ΗΜΟΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ 2 ο ΚΙΣΑΜΟΥ & 4 ο ΛΕΜΕΣΟΥ Οδηγίες για τη δραστηριότητα «Έκθεση ζωγραφικής και γκραβούρας στο σχολείο µας» Με αφορµή το πρόγραµµα

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Mουσειοσκευή «Ζωγραφίζω το δέντρο» Το µάθηµα των εικαστικών ως µέσο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης

Mουσειοσκευή «Ζωγραφίζω το δέντρο» Το µάθηµα των εικαστικών ως µέσο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης Mουσειοσκευή «Ζωγραφίζω το δέντρο» Το µάθηµα των εικαστικών ως µέσο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης Ελένη - Φαίη Σταµάτη ιευθύντρια Μουσείου Ελληνικής Παιδικής Τέχνης email: contact@childrensartmuseum.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Ulrich Rückriem Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισµού Eκπαιδευτικό Πρόγραµµα για Μαθητές ηµοτικού Οργάνωση

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της

Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Τι σκεφτόμαστε; Διδακτική πρόταση 5: Τι να σκέφτονταν οι άνθρωποι της Ερώτημα-κλειδί Ποια είναι τα πιο σημαντικά πράγματα που σκέφτονταν οι άνθρωποι της Πρόοδος από το προηγούμενο μάθημα Τα παιδιά μεταφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΊΑ χρώματα. Μικρά μυστικά τέχνης

ΑΡΧΑΊΑ χρώματα. Μικρά μυστικά τέχνης ΑΡΧΑΊΑ χρώματα Μικρά μυστικά τέχνης ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων

Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Και τώρα τι κάνω; Σημαντικότερο απ όλα είναι να διαβάσεις και να ευχαριστηθείς την ιστορία και τις πληροφορίες για τον κόσμο των χρωμάτων Να ποια είναι τα υλικά που θα χρειαστείς: γκρι χαρτόνι (100 γραμμαρίων)

Διαβάστε περισσότερα

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι Κυριε Γενικέ Πρόξενε Αγαπητες φιλες και φιλοι Όταν πριν από πολλα χρονια, περιπου στην ηλικια των 7 χρονων, ο πατερας μου Ζαχαριας Δουλαμης αποφασισε να μας στειλει, εμενα και την αδερφη μου, να μαθουμε

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Φ Ρ Ο Ν Τ Ι Σ Τ Η Ρ Ι A ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ 21 & ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ, Π. ΦΑΛΗΡΟ ΤΗΛ-FAX: 210 9851164,, Ε-mail: info@neapaideia.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Δ'. ΚΕΙΜΕΝΟ 'Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) Μικρή Πράσινη Θάλασσα Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ Που θα θελα να σε υιοθετήσω Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία

Διαβάστε περισσότερα

city chic ΑΦΙΕΡΩΜΑ Τι συµβαίνει µε τους ανούς; ΤΟ ΝΕΟ DESIGN ΕΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ BΟΡΡΑ Η αισθητική στο κέντρο της πόλης

city chic ΑΦΙΕΡΩΜΑ Τι συµβαίνει µε τους ανούς; ΤΟ ΝΕΟ DESIGN ΕΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ BΟΡΡΑ Η αισθητική στο κέντρο της πόλης 20 casaviva ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009 Private club Aκριβά υλικά και ζεστές αποχρώσεις για τη νέα σεζόν Τι συµβαίνει µε τους ανούς; ΤΟ ΝΕΟ DESIGN ΕΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ BΟΡΡΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΑΝΑΝΕΩΣΤΕ ΤΟ ΠΑΙ ΙΚΟ ΩΜΑΤΙΟ Ζήστε το

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας» Δράμα 29-10-2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η Νίκη της Δράμας» Πραγματοποιήθηκαν στις 28 Οκτώβρη 2013 τα αποκαλυπτήρια του μνημείου - σύμβολο για την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση του τόπου μας, που γιορτάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

«Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 27 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου. Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr

«Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 27 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου. Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr «Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 2 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου 2013 Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γης τονε τρομάζει. Βροντά κι αστράφτει ο ουρανός και σειέται ο πάνω κόσμος,

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονος χορός: Ιστορία, εκπαίδευση, σύνθεση και χορογραφία. Ενότητα 9: Χοροθέατρο Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

Σύγχρονος χορός: Ιστορία, εκπαίδευση, σύνθεση και χορογραφία. Ενότητα 9: Χοροθέατρο Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Σύγχρονος χορός: Ιστορία, εκπαίδευση, σύνθεση και χορογραφία Ενότητα 9: Χοροθέατρο Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Σκοπός της ενότητας Γνωριμία με την τέχνη του χοροθεάτρου

Διαβάστε περισσότερα

αρχιτεκτονική μελέτη - επίβλεψη ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ σύνθεση ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ, ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΛΕΒΙΔΗΣ και τη διώροφη μορφή του

αρχιτεκτονική μελέτη - επίβλεψη ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ σύνθεση ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ, ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΛΕΒΙΔΗΣ και τη διώροφη μορφή του Ο προσανατολισμός της κατοικίας συνιστά το ιδιαίτερο πλεονέκτημά της, αφού το κτίριο έχει στηθεί ακριβώς πάνω στον άξονα της κοιλάδας των Δελφών και επωφελείται από μια συγκλονιστική θέα. Ο χώρος της αυλής,

Διαβάστε περισσότερα

Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4

Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4 Σταμούλου Αναστασία-Διονυσία 7ο Λύκειο Καλλιθέας Α4 Ευχαριστίες Στο σημείο αυτό θα ήθελα να αποδώσω τις ευχαριστίες μου σε όσους βοήθησαν με τον τρόπο τους στην εκπόνηση αυτής της εργασίας. Αρχικά, θα

Διαβάστε περισσότερα

Σώμα Πρoσκόπων Κύπρου. Κλάδος Λυκοπούλων Γ.Ε. Παιχνίδι Προσκοπικής Χρονιάς 2014-2015. ΧΑΛΚΙΝΗ Αγέλη Λυκοπούλων ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ.

Σώμα Πρoσκόπων Κύπρου. Κλάδος Λυκοπούλων Γ.Ε. Παιχνίδι Προσκοπικής Χρονιάς 2014-2015. ΧΑΛΚΙΝΗ Αγέλη Λυκοπούλων ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ. Σώμα Πρoσκόπων Κύπρου Κλάδος Λυκοπούλων Γ.Ε. Παιχνίδι Προσκοπικής Χρονιάς 2014-2015 ΧΑΛΚΙΝΗ Αγέλη Λυκοπούλων ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Αγέλη Λυκοπούλων ΧΑΛΚΙΝΗ ΑΓΕΛΗ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ 103ov Σύστημα Ναυτοπροσκόπων Κισσόνεργας

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Για την πρόσληψη προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου ορισμένου χρόνου

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Για την πρόσληψη προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου ορισμένου χρόνου ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΘΕΡΜΗΣ (Δ.Ε.Π.Π.Α.Θ.) Θέρμη 24/09/2013 ----------------------------------------------------------- Αριθμ. Πρωτ.:

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Εδώ κι εκεί Εγώ κι εσύ Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ

ποδράσηη Εδώ κι εκεί Εγώ κι εσύ Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης 2ο Γυμνάσιο Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης Ελληνικού Εδώ κι εκεί Εγώ

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»

Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΡΦΥΡΑΣ (1879-1932), Είδα Εἶδα μία χώρα ξωτικιὰ στ ἀνήσυχο ὄνειρό μου: πόσ ὄμορφη δὲ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού Εργαστήριο C. www.c3.teiwm.gr. Βιομηχ χανικός σχεδι 14/12/20112011

ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού Εργαστήριο C. www.c3.teiwm.gr. Βιομηχ χανικός σχεδι 14/12/20112011 Βιομηχανικός σχεδιασμός συσκευασίας και ετικέτας παραδοσιακών προϊόντων ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού Εργαστήριο C 3 www.c3.teiwm.gr C 3 LAB www.c3.teiwm.gr 1 Περιεχόμενα Παραδοσιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΊΝΤΣΙ 1452-1519 ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΚΕΚΑΣ ΤΡΥΦΩΝ ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ

ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΊΝΤΣΙ 1452-1519 ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΚΕΚΑΣ ΤΡΥΦΩΝ ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΊΝΤΣΙ 1452-1519 ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΚΕΚΑΣ ΤΡΥΦΩΝ ΑΡΣΕΝΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ 1 Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι ήταν Ιταλός αρχιτέκτονας, ζωγράφος, γλύπτης, μουσικός, εφευρέτης, μηχανικός, ανατόμος, γεωμέτρης

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες τεχνικές σχεδιασμού κομμωτικής

Σύγχρονες τεχνικές σχεδιασμού κομμωτικής Σύγχρονες τεχνικές σχεδιασμού κομμωτικής ΚΟΜ 108 Εβδομάδα 12 Χρώμα, Σχήμα και κίνηση στο ελεύθερο σχέδιο Χρωµατοµετρία είναι η µέτρηση των χρωστικών ενός διαλύµατος και µετριέται µε το χρωµατόµετρο. Το

Διαβάστε περισσότερα

1.. 2. , 3. : 4. 1. 2. 3. . 5. 1. ( inspiration). 2. ( GoogleEarth ). 3. ( powerpoint ). 4. (word ). 5. ( HotPotatoes).

1.. 2. , 3. : 4. 1. 2. 3. . 5. 1. ( inspiration). 2. ( GoogleEarth ). 3. ( powerpoint ). 4. (word ). 5. ( HotPotatoes). ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b.

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 29 Σεπτεμβρίου 2015 ΤΕΛΕΣΗ ΕΠΙΣΗΜΩΝ ΕΓΚΑΙΝΙΩΝ 44 ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ενότητα: Ανεικονική Σύνθεση (Ασκήσεις Εξεταστικών Δοκιμίων 2006-2009)

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ενότητα: Ανεικονική Σύνθεση (Ασκήσεις Εξεταστικών Δοκιμίων 2006-2009) ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Ενότητα: Ανεικονική Σύνθεση (Ασκήσεις Εξεταστικών Δοκιμίων 2006-2009) Αρ. μαθήματος: 1 ο (1 από 5π). Ανεικονική / Μη Ρεαλιστική Σύνθεση με χρώμα Εκπαιδευτικός:

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα