Η παραγωγή μολύβδου στο Αρχαίο Λαύριο στη διάρκεια των Κλασικών και των Ρωμαϊκών χρόνων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η παραγωγή μολύβδου στο Αρχαίο Λαύριο στη διάρκεια των Κλασικών και των Ρωμαϊκών χρόνων"

Transcript

1 Γεώργιος Δ. Παπαδημητρίου Καθηγητής Ε. Μ. Πολυτεχνείου Η παραγωγή μολύβδου στο Αρχαίο Λαύριο στη διάρκεια των Κλασικών και των Ρωμαϊκών χρόνων 1. Εισαγωγή Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ αποτελεί συνέχιση και ολοκλήρωση μιας άλλης σχετικής ανακοίνωσης που παρουσίασα στην ΣΤ συνάντηση Νοτιοανατολικής Αττικής (Παπαδημητρίου 1995), με θέμα τον λιθάργυρο, ως παραπροϊόν της μεταλλουργίας αργύρου στο Αρχαίο Λαύριο. Μεταξύ των άλλων χρήσεων του λιθαργύρου είχα αναφέρει τότε και τη χρησιμοποίησή του για παραγωγή μολύβδου και είχα διατυπώσει ορισμένες απόψεις βασισμένες σε προκαταρκτικές παρατηρήσεις. Στο διάστημα που πέρασε από τότε είχα την ευκαιρία να εξετάσω διεξοδικά και με σύγχρονες εργαστηριακές μεθόδους, όπως η ηλεκτρονική μικροσκοπία, η σημειακή μικροανάλυση και η περίθλαση ακτίνων Χ, πολυάριθμα δείγματα σκουριάς και καμινείας από το Αρχαίο Λαύριο, που επιτρέπουν να δώσουμε μία πιο ολοκληρωμένη εικόνα του τρόπου παραγωγής του μολύβδου από τον λιθάργυρο και να απαντήσουμε σε ορισμένα ερωτήματα σχετικά με ευρήματα των ανασκαφών στα αρχαία πλυντήρια. Στο φως αυτών των νέων δεδομένων είναι δυνατόν να επανεξετάσουμε τα θέματα του κόστους παραγωγής, της προσφοράς και της ζήτησης του μολύβδου και τις εφαρμογές του και να εκφράσουμε απόψεις για το ιδιοκτησιακό καθεστώς των καμίνων. 2. Το κόστος παραγωγής του μολύβδου και η αύξηση της τιμής του μετάλλου κατά τα ρωμαϊκά χρόνια Η παραγωγή αργύρου απετέλεσε έναν από τους ουσιαστικούς συντελεστές οικονομικής άνθησης των Αθηνών της κλασικής εποχής και για τον λόγο αυτό επεσκίασε για τους μελετητές της ιστορίας του Λαυρίου την παραγωγή του μολύβδου, ενός μετάλλου που συμπαραγόταν ως παραπροϊόν και είχε πολύ ευτελέστε-

2 112 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ρες χρήσεις από την κοπή των περίφημων αργυρών τετραδράχμων με τη γλαύκα. Αυτό ίσχυσε τόσο για τα αρχαία χρόνια, όπου σχεδόν κανένας από τους αρχαίους συγγραφείς δεν αναφέρεται στην παραγωγή μολύβδου, αλλά και για τα νεότερα, όπου οι σύγχρονοι ερευνητές συγκεντρώνουν την προσοχή τους στη σημασία του αργύρου και αναφέρονται συνοπτικά στον μόλυβδο, χωρίς να έχουν διερευνήσει τα σχετικά με την παραγωγή του και την εμπορική και χρηστική του αξία. Ωστόσο ο μόλυβδος ήταν στην αρχαιότητα ένα πολύ χρήσιμο μέταλλο με πολλές εφαρμογές και αν και χαμηλής τιμής είχε μεγάλη οικονομική αξία λόγω της σημαντικής του κατανάλωσης. Δεν έχουμε σαφείς πληροφορίες για την τιμή του μολύβδου στους αρχαίους χρόνους. Ο Κ. Κονοφάγος (1980) θεωρεί για τον μόλυβδο τιμή 138 αττικές δραχμές ανά τόνο κατά τον 4ο π.χ. αιώνα, χωρίς να δικαιολογεί την εκτίμησή του αυτή. Για τον άργυρο προτείνει τιμή 221 δραχμές ανά χιλιόγραμμο, δηλ φορές μεγαλύτερη από την τιμή του μολύβδου, τιμή την οποία δικαιολογεί με βάση το βάρος μιας αττικής δραχμής που ισοδυναμούσε με 4,25 γραμμάρια. Ο Αριστοτέλης (Οικονομικά, 2, 36) παρέχει έμμεσα την πληροφορία ότι οι ιδιώτες πουλούσαν τον μόλυβδο του Λαυρίου αντί δύο δραχμών: αναφέρει συγκεκριμένα ότι ο Πυθοκλής ο Αθηναίος συμβούλευσε τους συμπατριώτες του να αγοράζει η πόλη όλο τον μόλυβδο του Λαυρίου αντί της τιμής των 2 δραχμών που ίσχυε τότε και στη συνέχεια να τον μεταπωλεί αντί 6 δραχμών. Πυθοκλής Αθηναίος Αθηναίοις συνεβούλευσε τον μόλυβδον τον εκ των Λαυρίων παραλαμβάνειν παρά των ιδιωτών την πόλιν, ώσπερ επώλουν, δίδραχμον, είτα τάξαντας αυτούς τιμήν εξαδράχμου ούτω πωλείν. Στην παραπάνω αναφορά δεν διευκρινίζεται σε ποια ποσότητα αντιστοιχεί η τιμή των δύο δραχμών, στην οποία οι ιδιώτες πωλούσαν τον μόλυβδο, αλλά είναι μάλλον βέβαιο ότι αναφέρεται στο «τάλαντον». Το τάλαντον παρουσιαζόταν με διάφορες παραλλαγές. Το αττικόν τάλαντον που ίσχυε επισήμως μετά τον Σόλωνα ζύγιζε 25,92 κιλά, ενώ το εμπορικό αττικό που συνηθιζόταν περισσότερο στις εμπορικές συναλλαγές ζύγιζε 36,39 κιλά και ήταν πλησιέστερο προς το αιγινήτειο που ζύγιζε 37,11 κιλά και χρησιμοποιούνταν επίσης πολύ. Με βάση αυτές τις ισοδυναμίες μπορούμε να εκτιμήσουμε ότι ο μόλυβδος ετιμάτο μεταξύ 50 και 80 δραχμών τον τόνο στο χονδρικό εμπόριο. Η τιμή μεταπώλησης, όμως, (λιανική τιμή) θα μπορούσε να είναι σύμφωνα με το ίδιο κείμενο πολύ μεγαλύτερη, μέχρι και τριπλάσια κατά την πρόταση του Πυθοκλή που αναφέρει ο Αριστοτέλης. Ασφαλώς η τιμή του μετάλλου τούτου που κατά τα κλασικά χρόνια παραγόταν αποκλειστικά ως παραπροϊόν της παραγωγής αργύρου από τον λιθάργυρο (οξείδιο του μολύβδου) θα καθοριζόταν από το κόστος παραγωγής σε συνδυασμό με τη σχέση προσφοράς και ζήτησης. Το κόστος της μεταλλουργικής επεξεργασί-

3 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 113 ας για την παραγωγή του μολύβδου από τον λιθάργυρο είναι σχετικά μικρό, όπως προκύπτει από τον υπολογισμό που θα επιχειρήσουμε στη συνέχεια, ενδεικτικά. Σύμφωνα με αρχαίες πληροφορίες που αναλύονταν από τον Κονοφάγο (1980), το «ημερομίσθιο» ενός δούλου, δηλ. το κόστος ενός ενοικιαζόμενου δούλου ανά ημέρα, είναι 0,6 δραχμές κατά τον 4ο αιώνα π.χ. Το κόστος του ξυλάνθρακα ανά κιλό θεωρείται ίσο προς το 1/10 του παραπάνω ημερομισθίου, κατ αναλογία προς ό,τι ίσχυε στην προβιομηχανική Ελλάδα του περασμένου αιώνα, δηλ. 0,06 δραχμές ανά κιλό (ή 60 δραχμές ανά τόνο). Αν ακόμη υποθέσουμε ότι μία κάμινος διαμέτρου εκ., όπως αυτές που βρέθηκαν στην Πουνταζέζα, είχε δυναμικότητα κατεργασίας περί τους 5 τόνους το εικοσιτετράωρο σε συνεχή λειτουργία και χρειαζόταν 20% καύσιμο ανά τόνο τροφοδοσίας, μπορούμε εύκολα να υπολογίσουμε το κόστος κατεργασίας του μολύβδου, βασιζόμενοι στο κόστος εργατικών και στο κόστος καυσίμου. Ας υποθέσουμε ότι είναι διαθέσιμη μία ποσότητα τόνων λιθαργύρου για παραγωγή μολύβδου. Επειδή ο λιθάργυρος δεν περιέχει παρά ελάχιστες προσμίξεις για να σχηματίσουν σκουριά (γύρω στο 5-8% ακαθαρσίες), θα χρειαζόταν να προστεθεί συλλίπασμα: είτε παλιά σκουριά, είτε άμμος από τη θάλασσα σε αναλογία περίπου 30%, όπως θα δείξουμε σε επόμενη παράγραφο. Επομένως το υλικό που θα υποστεί μεταλλουργική κατεργασία θα είναι τόνοι και θα χρειαστούν : 5 = 260 ημέρες (εικοσιτετράωρα) λειτουργίας της καμίνου για να εξαχθεί ο μόλυβδος. Αν η λειτουργία της καμίνου εξυπηρετείται από τρεις εργαζόμενους σε δύο δωδεκάωρες βάρδιες, τότε θα χρειαστούν = ημερομίσθια και θα κοστίσουν ,6 = 936 δραχμές. Η απαιτούμενη ποσότητα ξυλάνθρακα θα είναι (20/100) = 260 τόνοι και το αντίστοιχο κόστος = δραχμές. Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι το κόστος μεταλλουργικής κατεργασίας του λιθαργύρου για παραγωγή μολύβδου διαμορφώνεται κυρίως από το κόστος του καυσίμου και είναι περίπου δραχμές ανά τόνους λιθαργύρου ή 16,5 δραχμές ανά τόνο λιθαργύρου. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι ο λιθάργυρος περιέχει περί το 85% μόλυβδο (το υπόλοιπο 15% είναι οξυγόνο και προσμίξεις) και θεωρήσουμε την απόδοση απόληψης σε μέταλλο περί το 80%, τότε από τους τόνους λιθαργύρου θα παραχθούν (85/100) (80/100) = 680 τόνοι μολύβδου. Επομένως το κόστος μεταλλουργικής επεξεργασίας για την παραγωγή ενός τόνου μολύβδου από λιθάργυρο είναι : 680 = 24,3 δραχμές. Αυτή η τιμή πρέπει να προσαυξηθεί έστω κατά 20% λόγω άλλων επιβαρύνσεων, που για την απλούστευση των υπολογισμών δεν ελήφθησαν υπόψη, δίνοντας τελική τιμή 29 δραχμές ανά τόνο μολύβδου. Ανάγοντας στη συνέχεια την τιμή σε ένα εμπορικό τάλαντο (36,39 κιλά) προκύπτει κόστος (36,39 29) : = 1,05 δραχμές/τάλαντον.

4 114 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Η διάθεση του μολύβδου σε τιμή 2 δραχμών ανά τάλαντο όπως συμπεραίνεται από την αναφορά του Αριστοτέλη απέδιδε, επομένως, κέρδη 100% σε σχέση με το κόστος παραγωγής της 1 δραχμής ανά τάλαντον. Βεβαίως, λογιστικά, αυτός ο υπολογισμός δεν είναι ορθός, διότι και ο λιθάργυρος έχει αξία ως πρώτη ύλη, που δεν ελήφθη υπόψη. Για έναν όμως μεταλλειοκτήτη παραγωγό αργύρου που είχε στη διάθεσή του μεγάλες ποσότητες λιθαργύρου χωρίς να μπορεί να τις διαθέσει, ο λιθάργυρος δεν είχε αξία, ήταν απόρριμμα. Δεν αποκλείεται πάντως να υπήρχαν και βιοτέχνες-μεταλλουργοί με μία ή δύο μικρές καμίνους που παρήγαν μόλυβδο χάρη στην προσωπική τους εργασία από λιθάργυρο που αγόραζαν σε χαμηλή τιμή. Αν και με μικρότερα περιθώρια κέρδους, θα μπορούσαν να επιζούν, όπως συμβαίνει και σήμερα με ιδιοκτήτες μικρών χυτηρίων, που λειτουργούν με πολύ μικρό κόστος και ανταγωνίζονται επικίνδυνα τα οργανωμένα συγκροτήματα σε απλές εφαρμογές, όταν η ποιότητα είναι δευτερεύουσα. Κατά τα κλασικά χρόνια σε ενεπίγραφη στήλη που αναφέρεται στην κατασκευή του Ανθεμίου της Αθηνάς στην Ακρόπολη αναφέρεται ως τιμή για τον χαλκό 35 δραχμές ανά τάλαντο και για τον κασσίτερο 230 δραχμές ανά τάλαντο. Επομένως, κατά τα κλασικά χρόνια, σύμφωνα και με τα προηγούμενα, η σχέση τιμής Κασσιτέρου : Χαλκού : Μολύβδου είναι 230 : 35 : 2 = 115 : 18 : 1 Στα ρωμαϊκά χρόνια ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (23-79 μ.χ.) αναφέρει στο 34ο βιβλίο του της Φυσικής Ιστορίας, παράγραφος 48, ως τιμή για τον κασσίτερο 80 δηνάρια τη λίβρα και για τον μόλυβδο 7 δηνάρια τη λίβρα, δηλ. μία σχέση Κασσίτερος : Μόλυβδος = 80 : 7 = 11,5 : 1, αντί του 115 : 1 της κλασικής εποχής. Ο κασσίτερος ήταν πάντα ακριβό μέταλλο, διότι ερχόταν από μακριά, άλλωστε παραμένει ακριβός (pretiosissimum) και στη ρωμαϊκή εποχή, όπως ο ίδιος ο Πλίνιος βεβαιώνει (παράγραφος 47 του προαναφερθέντος βιβλίου). Άρα, αν θεωρήσουμε ως σημείο αναφοράς την τιμή του κασσιτέρου, η τιμή του μολύβδου έχει περίπου δεκαπλασιαστεί στην αγορά των μετάλλων κατά τα ρωμαϊκά χρόνια σε σχέση με τα κλασικά, και αυτό χάρη στις εφαρμογές του μολύβδου στην υδραυλική. 3. Οι διακυμάνσεις στη ζήτηση λιθαργύρου και μολύβδου Δεδομένου ότι η προσφορά μολύβδου ήταν κατά κανόνα υψηλή, η ζήτηση θα έπαιζε τον κύριο ρόλο. Η τελευταία διαμορφωνόταν ασφαλώς από τις εφαρμογές. Χωρίς να αγνοήσουμε τις χρήσεις του μολύβδου για εφαρμογές της καθημερινής ζωής, που εξασφάλιζαν μία κατά το μάλλον ή ήττον μικρή αλλά σταθερή κατανάλωση στη διάρκεια του 6ου, 5ου και 4ου αιώνα π.χ., θα πρέπει να διακρί-

5 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 115 νουμε και ορισμένες ιδιαίτερες εφαρμογές στην οικοδομική και τις κατασκευές που σε ορισμένες χρονικές περιόδους πρέπει να οδήγησαν την κατανάλωση σε έξαρση και την τιμή του μολύβδου σε αρκετά υψηλά επίπεδα. Οι χρήσεις του μολύβδου που ικανοποιούσαν ανάγκες της καθημερινής ζωής, δηλ. παραγωγή καταναλωτικών αγαθών, ήταν για χύτευση αγνύθων (αγνύθες είναι τα βαρίδια που κρεμούσαν στο στημόνι των αργαλειών για να παραμένουν τα νήματα τεντωμένα) και άλλων μικροαντικειμένων, για επισκευή (συγκόλληση) ραγισμένων αγγείων, για την κραμάτωση του μπρούντζου και για φάρμακα. Η τοπική κατανάλωση για τις εφαρμογές αυτές μαζί με τις εξαγωγές δεν μπορούσαν να απορροφήσουν παρά ένα μικρό τμήμα της παραγωγής μολύβδου στο Λαύριο, που κατά τους υπολογισμούς του Κονοφάγου πρέπει να έφτασε μέχρι τους τόνους το χρόνο κατά την περίοδο από το 470 ως το 430 π.χ.! Στην πραγματικότητα, η παραγωγή μολύβδου θα μπορούσε να έχει φτάσει σ αυτά τα επίπεδα, αν υπήρχε αρκετή ζήτηση, ώστε να δικαιολογείται η μετατροπή όλου του λιθαργύρου σε μόλυβδο. Για τον λόγο αυτό, είναι πιο λογικό να υποθέσουμε ότι ποτέ δεν παρήχθη τόσος πολύς μόλυβδος, απλώς ο λιθάργυρος ή οδηγήθηκε σε άλλες χρήσεις ή παρέμεινε αχρησιμοποίητος, πράγμα που αποδεικνύεται από τις δραστηριότητες ανάτηξης αργότερα, μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια. Μεγάλες ποσότητες αυτού του υλικού παρέμειναν σε σωρούς ή διάσπαρτες κοντά στις αρχαίες εγκαταστάσεις και χρησιμοποιήθηκαν για παραγωγή μολύβδου ακόμη και μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα. Δεν υπάρχουν αρχαίες αναφορές για τη χρήση του λιθαργύρου, παρά μόνον εκείνες που αναφέρονται σε χρήσεις της φαρμακευτικής (βλέπε π.χ. Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία, 34ο βιβλίο). Όμως, από μία σειρά ερευνών στο Εργαστήριο Μεταλλογνωσίας του ΕΜΠ (Κονοφάγος και Μπαντέκα 1974, Κονοφάγος και Παπαδημητρίου 1978, Papadimitriou and Kordatos 1993) αποδείχθηκε αδιαμφισβήτητα ότι στη σύνθεση του στεγανωτικού επιστρώματος των δεξαμενών και των αρχαίων πλυντηρίων στο Λαύριο χρησιμοποιήθηκε λιθάργυρος. Κατ αρχήν, στην περίοδο που η μεταλλευτική δραστηριότητα στο Λαύριο βρισκόταν στο αποκορύφωμά της και κατασκευάζονταν πολυάριθμα συγκροτήματα των πλυντηρίων (από τις αρχές ως τα μέσα του 5ου αιώνα π.χ.), ο λιθάργυρος που παραγόταν ως παραπροϊόν της μεταλλουργίας αργύρου και χρησίμευε ο ίδιος ως πρώτη ύλη για την παραγωγή του μολύβδου, ήταν απαραίτητος για την επένδυση των δεξαμενών με το στεγανωτικό επίχρισμα. Από έναν χονδροειδή υπολογισμό των επιφανειών των δεξαμενών και των άλλων μερών ενός πλυντηρίου που καλυπτόταν με στεγανωτικό επίχρισμα, προκύπτει ότι για κάθε συγκρότημα πλυντηρίου χρειάζονταν περίπου 2 τόνοι λιθαργύρου αν όχι και περισσότερο.

6 116 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Την ίδια χρονική περίοδο κατασκευάζονταν στην Αθήνα ναοί και δημόσια κτίρια, στα οποία χρησιμοποιήθηκε πολύς μόλυβδος, όπως θα δούμε στην επόμενη παράγραφο. Επομένως σε κάποια χρονική περίοδο μέσα στον 5ο αιώνα π.χ. ο λιθάργυρος θα πρέπει να παρουσίασε σημαντική ζήτηση, ίσως και έλλειψη. Σε μία λεπτομερή εξέταση μεγάλου αριθμού δειγμάτων των στεγανωτικών επιστρωμάτων από δεξαμενές και από πλυντήρια (Papadimitriou and Kordatos 1993) διαπιστώσαμε ότι σε αρκετές από τις δεξαμενές δεν χρησιμοποιήθηκε λιθάργυρος για την κατασκευή του στεγανωτικού επιστρώματος, αλλά σιδηρομαγγανιούχο μετάλλευμα ή μίγμα των δύο προηγούμενων υλικών. Αυτό είναι προφανώς απόδειξη ότι το ιδανικό υλικό γι αυτή τη χρήση, ο λιθάργυρος, βρισκόταν σε έλλειψη και υποκαταστάθηκε εν μέρει ή στο σύνολό του από σιδηρομαγγανιούχα μεταλλεύματα (για τον τρόπο κατασκευής των επιστρωμάτων αυτών βλέπε την προαναφερθείσα δημοσίευση). Επομένως, την περίοδο αυτή, πρέπει να υπήρχε μεγάλη ζήτηση λιθαργύρου και κατά συνέπεια ο μόλυβδος θα πρέπει να ήταν πιο ακριβός από άλλες περιόδους. Βεβαίως, όταν τα περισσότερα συγκροτήματα εμπλουτισμού με τις δεξαμενές τους ολοκληρώθηκαν, η χρήση του λιθαργύρου θα περιορίσθηκε κυρίως στη συντήρηση των υπαρχουσών εγκαταστάσεων και η τιμή του μολύβδου θα μειώθηκε. Αλλά και ο αρχιτεκτονικός οργασμός είχε ήδη σιγάσει. Η περίοδος χαμηλής ζήτησης πρέπει να διήρκεσε πολύ και να δημιούργησε μεγάλα αποθέματα λιθαργύρου, μέχρις ότου βρέθηκαν νέες εφαρμογές του μολύβδου, στο τέλος των ελληνιστικών και στις αρχές των ρωμαϊκών χρόνων. 4. Η ζήτηση του μολύβδου στην οικοδομική Η σπουδαιότερη χρήση του μολύβδου κατά την κλασική περίοδο (5ος ως 3ος αιώνας π.χ.) ήταν στην οικοδομική. Για τη σύνδεση των δομικών λίθων δημοσίων κτιρίων και ναών οι αρχαίοι δεν χρησιμοποιούσαν κονιάματα, αλλά σιδερένιους συνδέσμους και γόμφους τοποθετημένους σε αντίστοιχο έγκοιλο των λίθων, μέσα σε χυτή μάζα μολύβδου. Οι σύνδεσμοι είχαν σχήμα διπλού ταυ και χρησίμευαν για οριζόντιες συνδέσεις, δηλ. συνέδεαν οριζόντια δύο παρακείμενους λίθους στο ίδιο επίπεδο. Οι γόμφοι είχαν σχήμα πρισματικό (χονδρής πλάκας) και χρησίμευαν για κατακόρυφες συνδέσεις, δηλ. συνέδεαν τον υπερκείμενο με τον υποκείμενο λίθο (Σχ. 1). Οι σύνδεσμοι τοποθετούνταν μέσα σε έγκοιλο λαξευμένο στους δύο λίθους που επρόκειτο να συνδεθούν, το οποίο είχε διαστάσεις αρκετά μεγαλύτερες απ αυτές του συνδέσμου (Σχ. 2). Το έγκοιλο γεμιζόταν στη συνέχεια με λιωμένο μόλυβδο, ο οποίος κάλυπτε τον σύνδεσμο απ όλες τις πλευρές και γέμιζε το κενό. Μόλυβδος χρησιμοποιούνταν και στους κίονες για τη σύνδεση των σπονδύλων.

7 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 117 Αν και δεν είναι γνωστά τα ακριβή κίνητρα για τη χρησιμοποίηση αυτής της σοφής τεχνικής, όμως μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι αρχαίοι αρχιτέκτονες κάλυπταν τον σίδηρο με μόλυβδο για δύο πιθανούς λόγους: Πρώτον, για να προστατεύσουν τον σίδηρο από την επίδραση του αέρα και της υγρασίας που οδηγεί σε οξείδωση των συνδέσμων. Μέσα στο έγκοιλο του μαρμάρου η παγιδευμένη υγρασία συμπυκνώνεται και εξατμίζεται καθημερινά ακολουθώντας τις περιοδικές μεταβολές της θερμοκρασίας, ώστε σε σύντομο χρονικό διάστημα μπορεί να προκαλέσει την ολοκληρωτική οξείδωση των σιδερένιων συνδέσμων αν είναι γυμνοί. Η οξείδωση του σιδήρου συνοδεύεται από διόγκωση, λόγω του σχηματισμού του οξειδίου, και ασκεί ισχυρές τάσεις στο έγκοιλο του μαρμάρου, που όντας ψαθυρό ενδεχομένως θραύεται. Δεύτερον, για να εξασφαλίσουν μία καλή εφαρμογή του συνδέσμου μέσα στο έγκοιλο, ώστε να περιορίζεται η ελευθερία κινήσεως των λίθων, χωρίς όμως να επιβάλλεται και πλήρης ακαμψία στο σύστημα. Όπως είναι γνωστό, ο μόλυβδος είναι ένα εξαιρετικά πλαστικό υλικό, και ως τέτοιο μπορεί να απορροφήσει αποτελεσματικά τις τάσεις οι οποίες θα είχαν ενδεχομένως αναπτυχθεί από την άμεση επαφή σιδήρου και μαρμάρου κατά τις μικρομετακινήσεις από καθιζήσεις, θερμικές διαστολές-συστολές ή σεισμούς. Έτσι ο μόλυβδος δρα σαν μαξιλάρι μεταξύ του σιδήρου και του ψαθυρού μαρμάρου, εμποδίζοντας τη ρωγμάτωση του τελευταίου, που θα είχε αναπόφευκτα προκληθεί από τη διόγκωση των συνδέσμων λόγω οξείδωσης ή μετακίνησης. Τέλος, δεν πρέπει να παραβλέψουμε ότι ο μόλυβδος, χάρη στην πλαστικότητά του, δεν ρωγματώνεται, όπως θα συνέβαινε αν στη θέση του χρησιμοποιούνταν κάποιο κονίαμα από ασβέστη και άμμο. Οι αρχαίοι ήταν πολύ προνοητικοί κατά τη χρήση αυτής της τεχνικής, η οποία έχει όπως φαίνεται άγνωστη αλλά αρκετά παλιά προέλευση, αφού κατά τον Ηρόδοτο (Ιστορία 1, Κλειώ, 186) χρησιμοποιήθηκε και στη Βαβυλώνα για την ανέγερση γέφυρας πάνω από τον ποταμό Ευφράτη από τη βασίλισσα Νίτωκρη (πιθανώς γύρω στο 600 π.χ.). Αποτέλεσμα αυτής της τεχνικής ήταν να διατηρηθούν σε καλή κατάσταση οι περισσότερες συνδέσεις των αρχαίων μαρμάρων μέχρι σήμερα. Ασφαλώς ο μόλυβδος θεωρούνταν δαπανηρή λύση για οικοδομικές χρήσεις στην Αρχαιότητα λόγω και της μεγάλης ποσότητας που απαιτείται, γι αυτό και δεν χρησιμοποιούνταν σε κοινές κατασκευές, παρά μόνον σε δημόσια κτίρια. Κατά τον 5ο αιώνα π.χ., που χτίζονταν μεγαλειώδεις ναοί και δημόσια κτίρια, χρειάστηκαν πολύ μεγάλες ποσότητες μολύβδου για την ανέγερσή τους. Αρκεί να παρατηρήσουμε από ψηλά τη βάση του ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς, για να διαπιστώσουμε του λόγου το αληθές (Σχ. 3). Εκατοντάδες συνδέσεις σαν

8 118 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ αυτές που αναφέραμε παρατηρούνται σε κάθε στρώση δομικών λίθων και για κάθε σύνδεση καταναλώθηκαν 2-5 κιλά μολύβδου. 5. Άλλες χρήσεις του μολύβδου Εκτός από την οικοδομική, ο μόλυβδος είχε και άλλες εφαρμογές. Ήδη από τη Μυκηναϊκή εποχή ο μόλυβδος αρχίζει να υπεισέρχεται ως κραματική πρόσμιξη στους μπρούντζους. Στα χυτά αντικείμενα βελτιώνει την ευχυτότητα, δηλ. τη ρευστότητα του λιωμένου μετάλλου, ώστε να διεισδύει σε όλες τις λεπτομέρειες του καλουπιού, για να λαμβάνονται άρτια αντικείμενα. Προστίθεται ακόμα και ως νόθευση, αντί του κασσιτέρου που ήταν πολύ ακριβότερο μέταλλο. Σταδιακά οι χρήσεις του μολύβδου πολλαπλασιάζονται και στη ρωμαϊκή εποχή ο μόλυβδος είναι πλέον ένα πολύ αξιόλογο μέταλλο. Αυτό γίνεται αντιληπτό και από μία σύγκριση των τιμών των διαφόρων γνωστών μετάλλων και από την εξέλιξή τους που περιγράψαμε σε προηγούμενη παράγραφο, οπότε ο μόλυβδος στα ρωμαϊκά χρόνια αποκτά τιμή ίση με το 1/12 περίπου της τιμής του κασσιτέρου. Στη ρωμαϊκή εποχή ο μόλυβδος χρησιμοποιείται σε πολλά κράματα. Ο Πλίνιος στο 34ο βιβλίο του αναφέρει ότι ένα κράμα με 50% μόλυβδο και 50% κασσίτερο χρησιμοποιείται για το γάνωμα μπρούντζινων δοχείων. Επίσης ένα άλλο κράμα με 2/3 μόλυβδο και 1/3 κασσίτερο χρησιμοποιήθηκε, όπως και σήμερα, για συγκόλληση μετάλλων. Εξάλλου, ποτέ δεν σταμάτησε η χρήση του μολύβδου για νοθεία στη θέση του κασσιτέρου, όπως βεβαιώνεται και από τον Πλίνιο. Σπουδαίες εφαρμογές έχει ακόμη ο μόλυβδος για την κατασκευή σωλήνων που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά νερού. Η αρχαιολόγος Μ. Οικονομάκου σε ανασκαφή που έκανε στον Όρμο Ασημάκη Σουνίου (Λιμάνι Πασά) και η οποία περιγράφεται σε σχετικό άρθρο της (1997) απεκάλυψε ένα μικρό εργαστήριο με κάμινο που χρονολογείται στο τέλος του 3ου και στον 2ο αιώνα π.χ. Από την εξέταση των σκουριών και άλλων υπολειμμάτων καμινείας που μας έδωσε την ευκαιρία να εξετάσουμε, διαπιστώσαμε ότι στην κάμινο αυτή γινόταν κατεργασία λιθαργύρου για παραγωγή μολύβδου. Οι σκουριές που βρέθηκαν περιείχαν πολύ πυρίτιο, αλλά ήταν εξαιρετικά φτωχές σε σίδηρο και άλλα στοιχεία, πράγμα που αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι ως μετάλλευμα χρησιμοποιούνταν λιθάργυρος και ως συλλίπασμα χρησιμοποιούνταν άμμος από τη θάλασσα. Αλλά και στο συγκρότημα των καμίνων της Πουνταζέζας πολλές από τις σκουριές που εξετάσαμε προέρχονται από εξαγωγή μολύβδου από λιθάργυρο και μοιάζουν με αυτές της ανασκαφής που αναφέραμε. Οι παρατηρήσεις αυτές δείχνουν ότι από τα μέσα του 3ου αιώνα π.χ. και μετά είχε ατονήσει η παραγωγή αργύρου και τα μεταλλουργικά συγκροτήματα που παλαιότερα παρήγαν τον αργυρούχο μόλυβδο συνέχισαν να ασχολούνται κυρίως με παραγωγή μολύβδου από τον λιθάργυρο.

9 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ Η μεταλλουργία παραγωγής του μολύβδου από τον λιθάργυρο Σύμφωνα με τα προηγούμενα, φαίνεται ότι η παραγωγή μολύβδου συνεχίστηκε και κατά τα ρωμαϊκά χρόνια, αφού είχε ήδη σταματήσει προ πολλού η παραγωγή αργύρου. Τα ίδια συγκροτήματα καμίνων, που χρησιμοποιήθηκαν στα κλασικά χρόνια για την παραγωγή αργυρούχου μολύβδου, χρησιμοποιήθηκαν στη συνέχεια και για την παραγωγή μολύβδου από τα παραπροϊόντα της μεταλλουργίας αργύρου, δηλ. κυρίως από λιθάργυρο, αλλά ενδεχομένως και από σκουριές αρκετά πλούσιες σε μόλυβδο. Αν και οι σκουριές της παραγωγής αργυρούχου μολύβδου από μεταλλεύματα και συμπυκνώματα μοιάζουν εκ πρώτης όψεως πολύ με τις σκουριές παραγωγής μολύβδου από τον λιθάργυρο, όμως με προσεκτική μελέτη που στηρίζεται σε μεταλλουργικές γνώσεις είναι δυνατόν να τις διακρίνουμε και να βγάλουμε αρχαιολογικά συμπεράσματα για τον ρόλο των καμίνων. Με χημική ανάλυση είναι δυνατόν να διαπιστωθεί ότι οι πρώτες περιέχουν αρκετό άργυρο μέσα στα εγκλείσματα μολύβδου, ενώ οι δεύτερες περιέχουν ελάχιστο άργυρο. Αυτή, όμως, η τεχνική είναι δύσκολη, δαπανηρή και χρονοβόρα, γι αυτό και μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει καμία τέτοια έρευνα. Αντιθέτως, στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σαρώσεως (SEM) εφοδιασμένο με σημειακή μικροανάλυση (EDS), τα πράγματα είναι πολύ απλούστερα, διότι μπορούν να παρατηρηθούν αρκετές διαφορές που αποτελούν σαφείς ενδείξεις για τον τύπο της σκουριάς. Πράγματι, στις σκουριές παραγωγής αργυρούχου μολύβδου εντοπίζεται άργυρος μέσα στα εγκλείσματα μολύβδου, ενώ στις σκουριές παραγωγής μολύβδου από λιθάργυρο εντοπίζονται εγκλείσματα λιθαργύρου και πρακτικά καθόλου άργυρος. Έτσι στο μεγάλο συγκρότημα καμίνων της Πανόρμου (Πουνταζέζας) και στο μικρό εργαστήριο του όρμου Ασημάκη που ανέσκαψε η αρχαιολόγος κ. Οικονομάκου διαπιστώσαμε, χάρη στην προαναφερθείσα τεχνική, ότι στην τελευταία φάση λειτουργίας των φούρνων παραγόταν μόλυβδος με πρώτη ύλη τον λιθάργυρο, που πιθανώς υπήρχε ως απόθεμα από προηγούμενες εποχές. Οι σκουριές αυτές, που χαρακτηρίζουν την παραγωγή μολύβδου, έχουν πολλά χαρακτηριστικά γνωρίσματα: Το κυριότερο είναι η παρουσία στο εσωτερικό τους υπολειμμάτων λιθαργύρου, όπως φαίνεται στην ηλεκτρονική μικρογραφία του Σχ. 4, όπου ένας κόκκος λιθαργύρου έχει αναχθεί στην περιφέρειά του προς μόλυβδο, ενώ το κέντρο του είναι καθαρότατος λιθάργυρος. Οι παρατηρήσεις αυτές επιβεβαιώνονται από τη σημειακή μικροανάλυση που συνοδεύει τη μικρογραφία. Δεύτερον, οι σκουριές αυτές είναι σχετικά φτωχές σε σίδηρο, αλλά πλούσιες σε πυριτικό, όπως φαίνεται από τη μικρογραφία του Σχ. 5, που συνοδεύεται από

10 120 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ αντίστοιχη σημειακή μικροανάλυση. Αν είχε γίνει κατεργασία μεταλλεύματος (και όχι λιθαργύρου) οι σκουριές θα περιείχαν πολύ περισσότερο σίδηρο, ψευδάργυρο και άλλα στοιχεία που συναντώνται στα μεταλλεύματα του Λαυρίου. Οι σκουριές όμως είναι πολύ καθαρές και δεν μπορεί παρά να προέρχονται από κατεργασία λιθαργύρου. Ένα μέρος του πυριτικού, καθώς και το αργίλιο και ασβέστιο που περιέχουν οι σκουριές αυτές, προέρχονται από το στάδιο της μπρικετοποίησης (τουβλοποίησης) που θα εξετάσουμε στη συνέχεια, ενώ φαίνεται πιθανόν ότι για να δημιουργήσουν την απαραίτητη σκουριά οι αρχαίοι μεταλλουργοί χρησιμοποίησαν και άμμο από τη θάλασσα, που μαρτυρείται από την αυξημένη παρουσία πυριτίου. 7. Η προετοιμασία του λιθαργύρου για την παραγωγή μολύβδου. Τα «ψευτοσυμπυκνώματα» των ανασκαφών Ένα βασικό ερώτημα είναι πώς ακριβώς προετοίμαζαν οι αρχαίοι μεταλλουργοί την πρώτη ύλη τροφοδοσίας της καμίνου. Ο λιθάργυρος, όπως παράγεται ως παραπροϊόν από την κυπέλλωση σε πλάκες ή σε σωλήνες είναι εξαιρετικά συμπαγής, χωρίς να έχει το πορώδες, που είναι απαραίτητο για να διαπερασθεί από τα αναγωγικά αέρια στην κάμινο και να αναχθεί προς μόλυβδο. Για τον λόγο αυτό, ο λιθάργυρος έπρεπε να λειοτριβηθεί και στη συνέχεια να μπρικετοποιηθεί σε ευμεγέθη τεμάχια, ώστε να έχει το απαραίτητο πορώδες, χωρίς να εμποδίζει την ελεύθερη διέλευση των αερίων μέσα στην κάμινο. Ένα τέτοιο υλικό σε συμπαγή μορφή εντοπίσαμε σε μικρούς σωρούς σε διάφορα πλυντήρια της Λαυρεωτικής, μέσα σε δωμάτια και στο ύπαιθρο, στις ανασκαφές του Πολυτεχνείου. Παρόμοια προϊόντα εντοπίσθηκαν, επίσης, και στις ανασκαφές της Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής, όπως αναφέρεται και σε σχετικές δημοσιεύσεις (βλέπε, π.χ., Ε. Φώτου 1992, E. Photos-Jones and J. Ellis Jones 1994) όπου χαρακτηρίζονται είτε ως ημιτετηγμένο μετάλλευμα ή ως «lead rich cement», χωρίς να δίνεται ικανοποιητική εξήγηση για την προέλευσή τους. Τέτοια κομμάτια, από τη συλλογή του κ. Μαρκουλή, εκτέθηκαν επίσης ως «συμπυκνώματα» στη μεταλλευτική έκθεση που συνόδευε την εκδήλωση της Θ Συνάντησης Νοτιοανατολικής Αττικής στο Λαύριο. Όπως είπαμε προηγουμένως, τα υλικά αυτά δεν είναι συμπυκνώματα, αλλά τριμμένος λιθάργυρος, ανακατεμένος με συνδετικό υλικό για μπρικετοποίηση, που προορίζεται για παραγωγή μολύβδου και θα το αποκαλέσουμε «ψευτοσυμπύκνωμα». Το υλικό, εξεταζόμενο με περίθλαση ακτίνων Χ, δείχνει ότι αποτελείται από λιθάργυρο και από ανθρακικό μόλυβδο (κερουσίτη), με ενδείξεις παρουσίας και μερικών άλλων ορυκτών, όπως ασβεστίτης και άλλα που βρίσκονται σε μικρότερες ποσότητες (χαλαζίας, άργιλος, φθορίτης κ.λπ.). Η κοκκομετρία του (όταν αποσυντεθεί στους κόκκους του στο εργαστήριο με ήπιες συνθήκες θρυμματισμού) είναι

11 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 121 αρκετά χονδρή, αφού περίπου το 85% είναι χονδρότερο από 1,2 χιλ., με τεμάχια που φτάνουν τα 5 χιλ., όπως φαίνεται στον Πίνακα 1. Δεν υπήρχε, πράγματι, κανένας λόγος να τριφτεί πιο λεπτό, διότι δεν επρόκειτο να υποστεί εμπλουτισμό. Από την εξέταση στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο διαπιστώνουμε ότι αποτελείται από γωνιώδεις κόκκους λιθαργύρου ενσωματωμένους σε μία συνδετική μάζα αργίλου και ασβεστίτη, ηλεκτρονική μικρογραφία του Σχ. 6 και αντίστοιχη σημειακή μικροανάλυση πάνω στον μεγάλο κόκκο του λιθαργύρου. Προφανώς οι αρχαίοι μεταλλουργοί έτριβαν τον λιθάργυρο και τον τουβλοποιούσαν χρησιμοποιώντας άργιλο και ασβέστη ως συνδετικό υλικό. Στη συνέχεια ξήραιναν τα τούβλα και τα χρησιμοποιούσαν ως πρώτη ύλη για την παραγωγή μολύβδου. Μία προσεκτική παρατήρηση των κόκκων του λιθαργύρου στο μικροσκόπιο επιτρέπει να διαπιστώσουμε ότι περιφερειακά είναι εξαλλοιωμένοι, δηλ. έχουν μετατραπεί σε ανθρακικό μόλυβδο, έχοντας απορροφήσει διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα. Αυτό φαίνεται σαφώς και στην ηλεκτρονική μικρογραφία του Σχ. 6. Επομένως, ο ανθρακικός μόλυβδος που ανιχνεύεται με ακτίνες Χ δεν είναι πρωτογενές ορυκτό, αλλά σχηματίσθηκε εκ των υστέρων από τον λιθάργυρο με την επίδραση του διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας, γι αυτό και δεν περιέχει άργυρο. Σε μια παλιά μεταλλουργία του 1826 οι νεότερες δεν ασχολούνται πλέον με τέτοια υλικά αναφέρεται πράγματι ότι η επιφάνεια του λιθαργύρου απορροφάει πάντοτε διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και γίνεται ανθρακικός μόλυβδος. Το (φαινομενικό) πρόβλημα για την κατανόηση της προέλευσης αυτού του ψευτοσυμπυκνώματος ήταν ότι δεν περιέχει παρά ελάχιστο άργυρο, κι αυτό φαίνεται να έρχεται σε σαφή αντίφαση με την παρουσία του κερουσίτη, που είναι το κατεξοχήν αργυρούχο μετάλλευμα της Λαυρεωτικής. Για τους λόγους αυτούς, το υλικό αυτό, που συναντάται πολύ συχνά στα πλυντήρια, παρέμενε ένα μικρό μυστήριο. Εκ πρώτης όψεως έμοιαζε με συμπύκνωμα και από πολλούς ερευνητές έχει εκληφθεί ως τέτοιο, λόγω του μεγάλου ειδικού του βάρους, αλλά οι χημικές αναλύσεις έδειξαν ότι περιείχε άργυρο σε πολύ χαμηλά επίπεδα, αν και ήταν πλουσιότατο σε μόλυβδο. Ένα κανονικό συμπύκνωμα θα περιείχε άργυρο σε σημαντική αναλογία, αλλά κυρίως ο λόγος Ag/Pb θα έπρεπε να είναι άνω των γρ. αργύρου ανά τόνο μολύβδου, ενώ εδώ ο λόγος είναι πολύ χαμηλός, συνήθως γύρω στα 200 γρ. αργύρου ανά τόνο μολύβδου. Στον πίνακα 2 παρέχονται αναλύσεις τέτοιων «ψευδοσυμπυκνωμάτων» και παρατηρούμε ότι ο λόγος Ag/Pb είναι πολύ χαμηλός, πράγμα που εξηγείται εύκολα, αν δεχθούμε όσα είπαμε προηγουμένως. Είναι προφανές ότι δεν υπάρχει άργυρος, διότι αυτός έχει ήδη εξαχθεί προηγουμένως, ενώ υπάρχει πολύς μόλυβδος αφού πρόκειται ουσιαστικά για τριμμένο λιθάργυρο, αναμεμιγμένο με κάποιο συνδετικό υλικό σε μικρή αναλογία για να μπορεί να γίνει «πηλός» και να μπρικετοποιηθεί.

12 122 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Για σύγκριση δίνουμε και μερικές αναλύσεις πλυνιτών, όπου ο λόγος αργύρου προς μόλυβδο είναι υψηλός, αν και η περιεκτικότητα σε μόλυβδο είναι χαμηλή. Αν συγκρίνουμε τις σκουριές από τις καμίνους της Πανόρμου με το προαναφερθέν συνδετικό υλικό, διαπιστώνουμε ότι έχουν ανάλογη σύνθεση, πράγμα που επαληθεύει τις υποθέσεις μας (παράβαλε τα Σχ. 4, 5, 6). 8. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς των καμίνων παραγωγής μολύβδου Το πρόβλημα του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των καμίνων έχει τεθεί στο παρελθόν από διάφορους ερευνητές, μεταξύ των οποίων και οι Κονοφάγος (1980) και Οικονομάκου (1997). Και οι δύο συγκλίνουν στην άποψη ότι οι κάμινοι ήταν ιδιωτικές και πιστεύω ότι με την άποψη αυτή πρέπει να συμφωνήσουμε. Υπάρχουν άμεσες και έμμεσες υποδείξεις υπέρ αυτής της άποψης. Καταρχήν, όπως αναφέρει η Οικονομάκου (1997), από τις επιγραφές των Πωλητών γνωρίζουμε ιδιοκτήτες καμίνων και τη θέση ορισμένων απ αυτές. Δεύτερον, στην ανασκαφή του Πολυτεχνείου στη Σούρεζα βρέθηκε επιγραφή των μέσων του 4ου αιώνα π.χ. που αναφέρει ότι το εργαστήριο (πλυντήριο που ανασκάψαμε) ήταν υποθηκευμένο, επειδή ο ιδιοκτήτης του (που δεν κατονομάζεται στην επιγραφή) χρωστούσε σε πολλούς πιστωτές. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Σίμος ο Παιανιεύς, ιδιοκτήτης καμίνου, στον οποίο ο ιδιοκτήτης του πλυντηρίου και κατά συνέπεια μεταλλείου χρωστούσε για έξοδα καμινείας το ποσό των 560 δραχμών (απέργαστρα καμίνω). Το ποσό αυτό δεν είναι πολύ μεγάλο, θα μπορούσε να αντιστοιχεί σε εκκαμίνευση περίπου 30 τόνων μεταλλεύματος, αν υποθέσουμε ότι το κόστος επεξεργασίας ενός τόνου μεταλλεύματος είναι περίπου ίσο με το κόστος κατεργασίας ενός τόνου λιθαργύρου, που υπολογίσαμε στην παράγραφο 2. Χρωστούσε επίσης δραχμές σ έναν άλλο μεταλλειοκτήτη, τον Επιτέλη και τους συνεταίρους του (ερανιστές), καθώς και ένα τάλαντο (6.000 δραχμές) στον Νεοπτόλεμο από τη Μελίτη και τους συνεταίρους του (ερανιστές). Ο Σίμος ο Παιανιεύς αναφέρεται σε επιγραφές της Αγοράς ως ενοικιαστής παραχωρήσεων μεταλλείων, ιδιοκτήτης εργαστηρίου, και στην επιγραφή που αναφέραμε ως ιδιοκτήτης καμίνων. Είναι, λοιπόν, φανερό ότι ορισμένοι μεγάλοι ιδιοκτήτες όπως ο Σίμος είχαν όπως λέμε σήμερα καθετοποιήσει την παραγωγή τους, αρχίζοντας από την εξόρυξη του μεταλλεύματος και φτάνοντας ως την τελική μεταλλουργική παραγωγή. Άλλοι πάλι, όπως ο υπερχρεωμένος ιδιοκτήτης του υποθηκευμένου πλυντηρίου δεν είχαν δική τους κάμινο, αλλά έδιναν το μετάλλευμά τους για κατεργασία και πλήρωναν τα έξοδα της εκκαμίνευσης. Είναι φανερό ότι από μία τέτοια δοσοληψία ο ιδιοκτήτης του πλυντηρίου κρατούσε το μέταλλο που παραγόταν, διότι αν είχε πωλήσει το μετάλλευμά του στον ιδιοκτήτη της καμίνου δεν θα πλήρωνε έξοδα εκκαμίνευσης. Είναι το ίδιο σύστημα με αυτό που χρησιμοποι-

13 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 123 είται σήμερα από τους ελαιοκαλλιεργητές που πατούν τις ελιές τους στο ελαιοτριβείο, πληρώνοντας το κόστος της έκθλιψης με χρήματα (ή σε είδος, λάδι). Ποιο ήταν το κέρδος του κράτους από την παραγωγή μολύβδου; Κατά τη γνώμη μας δεν υπήρχε ιδιαίτερο κέρδος από αυτό το στάδιο της επεξεργασίας, διότι αν υπήρχε θα είχε διασωθεί και κάποια αναφορά σ αυτό. Το κράτος κέρδιζε συνολικά για τον άργυρο και τον μόλυβδο από την παραχώρηση των μεταλλείων, η οποία ήταν αυστηρά νομοθετημένη διαδικασία. Κέρδιζε επίσης από την κοπή αργυρών νομισμάτων, αφού ο άργυρος καθώς μετατρεπόταν από άσημος σε νόμισμα αποχτούσε πρόσθετη αξία 6%.Είναι γνωστό ότι η δραχμή (ως νόμισμα) είχε αξία κατά 6% μεγαλύτερη από τον «άσημο άργυρο», δηλ. τον άργυρο σε μορφή χυτεύματος, χωρίς το κρατικό σήμα. Η κοπή νομισμάτων δεν μπορεί παρά να ήταν προνόμιο του κράτους, αλλιώς δεν θα υπήρχε και η έννοια του κίβδηλου νομίσματος. Από τα προηγούμενα φαίνεται ως πιθανότερο ότι τα συγκροτήματα καμίνων που ήταν τα ίδια τόσο για την παραγωγή αργυρούχου μολύβδου όσο και μολύβδου ήταν ιδιωτικά. 9. Συμπεράσματα Ανακεφαλαιώνοντας μπορούμε να συγκρατήσουμε τα εξής συμπεράσματα: 1. Η παραγωγή μολύβδου ήταν κατά τα κλασικά χρόνια μία σπουδαία μεταλλουργική δραστηριότητα, που ασκήθηκε παράλληλα προς την παραγωγή αργύρου, αλλά η οποία συνεχίστηκε και αργότερα, λόγω της απλότητάς της και λόγω της παρουσίας αχρησιμοποίητων αποθεμάτων λιθαργύρου. 2. Κατά τα κλασικά χρόνια (4ος αιώνας) το κόστος παραγωγής του μολύβδου υπολογίζεται ότι ήταν περίπου 1 δραχμή ανά εμπορικό τάλαντο μολύβδου (ισοδύναμο προς 29 αττικές δραχμές ανά τόνο). 3. Η τιμή του μολύβδου κατά τα κλασικά χρόνια ήταν 2 δραχμές ανά εμπορικό τάλαντο (ισοδύναμο προς 55 αττικές δραχμές ανά τόνο). 4. Η σχέση τιμής του κασσιτέρου προς τον μόλυβδο κατά την κλασική εποχή είναι περίπου 230:1, ενώ κατά τον 1ο αιώνα μ.χ. η σχέση αυτή γίνεται περίπου 12:1. Η σχετική αύξηση της τιμής του μολύβδου οφείλεται στον πολλαπλασιασμό των χρήσεών του, ιδιαίτερα στην υδραυλική. 5. Η ζήτηση του μολύβδου (ή εναλλακτικά του λιθαργύρου που ήταν η πρώτη ύλη για την παραγωγή του) πρέπει να παρουσίασε σημαντικές διακυμάνσεις κατά τα κλασικά χρόνια και να παρουσίασε ιδιαίτερη ζήτηση, ιδιαίτερα τα χρόνια που κατασκευάζονταν οι κλασικοί ναοί της Ακρόπολης και οι δεξαμενές στο Λαύριο (5ος αιώνας). Αυτό ασφαλώς οδήγησε κατά περιόδους σε έλλειψη, αλλά σε μεταγενέστερες περιόδους σε σημαντικό περίσσευμα που χρησιμοποιήθηκε μέχρι τα ρωμαϊκά χρόνια.

14 124 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 6. Ο λιθάργυρος μετασχηματιζόταν σε μπρικέτες κατάλληλες για μεταλλουργική επεξεργασία προς παραγωγή μολύβδου, με λειοτρίβηση και ανάμιξη με ασβέστη και άργιλο ως συνδετικό υλικό. Η δραστηριότητα της μπρικετοποίησης φαίνεται ότι πραγματοποιούνταν στα πλυντήρια, όπου υπήρχαν οι εγκαταστάσεις λειοτρίβησης, το νερό και το ειδικευμένο εργατικό δυναμικό. 7. Η μεταλλουργική παραγωγή μολύβδου είναι βεβαιωμένη για τα Εργαστήρια της Πανόρμου και του Όρμου Ασημάκη. Οι θέσεις κοντά στη θάλασσα πέραν του ότι ήταν ευνοϊκές για εμπορικούς λόγους, προσφέρονταν ιδιαίτερα και λόγω της μεταφοράς καυσίμου με πλοία, αλλά και λόγω της διαθεσιμότητας της άμμου, που χρησίμευε ως συλλίπασμα στη μεταλλουργική κατεργασία παραγωγής του μολύβδου. 8. Τα συγκροτήματα καμίνων που ήταν τα ίδια τόσο για την παραγωγή αργυρούχου μολύβδου όσο και μολύβδου πρέπει να ήταν ιδιωτικά. Ορισμένοι μεταλλειοκτήτες είχαν καθετοποιήσει την παραγωγή τους, αρχίζοντας από το μεταλλείο και φθάνοντας στην τελική μεταλλουργική παραγωγή αργύρου και μολύβδου. Άλλοι έδιναν το μετάλλευμά τους για επεξεργασία στους ιδιοκτήτες των καμίνων. Όσον αφορά την παραγωγή μολύβδου από λιθάργυρο, πρέπει να υπήρχαν και μικροϊδιοκτήτες καμίνων που ασχολούνταν αποκλειστικά μ αυτή τη σχετικά απλή κατεργασία. 9. Τα συγκροτήματα καμίνων φαίνεται ότι στα τελευταία στάδια της λειτουργίας τους δεν χρησιμοποιούνταν πλέον για παραγωγή αργυρούχου μολύβδου με σκοπό την παραγωγή αργύρου, αλλά μόνο για την παραγωγή μολύβδου με πρώτη ύλη τον λιθάργυρο (3ος-2ος αιώνας π.χ.). Abstract The Production of Lead I Ancient Laurium during the Classic and Roman Period Different aspects of the production of lead as a byproduct of the silver production in Ancient Laurium are presented. The cost of production and the evolution of the price of lead in connection with the applications and the demand of the metal are examined. The proprietary status of the furnaces is also considered. The above views are supported by new results provided by the examination of raw materials and slags coming from the ore washeries and the ancient furnaces in Laurium.

15 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 125 Βιβλιογραφία Κονοφάγος, Κ., Το Αρχαίο Λαύριο και η τεχνική παραγωγής του αργύρου, Εκδοτική Ελλάδος, Αθήνα Κονοφάγος, Κ. Μπαντέκα, Ε., «Αι δεξαμεναί ύδατος των αρχαίων πλυντηρίων του Λαυρίου και το ειδικό στεγανωτικόν κονίαμα», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, 49, , Αθήναι Conophagos, C. and Papadimitriou, G., «Sur l enduit imperméable à l eau des anciennes citernes grecques du Laurium», Comptes Rendus de l Academie des Sciences de Paris, 287, 79-82, Paris Οικονομάκου, Μ., «Εργαστήριο Τήξεως Μεταλλεύματος στον Όρμο Ασημάκη Σουνίου (Λιμάνι Πασά)», Ορυκτός Πλούτος, 103, σ , Papadimitriou, G. and Kordatos, J., «The brown waterproofing plaster of the ancient cisterns in Laurion and its weathering and degradation», ASMOSIA (Association for the Study of Marble and Other Stones used in Antiquity) Proc. 3rd International Conference, p. 277, Archetype Books, England Παπαδημητρίου, Γ., «Λιθάργυρος, ένα χρήσιμο παραπροϊόν της μεταλλουργίας αργύρου στο αρχαίο Λαύριο», Πρακτικά ΣΤ Επιστημονικής Συνάντησης Νοτιοανατολικής Αττικής, σ , Μαρκόπουλο Photos-Jones, E. Ellis-Jones, J., «The building and industrial remains at Agrileza, Laurion (fourth century BC) and their contribution to the workings at the site», The Annual of the British School at Athens, vol. 89, pp , Φώτου, Ε., «Ανάλυση εργαστηριακών υπολειμμάτων από την περιοχή Αγριλέζα της Λαυρεωτικής, 4ος αιώνας π.χ.», Α Συμπόσιο Αρχαιομετρίας και Αρχαιολογίας, Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως, σ , Αθήνα 1992.

16 126 ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Σχ. 1. Δομικοί λίθοι από τον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών με την χαρακτηριστική μολυβδοχόηση των γόμφων. Παρατηρούνται και τα πλευρικά αυλάκια από τα οποία τροφοδοτήθηκε το τήγμα του μολύβδου. Σχ. 2. Έγκοιλο μορφής διπλού ταυ σκαλισμένο επάνω σε δύο δομικούς λίθους. Μέσα στο έγκοιλο είχε τοποθετηθεί σύνδεσμος ανάλογης μορφής (διπλού ταυ) που περιβάλλονταν με χυτό μόλυβδο και συνέδεε οριζόντια τους δύο λίθους. Σχ. 3. Κάτοψη του ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς, στην οποία φαίνεται ο τεράστιος αριθμός συνδέσμων και γόμφων που έχουν χρησιμοποιηθεί για τη σύνδεση των λίθων.

17 Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ 127 Σχ. 4. Ηλεκτρονική μικρογραφία σκουριάς παραγωγής μολύβδου από λιθάργυρο. Μέσα στη μάζα της σκουριάς παρατηρείται ένα σφαιρίδιο λιθαργύρου που εξωτερικά έχει μετατραπεί σε μόλυβδο, ενώ εσωτερικά παραμένει καθαρότατος λιθάργυρος (Pb + O), όπως φαίνεται και από τη σχετική σημειακή ανάλυση (ΕDS) που έγινε στο κέντρο. Σχ. 5. Ηλεκτρονική μικρογραφία σκουριάς παραγωγής μολύβδου και αντίστοιχη ανάλυση ΕDS. Η σκουριά περιέχει πολύ πυρίτιο (πιθανότατα από άμμο της θάλασσας), λίγο ασβέστιο, άργιλο, κάλιο από το συνδετικό υλικό της μπρικετοποίησης. Σχ. 6. Ηλεκτρονική μικρογραφία ψευτοσυμπυκνώματος. Μεγάλα γωνιώδη τεμάχια λιθαργύρου, εξαλλοιωμένα στην περιφέρειά τους σε ανθρακικό μόλυβδο και συνδεδεμένα μεταξύ τους με υλικό που προέρχεται πιθανώς από ανάμιξη ασβέστη και αργίλου.

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος

Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος Θάνος Ερευνητής, Λαμπρυνιάδης Γιάννης - Ερευνητής Τα περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Μεταλλικά νομίσματα αρχίζουμε να συναντάμε από το 2000 π.χ. στην Μεσόγειο. Συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Περιεχόμενα Κεραμική Μεταλλουργία Χαλκός Χρυσός Άργυρος Μόλυβδος Σίδηρος ΧΡΗΣΕΙΣ Από τη στιγμή που ο άνθρωπος κατάφερε να διατηρήσει τη φωτιά, αυτή

Διαβάστε περισσότερα

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους»

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» «Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας-Κώστας Γ. Μάνθος, MSc Αρχιτέκτων Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Λαύρειο, 14 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Στον Τομέα Γεωλογικών Επιστημών η Ορυκτολογία-Πετρολογία που

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενες Μεταλλευτικές Μεταλλουργικές εγκαταστάσεις Μεταλλείων Κασσάνδρας ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Προτεινόμενες Μεταλλευτικές Μεταλλουργικές εγκαταστάσεις Μεταλλείων Κασσάνδρας ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Προτεινόμενες Μεταλλευτικές Μεταλλουργικές εγκαταστάσεις Μεταλλείων Κασσάνδρας ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Δημήτρης Μελάς Αν. Καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ. ΜΕΘΟ ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ. ΜΕΘΟ ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ. ΜΕΘΟ ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ελένη Γιαννούλη, Περικλής Ακρίβος Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης, Τµήµα Χηµείας, 541 24 Θεσσαλονίκη 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Λάππας Βασίλης Παπαδάκη Άννα Τέγος Νικόλαος

Λάππας Βασίλης Παπαδάκη Άννα Τέγος Νικόλαος Επιβλέπουσα: Κανετάκη Ελένη ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Λάππας Βασίλης Παπαδάκη Άννα Τέγος Νικόλαος Αιγάλεω 2009 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ...

Διαβάστε περισσότερα

Υπόγειες μεταλλευτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα

Υπόγειες μεταλλευτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Υπόγειες μεταλλευτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα Ανδρέας Μπενάρδος Δρ. Μηχανικός Μεταλλείων Μεταλλουργός Ε.Μ.Π. Αρχαίες Υπόγειες Εκμεταλλεύσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ Παραγωγικές Διεργασίες Eξαγωγική Μεταλλουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ

ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Γ. ΤΣΑΪΜΟΥ Αρχαιολόγος Ομ. Καθηγήτρια Ε.Μ.Π. ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΑΘΗΝΑ 2015 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Γ. ΤΣΑΪΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

2.6. Ηλεκτρολυτική διάσπαση του νερού χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία

2.6. Ηλεκτρολυτική διάσπαση του νερού χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία 1 2.6. Ηλεκτρολυτική διάσπαση του νερού χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία Ερωτήσεις Θεωρίας 6-1-1. Τι είναι η Η ηλεκτρόλυση είναι μία χημική μέθοδος διασπάσεως του νερού στα συστατικά του. 6-1-2. Σε

Διαβάστε περισσότερα

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Πρώτων Υλών και Μεταλλευμάτων Σκοπός της Τήξης (smelting) είναι η παραγωγή ρευστού μετάλλου, κράματος, χλωριούχου ένωσης ή matte. Η τήξη είναι μια διεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

Course: Renewable Energy Sources

Course: Renewable Energy Sources Course: Renewable Energy Sources Interdisciplinary programme of postgraduate studies Environment & Development, National Technical University of Athens C.J. Koroneos (koroneos@aix.meng.auth.gr) G. Xydis

Διαβάστε περισσότερα

Εντός δύο ετών υποβολή πλήρους και άρτιου Επενδυτικού Σχεδίου αξιοποίησης του μεταλλευτικού δυναμικού της περιοχής και με Μεταλλουργία Χρυσού

Εντός δύο ετών υποβολή πλήρους και άρτιου Επενδυτικού Σχεδίου αξιοποίησης του μεταλλευτικού δυναμικού της περιοχής και με Μεταλλουργία Χρυσού ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΧΡΥΣΟΣ 1 1. Η Σύμβαση του 2004 Επαναλειτουργία Μεταλλείου (Μαύρων Πετρών, κάτω από την Στρατονίκη) Εντός δύο ετών υποβολή πλήρους και άρτιου Επενδυτικού Σχεδίου αξιοποίησης του μεταλλευτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦ. 2 ο : Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - 2.1.: ΤΟ ΑΕΠ & Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Η οικονομική ανάλυση διακρίνεται σε μικροοικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΛΛΑ: από πότε, πού, γιατί και πώς. ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Μέλος ΠΟ ΚΠΕ Λαυρίου

ΜΕΤΑΛΛΑ: από πότε, πού, γιατί και πώς. ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Μέλος ΠΟ ΚΠΕ Λαυρίου ΜΕΤΑΛΛΑ: από πότε, πού, γιατί και πώς ΜΑΡΙΑ ΚΑΓΙΑΦΑ Μέλος ΠΟ ΚΠΕ Λαυρίου Εισαγωγή Μια ειδική κατηγορία αρχαιολογικών ευρημάτων ήταν πάντα τα αντικείμενα από μέταλλο, τόσο γιατί είναι σχετικά σπάνια (το

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΙΑΣΤΟΛΗ - ΣΥΣΤΟΛΗ Όταν θερµαίνεται το ξύλο αυξάνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Τεχνολογία Συγκολλήσεων και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 98 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ Με τον όρο επιμετάλλωση εννοούμε τη δημιουργία ενός στρώματος μετάλλου πάνω στο μέταλλο βάσης για την προσθήκη ορισμένων επιθυμητών ιδιοτήτων. Οι ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΘΕΡΜΙΚΕΣ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓENIKA Θερµική κατεργασία είναι σύνολο διεργασιών που περιλαµβάνει τη θέρµανση και ψύξη µεταλλικού προϊόντος σε στερεά κατάσταση και σε καθορισµένες θερµοκρασιακές και χρονικές συνθήκες.

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

2.7 Χημική αντίδραση

2.7 Χημική αντίδραση 1 2.7 Χημική αντίδραση Ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 7-1. Τι ονομάζουμε φαινόμενο στη Φυσική και στη Χημεία; Φαινόμενο είναι η μεταβολή 7-2. Τι ονομάζουμε φυσικά φαινόμενα ή φυσικές μεταβολές; Είναι οι

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Ανάδειξη και αξιοποίηση του Αρχαίου Μεταλλευτικού Λαυρίου

Ανάδειξη και αξιοποίηση του Αρχαίου Μεταλλευτικού Λαυρίου Κ. Τσάιμου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Α. Φραγκίσκος Ομότιμος Καθηγητής του Ε.Μ.Π. Ανάδειξη και αξιοποίηση του Αρχαίου Μεταλλευτικού Λαυρίου Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ για το Αρχαίο Λαύριο είναι πλούσια. Από

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.1 ΥΛΙΚΑ Α. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ι. Ακατέργαστος χυτοσίδηρος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.1 ΥΛΙΚΑ Α. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ι. Ακατέργαστος χυτοσίδηρος. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.1 ΥΛΙΚΑ Βασικός σκοπός της Τεχνολογίας Παραγωγής, είναι η περιγραφή της παραγωγικής διαδικασίας αντικειμένων επιθυμητής μορφής και ιδιοτήτων. Για την παραγωγή αυτή χρησιμοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Pb-Zn Ore deposits in Greece

Pb-Zn Ore deposits in Greece Pb-Zn Ore deposits in Greece 1. Kirki-Evros* 2. Thermes* 3. Thasos P. Kavala Pangaeon* 4. Agistron Vrontou* 5. Pontokerasia Kilkis* 6. Chalkidiki* 7. Lavrio* 8. Molaoi -Lakonia 9. Cyclades (Milos, Siphnos,

Διαβάστε περισσότερα

Οι παραχωρήσεις των μεταλλείων της Λαυρεωτικής και η οικονομία του κράτους των Αθηνών τον 5ο και 4ο αιώνα π.χ.

Οι παραχωρήσεις των μεταλλείων της Λαυρεωτικής και η οικονομία του κράτους των Αθηνών τον 5ο και 4ο αιώνα π.χ. Ηλίας Κ. Κονοφάγος Χημικός Μηχανικός, Διδάκτωρ Φυσικών Επιστημών, Μέλος της Διεθνούς Ένωσης Οικονομολόγων Ενέργειας, Δν/τής Νέων Εκμεταλλεύσεων Ελληνικών Πετρελαίων Α.Ε. Σταυρούλα Η. Σιδέρη Φιλόλογος Οι

Διαβάστε περισσότερα

7ο Μάθημα Η ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΕΝΟΣ ΥΛΙΚΟΥ

7ο Μάθημα Η ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΕΝΟΣ ΥΛΙΚΟΥ 7ο Μάθημα Η ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΕΝΟΣ ΥΛΙΚΟΥ Συμβαίνει κι αυτό: ο όγκος ενός σώματος να 'ναι μεγάλος, αλλά η μάζα του να 'ναι μικρή Από την καθημερινή μας ζωή, ξέρουμε τι σημαίνει πυκνό και αραιό: πυκνό δάσος, αραιά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ 2007 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΧΡΥΣΟΧΟΪΑΣ-ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ: ΣΤΡΑΤΩΝΙ ΕΞΑΜΗΝΟ: Α ΜΑΘΗΜΑ: ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΕΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ ΟΡΥΚΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Αναχώρηση με λεωφορείο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΟΣΟΣΤΟΥ - ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΟΣΟΣΤΟΥ - ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΟΣΟΣΤΟΥ - ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Στην καθημερινή ζωή μας ακούμε φράσεις όπως: Ο έμπορος κερδίζει 30% (τριάντα τοις εκατό ή τριάντα στα εκατό) στην τιμή της αγοράς Τι σημαίνει ο έμπορος κερδίζει 30%; Αν

Διαβάστε περισσότερα

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών

Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Δομικά υλικά αρχιτεκτονικών μορφών 1. Ιστορική αναδρομή στην τεχνολογία παρασκευής - χρήσης του υλικού στην αρχαιολογία και τέχνη (4 ώρες θεωρία) 2. Αναγνώριση - διάγνωση τεχνικών κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΥΠΟΓΕΙΟΥ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΣ ΣΤΙς ΘΕΣΕΙΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ, ΣΤΡΑΤΩΝΙ, ΣΚΟΥΡΙΕΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΥΠΟΓΕΙΟΥ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΣ ΣΤΙς ΘΕΣΕΙΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ, ΣΤΡΑΤΩΝΙ, ΣΚΟΥΡΙΕΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΥΠΟΓΕΙΟΥ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΥΠΟΓΕΙΟΥ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΣ ΣΤΙς ΘΕΣΕΙΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ, ΣΤΡΑΤΩΝΙ,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΧΑΛΚΙ ΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΧΑΛΚΙ ΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΧΑΛΚΙ ΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ενεργειακά Ισοζύγια ιαγράµµατα Sankey ΦΑΝΗ Γ. ΛΑΥΡΕΝΤΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Βασικές Αρχές Ενεργειακοί Συντελεστές ιαγράµµατα

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 22 (1) Mέταλλα και Κράματα

Άρθρο 22 (1) Mέταλλα και Κράματα Άρθρο 22 (1) Mέταλλα και Κράματα 1. Στις διατάξεις του παρόντος άρθρου υπόκεινται τα μέταλλα και κράμματα από τα οποία κατασκευάζονται υλικά και αντικείμενα, τα οποία προορίζονται να έλθουν ή έρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΙΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Τεχνολογία Συγκολλήσεων και

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Βασισµένοστο Norman E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials, Third Edition, Pearson Education, 2007 1 Κεραµικάκαιγυαλιά Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.1 ΧΥΤΕΥΣΗ. 2.2 Τύποι καλουπιών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.1 ΧΥΤΕΥΣΗ. 2.2 Τύποι καλουπιών ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 14 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.1 ΧΥΤΕΥΣΗ Χύτευση καλείται η έκχυση λειωμένου μετάλλου σε τύπους (καλούπια) καταλλήλου σχήματος. Η χύτευση αν και εμφανίστηκε στους προϊστορικούς χρόνους αποτελεί και

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ

Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ ΣΗΜΑΝΣΗ CE ΓΙΑ ΤΑ ΔΟΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΑΠΟ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΛΙΘΟΣ (ΙΓΜΕ) Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ Ι.Γ.Μ.Ε., Διεύθυνση Κοιτασματολογίας, Τμήμα Μαρμάρων και Αδρανών Υλικών,

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και

Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και Το γυαλί παρασκευάζεται με σύντηξη χαλαζιακής άμμου, η οποία αποτελεί το βασικό συστατικό του (διαμορφωτή), ενός ή περισσότερων συλλιπασμάτων και ενός (ή περισσότερων) σταθεροποιητών. Αν δεν χρησιμοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΚΑΥΣΗ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΚΑΥΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΚΑΥΣΗ Την εργασία επιμελήθηκαν οι: Αναστασοπούλου Ευτυχία Ανδρεοπούλου Μαρία Αρβανίτη Αγγελίνα Ηρακλέους Κυριακή Καραβιώτη Θεοδώρα Καραβιώτης Στέλιος Σπυρόπουλος Παντελής Τσάτος Σπύρος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής Είναι το πρώτο κεφάλαιο που εξετάζει τα οικονομικά φαινόμενα από μια διαφορετική οπτική, τη μακροοικονομική, και προσεγγίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Τεχνολογία Συγκολλήσεων και

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία της ζάχαρης

Η ιστορία της ζάχαρης ΖΑΧΑΡΗ Η ιστορία της ζάχαρης H λέξη ζάχαρη προέρχεται ετυμολογικά από την σανσκριτική λέξη śarkara, που αρχικά σήμαινε άμμος ή χαλίκι. Το αρχαίο ινδικό όνομά της γκάουρα προφανώς προήλθε από την ονομασία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών

Εισαγωγή. 1.1 Ο κόσμος των υλικών Εισαγωγή 1 1 Εισαγωγή Βατάλης Αργύρης 1.1 Ο κόσμος των υλικών Tα υλικά αποτελούν μέρος της βάσης όλων των τεχνολογικών εξελίξεων. Όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες και το επίπεδο ζωής επηρεάζονται σε μεγάλο

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (I) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ MAΘHMA : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις

Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις Για κάθε πρόβλημα που ακολουθεί, εκτός των ερωτημάτων που διατυπώνονται, να γίνουν (με τη βοήθεια κάποιου στατιστικού πακέτου)

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Αντισεισμική προστασία αρχαίων μνημείων. Η περίπτωση της Ακρόπολης

Αντισεισμική προστασία αρχαίων μνημείων. Η περίπτωση της Ακρόπολης Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας Επιστημονικές Ημερίδες για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς Αντισεισμική προστασία αρχαίων μνημείων Η περίπτωση της Ακρόπολης Μ. Ιωαννίδου Διευθύντρια της Υ.Σ.Μ.Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό

Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό Παγκόσμιο πείραμα για το Διεθνές Έτος Χημείας Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό Το μεγαλύτερο ποσοστό του νερού στον πλανήτη, για την ακρίβεια το 95% είναι αλμυρό νερό, δηλ. περιέχει άλατα. Σε αυτή τη δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1)

Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Case 12: Προγραμματισμός Παραγωγής της «Tires CO» ΣΕΝΑΡΙΟ (1) Ένα πολυσταδιακό πρόβλημα που αφορά στον τριμηνιαίο προγραμματισμό για μία βιομηχανική επιχείρηση παραγωγής ελαστικών (οχημάτων) Γενικός προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΛΥΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΛΥΣΕΙΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Τεχνολογία Συγκολλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Σκοπός Στο τρίτο κεφάλαιο θα εισαχθεί η έννοια της ηλεκτρικής ενέργειας. 3ο κεφάλαιο ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ 1 2 3.1 Θερμικά αποτελέσματα του ηλεκτρικού ρεύματος Λέξεις κλειδιά:

Διαβάστε περισσότερα

Ακρόπολη 447 π.χ. Παλάτι του Μίνωα (Κνωσός) Πύλη των λεόντων (Μυκήνες) Κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο και ασβεστόλιθο.

Ακρόπολη 447 π.χ. Παλάτι του Μίνωα (Κνωσός) Πύλη των λεόντων (Μυκήνες) Κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο και ασβεστόλιθο. ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑ το αρχαιότερο δομικό υλικό 1) Σύγχρονα υλικά (σκυρόδεμα και χάλυβας) περιόρισαν τη χρήση της. 2) Η τρωτότητα της υπό σεισμικές δυνάμεις κατέστησαν ακατάλληλη ως δομικό σύστημα. την Σήμερα η

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Φυσικές ιδιότητες των υλικών

1.3 Φυσικές ιδιότητες των υλικών 16 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.3 Φυσικές ιδιότητες των υλικών 3-1. Τι ονομάζουμε ιδιότητες των υλικών; Είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα του υλικού, που τα προσδιορίζουμε για να το ξεχωρίσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση προσεγγίσεων-μελλοντική έρευνα

Σύνθεση προσεγγίσεων-μελλοντική έρευνα Ημερίδα Η έρευνα των αρχαίων συστημάτων ύδρευσης του Πειραιά στο πλαίσιο των έργων του ΜΕΤΡΟ. Μια πρώτη θεώρηση. Αθήνα 15 Μαΐου 2015 Συνδιοργάνωση Εφορεία Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, Πειραιώς και Νήσων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2013

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΥΣΙΜΑ. Πτητικά συστατικά, που περιέχουν ως κύριο συστατικό το φωταέριο Στερεό υπόλειμμα, δηλαδή το κώκ

ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΥΣΙΜΑ. Πτητικά συστατικά, που περιέχουν ως κύριο συστατικό το φωταέριο Στερεό υπόλειμμα, δηλαδή το κώκ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΥΣΙΜΑ (Απόσπασμα από το βιβλίο ΚΑΥΣΙΜΑ-ΛΙΠΑΝΤΙΚΑ του Ευγενιδείου) 11.1 Είδη Στερεών Καυσίμων Τα στερεά καύσιμα διακρίνονται σε δυο κατηγορίες: Τα φυσικά στερεά καύσιμα (γαιάνθρακες, βιομάζα) Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ

ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ Θεμελίωση είναι η βάση πάνω στην οποία κατασκευάζεται ένα κτίριο ή μία κατασκευή Είναιταβασικότεραμέρητουφέρονταοργανισμούενόςδομικούέργου γιατί μ αυτά επιτυγχάνεται η ασφαλής

Διαβάστε περισσότερα

Noga Water Care - Netherlands

Noga Water Care - Netherlands ΠΟΙΟΤΙΚΑ ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΡΟΥ ΟΙΚΙΑΚΗΣ ΧΡΗΣΗΣ Noga Water Care - Netherlands ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΑΠΟΣΚΛΗΡΥΝΤΩΝ ΝΕΡΟΥ Συστήματα για Μείωση Αλάτων Ασβεστίου και Σωματιδίων ΣΥΣΤΉΜΑΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΊΑΣ ΝΕΡΟΎ ΓΙΑ ΟΙΚΙΑΚΉ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ Περιήγηση ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΠΑΡΑΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ Το μεταλλευτικό συγκρότημα τοποθετείται Ανατολικά του Οικισμού Λιμεναρίων ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ο πρώτος χώρος διάθεσης επικίνδυνων αποβλήτων στην Ελλάδα

Ο πρώτος χώρος διάθεσης επικίνδυνων αποβλήτων στην Ελλάδα ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Εργαστήριο Μεταλλευτικής Τεχνολογίας & Περιβαλλοντικής Μεταλλευτικής Ο πρώτος χώρος διάθεσης επικίνδυνων αποβλήτων στην Ελλάδα Δ. Καλιαμπάκος

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ-ΧΡΥΣΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (I) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ MAΘHMA : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικές απόψεις της παροχής ενέργειας στις χηµικές αντιδράσεις.

Περιβαλλοντικές απόψεις της παροχής ενέργειας στις χηµικές αντιδράσεις. Περιβαλλοντικές απόψεις της παροχής ενέργειας στις χηµικές αντιδράσεις. Περίληψη Η επιβάρυνση του περιβάλλοντος που προκαλείται από την παροχή ηλεκτρικής ή θερµικής ενέργειας είναι ιδιαίτερα σηµαντική.

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομο Ενημερωτικό Υλικό Μικρών Εμπορικών Επιχειρήσεων για το Ανθρακικό Αποτύπωμα ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 -1-

Σύντομο Ενημερωτικό Υλικό Μικρών Εμπορικών Επιχειρήσεων για το Ανθρακικό Αποτύπωμα ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2012 -1- ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ Σύντομο Ενημερωτικό Υλικό Μικρών Εμπορικών Επιχειρήσεων για το Ανθρακικό Αποτύπωμα Πως οι μικρές εμπορικές επιχειρήσεις επηρεάζουν το περιβάλλον και πως μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια Ημέρα Νερού

Παγκόσμια Ημέρα Νερού ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΜΦΙΑΛΩΣΕΩΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΜΕΤΑΛΛΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ Παγκόσμια Ημέρα Νερού Ενημερωτική Εκδήλωση «Οι ευεργετικές ιδιότητες του νερού στη διατήρηση της καλής υγείας και ενυδάτωσης» HILTON ATHENS

Διαβάστε περισσότερα

1. Πώς υδρευόταν η Αθήνα στην αρχαιότητα; 2. Πότε έγινε το πρώτο μεγάλο υδροδοτικό έργο για την πόλη της Αθήνας στην αρχαιότητα;

1. Πώς υδρευόταν η Αθήνα στην αρχαιότητα; 2. Πότε έγινε το πρώτο μεγάλο υδροδοτικό έργο για την πόλη της Αθήνας στην αρχαιότητα; 1. Πώς υδρευόταν η Αθήνα στην αρχαιότητα; Από την εποχή της αρχαιότητας το υδροδοτικό πρόβλημα της Αθήνας ήταν τεράστιο. Η Αθήνα υπέφερε από το μαρτύριο της λειψυδρίας. Μεγάλα ποτάμια και λίμνες δεν υπήρχαν

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΧΡΥΣΟΥ, ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒ ΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΒΕΛΙ ΗΣ

Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΧΡΥΣΟΥ, ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒ ΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΒΕΛΙ ΗΣ Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΧΡΥΣΟΥ, ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒ ΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Σίφνος: Μεταλλείο Αγ. Σώστη ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΒΕΛΙ ΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ - ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ. Εισαγωγή στην έννοια της πυκνότητας ενός υλικού. Μέτρηση της πυκνότητας.

ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ. Εισαγωγή στην έννοια της πυκνότητας ενός υλικού. Μέτρηση της πυκνότητας. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ 1. Τίτλος Εισαγωγή στην έννοια της πυκνότητας ενός υλικού. Μέτρηση της πυκνότητας. Θα γίνουν δύο σειρές μετρήσεων. Μία στο (πραγματικό) εργαστήριο (συνοδευόμενη από το αντίστοιχο φύλλο

Διαβάστε περισσότερα

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση.

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. 1. Εισαγωγή. Κάθε μέτρηση, όσο προσεκτικά και αν έχει γίνει, περικλείει κάποια αβεβαιότητα. Η ανάλυση των σφαλμάτων είναι η μελέτη και ο υπολογισμός αυτής της αβεβαιότητας στη

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 4. ΑΝΘΡΑΚΑΣ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του άνθρακα στον περιοδικό πίνακα. Να ταξινομούμε τα διάφορα είδη άνθρακα σε φυσικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΛΑΣΗ. Το εργαλείο διέλασης περιλαμβάνει : το μεταλλικό θάλαμο, τη μήτρα, το έμβολο και το συμπληρωματικό εξοπλισμό (δακτυλίους συγκράτησης κλπ.).

ΔΙΕΛΑΣΗ. Το εργαλείο διέλασης περιλαμβάνει : το μεταλλικό θάλαμο, τη μήτρα, το έμβολο και το συμπληρωματικό εξοπλισμό (δακτυλίους συγκράτησης κλπ.). ΔΙΕΛΑΣΗ Κατά τη διέλαση (extrusion) το τεμάχιο συμπιέζεται μέσω ενός εμβόλου μέσα σε μεταλλικό θάλαμο, στο άλλο άκρο του οποίου ευρίσκεται κατάλληλα διαμορφωμένη μήτρα, και αναγκάζεται να εξέλθει από το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ / ΕΠΙΛΟΓΗΣ Α1. α. Λάθος β. Σωστό γ. Σωστό δ. Λάθος ε. Σωστό Α2. δ Α3. β Ηµεροµηνία: Κυριακή 4 Μαΐου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΟΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΜΟΝΩΤΙΚΗΣ ΣΤΡΩΣΗΣ ΣΤΑ ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ

Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΜΟΝΩΤΙΚΗΣ ΣΤΡΩΣΗΣ ΣΤΑ ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 31 ΜΑΪΟΥ 2014 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΑ ΚΤΙΡΙΑ Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΜΟΝΩΤΙΚΗΣ ΣΤΡΩΣΗΣ ΣΤΑ ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ: ASHRAE ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Δημήτρης Αραβαντινός αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

1 ΘΕΩΡΙΑ ΚΟΠΗΣ ΛΑΜΑΡΙΝΑΣ

1 ΘΕΩΡΙΑ ΚΟΠΗΣ ΛΑΜΑΡΙΝΑΣ 1 ΘΕΩΡΙΑ ΚΟΠΗΣ ΛΑΜΑΡΙΝΑΣ 1.1 Εισαγωγή Οι κυριότερες κατεργασίες για την κατασκευή προϊόντων από λαμαρίνα είναι η κοπή, η μορφοποίηση και η κοίλανση. Οι κατεργασίες αυτές γίνονται ας ψαλίδια και πρέσσες

Διαβάστε περισσότερα

Σε γαλάζιο φόντο ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ (2013 2014) Σε μαύρο φόντο ΘΕΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ ΥΛΗΣ (2013-2014)

Σε γαλάζιο φόντο ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ (2013 2014) Σε μαύρο φόντο ΘΕΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ ΥΛΗΣ (2013-2014) > Φυσική Β Γυμνασίου >> Αρχική σελίδα ΕΙΙΣΑΓΩΓΗ ΕΕρρωττήήσσεει ιςς ΑΑσσκκήήσσεει ιςς χχωρρί ίςς ααππααννττήήσσεει ιςς (σελ. ) ΕΕρρωττήήσσεει ιςς ΑΑσσκκήήσσεει ιςς μμεε ααππααννττήήσσεει ιςς (σελ. 4) ΙΑΒΑΣΕ

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχοποιία Ι Επισκευές

Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τα κατεστραμμένα ή φθαρμένα μέρη της τοιχοποιίας επισκευάζονται ακολουθώντας τις παραδοσιακές τεχνικές. Ο τεχνίτης πριν ξεκινήσει πρέπει να έχει έτοιμα τα απαιτούμενα υλικά: πέτρες

Διαβάστε περισσότερα

1. ΜΕΤΡΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ

1. ΜΕΤΡΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ 1. ΜΕΤΡΗΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ Για την μέτρηση της παραγωγικότητας χρησιμοποιούμε τους επόμενους τύπους Παραγωγικότητα = Έξοδος (Εκροή) Είσοδος (Εισροή) Διακρίνονται τρεις διαφορετικές περιπτώσεις μέτρησης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα