ΒΥΖΑΝΤΙΝΌ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ: ΠΑΡΆΓΩΓΗ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΦΟΡΊΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΥΖΑΝΤΙΝΌ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ: ΠΑΡΆΓΩΓΗ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΦΟΡΊΑ"

Transcript

1 ΒΥΖΑΝΤΙΝΌ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΌ ΣΎΣΤΗΜΑ: ΠΑΡΆΓΩΓΗ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΦΟΡΊΑ ΒΑΣΙΛΙΚΉ ΠΈΝΝΑ Βυζαντινολόγος - Νομισματολόγος 1. ΠΡΟΛΟΓΟΣ Με την αναγέννηση των βυζαντινών σπουδών, στα τέλη του 19ου αιώνα, η μελέτη των βυζαντινών νομισμάτων αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί σημαντικό πεδίο πολύπλευρης έρευνας και αξιόπιστο τρόπο προσέγγισης της μακρόχρονης βυζαντινής ιστορίας. Ιστορικοί, αρχαιολόγοι, ιστορικοί της τέχνης χρησιμοποιούν τη μαρτυρία των νομισμάτων για να επιλύσουν θέματα της αρμοδιότητας τους, να ιχνηλατήσουν ή να επιβεβαιώσουν ιστορικά γεγονότα, να χρονολογήσουν ανασκαφικά στρώματα και οικοδομικές φάσεις, να προσδιορίσουν χαμένα μνημειακά έργα και να σκιαγραφήσουν την προσωπικότητα του αυτοκράτορα. Ο νομισματολόγος έχει να αντιμετωπίσει θέματα που σχετίζονται άμεσα με την ιστορία και τη διακίνηση των νομισμάτων και μέσα από αυτές τις εμπειρίες να επισημάνει ιδιαιτερότητες που θα βοηθούσαν στην καλύτερη κατανόηση του πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα μιας περιόδου ή μιας περιοχής. Σήμερα η ενασχόληση με προβλήματα χρονολογικής ταξινόμησης των βυζαντινών νομισμάτων και ταύτισης σπάνιων ή αδημοσίευτων τύπων έχει περιοριστεί σημαντικά. Οι συστηματικές ανασκαφές σε σημαντικά αστικά κέντρα της άλλοτε βυζαντινής αυτοκρατορίας -στην Κωνσταντινούπολη, στην Μ. Ασία, στη Χερσόνησο του Αίμου, στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, στην Ελλάδα-, η διαρκής ανεύρεση νομισματικών "θησαυρών" και μεμονωμένων νομισματικών ευρημάτων, αποτέλεσμα της σύγχρονης οικιστικής ανάπτυξης των περιοχών, ο συστηματικός εμπλουτισμός των μουσειακών νομισματικών συλλογών και το ενδιαφέρον των συλλεκτών για το βυζαντινό νόμισμα έχουν φέρει στο φως μια εξαιρετικά μεγάλη ποικιλία νομισματικών τύπων. Ταυτόχρονα, η υποδειγματική δημοσίευση των νομισματικών συλλογών της Bibliothèque Nationale στο Παρίσι 1 και του Dumbarton Oaks στην Ουά- 1. C. Morrisson, Catalogue des monnaies byzantines de la Bibliothèque Nationale: I: d'anastase 1er àjustinien II ( ). II: de Philippicus à Alexis III (7U-1204),?a.ris\970.

2 -66- Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Ή Δ Ι Α Δ Ρ Ο Μ Ή Τ Η Σ Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ή Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α σιγκτων 2, το Corpus που έχει καταρτίσει ο αυστριακός Hahn για την περίοδο , η μονογραφία του Michael Hendy γιλ τη νομισματική ιστορία της περιόδου και η προσπάθεια του Simon Bendali για την παλαιολόγεια περίοδο, 5 έχουν ιδιαίτερα συμβάλει στην ταξινόμηση και χρονολογική κατάταξη των νομισματικών εκδόσεων των διαφόρων αυτοκρατόρων. Έτσι ολοκληρώθηκαν οι πρωτοπόρες προσπάθειες των Sabatier^, Tolstoi 7 και Wroth 8. Ο κατάλογος των ερευνητών, αρχαιολόγων, ιστορικών και νομισματολόγων, οι οποίοι συνέβαλαν με τις επί μέρους μελέτες τους στον τομέα αυτό της βυζαντινής νομισματικής είναι εξαιρετικά μεγάλος. Πολλές και ουσιαστικές είναι επίσης οι μελέτες που αναλύουν τις εκάστοτε τάσεις στη διακίνηση του βυζαντινού νομίσματος 9, που θίγουν θέματα εικονογραφίας, που διαπραγματεύονται νομισματικές μεταρρυθμίσεις, ζητήματα μετρολογίας και φάσεις υποτίμησης 10. Ωσόσο, οι γνώσεις μας για την οργάνωση της παραγωγής του χρήματος στο Βυζάντιο είναι ελάχιστες και αποσπασματικές. 2. A.R. Bellinger, Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: I: Anastasius I to Maurice, , Washington, D.C Ph. Grierson, Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: II : Phocas to Theodosius III, [2 τόμοι: III: Phocas and Heraclius ( )./ 112: Heraclius Constantine to Theodosius III ( )], Washington, D.C Ill: Leo III to Nicephorus III, [2 τόμοι: IUI: Leo III to Michael 111 ( )./ III2: Basil I to Nicephorus III ( )], Washington, D.C V: Michael VIII to Constantine XI, [2 τόμοι: VI: Introduction, Appendices, and Bibliography/ V2: Catalogue, Concordances, and Indexes], Washington, D.C M. Hendy, Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: IV: Alexius I to Michael VIII [2 τόμοι: IVI: Alexius I to Alexius V ( )1 IV2: The Emperors ofnicaea and Their Contemporaries ( )], Washington, D.C W Hahn, Moneta Imperii Byzantini: I: Von Anastasius I. bis Justinianus I ( ), Wien II: Vonjustinus II bis Phocas ( ), Wien Ill: Von Heraclius bis Leo III ( ), Wien M. Hendy, Coinage and Money in the Byzantine Empire , Washington, D.C [Dumbarton Oaks Series 12]. 5. S. Bendali, A Private Collection of Palaeologan Coins, London J. Sabatier, Description générale des mommies byzantines, frappées sous les empereurs d'orient depuis Arcadius jusqu' à la prise de Constantinople par Mahomet II, 2 τόμοι, Paris/London J. Tolstoi, Monnaies byzantines, 3 τόμοι, St. Petersburg W Wroth, Catalogue of the Imperial Byzantine Coins in the British Museum, 2 τόμοι, London, 1908 και του ιδίου Catalogue of the Coins of the Vandak, Ostrogoths and Lombards and of the Empires ofthessalonica, Nicaea and Trebizond in the British Museum, London Για μια εμβάθυνση της μεθοδολογίας για την μελέτη της νομισματικής κυκλοφορίας Βλ. D.M. Metcalf, Coinage in South-eastern Europe , London Β. Πέννα, Βυζαντινό νόμισμα: μέσο συναλλαγής και έκφραση αυτοκρατορικής προπαγάνδας, Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου (υπό εκτύπωση μέσα στο 2002), όπου και η Βασική Βιβλιογραφία για τα επιμέρους θέματα.

3 -67- Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ό Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α 2. Η ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΚΟΠΕΙΩΝ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ 11 Κατά τον 5ο, 6ο και εν μέρει τον 7ο αιώνα η αυτοκρατορία διέθετε σημαντικό αριθμό νομισματοκοπείων, τα οποία ήταν διασκορπισμένα σε διάφορες επαρχιακές διοικητικές ενότητες. Η μέθοδος αυτή, γνωστή ήδη από τα τέλη του 3ου και τον 4ο αιώνα, αποτελούσε μέρος των μεταρρυθμίσεων του Διοκλητιανού και του Μ. Κωνσταντίνου. Ο αριθμός των νομισματοκοπείων παρουσίαζε διαφοροποιήσεις από βασιλεία σε Βασιλεία ανάλογα με τον πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό σχεδιασμό της κάθε περιόδου. Για παράδειγμα, στα χρόνια της Βασιλείας του Ιουστινιανού Α' ( ), κατά την οποία παρατηρείται έντονη δραστηριότητα σε όλους σχεδόν τους τομείς του κρατικού μηχανισμού -στρατιωτικές επιχειρήσεις για ανάκτηση χαμένων εδαφών, ενδυνάμωση της περιφέρειας με αμυντικά έργα, αναδιοργάνωση των περιφερειακών στρατιωτικών μονάδων, ίδρυση νέων πόλεων, ενίσχυση και εξάπλωση του εμπορίου- λειτούργησαν περισσότερα από δέκα νομισματοκοπεία. Στη Δύση ανήκαν τα νομισματοκοπεία της Καρχηδόνας, της Ραβέννας και της Ρώμης, πόλεις που πρόσφατα είχαν ανακτηθεί από τους Οστρογότθους και στην Ανατολή, εκτός από το νομισματοκοπείο της Κωνσταντινούπολης, τα νομισματοκοπεία της Νικομήδειας, Κυζίκου, Θεσσαλονίκης, Αντιόχειας και Αλεξάνδρειας, πόλεις που υπάγονταν αντίστοιχα στις διοικήσεις του Πόντου, της Ασίας, της Μακεδονίας, της Ανατολής και της Αιγύπτου. Μικρά νομισματοκοπεία, κατά το πλείστον ευκαιριακού χαρακτήρα, φαίνεται ότι λειτούργησαν στη Χερσώνα, Δαλματία, Σικελία και πιθανότατα και σε άλλες, απροσδιόριστες προς το παρόν, επαρχιακές πόλεις. Κατά την προηγούμενη περίοδο και ειδικότερα στα χρόνια του Αναστασίου Α ( ) λειτουργούσαν τέσσερα νομισματοκοπεία (Κωνσταντινούπολη, Θεσσαλονίκη, Νικομήδεια, Αντιόχεια), ενώ επί Ιουστίνου Α δραστηριοποιήθηκαν τρία ακόμη νομισματοκοπεία (Κύζικος, Αλεξάνδρεια, Χερσώνα) 12. Μετά τον θάνατο του Ιουστινιανού οι ελάχιστες αλλαγές που επήλθαν επηρέασαν κυρίως την τύχη των μικρών νομισματοκοπείων. Αξίζει να σημειωθεί η λειτουργία των νομισματοκοπείων Κατάνης και Συρακουσών στη Σικελία, στα χρόνια της βασιλείας του Μαυρικίου ΤιΒερίου ( ). Χάλκινα νομίσματα κόβονταν σε όλα τα νομισματοκοπεία, ενώ αντίθετα η παραγωγή των χρυσών περιοριζόταν συνήθως στις πρωτεύουσες μεγάλων διοικητικών περιφερειών. Στα χρόνια του Ιουστινανού χρυσοί σόλιδοι εκδόθηκαν, εκτός από την 11. Για εμπεριστατωμένη επισκόπηση της λειτουργίας των νομισματοκοπείων βλ. στα οικεία κεφάλαια του εγχειριδίου του Ph. Grierson, Byzantine Coins, Berkeley-Los Angeles Βλ. επίσης Μ. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy c , Cambridge 1985, σσ Για μια σύντομη εκτίμηση της χρονικής διάρκειας των διαφόρων Βυζαντινών νομισματοκοπείων βλ. D. Sear, Byzantine Coins and Their Values, London 1987 (2n επαυξημένη έκδοση του 1974), σ. 22.

4 -68- Η ΙΣΤΟΡΙΚΉ ΔΙΑΔΡΟΜΉ ΤΗΣ NOMI Σ Μ Α Τ Ι Κ Η Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α Κωνσταντινούπολη, στη Θεσσαλονίκη, πρωτεύουσα του Ιλλυρικού, στην Καρχηδόνα, στη Ρα6έννα και ίσως στη Ρώμη. Σε περιόδους πολεμικών επιχειρήσεων λειτούργησαν και νομισματοκοπεία με περιστασιακό χαρακτήρα για την άμεση κάλυψη εξόδων ανεφοδιασμού του στρατού και στρατιωτικών πληρωμών. Για παράδειγμα, η Σελεύκια, η Ισαύρια και η Κύπρος αποτέλεσαν προσωρινά νομισματοκοπεία έκτακτης ανάγκης κατά τη διάρκεια της επανάστασης του Ηρακλείου και των περσικών εκστρατειών του. Κατά τη διάρκεια του 7ου αιώνα ο αριθμός των νομισματοκοπείων σταδιακά μειώθηκε. Η Κωνσταντινούπολη απέμεινε το μοναδικό νομισματοκοπείο του ανατολικού τμήματος της αυτοκρατορίας, ενώ τα δυτικά επαρχιακά νομισματοκοπεία, αρκετά αποκομμένα από την πρωτεύουσα, συνέχισαν την παραγωγή τους για όσο καιρό παρέμειναν κάτω από τη βυζαντινή κυριαρχία. Ωστόσο, οι νομισματικές εκδόσεις των δυτικών επαρχιακών νομισματοκοπείων διαφοροποιούνται από τα νομίσματα της πρωτεύουσας στην τεχνοτροπία χάραξης των σφραγίδων, σε κατασκευαστικές λεπτομέρειες και στην εικονογραφία. Η αναγνώριση τους είναι εύκολη και η κυκλοφορία τους στις ανατολικές επαρχίες περιορισμένη. Το τελευταίο δυτικό επαρχιακό νομισματοκοπείο ήταν αυτό των Συρακουσών, το οποίο έπεσε στα χέρια των Αράβων το 878. Τα αίτια της μείωσης των νομισματοκοπείων κατά τον 7ο αιώνα δεν είναι γνωστά. Οι περισσότεροι μελετητές προτείνουν τις εδαφικές απώλειες της αυτοκρατορίας κατά τη διάρκεια του αιώνα. Ο Hendy δίνει διαφορετική διάσταση στο θέμα 1^: «μεμονωμένα γεγονότα έχουν προταθεί για το κλείσιμο όλων ή μερικών από τα επαρχιακά νομισματοκοπεία: ότι η Θεσσαλονίκη είχε απομονωθεί εξαιτίας των σλαβικών και αβαρικών επιδρομών, ότι η Νικομήδεια και η Κύζικος με την άμεση γειτονική τους ενδοχώρα είχαν ερημωθεί από τους Πέρσες [...] Αυτές οι εξηγήσεις μπορεί πράγματι να περιέχουν μια δόση αληθείας, ωστόσο δεν μπορούν να κρύψουν ότι η μαζική κατάργηση επαρχιακών νομισματοκοπείων αποτελεί μέρος μιας συνειδητής πολιτικής, η οποία σχετίζεται με τη νέα διοικητική οργάνωση της αυτοκρατορίας [...] όπως οι διοικητικές μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού επηρέασαν τη νομισματοκοπία της εποχής, έτσι και η απομάκρυνση του Ηρακλείου από αυτές είχε αντίστοιχο αντίκτυπο». Μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα, οι νομισματικές εκδόσεις φέρουν τα αρχικά του υπεύθυνου για την κοπή του νομισματοκοπείου, καθώς και το δηλωτικό γράμμα του επιμέρους εργαστηρίου. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφέρουμε ότι σε κάθε νομισματοκοπείο λειτουργούσαν περισσότερα από ένα εργαστήρια, 13. Μ. Hendy, 'On the administrative basis of the byzantine coinage c.400-c.' 12 (1970), σσ and the reforms of Heraclius', University of Birmingham Historical Journal,

5 69Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ό Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Υ Σ Τ ο αριθμός των οποίων καθοριζόταν από το μέγεθος της εκάστοτε παραγωγής. Η δήλωση του νομισματοκο πείου, σε μορφή συντομογραφίας, αναγράφεται στον οπισθότυπο των νομισμάτων, συνήθως κάτω από τη γραμμή η οποία ορίζει το έξεργο της παράστασης. Χρυσοί σόλιδοι α π ό το νομισματοκοπείο της πρωτεύουσας φέρουν την ένδειξη CONOB, η οποία αποτελείται από τις τρεις πρώτες συλλαβές της λέξης Κωνσταντινούπολη, σε λατινική γραφή, και τις δύο πρώτες συλλαβές της λέξης ΟΒ(ρύζον), δηλαδή καθα ρός χρυσός (Φωτ. Ια, β). Η συντομογραφία OB αντι στοιχεί βέβαια και με την ελληνική γραφή του αριθ μού 72 και είναι ενδεικτικό ότι ο σόλιδος αντιστοι- Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α ΕΙΚ. Ι α, ß: Σόλιδος ΤιΒερίου Μαυρικίου ( ). Στον εμπροσθότυπο απεικονίζεται σε μετωπική προτομή ο αυτοκράτορας Μαυρίκιος και στον οπισθότυπο ολόσωμος μετωπικός άγγελος. Στο έξεργο η ένδειξη του νομισματοκο πείου CONOB. Νομισματοκοπείο Κωνσταντινούπολης.

6 -70- Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Ή Δ Ι Α Δ Ρ Ο Μ Ή Τ Η Σ Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ή Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α χούσε με το 1/72 της ρωμαϊκής λίτρας (=324 γρ. περίπου), ζύγιζε δηλαδή 4,55 γρ. Το δηλωτικό γράμμα του εργαστηρίου προστίθεται στο τέλος της επιγραφής του οπισθότυπου. Η ένδειξη CONOB χρησιμοποιείται, από τα τέλη σχεδόν του 4ου αιώνα και σε χρυσές εκδόσεις των επαρχιακών νομισματοκοπείων 1^. Με την αλλαγή αυτή είναι φανερό ότι η ταύτιση των διαφόρων νομισματοκοπείων γίνεται προβληματική. Παραπληρωματικά εικονογραφικά στοιχεία-σύμβολα, καθώς και άλλες λεπτομερείς στη χάραξη της παράστασης, σε συνδυασμό με στυλιστικές διαφοροποιήσεις και λεπτομερή μελέτη νομισματικών θησαυρών με βεβαιωμένη προέλευση οδήγησαν σε μια σταδιακή επίλυση αυτών των προβλημάτων. Για παράδειγμα, η απουσία του δηλωτικού γράμματος του εργαστηρίου και κυρίως η προσθήκη ενός δεύτερου αστερίσκου στο πεδίο του οπισθότυπου είναι οι κύριες διαφοροποιήσεις των χρυσών σόλιδων της Θεσσαλονίκης από τα αντίστοιχα νομίσματα της πρωτεύουσας, στις αρχές του 6ου αιώνα. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας των αυτοκρατόρων της περιόδου /7 παρατηρούνται αρκετές παρεκκλίσεις από τη διαφοροποίηση αυτή και όταν το 542 η Θεσσαλονίκη καθιερώνει τον ίδιο τύπο της πρωτεύουσας τα κριτήρια αναγνώρισης του νομισματοκοπείου αυτού γίνονται αρκετά πολύπλοκα 15. Παρόμοιες δυσκολίες προκύπτουν και με τα άλλα επαρχιακά νομισματοκοπεία. Η υποδειγματική παρουσίαση της πρώιμης βυζαντινής νομισματοκοπίας (6ος-αρχές 8ου αιώνα) από τον Αυστριακό νομισματολόγο Wolfgang Hahn απέδωσε μια συστηματική καταγραφή των χαρακτηριστικών κάθε νομισματοκοπείου κατά αυτοκράτορα. Η δήλωση του νομισματοκοπείου στα χάλκινα νομίσματα είναι σαφέστερη. Ενδεικτικά σημειώνονται οι συντομογραφίες ορισμένων νομισματοκοπείων, όπως CON για την Κωνσταντινούπολη, TES για τη Θεσσαλονίκη (Φωτ. 2α, β), ΝΙΚΟ για τη Νικομήδεια, ΚΥΖ για την Κύζικο, ΑΝΤΙΧ για την Αντιόχεια -από το 528 THEUPO, ως Θεούπολις-, KART για την Καρχηδόνα. Το δηλωτικό γράμμα του επιμέρους εργαστηρίου προστίθεται συνήθως κάτω από την ένδειξη της αξίας του νομίσματος. Από τη μεσοβυζαντινή περίοδο (μέσα 7ου αι ) το μόνο γνωστό νομισματοκοπείο είναι αυτό της πρωτεύουσας. Η περίοδος συμπίπτει με δύο διαφορετικές φάσεις της βυζαντινής οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Βασικό χαρακτηριστικό του 7ου, 8ου και εν μέρει του 9ου αι. είναι η παρακμή των παλαιών πρωτοβυζαντινών αστικών κέντρων σε ολόκληρη την αυτοκρατορία και η συρρίκνωση της νομισματικής 14. Στην προηγούμενη περίοδο η συντομογραφία των επαρχιακών νομισματοκοπείων γινόταν με Βάση το όνομα της πόλης, π.χ. TESOB για τη Θεσσαλονίκη. 15. D.M. Metcalf, 'The minting of Thessalonica in the fifth and sixth centuries and the gold currency of Illyricum and Dalmatia' στο WHahn-W.E.Metcalf (επιμέλεια έκδοσης), Studies in Early Byzantine Gold Coinage, New York 1988, σσ

7 -71 Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ό Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α : κυκλοφορίας 1 ^. Αντίθετα, από τα τέλη του 9ου και τις αρχές του 10ου αι. παρατηρείται ξαφνική ανάκαμψη. Παλαιά αστικά κέντρα παίρνουν καινούργια πνοή ζωής στο πλαίσιο διοικητικών ανακατατάξεων, ενώ δεν λεί πουν και οι περιπτώσεις δημιουργίας νέων οικιστικών Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α Είκ. 2α, Β: Χάλκινο νόμισμα αξίας δέκα έξι νουμμίων του Ιουστινιανού Α' ( ). Στον εμπροσθότυπο απεικονίζε ται σε κατατομή ο αυτοκράτορας και στον οπισθότυπο σημειώνεται η αξία του νομίσματος IS=l6. Αρ. και δεξ. τα γράμματα Α Ρ αποτελούν απροσδιόριστες συντομογραφίες. Στο έξεργο η ένδειξη του νομισματοκοπείου TES. Νομισματοκοπείο Θεσσαλονίκης. κέντρων. Η έντονη χρηματική δραστηριότητα έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στη σταθεροποίηση της νέας κατάστασης 1 7. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της αρχαίας Κορίνθου, όπου στις ανασκαφές της Αγοράς 16. D.M. Metcalf, 'How extensive was the issue of folles during the years ?', Byzantion 37 (1967), σσ V Penna, Byzantine Monetary Affairs during the 8th, 9th, 10th and 11th Centuries, DPhil Dissertation, Oxford 1990, Bodleian Library (DPhil. c ) και της ιδίας Ή ζωή στις βυζαντινές πόλεις της Πελοποννήσου: η νομισματική μαρτυρία (8ος-12ος αι. μ.χ.)', Μνήμη Martin J. Price, Βιβλιοθήκη της Ελληνικής Νομισμαηκής Εταιρείας 5, Αθήνα 1996, σσ English version, σσ

8 -72 - Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Ή Δ Ι Α Δ Ρ Ο Μ Ή Τ Η Σ Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ή Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α έχουν βρεθεί 170 περίπου χάλκινα νομίσματα του Θεόφιλου ( ), και μόνο 23 για την περίοδο των προηγούμενων εκατό ετών ( ) 18. Τα νομισματικά ευρήματα της Κορίνθου, τα οποία χρονολογούνται από το β' μισό του 9ου αι. μέχρι και τη νομισματική μεταρρύθμιση του Αλεξίου Ä Κομνηνού το 1092, είναι εξαιρετικά άφθονα και υποδηλώνουν συνεχή ανοδική τάση της νομισματικής κυκλοφορίας 19. Παρόμοια είναι η εικόνα και από άλλες περιοχές. Ο μελετητής στην προσπάθεια του να αναπλάσει τις συνθήκες και να οριοθετήσει τις προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες αυξήθηκε δυναμικά η διακίνηση του Βυζαντινού νομίσματος στους παραπάνω αιώνες, καταλήγει στην αναζήτηση εκσυγχρονισμού των διαδικασιών παραγωγής του νομίσματος. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο Michael Metcalf διατύπωσε την άποψη ότι από τα χρόνια του αυτοκράτορα Θεόφιλου μέχρι και τα τέλη του 11ου η παραγωγή χάλκινων νομισμάτων από την Κωνσταντινούπολη συμπληρώθηκε με τη λειτουργία επαρχιακών νομισματοκοπείων 20. Η έλλειψη αρχειακών πηγών αναφορικά με τη λειτουργία των βυζαντινών νομισματοκοπείων, σε συνδυασμό με την εγκατάλειψη της δήλωσης του νομισματοκοπείου στον οπισθότυπο των κοπών, δυσχεραίνουν την έρευνα. 21 Η στυλιστική ανάλυση ενός μεγάλου αριθμού φόλλεων αυτής της περιόδου και η γεωγραφική κατανομή τους ήταν οι δύο κύριοι άξονες της μεθόδου Metcalf, η οποία ανεξάρτητα των συμπερασμάτων της έδωσε νέες προοπτικές στη βυζαντινή νομισματική. Η συγκεκριμένη μελέτη απέδωσε διάφορες στυλιστικές ομάδες, οι οποίες, σύμφωνα με τον ίδιο μελετητή, αντιστοιχούν σε ισάριθμα επαρχιακά νομισματοκοπεία. Η καταγραφή άγνωστου νομισματικού υλικού από ολόκληρη την Ελλάδα, άλλες Βαλκανικές χώρες και την Μ. Ασία άλλαξε την εικόνα της γεωγραφικής κατανομής των στυλιστικών ομάδων του Metcalf, ο οποίος είχε στηρίξει τα συμπεράσματα του κυρίως στο ανασκαφικό υλικό της Κορίνθου και των Αθηνών. Με βάση την παραπάνω έρευνα φαίνεται πιθανότερο ότι όλα τα νομίσματα αυτής της περιόδου προέρχονται από το ένα και μοναδικό νομισματοκοπείο της πρωτεύου- 18. D.M. Metcalf, 'Corinth in the ninth century: the numismatic evidence', Hesperia 42 (1973), σσ D.M. Metcalf, 'Bronze coinage and city life in Central Greece circa A. D. 1000', Annual of the British School of Archaeology at Athens 60 (1965), σο Β. Πέννα, Ή νομισματική κυκλοφορία στην Κόρινθο από το 976 έως το 1204' στην υπό έκδοση από το Μ.Ι.Ε.Τ Οικονομική Ιστορία του Βυζαντίου (επιμέλεια έκδοσης Α. Λαίου). 20. Metcalf, Coinage in South-eastern Europe, ό.π., σσ και σσ , όπου και η παλαιότερη Βιβλιογραφία. Βλ. επίσης του ιδίου 'Monetary recession in the Middle Byzantine period: the numismatic evidence', Numismatic Chronicle, 2001, σσ Γύρω στο 831, το γράμμα Μ, δηλωτικό της αξίας του νομίσματος, ανηκαταστάθηκε από πολύστιγη επιγραφή με τα ονόματα και τους τίτλους του αυτοκράτορα και των συναυτοκρατόρων του.

9 -73- Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α σας 22. Μεταγενέστερα νομίσματα που αποδίδονται στο νομισματοκοπείο της Κωνσταντινούπολης, και είναι ωστόσο επικεκομμένα σε εκδόσεις που έχουν θεωρηθεί προϊόντα επαρχιακού νομισματοκοπείου, ενισχύουν ακόμη περισσότερο την παραπάνω άποψη. Οι στυλιστικές ομάδες, την ύπαρξη των οποίων ουδείς μπορεί Βέβαια να αμφισβητήσει, πιθανώς προσδιορίζουν διαφορετικά εργαστήρια του νομισματοκοπείου της πρωτεύουσας ή ακόμη διαφορετικές χρονικές φάσεις μιας συγκεκριμένης νομισματοκοπίας, στο πλαίσιο ελέγχου της παραγωγής και της διακίνησης του χάλκινου νομίσματος. Η υπεροχή μιας στυλιστικής ομάδας σε ορισμένη περιοχή ίσως υποδηλώνει αποστολή μαζικών χρηματαποστολών σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή, σε συνδυασμό με στρατιωτική ενίσχυση ή διοικητική αναδιοργάνωση της εν λόγω περιοχής. Το διαφορετικό Βάρος, ωστόσο, ορισμένων στυλιστικών ομάδων δύσκολα ερμηνεύεται. Θα μπορούσε άραγε αυτή η διαφοροποίηση να οφείλεται στη σταδιακή μείωση των τιμών σε προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης ή στην ταυτόχρονη κυκλοφορία φόλλεων διαφορετικού Βάρους και επομένως διαφορετικής αξίας, σύμφωνα με τις ανάγκες της αγοράς και τις τρέχουσες τιμές των διαφόρων προϊόντων 23 ; Παρόμοια προβλήματα εντοπισμού επαρχιακών νομισματοκοπείων προκύπτουν και για την περίοδο των Κομνηνών. Η ιχνηλάτηση τυχόν επαρχιακών νομισματοκοπείων γίνεται με Βάση τις εικονογραφικές, στυλιστικές και κατασκευαστικές διαφοροποιήσεις των νομισματικών εκδόσεων μιας συγκεκριμένης Βασιλείας, σε συνδυασμό με τη γεωγραφική κατανομή τους, τα τρέχοντα ιστορικά γεγονότα και τις γενικότερες πολιτικές τάσεις της κάθε εποχής. Με Βάση τα παραπάνω κριτήρια, ο Hendy θεωρεί ότι στα χρόνια της δυναστείας των Κομνηνών και συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια της Βασιλείας του Αλεξίου Ä Κομνηνού λειτούργησε το νομισματοκοπείο της Θεσσαλονίκης, το οποίο, με κάποια μικρά διαλείμματα, συνέχισε την παραγωγή του μέχρι τα τέλη του 12ου αιώνα. Η ΘήΒα ή η Κόρινθος προτείνονται επίσης ως έδρες ενός δεύτερου επαρχιακού νομισματοκοπείου κατά την ίδια περίοδο, ιδιαίτερα για την κοπή μικρών νομισματικών υποδιαιρέσεων (τεταρτηρών) 2^. Ωστόσο, και στην 22. Penna, Byzantine Monetary Affairs during the 8th, 9th, 10th and 11th Centuries, ό.π., και της ιδίας Βυζαντινό νόμισμα: μέσο συναλλαγής και έκφραση αυτοκρατορικής προπαγάνδας, ό.π. 23. Κατά την περίοδο της βασιλείας του Θεόφιλου στην Κόρινθο και στη Θήβα κυκλοφορούν σχεδόν αποκλειστικά φόλλεις δύο συγκεκριμένων στυλιστικών ομάδων, το θεωρητικό βάρος των οποίων είναι μικρότερο από το βάρος άλλων ομάδων που απουσιάφυν παντελώς από την περιοχή. Οι στυλιστικές αυτές ομάδες έχουν ωστόσο εντοπιστεί και σε άλλα μέρη της αυτοκρατορίας, όπως στην ίδια την πρωτεύουσα, στη Μ. Ασία, στα Βαλκάνια, ακόμη και στη μακρινή Γεωργία. Η σχεδόν αποκλειστική κυκλοφορία τους στην Κόρινθο και γενικά στην Πελοπόννησο και στην Κεντρική Ελλάδα πιθανώς είναι ενδεικτική για ένα χαμηλότερο κόστος ζωής στην περιοχή από ό,τι σε άλλες περιοχές. 24. Μ. Hendy, Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton OaL Collection and in the Whittemore Collection, τ. 4/1, Washington D.C. 1999, σσ

10 -74- Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Ή Δ Ι Α Δ Ρ Ο Μ Ή Τ Η Σ Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ή Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α περίπτωση αυτή έχουν διατυπωθεί διαφορετικές απόψεις 2 ''. Η λειτουργία του νομισματοκοπείου της Τραπεζούντας, πολύ πριν την ίδρυση της ομώνυμης αυτοκρατορίας από μέλη της οικογένειας των Μεγαλοκομνηνών το 13ο αι., φαίνεται περισσότερη πιθανή. Έχει προταθεί από τον Bendali ότι η εμφάνιση της νομισματοκοπίας της Τραπεζούντας θα μπορούσε να τοποθετηθεί στα πρώτα χρόνια της Βασιλείας του Αλεξίου Α' ( ). Πέρα από την άποψη αυτή γεγονός είναι ότι, στις αρχές του 12ου αι., ο επαναστάτης Θεόδωρος Γαβράς εγκατέστησε στη συγκεκριμένη πόλη το νομισματοκοπείο του 2( \ Η πόλη φαίνεται ότι διατήρησε την παράδοση και μετά την απομάκρυνση των Γαβράδων. Σπάνιες κοπές του Ανδρόνικου Α Κομνηνού 27 και Ισαακίου Β' Αγγέλου 28 πιθανόν αποτελούν την παραγωγή του επαρχιακού νομισματοκοπείου της Τραπεζούντας. Η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους το 1204 είχε ως αποτέλεσμα τον κατακερματισμό της αυτοκρατορίας σε διάφορα βασίλεια ή δεσποτάτα. Στις πρωτεύουσες των βυζαντινών αυτών κρατών της διασποράς εγκαθίστανται ανεξάρτητα νομισματοκοπεία, όπως για παράδειγμα στη Νίκαια, στη Μαγνησία, στην Άρτα, και βέβαια στη Θεσσαλονίκη και την Τραπεζούντα. Τα νομισματοκοπεία της αυτοκρατορίας της Νίκαιας (Νίκαια, Μαγνησία) διατήρησαν σε μεγάλο Βαθμό την κομνήνεια παράδοση αναφορικά με την εικονογραφία των εκδόσεων τους, ενώ της Άρτας και κυρίως της Θεσσαλονίκης σταδιακά υιοθέτησαν και καινούργιους τύπους εμπνευσμένους από τοπικές παραδόσεις και λατρείες 2^. Το νομισματοκοπείο της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας σχεδόν ταυτόχρονα με την αυτόνομη λειτουργία του διαφοροποιήθηκε όχι μόνο εικονογραφικά αλλά και ως προς την τεχνοτροπία χάραξης των σφραγίδων. Κατά την Παλαιολόγεια περίοδο η Κωνσταντινούπολη αποτέλεσε το κύριο νομισματοκοπείο της αυτοκρατορίας. Η Θεσσαλονίκη συνέχισε τη λειτουργία του τοπικού νομισματοκοπείου τουλάχιστον μέχρι τα χρόνια του Μανουήλ Β' Παλαιολόγου ( ), μολονότι η δραστηριότητα του φαίνεται να έχει συρρι- 25. Ενδεικτικά βλ. Μ. Metcalf, 'Mint activity in Byzantine Thessaloniki', To νόμισμα στο Μακεδόνικο χώρο (=ΟβολόςΛ, 2000), σσ S. Bendali, 'The mint of Trebizond under Alexius I and the Gabrades', Numismatic Chronicle, 1977, σσ Β. Πέννα, 'Ανδρόνικος Α' Κομνηνός: νομισματικά παραλειπόμενα' στο Χαρακτήρ (=Αφιέρωμα στη Μάντω Οικονομίδου), Αθήνα 1996, σσ S. Bendali, 'The coinage of Trebizond under Isaac II (A.D ). Wìthanote on an unfinished byzantine die', American Numismatic Society Museum Notes 24 (1979), σσ Βλ. επίσης Hendy όπ.π. (υποσημ. 23), σσ Ενδεικτικά βλ. Β. Πέννα, Ή απεικόνιση του αγ. Δημητρίου σε νομισματικές εκδόσεις της Θεσσαλονίκης: μεσοβυζαντινή και ύστερη Βυζαντινή περίοδος', Το νόμισμα στο Μακεδόνικο χώρο (=00ολόςΛ, 2000), σσ

11 -75- Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Υ Σ Τ Η ΜΑ: Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α κνωθεί ήδη από τα μέσα του 14ου αι. 30. Άλλα μικρότερα νομισματοκοπεία ίσως λειτούργησαν περιστασιακά, αλλά ο χαρακτήρας και ο γεωγραφικός προσδιορισμός τους παραμένει θέμα συζητήσεων. Η λειτουργία ωστόσο του νομισματοκοπείου της Φιλαδέλφειας στα χρόνια του Ανδρόνικου Β' ( ) φαίνεται ιδιαίτερα πιθανή ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΚΟΠΕΙΩΝ: ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ, ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ, ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Έχει ήδη επισημανθεί η έλλειψη αρχειακών πληροφοριών για τον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσης των βυζαντινών νομισματοκοπείων. Η γνώση μας για τα θέματα αυτά εμπλουτίζεται σχεδόν αποκλειστικά από τα ίδια τα νομίσματα. Για παράδειγμα, ενδείξεις αποτυπωμένες πάνω στην επιφάνεια των νομισμάτων υποδηλώνουν ότι οι διαδικασίες του ελέγχου παραγωγής ήταν ιδιαίτερα συστηματικές. Ήδη από τα μέσα του 3ου αι. καθιερώνεται στις περισσότερες νομισματικές εκδόσεις η αναγραφή δηλωτικών γραμμάτων του νομισματοκοπείου και των επιμέρους εργαστηρίων. Από τα τέλη του 5ου αι. παρατηρείται εξέλιξη στον τρόπο ελέγχου της ετήσιας παραγωγής του χάλκινου νομίσματος, η κοπή του οποίου δεν προστατευόταν, όπως των χρυσών νομισμάτων, από ειδικές νομοθετικές διατάξεις. Σημειώνονται εναλλαγές διακοσμητικών στοιχείων πάνω από το δηλωτικό γράμμα της νομισματικής αξίας του οπισθότυπου ή και εκατέρωθεν αυτού. Μετά το 537 (=12ο έτος βασιλείας Ιουστινιανού) χαράσσεται επίσης και το έτος βασιλείας που συντελείται η συγκεκριμένη κοπή (Φωτ. 3α, β). Από τον 9ο αι. και εξής παρουσιάζεται μια τάση επαναφοράς παρόμοιου συστήματος, δεδομένου ότι, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι στυλιστικές ομάδες που έχουν εντοπιστεί στα χάλκινα νομίσματα της περιόδου πιθανώς προσδιορίζουν διαφορετικά εργαστήρια ή ακόμη διαφορετικές χρονικές φάσεις του νομισματοκοπείου, στο πλαίσιο ελέγχου της παραγωγής και της διακίνησης του χάλκινου νομίσματος. Τα διακοσμητικά θέματα που προστίθενται πάνω και κάτω 30. Ph. Grierson, Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks C ollection and in the Whittemore Collection, τ. 5/1, Washington D.C. 1999, σσ Βλ. επίσης Ι. Μότσιανος, Μ. Πολυχρονάκη, 'Τύπος παλαιολόγειου νομίσματος της συλλογής της 9ης ΕΒΑ με παράσταση του μαρτυρίου του αγίου Δημητρίου', Το νόμισμα στο Μακεδόνικο χώρο (=Οβολός4, 2000), σσ Grierson, ό.π. (υποσημ. 29), σσ

12 -76 Η ΙΣΤΟΡΙΚΉ ΔΙΑΔΡΟΜΉ ΤΗΣ ΝΟΜΙΣ ΜΑΤΙΚΗΣ ΜΟΝΆΔΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ Εικ. 3α, ß: Φόλλις Ιουστινιανού Α'. Στον οπισθότυπο, αρ. και δεξ. από το δηλωτικό γράμμα της αξίας του νομίσματος Μ (=40 νούμμια), αναγράφεται το έτος Βασιλείας του συγκεκριμένου αυτοκράτορα (ΧΠ=12ο: 538/9). Το γράμμα Δ, κάτω από το Μ δηλώνει το εργαστήριο του νομισματοκοπείου. Στο έξεργο η ένδειξη του νομισματοκοπείου CON. Νομισματοκοπείο Κωνσταντινούπολης. από τη θρησκευτική επιγραφή της οπίσθιας όψης των ανώνυμων φόλλεων της ομάδας Α2 ( /35) και των αργυρών κοπών του 10ου και 11ου αι. φαίνεται ότι αποτελούν με τη σειρά τους μυστικά σύμβολα ελέγχου μιας συγκεκριμένης σειράς εκδόσεων (Φωτ. 4α, ß και 5α, β). Την ίδια ερμηνεία επιδέχονται και οι μικρές εικονογραφικές αποκλίσεις στα χρυσά νομίσματα του Βασιλείου Β', οι οποίες αφορούν στην απόδοση και διακόσμηση του φωτοστέφανου του Ιησού, του αυτοκρατορικού ενδύματος και του τύπου του πατριαρχικού σταυρού που κρατούν ανάμεσα τους οι

13 - 77- Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α : Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ % >'%-'~ : ί κ i J Εικ. 4α, Β: Ανώνυμοι ψάλλεις της ομάδας Α2 ( /35). Ο διαφορετικός τρόπος απόδοσης του φωτοστέφανου του Ιησού και του Ευαγγελίου στον εμπροσθότυπο των τριών αυτών εκδόσεων και τα διαφορετικά διακοσμητικά στοιχεία που διακρίνονται πάνω και κάτω από τη θρησκευτική επιγραφή των οπισθότυπων (Ιησούς Χριστός Βασιλεύς Βασιλευόντων), πιθανότατα αποτελούν διακριτικά σύμβολα της κάθε σειράς στο πλαίσιο ελέγχου της παραγωγής.

14 - 78Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Ή Δ Ι Α Δ Ρ Ο Μ Ή Τ Η Σ Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ή Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α Εικ. 5α, ß: δύο συναυτοκράτορες^2 (Φωτ. 6α, β). Παρόμοιες πα Μιλιαρήσιον Ιωάννη Τζιμισκή ( ). ρατηρήσεις έχουν γίνει και για τη νομισματοκοπία του 12ου αι.33 Κατά τον 13ο και πρώιμο 14ο αι. τα υπέρπυρα αλλά και οι ασημένιες και οι χάλκινες νομισματικές εκδόσεις εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία παραπληρωματι κών συμβόλων, όπως σταυρούς, αστερίσκους, γράμμα τα, μονογραφήματα, fleur de lis, τα οποία υποδηλώ νουν πολύπλοκο σύστημα νομισματοκοπίας σε μια περίοδο μάλιστα κατά την οποία η εμπλοκή ιδιωτών 32. V. Penna, Μ. Borboudakis, 'The Ayies Paraskies/1962 hoard', Revue Numismatique, 1999, σσ , όπου και η παλαιότερη Βιβλιογραφία. 33. Hendy, ό.π. (υποσημ. 23), σο

15 -79Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ό Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α : Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η Κ Α Ι Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α! Wit\ìs Εικ. 6α, ß: Χρυσοί σόλιδοι της συμβασιλείας Βασιλείου Β' και Κωνσταντίνου Η' ( ).

16 80 Η ΙΣΤΟΡΙΚΉ ΔΙΑΔΡΟΜΉ ΤΗΣ NOM Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Η Σ Μ Ο Ν Α Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Α Δ Α Εικ. 7α, ß: Υπέρπυρον Ανδρόνικου Β' και Μιχαήλ Θ' ( ). Στον εμπροσθότυπο αρ. και δεξ. από τη δεδομένη Θεοτόκο διακρίνονται αστερίσκοι και τα γράμματα Κ-Ν. στην έκδοση νομισμάτων δεν μπορεί να αποκλειστεί (Φωτ. 7α, β). Πολλοί μελετητές ερμηνεύουν τα σύμβολα των παλαιολόγειων νομισμάτων ως δηλωτικά των αρχικών των υπεύθυνων υπαλλήλων του νομισματοκοπείου, όπως συνέβαινε και στη σύγχρονη Βενετία, ενώ άλλοι τα θεωρούν απλώς μυστικά σύμβολα ελέγχου της νομισματικής παραγωγής 34. Επίσης έχει διατυπωθεί η άποψη ότι τα σύμβολα άλλαζαν κάθε τέσσερις μήνες δεδομένου ότι πολλές στρατιωτικές πληρωμές, κατά τον 13ο και τις αρχές του 14ου αι., πραγματοποιούνταν σε αυτό το χρονικό διάστημα. Ο 34. Grierson, ό.π. (υποσημ. 29), σσ , όπου και η παλαιότερη Βιβλιογραφία.

17 -81 - Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ό Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α : Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α πρακτικός ρόλος των συμβόλων, ο αριθμός των οποίων όλο και πληθαίνει, παραμένει ωστόσο ελκυστική αναζήτηση. Η αριθμητική προσέγγιση της νομισματικής παραγωγής είναι μάλλον δύσκολη. Τέτοια προβλήματα έχουν ιδιαίτερα απασχολήσει τον Βρετανό νομισματολόγο Hendy, οι προσεγγίσεις του οποίου όμως κινούνται περισσότερο στην ερμηνεία των πηγών και ως εκ τούτου εντάσσονται στην ιστορική επιστήμη^. Εκτός από τις γραπτές πηγές υπάρχει και η νομισματική μαρτυρία, η οποία μπορεί να διαφωτίσει αρκετές πτυχές της οικονομίας. Ο Michael Metcalf, ένας από τους πρωτοπόρους αυτής της προσέγγισης, έχει προβεί σε διάφορους ενδεικτικούς υπολογισμούς με τη βοήθεια των νομισμάτων και των μαθηματικών. Για παράδειγμα, προτείνει μια παραγωγή σολίδων για την περίοδο , ενώ για την περίοδο της βασιλείας του Αλεξίου Α', μετά τη μεταρρύθμιση του 1092, υπερπύρων36. Νεότεροι μελετητές έχουν προτείνει διαφορετικούς τρόπους υπολογισμού της νομισματικής παραγωγής 37. Στους πρώτους αιώνες της αυτοκρατορίας τα νομισματοκοπεία υπάγονταν, όπως και στην περίοδο της Τετραρχίας, στη δικαιοδοσία του Κόμητος των Ιερών Παροχών {Comes Sacrarum Largitionunï) και συνεπώς οι υπεύθυνοι λειτουργίας τους, οι procurators monetarum, ανήκαν στο προσωπικό της συγκεκριμένης αυτοκρατορικής υπηρεσίας. Σε κείμενα τα οποία πραγματεύονται την ιεραρχία της αυτοκρατορικής αυλής και της διοίκησης, όπως για παράδειγμα στο Κλητορολόγιο του Φιλόθεου του 9ου αι., ο άρχων της χαραγής, ο προϊστάμενος δηλαδή του νομισματοκοπείου συμπεριλαμβάνεται στην υπηρεσία του χαρτουλάριου του βεστιαρίου, ο οποίος ήταν αρμόδιος για τη φύλαξη κρατικών πολύτιμων αντικειμένων. Το συγκεκριμένο σχήμα φαίνεται ότι διατηρήθηκε μέχρι το τέλος της αυτοκρατορίας 38. Σε κάθε νομισματοκοπείο υπήρχαν οι χαράκτες οι οποίοι κατασκεύαζαν τις μήτρες των νομισμάτων και οι νομισματοκόποι. Τα Βυζαντινά νομίσματα δεν μπορούν βέβαια να συγκριθούν καλλιτεχνικά με τα αρχαία ελληνικά, τα οποία διακρίνονται από δεξιοτεχνία και λεπτότητα στη χάραξη και την απόδοση των ανατομικών 35. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, ό.π., σσ Βλ. επίσης W. Treadgold, The Byzantine State Finances in the Eighth and Ninth Centuries, New York Metcalf, Coinage in South-eastern Europe, ό.π., α. 46 και σ W. Esty, 'Estimation of the size of a coinage: a survey and comparison of methods' Numismatic Chronicle, 1986, σσ Βλ. επίσης, Metcalf, 'Monetary recession in the middle byzantine period', ό.π., σ. 119 και υποσημ. 24 και Hendy, ό.π. (υποσημ. 23), σσ και Grierson, ό.π. (υποσημ. 29), σ. 55.

18 -82 - Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Ή Δ Ι Α Δ Ρ Ο Μ Ή Τ Η Σ Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ή Σ Μ Ο Ν Ά Δ Α Σ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Ά Δ Α λεπτομερειών. Το Βυζαντινό νόμισμα, για να καλύψει τις ανάγκες μιας μεγάλης αυτοκρατορίας, κοβόταν σε μεγάλες ποσότητες και συνεπώς η χάραξη των σφραγίδων απαιτούσε την απασχόληση μεγάλου αριθμού χαρακτών. Η χάραξη γινόταν μάλλον μηχανικά και στην περίπτωση αυτοί οι καλύτεροι τεχνίτες μπορούσαν να προσφέρουν την έμπνευση και δεξιοτεχνία τους σε άλλους τομείς της μικροτεχνίας και μικρογλυπτικής. Για τα χρυσά νομίσματα πιθανόν χρησιμοποιούνταν ικανότεροι χαράκτες, ενώ για αναμνηστικές κοπές ταλαντούχοι αυτοκρατορικοί καλλιτέχνες. Στο προσωπικό του νομισματοκοπείου υπήρχαν πολλές άλλες ειδικότητες. Για παράδειγμα, στο Κλητορολόγιο του Φιλόθεου συναντούμε τον άρχοντα του χρυσοχείου, τον υπεύθυνο δηλαδή υπάλληλο για το λιώσιμο των μετάλλων. Αλλού συναντούμε τον χρυσοεψητή, ο οποίος κατά τον Ν. Οικονομίδη ταυτίζεται με τον άρχοντα του χρυσοχείου και το αξίωμα του ζυγοστάτου, του ελεγκτή της ποιότητας και του βάρους των νομισμάτων 39. Τα πέταλα των χρυσών και αργυρών νομισμάτων, καθώς και αυτά από ήλεκτρον, κατασκευάζονταν κυρίως με τη μέθοδο al pezzo. Κάθε πέταλο, πριν ακόμη κτυπηθεί, ζυγιζόταν προσεκτικά και επιδεχόταν διορθωτικές παρεμβάσεις, λειάνσεις ή κάτι παρόμοιο, μέχρι να αποκτήσει το καθορισμένο βάρος του. Η μέθοδος al marco, η κατασκευή δηλαδή συγκεκριμένου αριθμού πετάλων από τμήμα μετάλλου με δεδομένο βάρος εφαρμοζόταν για τα χάλκινα και χαλκάργυρα νομίσματα 40. Ο τρόπος παρασκευής των πετάλων θα γινόταν μάλλον με τη χύτευση του μετάλλου σε διάφορες κυκλικές μήτρες. Η έλλειψη αρχαιολογικής μαρτυρίας δεν μας επιτρέπει προς το παρόν να αποφανθούμε με βεβαιότητα για τον τύπο των μητρών χύτευσης, δηλαδή αν ήταν κλειστές ή ανοιχτές με ημισφαιρικές κοιλότητες, ανεξάρτητες ή συνδεόμενες μεταξύ τους με λεπτά στελέχη. Οι κλειστές πήλινες μήτρες που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στην Αρχαία Αγορά της Θεσσαλονίκης και οι οποίες χρονολογικά ανάγονται στην περίοδο της Τετραρχίας (τέλος 3ου-αρχές 4ου αι.) προσφέρουν μια τρίτη εναλλακτική λύση. Τα πέταλα, μετά τη χύτευση, ενώνονταν μεταξύ τους σε επαφή και σχημάτιζαν ορμαθούς άμορφων κερμάτων, τα οποία αποχωρίζονταν μετά από το σφράγισμα τους. 41 Δεν είναι αμελητέες βέβαια και οι περιπτώσεις που η διαδικασία κατασκευής πετάλων, κυρίως χάλκινων, συντόμευε με τη μέθοδο της επικοπής. Κατά τον 7ο αιώνα, 39. Βλ. Ν. Oikonomides, Les listes de Préséance Byzantines des IXe et Xe siècles, Paris 1972, σσ. 315,316,317. Βλ. και στις οικείες λέξεις στον Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, ό.π. 40. Hendy, Studies in the Byzantine Monetary Economy, ό.π. σσ και του ιδίου ό.π. (υποσημ. 23), σσ Γ. Βελένης, 'Νομισματοκοπείο στην αρχαία Αγορά της θεσσαλονίκης' στο Χαρακτήρ (=Αφιέρωμα στη Μάντω Οικονομίδου), Αθήνα 1996, σσ , όπου και σχετική Βιβλιογραφία για τις τεχνικές κατασκευής πετάλων.

19 -83- Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Ν Ο Μ Ι Σ Μ Α Τ Ι Κ Ό Σ Ύ Σ Τ Η Μ Α : Π Α Ρ Ά Γ Ω Γ Η ΚΑΙ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ί Α αλλά και πολύ αργότερα, τον 10ο και 11ο αιώνα, παρατηρείται εκτεταμένη επαναχρησιμοποίηση πρωιμότερων νομισμάτων για την κοπή νέων. Τα νομίσματα αυτά είτε δεν είχαν προλάβει να απομακρυνθούν από το νομισματοκοπείο ή αποτελούσαν προϊόν απόσυρσης. Τις περισσότερες φορές το στάδιο εξάλειψης του προγενέστερου τύπου, με τη μέθοδο προφανώς της λείανσης, δεν γινόταν με απόλυτη επιτυχία, έτσι ώστε ο προϋπάρχων τύπος να είναι διακριτός. Πενιχρές είναι οι γνώσεις μας για τις κτιριακές εγκαταστάσεις των βυζαντινών νομισματοκοπείων 42. Στην Κωνσταντινούπολη εικάζεται ότι οι εγκαταστάσεις για την κοπή χρυσών και αργυρών νομισμάτων δεν συνυπήρχαν με αυτές των χάλκινων εκδόσεων 43. Η μόνη περιγραφή που διαθέτουμε για το κεντρικό νομισματοκοπείο της πρωτεύουσας, στο Μεγάλο Παλάτιο 44, προέρχεται από τον Νικήτα Χωνιάτη και τον Νικόλαο Μεσαρίτη. Ο πρώτος στην περιγραφή των γεγονότων της λαϊκής εξέγερσης εναντίον του Ανδρόνικου Α' Κομνηνού το 1185, μας πληροφορεί ότι το οργισμένο πλήθος εισέβαλε στο Παλάτι και άρπαξε όσα χρήματα βρέθηκαν στο νομισματοκοπείο (παρά τοις Χρυσιοπλυσίοις) 4^. Οι πληροφορίες του Μεσαρίτη, στην εξιστόρηση της επανάστασης του Ιωάννου Κομνηνού του Παχύ το 1201, είναι λεπτομερέστερες και περισότερο δραματικές 4^. Στη ροή των γεγονότων ο συγγραφέας περιγράφει τους εργάτες που απασχολούνταν στα εργαστήρια του Βασιλικού νομισματοκοπείου, των θησαυροτύπων των βασιλικών, οι οποίοι είχαν επιφορτιστεί να χαράζουν στα νομίσματα τη μορφή του θεανθρώπου, καθώς και το πρόσωπο του ηγεμόνα, τον θεανθρώπου το μόρφωμα συν τφ τοΰ κρατούντος εϊδει βασιλικώς ένχαράττειν τφ κερματι. Κρυμμένοι στα σκοτεινά διαμερίσματα δούλευαν ακατάπαυστα τη σφύρα και τον άκμονα. Είχαν μεταφερεθεί εκεί από τα περίχωρα της πόλης και δούλευαν μήνες και χρόνια χωρίς να δουν το φως της ημέρας και του ήλιου, κάτω από συνθήκες ιδιαίτερα δυσμενείς. Με μαυρισμένα ρούχα, σκονισμένοι μέχρι τα πόδια, είχαν αλλοιωμένα πρόσωπα και δεν μπορούσαν καλά-καλά να αναπνεύσουν. Ο Μεσαρίτης περιγράφει επίσης ότι τα διαμερίσματα έμοιαζαν με τον χρυσοφόρο Πακτωλό ποταμό και ότι από εκεί το χρυσάφι μετά τη χάραξη του διασκορπιζόταν στην υφήλιο. Ο όχλος που γνώριζε ότι ο χρυσός ήταν συσσωρευμένος στους συγκεκριμένους χώρους έσπασε τις πόρτες και άρχισε να αρπάζει τα κέρματα. Ο 42. Για τις εγκαταστάσεις του υστερορωμαϊκού νομισματοκοπείου της Θεσσαλονίκης (τέλη 2ου αι.-τέλη 4ου αι.) βλ. Βελένης, ό.π., σ. 49 και υποσημ Hendy, όπ.π. (υποσημ. 23), σσ και σσ Βλ. επίσης Grierson, ό.π. (υποσημ. 29), σ Για τις διάφορες ονομασίες του κεντρικού νομισματοκοπείου στο Μεγάλο Παλάτιον βλ. Hendy, ό.π. (υποσημ. 23), σ. 128 και υποσημ Nicetas Chômâtes, Historia, εκδ. van Dieten, I, σ A. Heisenberg (επιμέλεια έκδοσης), Die Palastrevolution desjohannes Komnenos, Würzburg 1907.

20 -84- Η ΙΣΤΟΡΙΚΉ ΔΙΑΔΡΟΜΉ ΤΗΣ NOMI ΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Αιθίοπας εργάτης που εξιστόρησε με κάθε λεπτομέρεια τα συμβάντα κατάφερε να μεταδώσει στον Μεσαρίτη μεγάλη ανησυχία και κείνος με τον φόβο μην καταστραφεί ο ναός της Θεομήτορος βγήκε ατημέλητος στον δρόμο με σκοπό να δώσει νουθεσίες για ηρεμία και ειρήνευση. Στην ηθογραφική περιγραφή του Μεσαρίτη έρχεται να προστεθεί και η πενιχρή αρχαιολογική μαρτυρία. Λόγος γίνεται για το στενόμακρο κτήριο που εντόπισαν οι Εγγλέζοι στις ανασκαφές του Μεγάλου Παλατιού, ΒΔ μιας εκκλησίας αφιερωμένης στην Παναγία την Προσευχή 47. Το κτήριο έσωζε επτά πεσσούς οι οποίοι στήριζαν ισάριθμα τόξα. Η ανωδομή του κτιρίου, όπως συμπέραναν οι ανασκαφείς, κυρίως από τη μελέτη της κεραμικής, πρέπει να καταστράφηκε κατά τον 12ο αι. Στη γύρω περιοχή εντοπίστηκε στρώμα με απορρίματα του νομισματοκοπείου πάχους 0,50. Περιείχε κονιορτοποιημένο κάρβουνο, κομμάτια από το χωνευτήριο, άμμο λείανσης, τρίποδες και κυρίως σημαντική ποσότητα ελασμάτων ορείχαλκου, πιθανότατα υπολείμματα από την κατασκευή νομισματόμορφων πετάλων. 4. ΕΠΙΛΟΓΟΣ Με την κομμένη ανάσα των εργατών, την οποία περιγράφει αρκετά ζωηρά ο Μεσαρίτης, με τα αρχαιολο- γικά υπολείμματα μιας ανασκαφής που ελάχιστα πράγματα άφησε πίσω της, συνειρμικά έρχονται στον νου τα λόγια του αξιωματούχου του Νικηφόρου Β' Φωκά προς τον Λιουτπράνδο της Κρεμόνας: «Με το νόμισμα μας είμαστε τόσο δυνατοί που θα μπορούσαμε να ενώσουμε όλα τα έθνη εναντίον του βασιλιά σου και να τον συνθλίψουμε σαν πήλινο αγγείο, σε τέτοιο Βαθμό που έτσι και σπάσει δεν θα μπορέσει ποτέ πια να συγκοληθεί» και ακόμη τα μεταγενέστερα λόγια του Ψελλού (Δύο τοίνυν τούτων την 'Ρωμαίων συντηρούντων ήγεμονίαν, αξιωμάτων φήμη και χρημάτων...} και πάνω από όλα τη διαπίστωση του μοναχού εμπόρου Κοσμά Ινδικοπλεύστη που περιγράφει τον 6ο αι. το βυζαντινό νόμισμα ως θείο δώρο και το χαρακτηρίζει ως διεθνή νομισματική μονάδα της εποχής του, κατάλληλης για τη διεκπεραίωση μεγάλων εμπορικών συναλλαγών: «Έτερον δέ σημεϊον δυναστείας των 'Ρωμαίων δ αυτοίς κεχάρισται ό Θεός, λέγω δη δη εν τφ νομίσματι αυτών εμπορεύονται πάντα τα έθνη καί εν παντί τόπω απ' άκρου γης εως άκρου γης δεκτόν εστί, θαυμαζόμενον παρά παντός ανθρώπου καί πάσης βασιλείας, όπερ ετέρα βασιλεία ούχ υπάρχει το τοιούτο». Η πολύ μεταγενέστερη κατάθεση του Μεσαρίτη δείχνει ότι ακόμη και στα τέλη του 12ου αιώνα το βυζαντινό νόμισμα είχε κύρος και δύναμη... ες άπασαν εγκεχαραγμένος διασκίδναται την ύφ' ηλιον. 47. The Great Palace of the Byzantine Emperors, being a First Report on the Excavations carried out in Istanbul on behalf of the Walker Trust ( The University of St. Andrews ), London 1947, σ. 2 και σ. 25.

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ Συμπλήρωση κενών Να συμπληρώσετε τα κενά του αποσπάσματος, βάζοντας στην κατάλληλη θέση μία από τις ακόλουθες λέξεις (τρεις

Διαβάστε περισσότερα

Νομισματικοί θησαυροί των μέσων χρόνων από τη Θήβα

Νομισματικοί θησαυροί των μέσων χρόνων από τη Θήβα Νομισματικοί θησαυροί των μέσων χρόνων από τη Θήβα Μίνα ΓΑΛΑΝΗ-ΚΡΙΚΟΥ Δελτίον XAE 20 (1998), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Δημητρίου Ι. Πάλλα (1907-1995) Σελ. 275-284 ΑΘΗΝΑ 1999 Μίνα Γαλάνη-Κρίκου ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Στέλλα ρένη. Τεχνολογία παραγωγής νοµισµάτων κατά την αρχαιότητα 1

Στέλλα ρένη. Τεχνολογία παραγωγής νοµισµάτων κατά την αρχαιότητα 1 Στέλλα ρένη Τεχνολογία παραγωγής νοµισµάτων κατά την αρχαιότητα 1 Στην καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. κα. Αλίκη Μουστάκα Στην παρούσα µελέτη επιχειρείται µία προσπάθεια κατανόησης και «αποκατάστασης»

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις Κατάσταση της αυτοκρατορίας στις αρχές του 7 ου αιώνα: Επιδρομές Σλάβων και Αβάρων στη βαλκανική χερσόνησο Καταστροφή πόλεων

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr)

Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Εισαγωγή στη Ρωμαϊκή Ιστορία (55 ΒΥ1) Διδάσκων: Andrew Farrington (eduserv@otenet.gr) Ενότητα 2: H ρωμαϊκή αυτοκρατορία: Εξάπλωση της κυριαρχίας της Ρώμης μέχρι το τέλος της Δημοκρατίας 1.). Η γεωγραφία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας.

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Πρόταση διδασκαλίας Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Ενότητα 4. Το έργο του Αλέξανδρου Κύρια σημεία της ενότητας Περιγραφή της γεωγραφικής έκτασης και της ποικιλίας των λαών του κράτους που δημιούργησε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την 396 Βιβλιοκρισίες μάλλον τον επικεφαλής ΕΛΛΗΝΙΚΗ μιας υπηρεσίας ΙΣΤΟΡΙΚΗ (σεκρέτου), ΕΤΑΙΡΕΙΑ στην οποία εργάζονταν «μυστικοί», οι υφιστάμενοι δηλαδή του μυστικού. Για τον μυστογράφο, στο τρίτο κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

Η Εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής

Η Εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής Πρόγραμμα Κοινοτικής Πρωτοβουλίας INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΙΤΑΛΙΑ 2000-2006 Πρόγραμμα Παρέμβασης 11 Άξονας Προτεραιότητας 003: Περιβάλλον & Πολιτιστική Κληρονομιά Μέτρο 002: Προώθηση, Αναπαλαίωση και Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας

Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας Ο Πολιτισμός ως στρατηγικός παράγοντας ανάπτυξης στην Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Δρ Λίνα Μενδώνη Γενική Γραμματέας Περιφερειακό Αναπτυξιακό Συνέδριο Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για την προγραμματική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 09:00-12:00 Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 08-06-2015 ΤΡΙΤΗ, 09-06-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 10-06-2015

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Σεπτέμβριος 2011 1 Εισαγωγή του νέου Προγράμματος Σπουδών της Ιστορίας Με βάση τους σχεδιασμούς του Υπουργείου Παιδείας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ : ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ : ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ : ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Τετάρτη, 29 Μαΐου 2013 Αριθμ. Πρ.: 1750 2013-14 Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες

11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες 11. Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Συλλογή-επιλογή:Μ. ΛΟΟΣ Μετάφραση: Μ. ΣΚΟΜΠΑ Επιµέλεια: Β. ΚΑΝΤΖΑΡΑ Κλεοπάτρα 69 30 π.χ. Αίγυπτος -Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.χ. Βασίλεψε στην Αίγυπτο

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΑΞΗΣ: Το έργο αφορά τη δημιουργία ενός σύνθετου δικτύου. ΔΗΜΟΣ: Χερσονήσου. Προμήθεια θεματικών πινακίδων

ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΡΑΞΗΣ: Το έργο αφορά τη δημιουργία ενός σύνθετου δικτύου. ΔΗΜΟΣ: Χερσονήσου. Προμήθεια θεματικών πινακίδων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΔΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΔΗΜΟΣ: Χερσονήσου ΕΡΓΟ: Προμήθεια θεματικών πινακίδων προσανατολισμού και άλλων πληροφοριακών πινακίδων σήμανσης. Προϋπολογισμός:

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων Με δυο λόγια Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ήταν ένας αναλογικός υπολογιστής εκπληκτικής τεχνολογίας. Κατασκευάστηκε πριν από 2000 χρόνια και χρησιμοποιείτο για τον ακριβή υπολογισμό της θέσης του Ηλίου,

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

από την 1η Ιανουαρίου 2008, η Κύπρος

από την 1η Ιανουαρίου 2008, η Κύπρος Τα νομίσματα της Κύπρου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα l Του ΙωΑννη ΑντωνΙου Οικονομολόγου, Στρατιωτικού από την 1η Ιανουαρίου 2008, η Κύπρος εισήλθε σε μια νέα φάση της νομισματικής και όχι μόνο ιστορίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα

Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες. Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Γυναίκες πολεµίστριες και ηρωίδες Έρευνα-επιλογή:Μ. Λόος Μετάφραση: Μ. Σκόµπα Επιµέλεια: Β. Καντζάρα Cleopatra (Κλεοπάτρα) 69 30 π.χ. Αίγυπτος Βασίλισσα Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.x και βασίλεψε στην

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις-Απαντήσεις για το Ευρώ

Ερωτήσεις-Απαντήσεις για το Ευρώ Ερωτήσεις-Απαντήσεις για το Ευρώ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ 1. Πότε θα γίνει η εισαγωγή του ευρώ; Το ευρώ αναμένεται να εισαχθεί και να αποτελέσει επίσημο νόμισμα της χώρας την 1 η Ιανουαρίου 2008. 2. Πότε θα καταργηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ 09:00-12:00 ΑΙΘΟΥΣΑ Α Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά ηµέρα ευτέρα, 2/9/2013 ιδακτική της Ιστορίας ΠΑΛΗΚΙ ΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Ευρωπαϊκή Ιστορία, 19ος αιώνας ΣΥΡΙΑΤΟΥ ΑΘΗΝΑ 18:00-21:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ευρωπαϊκή Ιστορία, 20ος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Δεν έχει καταχωρηθεί κωδικός επαγγέλματος από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Αντικείμενο του ισχύοντος προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ» ANAPARASTASIS - rendering - animation - VR - stereoscopic presentation

«ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ» ANAPARASTASIS - rendering - animation - VR - stereoscopic presentation Harvard Center for Hellenic Studies Κώδικας VENETUS A Studio Παράλληλο Κύκλωμα Ψηφιοποίηση, Τεκμηρίωση και Ανάδειξη κινηματογραφικών συλλογών από το αρχείο του STUDIO-παράλληλο κύκλωμα - Διάδοση της κινηματογραφικής

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας. 1. Από τον «Νουθετικό λόγο» του Κεκαυμένου* προς τον αυτοκράτορα

Φύλλο εργασίας. 1. Από τον «Νουθετικό λόγο» του Κεκαυμένου* προς τον αυτοκράτορα Κεφ. 3. Από το σχίσμα των δύο εκκλησιών ως την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1054-1204) Υποκεφάλαιο 1. Εσωτερική κρίση και εξωτερικοί κίνδυνοι (1054-1081) Φύλλο εργασίας 1. Από τον

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:---------

Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:--------- 25η Μαρτίου 1821 Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:--------- Στόχοι: Μέσα από διάφορες επικοινωνιακές και διαθεματικές δραστηριότητες τo παιδί:

Διαβάστε περισσότερα

«Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων»

«Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων» ΤΑ ΝΕΑ, 24/01/2007 ΤΖΟΑΝ ΜΠΡΕΤΟΝ ΚΟΝΕΛΙ «Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων» Πρόδροµοι της ισότητας των φύλων ήσαν οι ιέρειες στην αρχαία Ελλάδα, αποδεικνύει η καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΒΑ: 10ος-14ος ΑΙΩΝΑΣ Η ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΑ ΤΡΙΑΔΑ'» (Εικόνες 1-3)

ΘΗΒΑ: 10ος-14ος ΑΙΩΝΑΣ Η ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΑ ΤΡΙΑΔΑ'» (Εικόνες 1-3) MINA ΓΑΛΑΝΗ-ΚΡΙΚΟΥ ΘΗΒΑ: 10ος-14ος ΑΙΩΝΑΣ Η ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΑ ΤΡΙΑΔΑ'» (Εικόνες 1-3) Ή μελέτη καί δημοσίευση δλων τον μεσαιωνικών νομισμάτων πού φέρνουν στό φως ot ανασκαφές πού διενεργούνται

Διαβάστε περισσότερα

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820

Εικονογραφία. Μιχαήλ Βόδας Σούτσος Μεγάλος Διερµηνέας και ηγεµόνας της Μολδαβίας Dupré Louis, 1820 Φαναριώτες Ονοµασία που δόθηκε στα µέλη της παλαιάς βυζαντινής αριστοκρατίας (µεταξύ εκείνων που δεν διέφυγαν στη Δύση ή δεν εξισλαµίσθηκαν) και σε εµπόρους από τις περιοχές του Πόντου, της Ανατολίας (:

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία]

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ειδικές μορφωτικές εκδηλώσεις 2014 2015 www.eie.gr Νέες προσεγγίσεις στην Ιστορία του Νότου της Ρωσικής Aυτοκρατορίας, 1784-1914 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ÊÚÔ ÙË ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ÊÚÔ ÙË ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΕΜΕΣΟΥ appleúè ÊÚÔ ÙË ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ- ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΗ ΕΡΑΛ ΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΙΑΣΗΜΩΝ ΕΞ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΑΥΛΗΣ

ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΗ ΕΡΑΛ ΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΙΑΣΗΜΩΝ ΕΞ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΑΥΛΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΗ ΕΡΑΛ ΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΙΑΣΗΜΩΝ ΕΞ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΑΥΛΗΣ Ο Αναστάς Ιησούς αναπαριστώμενος ως Καβαλάριος (Ιππότης), ενδεδυμένος πορφυράν στολήν Αυτοκράτορος,

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1.2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610 641). Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις. Α] Ερωτήσεις

Ενότητα 1.2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610 641). Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις. Α] Ερωτήσεις Ιστορία του μεσαιωνικού & νεότερου κόσμου Τράπεζα Θεμάτων Κεφάλαιο 1 ο : Από το θάνατο του Ιουστινιανού ως την αποκατάσταση των εικόνων & τη συνθήκη του Βερντέν Ενότητα 1.2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ 2009-2012 Ιούνιος 2014

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ 2009-2012 Ιούνιος 2014 Το παρόν κείμενο εργασίας παρουσιάζει τα αποτελέσματα επεξεργασίας δεδομένων της ΕΛΣΤΑΤ για την εξέλιξη της ιδιωτικής οικοδομικής δραστηριότητας στις Περιφέρειες διέλευσης της Εγνατίας Οδού και των καθέτων

Διαβάστε περισσότερα

Οι Θετικές Επιστήμες στο Βυζάντιο Μέρος 1: Η πολιτικοκοινωνική κατάσταση

Οι Θετικές Επιστήμες στο Βυζάντιο Μέρος 1: Η πολιτικοκοινωνική κατάσταση Οι Θετικές Επιστήμες στο Βυζάντιο Μέρος 1: Η πολιτικοκοινωνική κατάσταση Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσική Τμήμα Φυσικής ΕΚΠΑ www..manosdanezis.gr Πως δημιουργείται ένα πολιτισμικό ρεύμα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Στην Αττική οι Αρβανίτες κατοικούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου. Ουσιαστικά την ελληνική γλώσσα την διατηρήσαν οι κλειστές ελληνικές κοινωνίες των Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικές Βιβλιοθήκες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Bibliothèques grecques dans l Empire ottoman

Ελληνικές Βιβλιοθήκες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Bibliothèques grecques dans l Empire ottoman Ελληνικές Βιβλιοθήκες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία Bibliothèques grecques dans l Empire ottoman Πρόγραμμα i-stamboul (http://i-stamboul.irht.cnrs.fr/) Διεθνής Διημερίδα Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο 26 &

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΤΟΝ 8ο ΑΙΩΝΑ μ.χ. 1

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΤΟΝ 8ο ΑΙΩΝΑ μ.χ. 1 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η μονογραφία αυτή έρχεται να καλύψει ένα μεγάλο κενό στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία σε σχέση με την πλούσια ιστορία ενός λαού που διατήρησε πολλές και ποικίλες επαφές με τον Ελληνισμό, σε όλες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε.1 ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στη παράγραφο αυτή θα γνωρίσουμε μερικές βασικές έννοιες της Λογικής, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, για τη σαφέστερη

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική Μελέτη Κώστας Αντωνίου, Εδουάρδος Κάστρο, Πάνος Τζώνος, Στέργιος Γαλίκας, Θέμης Χατζηγιαννόπουλος

Αρχιτεκτονική Μελέτη Κώστας Αντωνίου, Εδουάρδος Κάστρο, Πάνος Τζώνος, Στέργιος Γαλίκας, Θέμης Χατζηγιαννόπουλος Δημοτική Βιβλιοθήκη και Μουσείο Βιβλιοθήκης Κοζάνης, Κοζάνη Μελέτη Δημοτική Επιχείρηση Μελετών Κοζάνης (ΔΕΜΚΟ) Αρχιτεκτονική Μελέτη Κώστας Αντωνίου, Εδουάρδος Κάστρο, Πάνος Τζώνος, Στέργιος Γαλίκας, Θέμης

Διαβάστε περισσότερα

Ειδική Υπηρεσία Προβολής και Αξιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Σύγχρονης Δημιουργίας

Ειδική Υπηρεσία Προβολής και Αξιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Σύγχρονης Δημιουργίας Υπουργός Αναπληρωτής Υπουργός Γραφείο Νομοθετικής Πρωτοβουλίας Εκπαιδευτικής Πολιτικής & Θρησκευμάτων Πολιτικής Τομέων & Δ. Ανθρ. Πόρων Υ Γενική Οικονομικών Υπηρεσιών Υ Γενική και Γενική Αναστήλωσης, Μουσείων

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα

Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα Πρόγραµµα εξεταστικής Σεπτεµβρίου 2013 ανά διδάσκοντα FARRINGTON ANDREW 2 09:00-12:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ Π.Ν. Ιστορική Γεωγραφία και ηµογραφία του Ρωµαϊκού Κράτους Η Ελληνική Αναγέννηση Οικονοµική και Κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ανοικτή Πρόσβαση και αρχαιολογικά Δεδομένα.

Ανοικτή Πρόσβαση και αρχαιολογικά Δεδομένα. Ανοικτή Πρόσβαση και αρχαιολογικά Δεδομένα. Εισηγήτριες: Κανελλοπούλου Μπότη Μαρία, Δικηγόρος, Επίκουρη Καθηγήτρια του Ιονίου Πανεπιστημίου Βουλιγέα Ελένη, Αρχαιολόγος της Η Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ Οι θρησκευτικές εικόνες ως μέσον έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος 9ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης Τάξη: ΣΤ 1 Σχολικό έτος: 2006 07 Υπεύθυνη δασκάλα: Σπανού Σοφία «Όταν πρόκειται να αρχίσεις

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΓΕΝΙΚΑ: Το Βυζάντιο συνέχισε την παράδοση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας στον τομέα των επιστημών. Αν και πολλοί υποστηρίζουν ότι στο Βυζάντιο δεν υπήρξαν τεχνολογικές καινοτομίες,

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΓΕΩΛΟΓΩΝ ΜΕΛΕΤΗΤΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΓΕΩΛΟΓΩΝ ΜΕΛΕΤΗΤΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΓΕΩΛΟΓΩΝ ΜΕΛΕΤΗΤΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ Σμύρνης 1Β, Ζωγράφου, Αθήνα 15772, Τηλ: 210 7777089, Fax: 210 7777092 website: www.syngeme.gr email: info@syngeme.gr Αρ. Πρωτ. 250 ΠΡΟΣ Αθήνα, 30/01/2013 Τους αποδέκτες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Δείκτης Τουριστικής Δαπάνης στην περιοχή της Μεσογείου

Δείκτης Τουριστικής Δαπάνης στην περιοχή της Μεσογείου Δείκτης Τουριστικής Δαπάνης στην περιοχή της Μεσογείου Ιανουάριος - Απρίλιος Καταναλωτική δαπάνη εισερχόμενου τουρισμού σε έξι Μεσογειακές χώρες, με επιμέρους στοιχεία για την Ελλάδα Αύγουστος 2 Αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ (ΚΕΝΤΡΙΚΕΣ ΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ) Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων Εθνικού Αρχείου, Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης Πειραιώς 211, Ταύρος Σάββατο, 23 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ (ΜΤΦΡ.) ΗΡΟ ΟΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΕΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ (ΜΤΦΡ.) ΗΡΟ ΟΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΕΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ (ΜΤΦΡ.) ΗΡΟ ΟΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΕΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Α) ΒΙΒΛΙΟ ΜΑΘΗΤΗ ΣΕΛ. 1 ΚΑΙ ΣΕΛ. 3: Μετάφραση: Ηλίας Σ. Σπυρόπουλος ΝΑ ΜΕΤΑΦΕΡΘΕΙ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΕΛ. 2 1 η σειρά ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Χρήματα και Νομίσματα

Χρήματα και Νομίσματα Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Χρήματα και Νομίσματα Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc21 Ξενάκης

Διαβάστε περισσότερα