ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΛΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗ ΒΕΛΤΙΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΛΑΙΩΝΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΛΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗ ΒΕΛΤΙΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΛΑΙΩΝΩΝ"

Transcript

1 ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΕΙΦΟΡΑ ΑΓΡΟ-ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΕΛΑΙΩΝΑ ΕΡΓΟ (LIFE+): LIFE09 ENV/GR/ Δράση «Παροχή οδηγιών καλών πρακτικών για τη βιοποικιλότητα» ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΛΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗ ΒΕΛΤΙΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΛΑΙΩΝΩΝ Gladiolus italicus σε ελαιώνα στην Κρήτη. Φωτ. Αρχείο ΕΚΒΥ/Ι. Ιωαννίδης Θεσσαλονίκη Ιούνιος 2014

2 Η παρούσα έκδοση εκπονήθηκε από το ΕΚΒΥ στο πλαίσιο του έργου LIFE09 ENV/GR/ «Ανάπτυξη και εφαρμογή μεθόδου προσδιορισμού του περιβαλλοντικού αποτυπώματος για αειφόρο αγρο-οικοσυστήματα: Η περίπτωση του μεσογειακού ελαιώνα - SAGE10» (Establishment of Impact Assessment Procedure as a tool for the sustainability of agro-ecosystem: the case of Mediterranean olives). Αποτελεί το τελικό παραδοτέο της Δράσης «Παροχή οδηγιών καλών πρακτικών για τη βιοποικιλότητα, (Provide instructions on Good Practices for Biodiversity in the agreed plan)». Το έργο SAGE10 συγχρηματοδοτήθηκε από το χρηματοδοτικό μέσο LIFE+ Environment, Policy and Governance της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δικαιούχοι του έργου είναι: ΜΠΕΝΑΚΕΙΟ ΦΥΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ (ΜΦΙ) ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ-ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΓΓΕΙΩΝ ΒΕΛΤΙΩΣΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΟΤΟΠΩΝ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ (ΕΚΒΥ) ΡοδαξΑγρο ΕΠΕ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Η πλήρης αναφορά στο παρόν κείμενο είναι: Χατζηχαραλάμπους Έλενα, Μαρία Δημάκη, Ι. Ιωαννίδης και Μαρία Κατσακιώρη (συντονιστές έκδοσης) Οδηγίες καλής πρακτικής για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και τη βέλτιστη χρήση των πόρων που σχετίζονται με τη βιοποικιλότητα των ελαιώνων (τελική έκδοση). Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων- Υγροτόπων. Θέρμη. 32 σελ. This document may be cited as follows: Hadjicharalambous Helena, Maria Dimaki, I. Ioannidis and Maria Katsakiori (editors) Good practice guidance for biodiversity conservation and optimum utilization of resources related to biodiversity of Mediterranean olive groves (final version). Greek Biotope/Wetland Centre. Thermi. 32p.

3 ΚΥΡΙΑ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΟΥ Χατζηχαραλάμπους Έλενα (Υπεύθυνη Δράσης) Δημάκη Μαρία (Συμβολή στην ανάπτυξη του παραδοτέου) Ιωαννίδης Ιωάννης (Συμβολή στην ανάπτυξη του παραδοτέου) Δουλγέρης Χαράλαμπος (Συμβολή στη διερεύνηση των κύριων καλλιεργητικών φροντίδων και πρακτικών στις τρεις περιοχές του έργου και στον καθορισμό των πρακτικών) Ζαμπέλης Αριστοτέλης (Γλωσσική επιμέλεια κειμένων) Κατσακιώρη Μαρία (Συμβολή στην ανάπτυξη του παραδοτέου) Λεμονή Ιωάννα (Υποστήριξη στη διενέργεια επαφών με ενδιαφερόμενα μέρη και στις εργασίες γραφείου-2011) Μασούρα Σοφία (Υποστήριξη στις εργασίες γραφείου-2012) Νάστα Ζωή (Συμβολή στη διερεύνηση της βιβλιογραφίας-2012) Σεφερλής Μιλτιάδης (Συμβολή στη διερεύνηση των επιπτώσεων στη βιοποικιλότητα και στον καθορισμό των πρακτικών) Παπαδήμος Δημήτριος (Συμβολή στη διερεύνηση των κύριων καλλιεργητικών φροντίδων και πρακτικών στις τρεις περιοχές του έργου και στον καθορισμό των πρακτικών) Παπαδοπούλου Σοφία (Συμβολή στη διερεύνηση της βιβλιογραφίας-2011) Τσιαούση Βασιλική (Συμβολή στον έλεγχο και την επιστημονική επιμέλεια κειμένων)

4 4

5 Περιεχόμενα Πρόλογος... 1 Εισαγωγή... 3 Το θεσμικό υπόβαθρο... 4 Η σημασία της βιοποικιλότητας στα αγροτικά οικοσυστήματα... 7 Σημασία των φυτοφρακτών...7 Σημασία των ξερολιθιών, των αναβαθμίδων και άλλων στοιχείων του τοπίου...8 Σημασία των υγροτόπων...9 Σημασία των ηλικιωμένων δένδρων...9 Ελαιώνες και βιοποικιλότητα... 9 Κύριες καλλιεργητικές φροντίδες στην καλλιέργεια της ελιάς Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα...11 Κλάδεμα...11 Κατεργασία εδάφους...11 Διαχείριση ζιζανίων...12 Φυτοπροστασία...12 Λίπανση...13 Χλωρή λίπανση...13 Άρδευση...13 Συγκομιδή...14 Οδηγίες καλών πρακτικών για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας στους ελαιώνες...14 Τι μπορούν να κάνουν οι παραγωγοί για...14 το τοπίο...14 τους φυτοφράκτες...14 τις ξερολιθιές, αναβαθμίδες...15 τους υγροτόπους...15.τα μεγάλης ηλικίας δένδρα...15 Τι μπορούν να κάνουν οι παραγωγοί κατά...15 την κατεργασία του εδάφους και την καταπολέμηση των ζιζανίων με μηχανικές μεθόδους...15 τη λίπανση...16 τη χημική ζιζανιοκτονία και τη φυτοπροστασία...17 το κλάδεμα...17 την άρδευση...18 τη συγκομιδή...18 Βιβλιογραφία...19 Φωτογραφική τεκμηρίωση...21

6 vi

7 Πρόλογος Οι ανά χείρας οδηγίες συντάχθηκαν στο πλαίσιο του έργου LIFE09 ENV/GR/ «Ανάπτυξη και εφαρμογή μεθόδου προσδιορισμού του περιβαλλοντικού αποτυπώματος για αειφόρο αγρο-οικοσυστήματα: Η περίπτωση του μεσογειακού ελαιώνα - SAGE10» και αποτελούν το τελικό παραδοτέο της Υποδράσης «Παροχή οδηγιών καλών πρακτικών για τη βιοποικιλότητα». Το έργο LIFE09 ENV/GR/ SAGE10 υλοποιήθηκε στην Πελοπόννησο (στη Χώρα Τριφυλλίας του Νομού Μεσσηνίας) και την Κρήτη (στις περιοχές Πεζών του νομού Ηρακλείου και Μεραμβέλλου του νομού Λασιθίου) και στόχευε στην αειφορία των Μεσογειακών αγροοικοσυστημάτων και ειδικότερα στη αειφορία του μεσογειακού ελαιώνα, με όραμα την παραγωγή προϊόντων ελιάς με το μικρότερο δυνατό κόστος για το περιβάλλον και τον παραγωγό, ελκυστικότερων για τον καταναλωτή και με σεβασμό στις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής και κάθε ελαιώνα. Γενικός σκοπός του έργου ήταν η βελτιστοποίηση υφιστάμενων φιλοπεριβαλλοντικών πρακτικών σε επίπεδο «ελαιώνα» (αγροτεμαχίου) και η μεγιστοποίηση της απόδοσης του κάθε ελαιώνα, λαμβάνοντας υπόψη τους διαθέσιμους οικονομικούς πόρους του κάθε καλλιεργητή. Βασική στρατηγική επιλογή για την επίτευξη του σκοπού ήταν η δημιουργία ενός πλαισίου παροχής περιβαλλοντικά προσανατολισμένων συμβουλευτικών υπηρεσιών προς τον ελαιοκαλλιεργητή, με τη χρήση μιας καινοτόμου μεθόδου εκτίμησης του περιβαλλοντικού αποτυπώματος των ενεργειών και επιλογών του, της μεθόδου ΙΑΡ. Στο πλαίσιο αυτό, ομάδα υποδράσεων του έργου εστίασε στη βιοποικιλότητα με σκοπό να την αναδείξει σε σύμμαχο των ελαιοκαλλιεργητών στη διαδικασία παραγωγής ποιοτικών προϊόντων, ελκυστικότερων για τον καταναλωτή, με σεβασμό στις περιβαλλοντικές ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής και κάθε ελαιώνα. Μεταξύ αυτών, η Υποδράση «Παροχή οδηγιών καλών πρακτικών για τη βιοποικιλότητα» αποσκοπούσε στην επικοινωνία καλών πρακτικών προς τους ελαιοκαλλιεργητές και τους συμβούλους γεωπόνους, ώστε η εφαρμογή των επιμέρους καλλιεργητικών φροντίδων να γίνεται με πρακτικές που αποφεύγουν ή μετριάζουν τις επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και λαμβάνουν υπόψη τη βέλτιστη χρήση των πόρων. Για τη σύνταξη των οδηγιών το προσωπικό του ΕΚΒΥ (στο εξής θα αναφέρεται ως ομάδα έργου) εκπόνησε σειρά εργασιών οι οποίες περιελάμβαναν: Διερεύνηση των κύριων καλλιεργητικών φροντίδων και πρακτικών στις τρεις περιοχές του έργου. Η ομάδα έργου πραγματοποίησε επαφές με παραγωγούς και τους συμβούλους γεωπόνους στις τρεις περιοχές του έργου και κατέγραψε τον χρόνο και τον τρόπο εφαρμογής των κύριων καλλιεργητικών φροντίδων. Οι εν λόγω επαφές πραγματοποιήθηκαν ως επί το πλείστον κατά το πρώτο έτος υλοποίησης του έργου (2011). Συμπληρωματικές επαφές πραγματοποιήθηκαν κατά τα επόμενα δύο έτη οι οποίες αποσκοπούσαν κυρίως στην αποσαφήνιση σχετικών λεπτομερειών. Βιβλιογραφική επισκόπηση. Η ομάδα έργου συνέλεξε και μελέτησε βιβλιογραφία σχετική με τις επιπτώσεις της γεωργίας στη βιοποικιλότητα και την εφαρμογή καλών πρακτικών στα αγροτικά οικοσυστήματα. Η εν λόγω βιβλιογραφία αποτέλεσε βασική εισροή στον σχεδιασμό των καλών πρακτικών για την καλλιέργεια της ελιάς. Προσδιορισμό των πρακτικών που ενδέχεται να επιδρούν αρνητικά στη βιοποικιλότητα και σύνταξη οδηγιών. Η ομάδα έργου πραγματοποίησε αλλεπάλληλες συσκέψεις κατά το 2011, κατά τη διάρκεια των οποίων γινόταν συζήτηση επί των πρακτικών κάθε καλλιεργητικής φροντίδας προκειμένου να εντοπισθούν οι γεωργικές πρακτικές που ενδέχεται να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα. Στο πλαίσιο των συζητήσεων καθοριστική ήταν η αλληλεπίδραση μεταξύ των βιολόγων και των γεωπόνων της ομάδας 1

8 έργου, λαμβάνοντας υπόψη τη σχετική βιβλιογραφία. Κατά τη σύνταξη των οδηγιών η ομάδα έργου έλαβε υπόψη το πλαίσιο ανάπτυξης της μεθόδου ΙΑΡ και μερίμνησε ώστε οι παρεχόμενες οδηγίες καλής πρακτικής να αποτελέσουν συνοδευτικό «εργαλείο» της μεθόδου στη διαδικασία εντοπισμού των απαιτούμενων διορθωτικών ενεργειών. Συσκέψεις της ομάδας έργου πραγματοποιήθηκαν επίσης κατά τα επόμενα δύο έτη, με βασικό αντικείμενο την καταλληλότερη προσαρμογή των οδηγιών στις ανάγκες της ελαιοκαλλιέργειας και τη βελτίωση του παραδοτέου. Βασική εισροή στην προσαρμογή και οριστικοποίηση των οδηγιών αποτέλεσαν τόσο η επιτόπου αξιολόγηση της εφαρμογής των επιμέρους καλλιεργητικών πρακτικών, από μέλη της ομάδας έργου, κατά τις επισκέψεις τους στις τρεις περιοχές, όσο και η επικοινωνία με τους συμβούλους γεωπόνους για τον σκοπό αυτό. Διερεύνηση της επάρκειας τυχόν υφιστάμενων οδηγιών/κατευθύνσεων. Η ομάδα έργου πραγματοποίησε επαφές με παραγωγούς και τους συμβούλους γεωπόνους στις τρεις περιοχές του έργου, κατά το 2011, προκειμένου να διερευνήσει αν οι παραγωγοί εφάρμοζαν ήδη συγκεκριμένες οδηγίες. Κατά τις συζητήσεις έγινε σαφές ότι η πλειονότητα των εμπλεκομένων δεν είχε πρότερη σχετική εμπειρία, μολονότι οι περισσότεροι γνώριζαν, ως έννοιες, τον κώδικα ορθής γεωργικής πρακτικής και την πολλαπλή συμμόρφωση. Περισσότερο ενημερωμένοι ήταν οι βιο-καλλιεργητές και στις τρεις περιοχές του έργου. Η 1 η έκδοση των οδηγιών διενεμήθη τον Μάρτιο 2012 και παρακολουθήθηκε η εφαρμογή και η απήχησή της μέσα από την επικοινωνία με τους συμβούλους γεωπόνους. Η 2 η έκδοση των οδηγιών παρήχθη τον Μάρτιο 2013 και περιελάμβανε μικρής έκτασης διορθώσεις και προσαρμογές σε σχέση με την 1 η έκδοση. Για την οριστικοποίηση των οδηγιών, καθοριστική ήταν η χρησιμοποίησή τους από τους συμβούλους γεωπόνους στο πλαίσιο εφαρμογής της μεθόδου ΙΑΡ: Στυλιανή Μαλιαράκη και Κατερίνα Αγγελάκη (ΕΑΣ Μεραμβέλλου, Κρήτη), Χρυσούλα Μανωλαράκη και Γεωργία Γιακουμάκη (ΕΑΣ Πεζών, Κρήτη) και Σπύρο Ρέππα (ομάδα παραγωγών ΝΗΛΕΑΣ, Μεσσηνία), τους οποίους ευχαριστούμε θερμά για τη γόνιμη συνεργασία καθόλη τη διάρκεια υλοποίησης του έργου SAGE10. Το παρόν τεύχος αποτελεί την τελική έκδοση των οδηγιών και απευθύνεται στους συμβούλουςγεωπόνους, αλλά και σε κάθε παραγωγό που ενδιαφέρεται να συμβάλει ενεργά στη διατήρηση της βιοποικιλότητας στους ελαιώνες, αλλά και γενικότερα στα αγροτικά οικοσυστήματα. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο της μεθόδου ΙΑΡ ή και αυτόνομα, από κάθε ενδιαφερόμενο σύμβουλο ή παραγωγό, για τη βελτίωση των πρακτικών που χρησιμοποιεί. Παρέχει πληροφορίες για τη σημασία της βιοποικιλότητας στα αγροτικά οικοσυστήματα, παρουσιάζει τους βασικούς άξονες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής, προσδιορίζει τις καλλιεργητικές φροντίδες και πρακτικές που επιβαρύνουν τη βιοποικιλότητα και επισημαίνει καλές πρακτικές που μπορούν να εφαρμόσουν οι ελαιοπαραγωγοί. Σκοπός των οδηγιών είναι οι ελαιοκαλλιεργητές και οι γεωπόνοι σύμβουλοί τους: να γνωρίσουν τη σημασία της βιοποικιλότητας για τη διατήρηση των υπηρεσιών των αγροτικών οικοσυστημάτων, να υιοθετήσουν καλές πρακτικές στην εφαρμογή των καλλιεργητικών φροντίδων προς την κατεύθυνση της διατήρησης και της ανάκαμψης της βιοποικιλότητας των ελαιώνων, να καταστήσουν τη βιοποικιλότητα σύμμαχό τους στην παραγωγή προϊόντων υψηλής ποιότητας με πρακτικές που επιδεικνύουν υψηλή περιβαλλοντική ευαισθησία. 2

9 Εισαγωγή Η ανάσχεση της μείωσης της βιοποικιλότητας αποτελεί θεμελιώδη προτεραιότητα της Ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής. Το 2010, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος σε μία σύντομη αξιολόγηση της συνεισφοράς των αγρο-οικοσυστημάτων στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, επισημαίνει τα ακόλουθα (Biala, et al. 2010): Η αύξηση της προσοχής στα περιβαλλοντικά ζητήματα, στο πλαίσιο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) κατά τα τελευταία 50 χρόνια, δεν έχει ακόμη αποδώσει σαφή οφέλη για τη βιοποικιλότητα. Με τη γεωργία να καλύπτει το ήμισυ, σχεδόν, της έκτασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η βιοποικιλότητα της Ευρώπης συνδέεται άρρηκτα με τις γεωργικές πρακτικές και θα πρέπει να αναγνωρισθεί ότι αυτές δημιουργούν πολύτιμα αγρο-οικοσυστήματα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η βιοποικιλότητα των αγρο-οικοσυστημάτων τελεί υπό μεγάλη πίεση, ως αποτέλεσμα της εντατικοποιημένης γεωργίας και της εγκατάλειψης της γης. Η διατήρηση και αποκατάσταση της βιοποικιλότητας παρέχουν τη βάση για όλες τις συναφείς με τα αγρο-οικοσυστήματα υπηρεσίες. Υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για καλύτερη διατήρηση και χρήση της βιοποικιλότητας στις αγροτικές περιοχές της Ευρώπης, παράλληλα με την κάλυψη της ζήτησης για τρόφιμα, φυτικές ίνες, πρώτες ύλες και η βιοενέργεια. Με ισχυρότερη σύνδεση των οικοσυστημάτων τα νέα πολύ-λειτουργικά εργαλεία της ΚΑΠ θα έχουν τη δυνατότητα να εξυπηρετήσουν καλύτερα τη βιοποικιλότητα. Στόχος σε μια οποιαδήποτε καλλιέργεια είναι η παραγωγή προϊόντος και οι καλλιεργητικές φροντίδες που εφαρμόζει ο παραγωγός αποσκοπούν αποκλειστικά σε αυτό. Ορισμένες, ωστόσο, γεωργικές πρακτικές που χρησιμοποιούνται κατά την εφαρμογή των καλλιεργητικών φροντίδων, όπως η αλόγιστη χρήση αγροχημικών (π.χ. εντομοκτόνων, μυκητοκτόνων, ζιζανιοκτόνων, λιπασμάτων), η συχνή ή και βαθιά άροση, η απουσία επαρκούς διαχείρισης της οργανικής ύλης και προστασίας του εδάφους από φυσική υποβάθμιση (διάβρωση, συμπίεση) κ.ά., έχουν αρνητικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα (Hendrix et al., 1990). Η εμπειρία και η έρευνα έχουν δείξει ότι ο συνδυασμός των διαφόρων πρακτικών που υιοθετούνται από τον γεωργό σε ένα συγκεκριμένο αγροτεμάχιο παίζει καθοριστικό ρόλο στη σύνθεση, τον πλούτο και την αφθονία των ειδών των διαφόρων οργανισμών και αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας με τρόπο που να ενισχύει τις ωφέλειες και να μειώνει τις αρνητικές συνέπειές της στη γεωργική παραγωγή. Σημείο «κλειδί» προς την κατεύθυνση αυτή είναι η υιοθέτηση ορθότερων πρακτικών από τους παραγωγούς, κατά την εφαρμογή των καλλιεργητικών φροντίδων. Σύμφωνα με τις Καλαϊτζάκη & Ιερωνυμάκη (2011) ως Ορθή Γεωργική Πρακτική ορίζεται η ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων και η ορθή χρήση των εισροών με σκοπό την παράλληλη εξασφάλιση της οικονομικής βιωσιμότητας της γεωργικής εκμετάλλευσης και της αειφορίας (του περιβάλλοντος και της γεωργίας). Η αειφορία της γεωργίας αποτελεί προϋπόθεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας συνολικά. Η προστασία του περιβάλλοντος, ο σεβασμός του τοπίου, η συνετή χρήση των φυσικών πόρων (του νερού του εδάφους, της βιοποικιλότητας) η ασφάλεια των γεωργών και των καταναλωτών, η ορθολογική χρήση των εισροών, προσφέρουν στη γεωργική δραστηριότητα την αναγνώρισή της ως «παραγωγού δημοσίων αγαθών» (Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων 2010) Προφανώς η επίδραση των πρακτικών του παραγωγού στο περιβάλλον (και κατ επέκταση στη βιοποικιλότητα) δεν μπορεί να μηδενιστεί διότι οι καλλιεργητικές φροντίδες είναι απαραίτητες για την παραγωγή. Επιδέχονται όμως βελτίωσης, με πολύ μικρή έως αμελητέα αρνητική επίδραση στην παραγωγή, εστιάζοντας κυρίως: 3

10 α) στον περιορισμό (του αριθμού, της έκτασης, της έντασης) των παρεμβάσεων στις πραγματικά απαραίτητες για την παραγωγή προϊόντος υψηλής ποιότητας και όχι στην πλήρης κατάργησή τους, β) στον χρόνο εφαρμογής τους, γ) στην υιοθέτηση πρακτικών που βελτιώνουν τις παραμέτρους του περιβάλλοντος του αγροτεμαχίου. Το θεσμικό υπόβαθρο Σύμφωνα με το άρθρο 11 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (πρώην άρθρο 6 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας) «οι απαιτήσεις της περιβαλλοντικής προστασίας πρέπει να ενταχθούν στον καθορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών και δράσεων της Ένωσης, ιδίως προκειμένου να προωθηθεί η αειφόρος ανάπτυξη». Η εν λόγω πρόνοια της Συνθήκης, αποκαλούμενη ως «αρχή της περιβαλλοντικής ενσωμάτωσης», αναγνωρίζει ότι για την προώθηση της αειφόρου ανάπτυξης: α) η πολιτική για το περιβάλλον δεν αρκεί από μόνη της για την επίτευξη της απαιτούμενης περιβαλλοντικής προστασίας, β) μόνο μέσω της ενσωμάτωσης της περιβαλλοντικής προστασίας και στους άλλους τομείς (γεωργία, αλιεία, μεταφορές, ενέργεια, κ.λπ.) είναι δυνατή η μείωση των περιβαλλοντικών πιέσεων. Με άλλα λόγια, οι ανάγκες της προστασίας του περιβάλλοντος δεν αποτελούν απλή συνιστώσα των άλλων κοινοτικών πολιτικών, αλλά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τη διαμόρφωσή τους, προκειμένου να προωθηθεί η αειφόρος ανάπτυξη, δηλαδή ο συγκερασμός οικονομικής ανάπτυξης, περιβαλλοντικής προστασίας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Στο ανωτέρω πλαίσιο διαμορφώθηκαν οι Κώδικες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής και οι Κανόνες της Πολλαπλής Συμμόρφωσης, ως «εργαλεία» ενσωμάτωσης της Περιβαλλοντικής στην Αγροτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα, η εφαρμογή των κωδίκων ορθής γεωργικής πρακτικής συνδέθηκε με την καταβολή «πρόσθετων ενισχύσεων» στους δικαιούχους αγρότες, από τα Προγράμματα Αγροτικής Ανάπτυξης, ως αντιστάθμισμα της επιβάρυνσής τους με επιπλέον δαπάνες και της απώλειας εισοδήματος, τα οποία απορρέουν από την τροποποίηση των γεωργικών πρακτικών τους 1. Παρομοίως, η εφαρμογή των κανόνων πολλαπλής συμμόρφωσης συνδέθηκε με την καταβολή των «άμεσων ενισχύσεων» 2 (δηλαδή είναι υποχρέωση των παραγωγών που ενεργοποιούν «δικαιώματα» ενίσχυσης) ως υποχρέωση των δικαιούχων να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις προστασίας του περιβάλλοντος, της δημόσιας υγείας, της υγείας των ζώων και των φυτών και της καλής διαβίωσης των ζώων, προκειμένου να επωφεληθούν από τις άμεσες ενισχύσεις. Βασικοί άξονες της ορθής γεωργικής πρακτικής είναι (από Γρίβας 2006): η βέλτιστη υδατική οικονομία (προστασία των υδατικών πόρων), ο περιορισμός της διάβρωσης των εδαφών και της ερημοποίησης, ο περιορισμός της αλάτωσης των εδαφών και της υφαλμύρισης του υδροφόρου ορίζοντα, η διατήρηση και βελτίωση της γονιμότητας και της δομής του εδάφους,

11 η αειφορική διαχείριση της αυτοφυούς χλωρίδας και πανίδας (διατήρηση της βιοποικιλότητας, των ειδών και των οικοτόπων), η διατήρηση και βελτίωση του μωσαϊκού και των δομικών χαρακτηριστικών των εκτατικών αγροτικών οικοσυστημάτων, η μείωση της υπολειμματικότητας των προϊόντων φυτοπροστασίας, η μείωση της ρύπανσης από γεωργικά λιπάσματα, η κατάλληλη διαχείριση των υπολειμμάτων καλλιέργειας, των απορριμμάτων και των αποβλήτων κτηνοτροφικής εκμετάλλευσης, η βελτίωση της ποιότητας και η πιστοποίηση των παραγόμενων προϊόντων, η διατήρηση των γενετικών πόρων, η μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, τα μέτρα για προστατευόμενες περιοχές (π.χ. δίκτυο NATURA 2000), η ενημέρωση των αγροτών σε θέματα Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και τεχνικών καλλιέργειας, η επιβίωση των ορεινών και νησιωτικών κοινοτήτων. Από το 2004 οι έλληνες αγρότες είναι υποχρεωμένοι να εφαρμόζουν τους Κώδικες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής (ΚΟΓΠ) όπως αυτοί περιγράφονται στην Κοινή Απόφαση των Υπουργών Οικονομίας και Οικονομικών, Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης και Γεωργίας, με αριθμό /568 (ΦΕΚ. 142/Β/ ). Οι εν λόγω κώδικες «στοχεύουν στην αντιμετώπιση των προβλημάτων που έχει δημιουργήσει η γεωργική δραστηριότητα και στη συνέχιση των θετικών λειτουργιών της. και παρεμβαίνουν σε όλο το φάσμα της γεωργικής και κτηνοτροφικής δραστηριότητας, καθώς και σε ειδικές περιπτώσεις περιοχών ή ζωνών που εντάσσονται σε ειδικά καθεστώτα προστασίας». Ειδικότερα, οι γεωργικές πρακτικές που περιγράφονται αποσκοπούν: «Στην αειφορική διαχείριση των γεωργικών γαιών και των φυσικών πόρων. Στην προστασία και διαφύλαξη του αγροτικού τοπίου και των χαρακτηριστικών του. Στην προστασία της υγείας των αγροτών και των καταναλωτών». Αποκλειστικά στην άσκηση της γεωργίας αφορούν οι Κώδικες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής που περιγράφονται στο κεφάλαιο Α (άρθρα 1 έως 9) και εστιάζουν σε συγκεκριμένες γεωργικές δραστηριότητες: στη διαχείριση των εισροών, στην κατεργασία του εδάφους, στην αμειψισπορά, στη λίπανση, στην προστασία των υδατικών πόρων, στη φυτοπροστασία, στη διαχείριση αυτοφυούς χλωρίδας, στη διαχείριση υπολειμμάτων καλλιέργειας και στη διαχείριση απορριμμάτων. Οι επιβαλλόμενες ορθές γεωργικές πρακτικές που περιγράφονται ανά τομέα δραστηριότητας, προνοούν μεταξύ άλλων και για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας στα διάφορα επίπεδά της. Για παράδειγμα στο άρθρο 2 που αφορά στην κατεργασία του εδάφους επιβάλλεται, μεταξύ άλλων, «να μην καταστρέφονται τα ακαλλιέργητα περιθώρια μεταξύ των αγροτεμαχίων καθώς και οι φυτοφράκτες, η φυσική βλάστηση των ρεματιών και τα γειτνιάζοντα δάση» καθώς και «η διατήρηση των φυσικών ρεμάτων» με πρόνοια ώστε τυχόν επεμβάσεις για την αλλαγή της πορείας των ρεμάτων να επιτρέπονται «μόνο μετά από άδεια της αρμόδιας υπηρεσίας». Στο άρθρο 4 που αφορά στη λίπανση οριοθετείται η απόσταση από υδάτινα σώματα και πηγές για την εφαρμογή λιπασμάτων με τρόπο ώστε να διασφαλίζεται η δημόσια υγεία και η υγεία των υγροτοπικών οικοσυστημάτων. Στο άρθρο 5 δίνεται έμφαση στην προστασία των υδατικών πόρων, ενώ το άρθρο 6 εστιάζει στην ασφαλή χρήση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων όχι μόνο για την προφύλαξη της δημόσιας υγείας, άμεσα και 5

12 έμμεσα, αλλά και για την προστασία της βιοποικιλότητας και των ενδιαιτημάτων της. Οι πρακτικές που επιβάλλονται βάσει του άρθρου 7 αποσκοπούν στη διατήρηση της αυτοφυούς χλωρίδας και της συνδεδεμένης με αυτή πανίδας, ενώ οι επιβαλλόμενες από τα άρθρα 8 και 9 πρακτικές συμβάλλουν στη διαχείριση των υπολειμμάτων των καλλιεργειών και των απορριμμάτων με τρόπο που καθίσταται «φιλικός» και για τη βιοποικιλότητα. Με την άσκηση της γεωργίας σχετίζονται, επίσης, ορισμένες γεωργικές πρακτικές που περιγράφονται στο κεφάλαιο Γ 3 το οποίο αφορά σε «Ειδικές περιπτώσεις». Συγκεκριμένα το άρθρο 14 προνοεί για τις ορθές γεωργικές πρακτικές στις οικολογικά ευαίσθητες περιοχές (περιοχές του δικτύου NATURA 2000 και περιβάλλουσες ζώνες) όπου οι Κ.Ο.Γ.Π. «δύνανται να προσαρμοστούν σύμφωνα με τα αποτελέσματα των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών και των Διαχειριστικών Σχεδίων, όπου αυτά έχουν εκπονηθεί και εγκριθεί». Η υποχρέωση της πολλαπλής συμμόρφωσης ισχύει από το Για την ενημέρωση αγροτών και γεωτεχνικών αναφορικά με την εφαρμογή της, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης εξέδωσε το 2010 νέο Οδηγό Εφαρμογής στον οποίο περιέχονται τα μέτρα που εφαρμόζονται με βάση τις αποφάσεις του 2009 για τον έλεγχο της ΚΑΠ. Οι σημαντικότεροι Κανόνες Πολλαπλής Συμμόρφωσης που ισχύουν για τους γεωργούς της Ελλάδας συνοψίζονται ως ακολούθως: Στα αγροτεμάχια που βρίσκονται σε εδάφη με κλίση πάνω από 10% πρέπει να διατηρείται φυτική κάλυψη στο έδαφος τουλάχιστον κατά την περίοδο των βροχοπτώσεων. Σε περιοχές με κλίση πάνω από 10% η άροση πρέπει να γίνεται κάθετα στην κλίση του εδάφους (κατά ισοϋψείς) ή διαγώνια. Ο παραγωγός οφείλει να προστατεύει και να μην καταστρέφει τις αναβαθμίδες, τις ξερολιθιές, τα αναχώματα και τα φυσικά πρανή, στα όρια των αγροτεμαχίων του. Συμπληρωματικά με την κύρια καλλιέργεια, θα πρέπει να καλλιεργούνται ψυχανθή τουλάχιστον στο 20% της καλλιεργούμενης έκτασης (εκτός των βοσκοτόπων). Τα υπολείμματα των κλαδεμάτων των δένδρων μπορούν να συλλέγονται σε σωρούς και να καίγονται μόνο υπό προϋποθέσεις και λαμβάνοντας τις απαραίτητες προφυλάξεις. Δεν πρέπει να γίνεται μηχανική κατεργασία του εδάφους όταν υπάρχει πάγος ή πλήρης κάλυψη του αγροτεμαχίου με νερό. Σε κάθε αγροτεμάχιο που παραμένει ακαλλιέργητο, θα πρέπει να πραγματοποιούνται οι ελάχιστες καλλιεργητικές παρεμβάσεις. Εφόσον χρησιμοποιείται λάσπη από επεξεργασμένα απόβλητα, είτε ως βελτιωτικό εδάφους είτε ως λίπασμα, θα πρέπει αυτό να γίνεται με ειδική άδεια. Οι χρήστες φυτοπροστατευτικών σκευασμάτων και λιπασμάτων πρέπει να τηρούν τους όρους εφαρμογής τους. Το πλύσιμο των ψεκαστικών μηχανημάτων πρέπει να γίνεται σε απόσταση μεγαλύτερη των 30 μέτρων από γεώτρηση, τάφρο, ποτάμι, ρυάκι κ.λπ. Ο καθαρισμός των αρδευτικών και στραγγιστικών καναλιών από τη βλάστηση που αναπτύσσεται στο εσωτερικό τους δεν πρέπει να γίνεται με χημικά μέσα (ζιζανιοκτονία). Τα κοκκώδη αγροχημικά πρέπει να παραχώνονται στο έδαφος. Πρέπει να καθορίζεται στην εκμετάλλευση συγκεκριμένος χώρος συγκέντρωσης και αποκομιδής απορριμμάτων, σε σημείο όπου θα υπάρχει σχετική σήμανση με ταμπέλα. 3 Οι Κώδικες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής που περιγράφονται στο κεφάλαιο Β αφορούν αποκλειστικά στην κτηνοτροφία 6

13 Εφόσον οι γεωργικές εκτάσεις συνορεύουν με δρόμους και φυσικούς υδάτινους αποδέκτες (ρυάκια, λίμνες, ποτάμια, τάφροι, κλπ) στους οποίους υπάρχει φυσική βλάστηση (φυτοφράκτες, δένδρα, συνδεδρίες), ο γεωργός πρέπει να φροντίζει ώστε η βλάστηση αυτή να μην καταστρέφεται. Όλες οι αγροτικές εγκαταστάσεις (αποθήκες, στέγαστρα, κλπ) πρέπει να διατηρούνται σε καλή κατάσταση ώστε να μη διαφεύγουν ουσίες που ρυπαίνουν το περιβάλλον. Η σημασία της βιοποικιλότητας στα αγροτικά οικοσυστήματα Σήμερα, είναι πλέον γνωστό πως η υψηλή βιοποικιλότητα ευνοεί τη λειτουργικότητα των οικοσυστημάτων. Σύμφωνα με τους Isbell, Calcagno, Hector κ.ά. (2011) ακόμα δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποια και πόσα είναι τα είδη που ευνοούν την λειτουργικότητα των διάφορων οικοσυστημάτων. Υποστηρίζουν ότι το 84% των χορτολιβαδικών φυτικών ειδών προάγουν τη λειτουργικότητα των οικοσυστημάτων ανάλογα με τις διαφορετικές χρονιές, τις διαφορετικές περιοχές, τις διαφορετικές λειτουργίες και ανάλογα με τα διαφορετικά σενάρια περιβαλλοντικών αλλαγών. Καταλήγουν δε στο γενικό συμπέρασμα ότι, όσο περισσότερα είδη υπάρχουν, τόσο καλύτερα διατηρείται η λειτουργικότητα των οικοσυστημάτων. Στις μέρες μας έχει επίσης αναγνωριστεί η άμεση σχέση της βιοποικιλότητας και της αγροτικής παραγωγής καθώς και η αλληλοϋποστήριξή τους. Σύμφωνα με τους Biala κ.ά. (2010) η διατήρηση της βιοποικιλότητας στα αγροτικά οικοσυστήματα κάνει την παραγωγή περισσότερο σταθερή και οικονομικά συμφέρουσα. Για παράδειγμα τα είδη που μετέχουν στην βιοποικιλότητα των αγροτικών οικοσυστημάτων συμβάλλουν στην καταπολέμηση των εχθρών των καλλιεργειών. Επιπροσθέτως, μεγάλες ερευνητικές ομάδες (π.χ. Benayas & Bullock 2012, Flohre, Fischer, Aavik κ.ά. 2011, Geiger, de Snoo, Berendse κ.ά. 2010, Isbell, Calcagno, Hector κ.ά. 2011, Reitalu, Purschike, Johansson κ.ά. 2012, Rollin, Bretagnolle, Decourtye κ.ά. 2013) τονίζουν τόσο τη σχέση των γεωργικών πρακτικών με τη μείωση της βιοποικιλότητας, όσο και την ύπαρξη μεγάλης ποικιλίας δομών στα αγροτικά οικοσυστήματα που υποστηρίζουν τη βιοποικιλότητα. Στη συνέχεια αναλύεται η σημασία βασικών δομών των ελληνικών αγρο-οικοσυστημάτων: Σημασία των φυτοφρακτών Οι φυτικοί φράκτες θεωρήθηκαν από τη σύγχρονη γεωργία, ως «εμπόδιο» και «χαμένη γη». Πολλοί γεωργοί παραπονούνται για τον χρόνο που χάθηκε στη συντήρησή τους. Αυτό οφείλεται στην αποσπασματική αντιμετώπιση των πραγμάτων και σε παραγνώριση των πολλαπλών πλεονεκτημάτων των φυτικών φρακτών, καθώς οι φυτοφράχτες: 1. Περιορίζουν τη διάβρωση και διευθετούν τα ύδατα. Οι φυτοφράκτες, όπως και τα πρανή και τα παραπετάσματα δένδρων που περιβάλλουν τις καλλιέργειες, παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην ποιότητα του εδάφους, στην κατάσταση των αποθεμάτων των υδροφόρων στρωμάτων, στην ανάσχεση της έντονης επιφανειακής απορροής που αποτελεί το κύριο αίτιο της διάβρωσης στη χώρα μας. Η διατήρηση ή η δημιουργία νέου δικτύου από φυτοφράκτες συμβάλλει στην αντιμετώπιση της υποβάθμισης των εδαφών. Επίσης θάβοντας το μέγιστο της γεωργικά επιθυμητής οργανικής ύλης εξασφαλίζεται μια καλή σταθερότητα της δομής των εδαφών. Αυτή η οργανική ύλη ευνοεί σημαντικά τη χλωρίδα και πανίδα του εδάφους που αποτελούν και τη βάση της γονιμότητας των εδαφών. 2. Εμποδίζουν τα νερά των ρεμάτων να διασπείρουν παράσιτα και φορείς ασθενειών. 3. Λειτουργούν ως ανεμοφράκτες. Συχνά ο άνεμος μπορεί να προκαλέσει διασπορά των παρασίτων, γρήγορη αποξήρανση του εδάφους και αιολική διάβρωση. Η αποτελεσματικότητα ενός ανεμοφράκτη ποικίλει ανάλογα με το ύψος του, τα φυτικά είδη που τον αποτελούν και κυρίως το βαθμό διαπερατότητάς του. Ένας ανεμοφράκτης 7

14 θα πρέπει να είναι ομοιογενής επιτρέποντας επαρκή διήθηση του αέρα. Για να έχει τη μέγιστη αποτελεσματικότητα θα πρέπει να είναι ημιπερατός, ώστε ο άνεμος να διηθείται μέσα από τα κλαδιά του και να μειώνεται η ταχύτητά του. 4. Βελτιώνουν το μικροκλίμα. Ο θερμοκρασίες του αέρα και του εδάφους των ζωνών που περιβάλλονται από φυτοφράκτες υφίστανται μικρότερες μεταβολές σε σχέση με τους ανοιχτούς χώρους. Επίσης η ποσότητα της δρόσου που εναποτίθεται είναι μεγαλύτερη και δρα σαν προστατευτικό κάλυμμα του εδάφους. 5. Διατήρηση των φυσικών ισορροπιών. Ο φυτοφράκτης που αποτελείται από ποικιλία φυτικών ειδών συγκεντρώνει πολυάριθμα είδη ζώων και εξασφαλίζει έτσι τη βιολογική ισορροπία ανάμεσα στα είδη που αποτελούν τη λεία και σε είδη που είναι θηρευτές. Το συμφέρον του παραγωγού είναι να συντηρήσει ή και να δημιουργήσει ένα περιβάλλον ευνοϊκό για τους φυσικούς ανταγωνιστές των ανεπιθύμητων για την καλλιέργεια ειδών. Η μεγάλη πυκνότητα και ποικιλία ειδών εντομοφάγων πουλιών είναι πολύ ωφέλιμη για τη γεωργία. Αυτά καταναλώνουν σημαντικές ποσότητες εντόμων (ιδιαίτερα των προνυμφών αυτών) συμμετέχοντας ενεργά στην καταπολέμηση των εχθρών των καλλιεργειών. Για παράδειγμα τα σπουργίτια, κατά την περίοδο της αναπαραγωγής τους, συλλέγουν κάθε μέρα τόσα έντομα όσο το βάρος τους. Για τα σποροφάγα πουλιά ο φυτοφράκτης παρέχει τροφή περιορίζοντας σημαντικά τον αντίκτυπο πάνω στην καλλιέργεια. Τα αρπακτικά πουλιά παίζουν επίσης πολύ σημαντικό ρόλο στις καλλιέργειες γιατί περιορίζουν τους πληθυσμούς των τρωκτικών. Για παράδειγμα το διαιτολόγιο του Βραχοκιρκίνεζου (Falco tinnunculus) αποτελείται κατά 70% από μικρά τρωκτικά και μεγάλο ποσοστό εντόμων, ενώ της Γερακίνας (Buteo buteo) κατά 60% αποτελείται από τρωκτικά. Αντίστοιχα το Ξεφτέρι (Accipiter nisus) τρέφεται κατά 50% από σποροφάγα πουλιά, από όπου φαίνεται και η σημασία του είδους για τη διατήρηση της ισορροπίας. Τα φίδια, τα οποία τρέφονται με πολλά τρωκτικά και έντομα, εξαρτώνται απόλυτα από την παρουσία των φυτοφρακτών. Οι νυφίτσες, τα κουνάβια και οι ασβοί βρίσκουν ένα μέρος για αναπαραγωγή και για εύρεση τροφής στους φυτοφράκτες. Αυτά τα θηλαστικά συχνά θεωρούνται επιβλαβή, στην πραγματικότητα όμως τρέφονται με μεγάλο αριθμό εντόμων και τρωκτικών και βοηθούν με αυτόν τον τρόπο στην γεωργία. Όσον αφορά στα έντομα, οι φυτοφράκτες ευνοούν κυρίως μια τάξη εντόμων, τα Υμενόπτερα που είναι πολύ σημαντικά στην γεωργία. Τα Υμενόπτερα συμμετέχουν στη γονιμοποίηση (μέσω της επικονίασης) βοηθώντας στην καρποφορία πολλών φυτών, επίσης τα παρασιτικά Υμενόπτερα γεννούν τα αυγά τους μέσα στις προνύμφες και νύμφες ενός μεγάλου αριθμού εντόμων βλαβερών για την γεωργία. Άλλωστε αυτά τα είδη Υμενοπτέρων χρησιμοποιούνται ευρέως στη βιολογική καταπολέμηση. Τα εντομοφάγα έντομα, όπως οι πασχαλίτσες, είναι σημαντικοί θηρευτές των επιβλαβών εντόμων, όπως οι αφίδες. Γενικά οι φυτοφράκτες αποτελούν ζώνες προστασίας και αναπαραγωγής, καθώς και πηγές τροφής για διάφορα είδη ζώων, όπως πέρδικες, φάσσες, τσίχλες, λαγοί, κ.ά. Στην Κρήτη, φυτοφράκτες όπου συμμετέχουν η ακονυζά και η θυμελαία θεωρείται ότι αποτελούν καταφύγιο για ωφέλιμα έντομα, ενώ πολλά πουλιά φωλιάζουν ή καταφεύγουν εκεί (Κολλάρος 2008). 6. Συγκρατούν μεγάλο ποσοστό σκόνης από χωματόδρομους και δρόμους μεγάλης κυκλοφορίας και σταγονιδίων ψεκασμού από γειτονικές καλλιέργειες. Σημασία των ξερολιθιών, των αναβαθμίδων και άλλων στοιχείων του τοπίου Σύμφωνα με τους Smith κ.ά. (2010). Jonason κ.ά. (2011), Reitalu κ.ά. (2012), η μεγάλη ποικιλομορφία στη δομή και τη σύνθεση του τοπίου και η ετερογένεια των ενδιαιτημάτων 8

15 συνεπάγονται μεγαλύτερη παρουσία φυτικών ειδών, πεταλούδων και πτηνών. Τα στοιχεία που συνθέτουν το αγροτικό τοπίο (αναβαθμίδες, ξερολιθιές, αναχώματα, φυσικά πρανή στα όρια των ελαιώνων, κ.ά.), αυξάνουν την ποικιλότητα των διαθέσιμων ενδιαιτημάτων της βιοποικιλότητας (π.χ. παρέχουν καταφύγιο σε πλήθος ειδών εντόμων και άλλων ασπονδύλων, ερπετών και μικροθηλαστικών). Επιπροσθέτως, οι αναβαθμίδες στα επικλινή εδάφη συμβάλλουν στην αποτροπή διαβρωτικών φαινομένων. Σημασία των υγροτόπων Οι υγρότοποι στηρίζουν ποικίλα, ενίοτε και πολύπλοκα, τροφικά πλέγματα παρέχοντας καταφύγιο, τροφή και δυνατότητες αναπαραγωγής σε πολλά είδη. Οι υγρότοποι κατακρατούν επίσης σημαντικές ποσότητες νερού περιορίζοντας τον κίνδυνο πλημμύρων και εμπλουτίζουν τους υπόγειους υδροφορείς. Επιπροσθέτως, διατηρώντας την υγρασία του αέρα και εμποδίζοντας μεγάλες αυξομειώσεις της θερμοκρασίας του συμβάλλουν στη διατήρηση ηπιότερου κλίματος το οποίο παρέχει προστασία των καλλιεργειών από παγετούς και καύσωνες. Υπό συνθήκες διατηρούν την υπόγεια στάθμη πλησίον της ζώνης του ριζοστρώματος μειώνοντας κατά τον τρόπο αυτό ή περιορίζοντας στο ελάχιστο την εφαρμογή αρδεύσεων. Σημασία των ηλικιωμένων δένδρων Τα γέρικα δένδρα προσελκύουν πολλά νυκτόβια αρπακτικά πουλιά. Επίσης, οι κουφάλες των γέρικων δένδρων παρέχουν θέσεις για φωλεοποίηση ή προσφέρουν καταφύγιο σε κουκουβάγιες (Athene noctua), ερπετά και μικροθηλαστικά (Beaufoy, no date). Ελαιώνες και βιοποικιλότητα Οι ελαιώνες είναι ένα «ιδιαίτερο» αγροτικό οικοσύστημα για τους εξής λόγους (Margaris κ.ά. 2001): - Συνεχίζουν να είναι παραγωγικοί, μέχρι ενός σημείου φυσικά, με την ελάχιστη καλλιέργεια και φροντίδα. - Μπορούν να επιβιώσουν υπό αρκετά δυσμενείς συνθήκες, όπως έλλειψη νερού και θρεπτικών συστατικών, κακή ποιότητα εδάφους, κ.ά. - Ακόμα και μετά την εγκατάλειψή τους, οι ελαιώνες έχουν τη δυναμική να εξελιχθούν σε οικοσυστήματα μεσογειακού τύπου (Giourga et al. 1998) - Ακόμα και μετά από χρόνια εγκατάλειψης, οι ελαιώνες μπορούν να επανέλθουν στην αρχική τους κατάσταση με την εφαρμογή κατάλληλων καλλιεργητικών πρακτικών, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο ή αδύνατο σε άλλου είδους καλλιέργειες. Όσον αφορά στη βιοποικιλότητα, τείνει να είναι ιδιαίτερα μεγάλη στους παραδοσιακούς ελαιώνες οι οποίοι εμφανίζουν εντυπωσιακή δομική ποικιλομορφία. Οι ξερολιθιές, τα τμήματα φυσικής βλάστησης και τα μεγάλης ηλικίας δένδρα υποστηρίζουν πολλά είδη της άγριας ζωής, όπως πεταλούδες και άλλα ασπόνδυλα, ερπετά, πτηνά και θηλαστικά (Martin et al., 2010). Στο έργο LIFE Φύση CENT.OLI.MED (LIFE07 NAT/IT/000450), που εκπονήθηκε από το Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο του Μπάρι (Ιταλία) και άλλους επιστημονικούς φορείς, βρέθηκε πως, μόνο κατά την άνοιξη και το φθινόπωρο, παρατηρήθηκαν 26 είδη ζώων (3 θηλαστικά, 19 πτηνά και 4 ερπετά), και 308 είδη φυτών στους ελαιώνες. Επίσης σύμφωνα με τους Biala et al. (2010) 11 είδη θηλαστικών, 7 είδη πεταλούδων, 10 είδη ορθοπτέρων και 28 είδη Αγγειόφυτων του Παραρτήματος II της Οδηγίας των Βιοτόπων εξαρτώνται άμεσα από τα αγροτικά οικοσυστήματα. Ο Αγαπάκης (2004) εκτιμώντας την ποικιλότητα της εδαφόβιας πανίδας σε ελαιώνες της Κρήτης κατέγραψε 28 τάξεις ασπονδύλων (μεταξύ αυτών ενδεικτικά αναφέρονται 40 οικογένειες των κολεόπτερων). 9

16 Η βιοποικιλότητα εντός του εδάφους, μολονότι εξαιρετικά σημαντική για τη γεωργία, ακόμη δεν έχει μελετηθεί ικανοποιητικά (Wall et al. 2001, Turbé et al. 2010). Συγχρόνως, τα χαμηλά επίπεδα φυτοφαρμάκων που συνήθως χρησιμοποιούνται στους ελαιώνες, επιτρέπουν την παρουσία πλούσιας χλωρίδας και πανίδας. Κάποιοι ερευνητές μάλιστα (Κέντρος κ.ά. 1988) χαρακτηρίζουν τον ελαιώνα ως το πρώτο, από άποψη βιοποικιλότητας, μεσογειακό δάσος. Εντούτοις, η εντατική εφαρμογή πρακτικών για αύξηση της παραγωγής και η αυξημένη χρήση ζιζανιοκτόνων και εντομοκτόνων έχουν ως αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση της βιοποικιλότητας. Αρκετές έρευνες και μελέτες τονίζουν ιδιαιτέρως την ουσιαστική στήριξη της ευρωπαϊκής ορνιθοπανίδας από τα αγροτικά οικοσυστήματα, τα οποία κατατάσσονται δεύτερα σε σημασία μετά τους υγροτόπους (Ακριώτης 1995, Handrinos et al. 1997), ενώ ιδιαίτερες αναφορές έχουν γίνει για την ορνιθοπανίδα των ελαιώνων (Pergantis 1981, Wietfield, 1981). Η ελιά ανήκει σε μια ομάδα καρπών, της οποίας η περίοδος αιχμής της διαθεσιμότητάς της ως τροφής για τα πουλιά συμπίπτει με την πλέον δυσμενή εποχή του χρόνου, τον χειμώνα. Διαθέτει πολύ υψηλή ενεργειακή αξία και ενεργειακό όφελος σε σχέση με τους υπόλοιπους σαρκώδεις καρπούς κι έτσι αποτελεί σημαντικό πόρο διατροφής για τα διερχόμενα είδη πουλιών και για αυτά που ξεχειμωνιάζουν, ιδιαιτέρως όμως για τα παμφάγα στρουθιόμορφα πτηνά των οικογενειών Sylvidae και Turdidae. Η σημασία της καλλιέργειας της ελιάς ως χειμερινού διατροφικού πόρου για τα καρποφάγα είδη πουλιών, καθίσταται ακόμη μεγαλύτερη αν λάβουμε υπόψη ότι η ελαιοκαλλιέργεια είναι διαδεδομένη σε όλη τη Μεσόγειο, όπως στην Ιταλία (Farina, 1989), στην Ελλάδα, στην Τυνησία, στην Ισπανία κ.λπ. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, οι ελαιώνες εμφανίζονται ως πραγματικά δάση. Εξάλλου, συχνά είναι και οι μοναδικές δενδροφυτεμένες εκτάσεις (αν εξαιρέσουμε τα λίγα πευκοδάση) στα περισσότερα από τα νησιά μας, όπου τα μεσογειακού τύπου οικοσυστήματα εμφανίζονται υποβαθμισμένα και πολλές φορές σε πορεία ερημοποίησης, υπό τη συνεχή πίεση της υπερβόσκησης, της φωτιάς και άλλων παραγόντων. Ο ελαιώνας είναι στην ουσία ένας τεχνητός βιότοπος για τη βιοποικιλότητα της εκάστοτε περιοχής. Η μακροχρόνια παρουσία του και η μη εντατική καλλιέργειά του, η οποία συνεπάγεται απουσία μηχανοκίνητων μέσων (ελκυστήρων, δονητών, ημιφορτηγών), έχει ως αποτέλεσμα την προσαρμογή των περισσοτέρων ειδών σε αυτούς. Σε αυτό συνετέλεσε και το γεγονός ότι η ελιά και τα συνοδά είδη αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του μεσογειακού οικοσυστήματος. Σε ό,τι αφορά ειδικότερα στην ορνιθοπανίδα, ορισμένα είδη έχουν παρατηρηθεί μόνο σε εγκαταλελειμμένους ελαιώνες, άλλα σε κάθε είδους ελαιώνες, ενώ άλλα είδη προτιμούν ελαιώνες «ανοικτούς», κοντά σε κέντρα ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Τα είδη της ορνιθοπανίδας, συχνάζουν στους ελαιώνες για διάφορους λόγους, οι κυριότεροι των οποίων είναι (Θεοδωρακάκης, 1996): 1. η εύρεση τροφής, η οποία μπορεί να αποτελείται από έντομα, καρπούς (ελιές), αλλά και πουλιά ως λεία για τα αρπακτικά, 2. η παροχή κάλυψης στο φύλλωμα των ελαιόδενδρων ή στον υποόροφο (εάν υπάρχει), 3. το κούρνιασμα στα κλαδιά των δένδρων, 4. η δημιουργία φωλεών στο φύλλωμα, σε τρύπες, σχισμές, ή σε κουφάλες των κορμών των δένδρων. Καταγραφές της ορνιθοπανίδας σε ελαιώνες έχουν γίνει τόσο τον χειμώνα, για να καταγραφούν οι μόνιμοι κάτοικοι και οι χειμερινοί επισκέπτες, όσο και την άνοιξη, που είναι η περίοδος αναπαραγωγής για τα περισσότερα είδη, για να καταγραφούν οι μόνιμοι κάτοικοι, οι καλοκαιρινοί επισκέπτες και τα περαστικά, κατά τη μετανάστευση, είδη. Από τα αποτελέσματα φαίνεται πως οι ελαιώνες υποστηρίζουν περισσότερα πουλιά από τα γειτονικά τους φυσικά οικοσυστήματα (πευκοδάσος και φρύγανα) όσον αφορά στην πυκνότητα των ατόμων την περίοδο του χειμώνα και στην πυκνότητα των αναπαραγόμενων ζευγαριών την άνοιξη. Το 10

17 συμπέρασμα αυτό βρίσκεται σε συμφωνία με τη γνωστή βιβλιογραφία για τη σημασία των ελαιώνων για τα πουλιά λόγω της διαθεσιμότητας ελαιοκάρπου και της παροχής κάλυψης, κατά την περίοδο του χειμώνα (Γραμματικάκη κ.ά., 2007). Κύριες καλλιεργητικές φροντίδες στην καλλιέργεια της ελιάς Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα Στην καλλιέργεια της ελιάς κάθε καλλιεργητική περίοδος περιλαμβάνει έναν κύκλο καλλιεργητικών φροντίδων, το εύρος των οποίων συνήθως ποικίλει αναλόγως των τοπικών εδαφοκλιματικών συνθηκών, αλλά και των συνηθειών και εμπειριών των παραγωγών. Κάθε καλλιεργητική περίοδος ξεκινά με το κλάδεμα των δένδρων και ολοκληρώνεται με τη συγκομιδή του καρπού. Ένα ενδεικτικό «ημερολόγιο» των καλλιεργητικών δραστηριοτήτων στις περιοχές του έργου Life SAGE10 (Πελοπόννησος: Χώρα Τριφυλίας και Κρήτη: Μεραμβέλλο και Πεζά Ηρακλείου) και οι πιθανές επιπτώσεις τους στη βιοποικιλότητα δίνεται στη συνέχεια: Κλάδεμα Στοιχεία εφαρμογής Το είδος του κλαδέματος που εφαρμόζεται κάθε φορά, είναι συνάρτηση της ηλικίας των δένδρων, της υγείας, της παραγωγικότητάς τους και άλλων παραγόντων. Το κλάδεμα νεαρών δένδρων αποσκοπεί στη διαμόρφωση της κόμης τους. Στα ενήλικα δένδρα το κλάδεμα αποσκοπεί στη δημιουργία ισορροπίας μεταξύ βλάστησης και καρποφορίας ενώ στα γέρικα το κλάδεμα αποσκοπεί στην ανανέωση του δέντρου. Συνεπώς το είδος (και κατ επέκταση η ένταση) του κλαδέματος και η συχνότητά του ποικίλουν αναλόγως της κατάστασης και των αναγκών της κάθε καλλιέργειας και των στόχων του κάθε παραγωγού. Η επικρατέστερη συχνότητα κλαδέματος είναι μία φορά ανά έτος, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις οι παραγωγοί κλαδεύουν ανά δύο ή τρία έτη. Ωστόσο, σε μερικές περιπτώσεις οι παραγωγοί πραγματοποιούν επαναλαμβανόμενο «κλαδοκάθαρο» έως τον Αύγουστο, ή ακόμη και έως τον Οκτώβριο. Η συνηθέστερη περίοδος εφαρμογής του κλαδέματος είναι: Κρήτη: τέλος Ιανουαρίου αρχές Μαρτίου. Χώρα Τριφυλίας: ταυτόχρονα με τη συγκομιδή (Νοέμβριος Ιανουάριος). Επιπτώσεις. Το κλάδεμα έχει επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα όταν πραγματοποιείται «εκτός εποχής», ιδιαίτερα κατά τους μήνες Απρίλιο και Μάιο, περίοδο κατά την οποία αναπαράγονται τα περισσότερα είδη. Στο τέλος της αναπαραγωγικής περιόδου τα μικρά έχουν πετάξει και οι φωλιές παραμένουν άδειες. Θετική είναι η αποφυγή κοπής κλαδιών που έχουν φωλιές, ακόμη και άδειες, γιατί μπορεί να χρησιμοποιηθούν ξανά από τα πουλιά αργότερα. Το είδος και ή ένταση του κλαδέματος μπορεί να έχει έμμεση θετική επίδραση στη βιοποικιλότητα. Με το κατάλληλο κλάδεμα τα δένδρα διατηρούνται σε καλή υγιή κατάσταση και μειώνεται ο κίνδυνος εκδήλωσης ασθενειών και προσβολών. Συνεπώς μειώνεται και η ανάγκη εφαρμογής φυτοφαρμάκων (Μετζιδάκης & Γκίκα, 2005). Κατεργασία εδάφους Στοιχεία εφαρμογής. Πραγματοποιείται μετά το κλάδεμα και μετά το τέλος των πολλών βροχών με τη χρήση διάφορων σκαπτικών μέσων, όπως η φρέζα ή ο καλλιεργητής και αποσκοπεί κυρίως στην καταστροφή των ζιζανίων (αν και υπάρχουν και διαφορετικές απόψεις). Συνήθης περίοδος εφαρμογής στις τρεις περιοχές του έργου: Φεβρουάριος Μάρτιος (αναλόγως του καιρού μπορεί να διαρκέσει έως και τις αρχές Ιουνίου). Επιπτώσεις. Με τα διάφορα σκαπτικά μέσα, και ειδικά κατά το πέρασμα της φρέζας, είναι πολύ εύκολο να συνθλιβούν διάφορα είδη της πανίδας τα οποία δεν φαίνονται καθώς κρύβονται 11

18 μέσα στην βλάστηση. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται και σπονδυλωτά όπως λαγοί, κουνέλια, πέρδικες, αλεπούδες, χελώνες, κ.ά. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι οι πέρδικες φωλιάζουν στα πρώτα μέτρα μέσα από το περίβολο του χωραφιού. Επιπροσθέτως, η συμπίεση του καλλιεργούμενου εδάφους από τα τρακτέρ μπορεί να επιφέρει καταστρεπτικές οικολογικές και γεωργικές συνέπειες όπως: δημιουργία συνθηκών ασφυξίας και καταστροφή της πανίδας του εδάφους η οποία είναι απαραίτητη για τον αερισμό, τη στράγγιση και την ανοργανοποίηση της οργανικής ύλης προς όφελος των καλλιεργειών. Περιορισμό της βλάστησης του υποορόφου. Διαχείριση ζιζανίων Στοιχεία εφαρμογής. Πραγματοποιείται με μηχανικές ή χημικές μεθόδους, κυρίως αναλόγως των συνηθειών και εμπειριών των παραγωγών. Η χημική ζιζανιοκτονία εφαρμόζεται κατά περίπτωση είτε καθολικά, είτε στοχευμένα, με την τελευταία να παρουσιάζει προβλήματα στην εφαρμογή των συνιστώμενων δόσεων που αναγράφονται στην ετικέτα των σκευασμάτων. Συνήθης περίοδος εφαρμογής στις τρεις περιοχές του έργου: Μάρτιος - Απρίλιος έως και Μάιος για μηχανική καταστροφή των ζιζανίων χωρίς αναμόχλευση του εδάφους. Σε ποτιστικά χωράφια μπορεί να επαναληφθεί και αργότερα αναλόγως των αναγκών. Από τα τέλη Μαρτίου έως και τον Απρίλιο για χημική καταστροφή της ζιζανιοχλωρίδας με διάφορα σκευάσματα glyphosate. Επιπτώσεις. Κατά τη μηχανική καταστροφή των ζιζανίων ενδέχεται να ισχύουν οι επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα που προκύπτουν και κατά την κατεργασία του εδάφους. Ωστόσο, στην περίπτωση της χορτοκοπής, οι επιπτώσεις πηγάζουν από το γεγονός ότι πραγματοποιείται κατά την αναπαραγωγική περίοδο των περισσότερων ειδών της πανίδας. Κατά τη χημική καταστροφή της ζιζανιοχλωρίδας ισχύουν γενικώς οι επιπτώσεις που προκύπτουν από τη χρήση βιοκτόνων (βλ. φυτοπροστασία). Τα σκευάσματα ζιζανιοκτόνων που παρουσιάζουν μεγάλους κινδύνους για την άγρια πανίδα είναι αυτά που περιέχουν τεταρτοταγείς αμμωνιακές ενώσεις και οι δινιτρο-ενώσεις. Φυτοπροστασία Στοιχεία εφαρμογής. Η αντιμετώπιση εχθρών και ασθενειών πραγματοποιείται με σκευάσματα και μεθόδους περισσότερο ή λιγότερο φιλικές προς το περιβάλλον. Εφαρμόζονται ψεκασμοί κυρίως εντομοκτόνων και σε μικρότερο βαθμό μυκητοκτόνων. Αρκετά διαδεδομένη είναι και η χρήση παγίδων για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων εχθρών. Συνήθης περίοδος εφαρμογής στις τρεις περιοχές του έργου: Φεβρουάριος - Μάρτιος για την καλόκορη (μόνο στην Χώρα Τριφυλίας), Μάρτιος για τον ρυγχίτη, Μάϊος για τον πυρηνοτρήτη. Ιούνιος - Ιούλιος για τοποθέτηση παγίδων παρακολούθησης ή καταπολέμησης του δάκου και ψεκασμοί (αν χρειαστεί, έως και τον Οκτώβριο αναλόγως του καιρού, οι κρατικοί ψεκασμοί δεν συνυπολογίζονται). Επιπτώσεις. Η έντονη χρήση βιοκτόνων έχει ως συνέπεια τη σημαντική ελάττωση των αυτοφυών φυτών και ζιζανίων, των εντόμων και των γαιοσκωλήκων. Κατά συνέπεια επιφέρει σημαντική ελάττωση των διατροφικών πόρων διαφόρων ειδών της πανίδας. Επιπλέον κάποια προϊόντα είναι πολύ τοξικά και προκαλούν τον άμεσο θάνατο πουλιών και θηλαστικών. Όσον αφορά ειδικά στα εντομοκτόνα είναι προτιμότερο να μην χρησιμοποιούνται τα οργανοφωσφορικά. 12

19 Λίπανση Στοιχεία εφαρμογής. Λόγω των αναγκών του φυτού για βλαστική ανάπτυξη και παραγωγή κάθε χρόνο απομακρύνονται από τον ελαιώνα σημαντικές ποσότητες αζώτου, φωσφόρου και καλίου που αποτελούν τα κύρια θρεπτικά στοιχεία της ελιάς. Έχει βρεθεί ότι για την παραγωγή 100 κιλών ελαιοκάρπου απομακρύνονται κατά μέσο όρο από το έδαφος: 0,9 κιλά Άζωτο (Ν), 0,2 κιλά Φωσφόρο (Ρ), 1,0 κιλό Κάλιο (Κ) και 0,4 κιλά Ασβέστιο (Ca). Όταν οι ποσότητες που απομακρύνονται είναι μεγαλύτερες από τις διαθέσιμες, αυτά τα στοιχεία πρέπει να συμπληρωθούν στο έδαφος προκειμένου να αποφευχθεί η μείωση της παραγωγής. Η ποσότητα των στοιχείων που πρέπει να προστεθούν στο έδαφος κάθε ελαιώνα εξαρτάται από ποικίλους παράγοντες (π.χ. τον τύπο του εδάφους, τα διαθέσιμα αποθέματα, την ετήσια παραγωγή, τις ακολουθούμενες πρακτικές στο κλάδεμα, την άρδευση κ.λπ.) και, συνεπώς, δεν υπάρχει κάποια ιδανική στρατηγική λίπανσης γενικής ισχύος. Υπάρχουν, όμως, γενικές κατευθύνσεις με πρωταρχικό μέλημα την αναπλήρωση τουλάχιστον των θρεπτικών στοιχείων που απομακρύνθηκαν με τη συγκομιδή και το κλάδεμα. Στις ποσότητες αυτές πρέπει να συνεκτιμηθεί και μια ποσότητα θρεπτικών στοιχείων που δεσμεύεται στο έδαφος, σε μη αφομοιώσιμη μορφή (κυρίως σε Φωσφόρο και Κάλιο) ή ακόμη χάνεται με έκπλυση προς τα κατώτερα στρώματα του εδάφους (κυρίως σε Άζωτο). Συνήθης περίοδος εφαρμογής στις τρεις περιοχές του έργου: Δεκέμβριος/Ιανουάριος Φεβρουάριος, πραγματοποιείται η «τυπική» λίπανση. Άνοιξη, κατά την άνθιση, πραγματοποιούνται οι διαφυλλικοί ψεκασμοί με ιχνοστοιχεία. Καλοκαίρι, κατά την άρδευση των ελαιώνων, η τυχόν εφαρμογή υδρολίπανσης. Επιπτώσεις. Λόγω της επιφανειακής απορροής και της πλευρικής στράγγισης μπορεί να απομακρυνθούν πολλά στοιχεία και να προκληθεί ρύπανση των υπόγειων και των επιφανειακών υδάτων. Αντιθέτως, η λίπανση με κοπριά μπορεί να εξασφαλίσει όφελος στον παραγωγό χωρίς βλάβες στο περιβάλλον καθώς αποτελεί πηγή οργανικής ύλης και διατροφής για τα φυτά. Χλωρή λίπανση Στοιχεία εφαρμογής. Αποτελεί εναλλακτική πρακτική για τον εμπλουτισμό του εδάφους με άζωτο και συνίσταται στη σπορά ψυχανθών (βίκος, κουκιά, κλπ). Την άνοιξη παραχώνονται στο έδαφος ή κόβονται με χορτοκοπτικό πριν την ανθοφορία τους, ώστε να μην ανταγωνίζονται τα ελαιόδεντρα σε νερό και θρεπτικά συστατικά. Κομμένα παραμένουν στο έδαφος και δημιουργούν ένα στρώμα που συμβάλλει στη διατήρηση της εδαφικής υγρασίας. Το σύστημα της χλωρής λίπανσης αποδίδει καλύτερα σε περιοχές με πολλές βροχοπτώσεις. Επιπτώσεις. Συντελεί στη βελτίωση της γονιμότητας του εδάφους, στην καλύτερη απορρόφηση του νερού και, ιδίως σε επικλινείς ελαιώνες, στην προστασία του εδάφους από τη διάβρωση. Μελέτες με διάφορα δημητριακά ή ψυχανθή ως χορτοδοτικά φυτά, σε επικλινείς (30%) ελαιώνες στην Ισπανία, δείχνουν ότι η χλωρή λίπανση μειώνει τις απώλειες εδάφους στο 10% συγκρινόμενη με την καλλιέργεια και στο 5% συγκρινόμενη με την ακαλλιέργεια και τη ζιζανιοκτονία. Άρδευση Στοιχεία εφαρμογής. Η μέθοδος, η συχνότητα και δοσολογία διαφοροποιούνται αναλόγως των τοπικών συνθηκών και αναγκών των ποικιλιών. Συνήθης περίοδος εφαρμογής στις τρεις περιοχές του έργου: Μάιος έως και Οκτώβριος. Επιπτώσεις. Η άρδευση επιδρά θετικά στη βιοποικιλότητα, ιδιαίτερα κατά τους ξηρούς μήνες όπου το νερό αποτελεί τον κατ εξοχήν περιοριστικό παράγοντα. 13

20 Συγκομιδή Στοιχεία εφαρμογής. Οι καρποί της ελιάς συγκομίζονται κατευθείαν από το δένδρο ή μετά από τεχνητή ή φυσική πτώση τους πάνω σε δίχτυ. Στην περίπτωση φυσικής πτώσης, ο καρπός συλλέγεται σε τακτικά διαστήματα (π.χ. κάθε εβδομάδα). Όταν εφαρμόζεται μηχανική συγκομιδή, τυχόν ζημιές στα δένδρα μπορεί να δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες για μολύνσεις από Pseudomonas. Γενικώς, όμως, η μηχανική συγκομιδή περιορίζει τις ζημιές στο δέντρο και τον καρπό συγκριτικά με τον συνήθη τρόπο ραβδισμού. Η συνήθης περίοδος και μέθοδος συγκομιδής ποικίλλει στις περιοχές του έργου, αναλόγως των ποικιλιών και των τοπικών συνθηκών: Κρήτη: Νοέμβριος Ιανουάριος με ραβδισμό και μηχανικά μέσα (ελαιοραβδιστικά μηχανήματα και παλμικές βέργες). Χώρα Τριφυλίας: Οκτώβριος Ιανουάριος με ραβδισμό και σπανίως με μηχανικά μέσα (παλμικές βέργες). Επιπτώσεις. Κατά τη συγκομιδή με ραβδισμό και με μηχανικά μέσα προκαλείται όχληση προς τα είδη της πανίδας κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας. Οδηγίες καλών πρακτικών για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας στους ελαιώνες Η διατήρηση της βιοποικιλότητας σε όλα τα επίπεδά της μπορεί να καταστεί σύμμαχος του παραγωγού στο πλαίσιο μιας διαδικασίας παραγωγής προϊόντων υψηλής ποιότητας η οποία διασφαλίζει τον περιορισμό ή μετριασμό των επιπτώσεων στο φυσικό περιβάλλον και επιδεικνύει υψηλή περιβαλλοντική ευαισθησία, διαφυλάσσοντας την προσαρμοστικότητα της γης και ενεργοποιώντας μηχανισμούς αυτο-ρύθμισης του οικοσυστήματος. Η διατήρηση της ποικιλότητας του αγροτικού τοπίου και των ειδών που απαντούν σε ένα αγροτικό οικοσύστημα μπορεί να επιτευχθεί με την εφαρμογή ορισμένων γενικών κανόνων όπως οι ακόλουθοι: Τι μπορούν να κάνουν οι παραγωγοί για το τοπίο Να συντηρούν και να ανασυστήνουν πολυποίκιλα περιβάλλοντα σε χώρους γύρω από την καλλιέργειά τους. Να διατηρούν και να διαφυλάττουν τους φυσικούς χώρους του αγροτικού τοπίου. Τέτοιους φυσικούς χώρους συνιστούν, για παράδειγμα, οι φυτοφράκτες, οι ξερολιθιές, οι αναβαθμίδες, τα μεμονωμένα ή σε συστάδες δένδρα μεγάλης ηλικίας, τυχόν μικρά δάση και υγρότοποι στην περιοχή γύρω από την καλλιέργεια. Σε περίπτωση εξάλειψης αυτών των φυσικών χώρων μπορεί να δημιουργηθούν συνθήκες που θα οδηγήσουν σε σημαντική απώλεια της παραγωγικότητας σε βάρος του ελαιοπαραγωγού. Να προστατεύει τη χλωρίδα και την πανίδα κατά τη διάρκεια των καλλιεργητικών εργασιών. τους φυτοφράκτες Να διατηρούν και να βελτιώνουν τους υπάρχοντες φυτοφράκτες καλύπτοντας τα κενά που δημιουργούνται και ανανεώνοντας τη βλάστησή τους. Να συμπληρώνουν ένα υπάρχον δίκτυο φυτοφρακτών. 14

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά 3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά Στάδια Προγράμματος Καθορισμός Θέματος Ομάδων εργασίας Συλλογή υλικού σχετικού με το

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλαβή έντομα και ωφέλιμα αρθρόποδα στους ελαιώνες της Τριφυλίας την περίοδο 2012-2013

Επιβλαβή έντομα και ωφέλιμα αρθρόποδα στους ελαιώνες της Τριφυλίας την περίοδο 2012-2013 ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΕΘΟΔΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΥ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΕΙΦΟΡΑ ΑΓΡΟ- ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΕΛΑΙΩΝΑ Χρονική Διάρκεια: Οκτώβριος 2010 Ιούνιος 2014 Προϋπολογισμός:

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωµένη Διαχείριση Ζιζανίων Πρόγραµµα LIFE+ HydroSense

Ολοκληρωµένη Διαχείριση Ζιζανίων Πρόγραµµα LIFE+ HydroSense Ολοκληρωµένη Διαχείριση Ζιζανίων Πρόγραµµα LIFE+ HydroSense Δρ Βάγια Α. Κατή Τµήµα Ζιζανιολογίας Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο Α Κύκλος Εκπαίδευσης Νίκαια Λάρισας, 8 Φεβ. 2011 Ζηµιές από τα ζιζάνια

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές και φιλοσοφία της βιολογικής γεωργίας. Δούμα Κατερίνα Γεωπόνος

Αρχές και φιλοσοφία της βιολογικής γεωργίας. Δούμα Κατερίνα Γεωπόνος Αρχές και φιλοσοφία της βιολογικής γεωργίας Δούμα Κατερίνα Γεωπόνος Στάδια εξέλιξης της βιολογικής γεωργίας 1 ο στάδιο: 1920 Ξεκινούν οι πρώτοι προβληματισμοί από τον Αυστριακό Steiner που αγωνίζεται για

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΘΗΒΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΘΗΒΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΘΗΒΑ Βιολογική γεωργία είναι ένα σύστηµα διαχείρισης και παραγωγής αγροτικών προϊόντων που στηρίζεται σε φυσικές διεργασίες δηλαδή στη µη χρησιµοποίηση µη χηµικών µεθόδων

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή µας χωρίς φυτοφάρµακα: Στο δρόµο προς µία Βιώσιµη Γεωργία

Η ζωή µας χωρίς φυτοφάρµακα: Στο δρόµο προς µία Βιώσιµη Γεωργία Η ζωή µας χωρίς φυτοφάρµακα: Στο δρόµο προς µία Βιώσιµη Γεωργία ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Μάιος 2014 Η δραματική μείωση των πληθυσμών των άγριων και εκτρεφόμενων μελισσών που αναφέρεται τα τελευταία χρόνια στην

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία Ημερομηνία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΚΔΟΣΗ: ΤΜΗΜΑ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ IRIS

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΚΔΟΣΗ: ΤΜΗΜΑ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ IRIS ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ 52, 71305, ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΗΛ: 2810 360715 7 FAX: 2810 360718 info@irisbio.gr / www.irisbio.gr ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΚΔΟΣΗ: ΤΜΗΜΑ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις ομάδας εργασίας για τη διαχείριση νερού της λεκάνης του Ανθεμούντα στον αγροτικό τομέα

Προτάσεις ομάδας εργασίας για τη διαχείριση νερού της λεκάνης του Ανθεμούντα στον αγροτικό τομέα Προτάσεις ομάδας εργασίας για τη διαχείριση νερού της λεκάνης του Ανθεμούντα στον αγροτικό τομέα Στο πλαίσιο των τεσσάρων συναντήσεων της ομάδας εργασίας για τη διαχείριση νερού της λεκάνης του Ανθεμούντα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ http://www.minenv.gr/

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ http://www.minenv.gr/ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ NATURA 2000 ΚΑΙ LIFE+ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ http://www.minenv.gr/ 369 370 371 ΠΑΡΚΟ ΠΡΕΣΠΩΝ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΤΑ ΤΟ 2013 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΤΑ ΤΟ 2013 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΤΑ ΤΟ 2013 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012 1 Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του αγροδιατροφικού τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Θρυμματισμός Κομποστοποίηση προϊόντων κλαδέματος

Θρυμματισμός Κομποστοποίηση προϊόντων κλαδέματος Θρυμματισμός Κομποστοποίηση προϊόντων κλαδέματος Εισηγητής: Γιάννης Λιοντήρης, Γεωπόνος - MSc Περιβάλλοντος, Διευθυντής Γεωτεχνικών Υπηρεσιών Δήμου Καλαμάτας Στόχοι της συνάντησης Δεν θα εξετάσουμε όλους

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική Γεωργία Βασικές Αρχές, Προβλήματα και Προοπτικές AGROTICA 4 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2012

Βιολογική Γεωργία Βασικές Αρχές, Προβλήματα και Προοπτικές AGROTICA 4 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2012 Βιολογική Γεωργία Βασικές Αρχές, Προβλήματα και Προοπτικές Δήμητρα Προφήτου-Αθανασιάδου Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης AGROTICA 4 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2012 1.Σημερινή κατάσταση 2.Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗ / ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΣΕ ΩΡΕΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΡΑΚ. ΣΥΝΟΛΟ 1 2 3 4 5 6 7 8 01/07/2014 15:00-21:00 Γενική Γεωργία Τα επιμέρους θεματικά αντικείμενα κατάρτισης της

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορία και Αγροτική ανάπτυξη Δρ Ηλίας Ελευθεροχωρινός, Καθηγητής, Εργαστήριο Γεωργίας, Γεωπονική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Αειφορία και Αγροτική ανάπτυξη Δρ Ηλίας Ελευθεροχωρινός, Καθηγητής, Εργαστήριο Γεωργίας, Γεωπονική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αειφορία και Αγροτική ανάπτυξη Δρ Ηλίας Ελευθεροχωρινός, Καθηγητής, Εργαστήριο Γεωργίας, Γεωπονική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αειφορία και Αγροτική ανάπτυξη Αειφόρος αγροτική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Επεξεργασία ερωτηματολογίων συμπληρωμένα από ελαιοπαραγωγούς της Κρήτης

Επεξεργασία ερωτηματολογίων συμπληρωμένα από ελαιοπαραγωγούς της Κρήτης Προώθηση Αειφόρων Προτύπων Παραγωγής και Κατανάλωσης μέσω του Παραδείγματος του Ελαιολάδου LIFE08 INF/GR/000581 Επεξεργασία ερωτηματολογίων συμπληρωμένα από ελαιοπαραγωγούς της Κρήτης Χανιά, 2010, 2011

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΓΕΩΡΓΙΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Η σχέση και αλληλεξάρτηση µεταξύ γεωργίας και περιβάλλοντος είναι άµεση και δυναµική. Η γεωργία βασίζεται στη διαθεσιµότητα και παραγωγική ικανότητα των φυσικών πόρων,

Διαβάστε περισσότερα

Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά

Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΟΣΠΡΙΑ-ΠΟΛΥΕΤΕΙΣ ΘΑΜΝΩΔΕΙΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ-ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΆ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά Κατερίνα Μ. Κουκ ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, ΕΘΙΑΓΕ 1 Σκοπός της ομιλίας να περιγράψω

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα εκπαίδευσης V-3DAS

Πρόγραμμα εκπαίδευσης V-3DAS Πρόγραμμα εκπαίδευσης V-3DAS 3. Συστήματα Πιστοποίησης της Ποιότητας Ιχνηλασιμότητας των Αγροτικών Προϊόντων 3.4. Συστήματα Παραγωγής και Πιστοποίησης Βιολογικών Προϊόντων 3.4.1. Νομοθετικό πλαίσιο, Κανονισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Αλλάζει τη. ζωή μας. www.epperaa.gr. www.ypeka.gr. Προστατεύει από τα Απόβλητα

Αλλάζει τη. ζωή μας. www.epperaa.gr. www.ypeka.gr. Προστατεύει από τα Απόβλητα Προστατεύει από τα Απόβλητα Αλλάζει τη ζωή μας www.epperaa.gr www.ypeka.gr Ε.Π. «Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη» 2007-2013 Το ΕΠΠΕΡΑΑ ενισχύει την Ολοκληρωμένη Διαχείριση Αποβλήτων βελτιώνει την Ποιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ

Η ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ Η ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ Οι ελιές και το ελαιόλαδο αποτελούν βασικό στοιχείο της διατροφής των Ελλήνων από την αρχαιότητα ακόμη. Επίσης αποτελούν ουσιαστικό μέρος της Μεσογειακής δίαιτας για την οποία τόσο

Διαβάστε περισσότερα

Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη

Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη Η «πικρή» γεύση των μήλων σε Ελλάδα και Ευρώπη Ιούνιος 2015 GREENPEACE / FRED DOTT Η παραγωγή μήλων και φρούτων εν γένει στην Ευρώπη είναι ένας από τους τομείς της ευρωπαϊκής γεωργίας με την εντατικότερη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 Κυριακή 18 Μαρτίου 2012, ώρα 11:00 ενδροφύτευση - Τριάδι Θέρµης ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ: Τετάρτη 21 Μαρτίου 2012, ώρα 18:00 ΚΤΙΡΙΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ - Αίθουσα Τελετών Σχολή ασολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Τα μεγάλα και σοβαρά προβλήματα της παραδοσιακής

Τα μεγάλα και σοβαρά προβλήματα της παραδοσιακής Νεότερα συστήματα καλλιέργειας της ελιάς Σταύρος Βέμμος Αναπλ. Καθηγητής, Δ/ντής Εργαστηρίου Δενδροκομίας, Γεωπονικό Πανεπ. Αθηνών Για αύξηση της απόδοσης και μείωση του κόστους παραγωγής ελαιολάδου γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

προϊόντων ένα τρίπτυχο: Ποιότητα Ασφάλεια καταναλωτή Περιβαλλοντική μέριμνα.

προϊόντων ένα τρίπτυχο: Ποιότητα Ασφάλεια καταναλωτή Περιβαλλοντική μέριμνα. η καλλιεργεια της μηδικης στo ΝΟΜΟ ΛΑΡΙΣΑΣ Σήμερα όσο ποτέ άλλοτε το ζητούμενο στην Ελληνική γεωργία είναι η ποιότητα και η ανταγωνιστικότητα των προϊόντων της, η γεωργική παραγωγή είναι απαραίτητο να

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Σχέδιο Στρατηγικής Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας για την 4η προγραµµατική περίοδο. Σχόλια του WWF Ελλάς στο 3 ο προσχέδιο Μάιος 2006

Εθνικό Σχέδιο Στρατηγικής Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας για την 4η προγραµµατική περίοδο. Σχόλια του WWF Ελλάς στο 3 ο προσχέδιο Μάιος 2006 Εθνικό Σχέδιο Στρατηγικής Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας για την 4η προγραµµατική περίοδο Σχόλια του WWF Ελλάς στο 3 ο προσχέδιο Μάιος 2006 Γενικά σχόλια Το κείµενο παρουσιάζεται σε γενικές γραµµές ικανοποιητικό

Διαβάστε περισσότερα

8.2.0 11. ΒΙΟΛΟΓΙΚΉ ΓΕΩΡΓΊΑ 8.2.1 ΝΟΜΙΚΉ ΒΆΣΗ

8.2.0 11. ΒΙΟΛΟΓΙΚΉ ΓΕΩΡΓΊΑ 8.2.1 ΝΟΜΙΚΉ ΒΆΣΗ 8.2.0 11. ΒΙΟΛΟΓΙΚΉ ΓΕΩΡΓΊΑ 8.2.1 ΝΟΜΙΚΉ ΒΆΣΗ Άρθρο 29 του Κανονισμού (ΕΕ) 1305/2013 Άρθρα 4 και 43-47 του Κανονισμού (ΕΕ) 1307/2013 Κανονισμός του Συμβουλίου 834/2007 για την οργανική γεωργία και της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ''

ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' ΚΑΝΤΑΡΟΣ ΗΛΙΑΣ Γεωπόνος, Σύµβουλος Βιολογικής Γεωργίας '' ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ & ΥΓΕΙΑ'' Από το 1950 και µετά αρχίζει η εντατικοποίηση της γεωργικής παραγωγής εστιάζοντας το ενδιαφέρον της αποκλειστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΛΙΜΝΗΣ ΚΑΡΛΑΣ Θ. Παπαδημητρίου, Π. Σιδηρόπουλος, Δ. Μιχαλάκης, Μ. Χαμόγλου, Ι. Κάγκαλου Φορέας Διαχείρισης Περιοχής Οικοανάπτυξης Κάρλας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Οι πράσινες εφοδιαστικές αλυσίδες στον αγροδιατροφικό τομέα 29/10/2013

Οι πράσινες εφοδιαστικές αλυσίδες στον αγροδιατροφικό τομέα 29/10/2013 Οι πράσινες εφοδιαστικές αλυσίδες στον αγροδιατροφικό τομέα 29/10/2013 Οι πράσινες εφοδιαστικές αλυσίδες στον αγροδιατροφικό τομέα. Τι είναι η αειφορία, τι είναι πράσινη ανάπτυξη και πως συνδέονται μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΩΣ «ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ»

Ο ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΩΣ «ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ» Ο ΓΕΩΠΟΝΟΣ ΩΣ «ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ» Γιάννης Κουρτίδης, Γεωπόνος Σύμβουλος Βιολογικής Γεωργίας & Αειφορικής Ανάπτυξης http://gkbioculture.gr/ Λευτέρης Χατζής, Γεωπόνος, MSc Σύμβουλος Ποιότητας www.isolution.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Ωλενός, Ακράτα

ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Ωλενός, Ακράτα ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Ωλενός, Ακράτα Από τα αρχαία χρόνια, η γεωργία συνεχώς «απαλλοτριώνει» περιοχές από την άγρια φύση. τέως λίμνη Αγουλινίτσα Η Γεωργία κατακερματίζει το βιότοπο των ειδών που χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34 Φυσικά λιπάσματα Τα κύρια θρεπτικά συστατικά των φυτών Τρεις είναι οι θρεπτικές ουσίες που απαιτούνται από τα φυτά σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από τα άλλα στοιχεία. Είναι το άζωτο(n), ο φώσφορος(p) και

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες του προγράμματος INFOIL σχετικά με τα Αειφόρα Πρότυπα Παράγωγης και Κατανάλωσης Ελαιολάδου

Οδηγίες του προγράμματος INFOIL σχετικά με τα Αειφόρα Πρότυπα Παράγωγης και Κατανάλωσης Ελαιολάδου LIFE08 INF/GR/000581 Προώθηση Αειφόρων Προτύπων Παραγωγής και Κατανάλωσης με Παράδειγμα το Ελαιόλαδο Οδηγίες του προγράμματος INFOIL σχετικά με τα Αειφόρα Πρότυπα Παράγωγης και Κατανάλωσης Ελαιολάδου (Φωτογραφικό

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγικά συστήματα προβάτων και αιγών: Βιοποικιλότητα, τοπικές φυλές και προϊόντα τους

Παραγωγικά συστήματα προβάτων και αιγών: Βιοποικιλότητα, τοπικές φυλές και προϊόντα τους Παραγωγικά συστήματα προβάτων και αιγών: Βιοποικιλότητα, τοπικές φυλές και προϊόντα τους Αξίες και προκλήσεις στον τομέα της αιγο-προβατοτροφίας. Ποιες είναι οι προοπτικές για την ανάπτυξη δικτύων συνεργασίας;

Διαβάστε περισσότερα

LIFE ENVIRONMENT STRYMON

LIFE ENVIRONMENT STRYMON LIFE ENVIRONMENT STRYMON Ecosystem Based Water Resources Management to Minimize Environmental Impacts from Agriculture Using State of the Art Modeling Tools in Strymonas Basin Διαχείριση των υδατικών πόρων

Διαβάστε περισσότερα

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν

Τ Α ΣΤ Σ Ι Τ Κ Ι Ο Π ΕΡ Ε Ι Ρ Β Ι ΑΛΛ Λ Ο Λ Ν ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ο χώρος µπορεί να διακριθεί σε 2 κατηγορίες το δοµηµένοαστικόχώρο και το µη αστικό, µη δοµηµένο ύπαιθρο αγροτικό ή δασικό χώρο. Αστικός χώρος = ήλιος, αέρας, το νερό, η πανίδα, η χλωρίδα,

Διαβάστε περισσότερα

Το Όραμα μας για μια καινούργια Κοινή Αγροτική Πολιτική της ΕΕ

Το Όραμα μας για μια καινούργια Κοινή Αγροτική Πολιτική της ΕΕ Το Όραμα μας για μια καινούργια Κοινή Αγροτική Πολιτική της ΕΕ ESC Η γεωργία αποτελεί ένα από τους σημαντικότερους τομείς για την ευημερία της κοινωνίας μας, καθώς εκτός από την συμβολή της στην οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή η συμβατική γεωργία. έχει φθάσει στα όρια της

Επειδή η συμβατική γεωργία. έχει φθάσει στα όρια της Βιολογική γεωργία Επειδή η συμβατική γεωργία έχει φθάσει στα όρια της Για να ανταπεξέλθη χρησιμοποιεί μεθόδους «παρά φύσιν» όπως: Ορμόνες κατάχρηση χημικών ουσιών βιομηχανοποίηση παραγωγής, μεγάλης κλίμακας

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Τέλλου Βασιλική, Α.Μ. 331/03 Επιβλέπων: κ. Παλάτος Γεώργιος Καθηγητής Εφαρµογών

Φοιτήτρια: Τέλλου Βασιλική, Α.Μ. 331/03 Επιβλέπων: κ. Παλάτος Γεώργιος Καθηγητής Εφαρµογών ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» Φοιτήτρια: Τέλλου Βασιλική, Α.Μ. 331/03 Επιβλέπων: κ. Παλάτος Γεώργιος Καθηγητής Εφαρµογών ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΔΑΣΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (2014-2020)

ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΔΑΣΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (2014-2020) ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΑ ΔΑΣΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ) Το 2015 θεωρείται μια πολύ σημαντική χρονιά για τα δάση σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς τουλάχιστον τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

Η διαχρονική αξία της ελιάς για την Ελλάδα. Σταύρος Βέμμος Αναπληρωτής Καθηγητής Διευθυντής Εργαστηρίου Δενδροκομίας Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Η διαχρονική αξία της ελιάς για την Ελλάδα. Σταύρος Βέμμος Αναπληρωτής Καθηγητής Διευθυντής Εργαστηρίου Δενδροκομίας Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών Η διαχρονική αξία της ελιάς για την Ελλάδα Σταύρος Βέμμος Αναπληρωτής Καθηγητής Διευθυντής Εργαστηρίου Δενδροκομίας Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών Η ελιά στη σύγχρονη εποχή Η Ελαιοκαλλιέργεια στην σύγχρονη

Διαβάστε περισσότερα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, ΓΕΩΤΕΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΓΡΟΔΑΣΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ Η Αγροδασοπονία στα Πλαίσια της Νέας ΚΑΠ 2014 2020 Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2014 Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑΙΡΙΚΗ * ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ * ΕΥΘΥΝΗ

ΕΤΑΙΡΙΚΗ * ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ * ΕΥΘΥΝΗ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Η εταιρική κοινωνική ευθύνη αναφέρεται στις ενέργειες των επιχειρήσεων που αποσκοπούν στην συμβολή αντιμετώπισης περιβαλλοντικών και κοινωνικών ζητημάτων. Η Βασιλείου

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικές Ορθής Διαχείρισης Στερεών Γεωργικών Υπολειμμάτων

Πρακτικές Ορθής Διαχείρισης Στερεών Γεωργικών Υπολειμμάτων Πρακτικές Ορθής Διαχείρισης Στερεών Γεωργικών Υπολειμμάτων ΚΑΤΣΑΜΠΑΣ ΗΛΙΑΣ Δρ. Χημικός Μηχανικός Προϊστάμενος Τμήματος Περιβάλλοντος & Υδροοικονομίας Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας Περιφέρειας Πελοποννήσου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Η περιοχή εφαρμογής του πιλοτικού προγράμματος αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ 1.8.2014 L 230/1 II (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) αριθ. 834/2014 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 22ας Ιουλίου 2014 για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με την εφαρμογή του κοινού πλαισίου

Διαβάστε περισσότερα

Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012

Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΑΡΔΕΥΣΗ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ ΒΑΜΒΑΚΟΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ HYDROSENSE Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ HYDROSENSE ΤΕΤΑΡΤΗ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΗΤΡΑ» ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΟΕΦ/ΕΑΣ ΕΥΒΟΙΑΣ. Εισαγωγή. Δραστηριότητες ΠΕΡΙΟΔΟΣ: 2009-2012

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΟΕΦ/ΕΑΣ ΕΥΒΟΙΑΣ. Εισαγωγή. Δραστηριότητες ΠΕΡΙΟΔΟΣ: 2009-2012 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΟΕΦ/ΕΑΣ ΕΥΒΟΙΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: 2009-2012 Εισαγωγή Βασικό χαρακτηριστικό του εγκεκριμένου προγράμματος της ΟΕΦ/ΕΑΣ Εύβοιας είναι ότι δίνει ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

καταγραφή τεκμηρίωση πιστοποίηση ιχνηλάτηση

καταγραφή τεκμηρίωση πιστοποίηση ιχνηλάτηση καταγραφή τεκμηρίωση πιστοποίηση ιχνηλάτηση cert in-progress ltd Πατρ. Γρηγορίου Ε 24 - Έδεσσα - Τ.Κ. 58200. Eπικοινωνία: Τηλ.+30.23810.25689 URL: http://www.yourpoint.gr email:info@yourpoint.gr Γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Ορθολογική διαχείριση των υδάτων- Το παράδειγμα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας

Ορθολογική διαχείριση των υδάτων- Το παράδειγμα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας Ορθολογική διαχείριση των υδάτων- Το παράδειγμα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας Δρ. Νικόλαος Τσοτσόλης Γεωπόνος-μέλος του ΓΕΩΤΕΕ, με ειδίκευση στη διαχείριση των εδαφοϋδατικών πόρων (MSc, PhD) Γενικός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ. Περιβαλλοντική ρβ Ευθύνη και

ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ. Περιβαλλοντική ρβ Ευθύνη και Περιβαλλοντική ρβ Ευθύνη και Ασφαλιστική Αγορά Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας 30 Ιουνίου 2010 / Αθήνα Μαρία Φαράντου Νομικός Σύμβουλος Ε.Α.Ε.Ε. Ε Ε Οδηγία 2004/35/ΕΚ & Π.Δ. 148/2009 ΕΝΩΣΗ «Σκοπός»: η προστασία

Διαβάστε περισσότερα

Ελιά. Η ελιά ή ελαιόδεντρο ή λιόδεντρο είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών, το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα.

Ελιά. Η ελιά ή ελαιόδεντρο ή λιόδεντρο είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών, το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα. Ελιά Ελιά Η ελιά ή ελαιόδεντρο ή λιόδεντρο είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών, το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα. Ο καρπός του ονομάζεται επίσης ελιά και από αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Βιωσιμότητα και διαχείριση του εδάφους στην ελαιοκαλλιέργεια

Βιωσιμότητα και διαχείριση του εδάφους στην ελαιοκαλλιέργεια Βιωσιμότητα και διαχείριση του εδάφους στην ελαιο των Davide Neri, Enrico Maria Lodolini, Tonino Cioccolanti, Giorgio Panzini ι ελαιώνες μέσης ή χαμηλής πυκνότητας είναι πρό- για καλλιέργειες με μειωμένες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Καινοτομίας και Τεχνογνωσίας σε Επίπεδο ΟΤΑ

Μεταφορά Καινοτομίας και Τεχνογνωσίας σε Επίπεδο ΟΤΑ ΔΙΕΘΝΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑ «Διακυβέρνηση και καινοτομία: μοχλός αειφόρου ανάπτυξης, διαχείρισης και προστασίας των φυσικών πόρων» Τρίτη 22 Οκτωβρίου 2013 Μεταφορά Καινοτομίας και Τεχνογνωσίας σε Επίπεδο ΟΤΑ ΑΝΤΩΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΣΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΤΟΥ ΠΑ.ΣΟ.Κ 2007

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΣΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΤΟΥ ΠΑ.ΣΟ.Κ 2007 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΣΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΤΟΥ ΠΑ.ΣΟ.Κ 2007 ΑΠΑΝΤΗΣΗ κυρίου Γιώργου Παπανδρέου 1. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ»

«ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ» «ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ» Εισηγητής: Σωκράτης Φάμελλος Χημικός Μηχανικός MSc Διευθυντής Τοπικής Ανάπτυξης, ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΕ Οι υδατικοί πόροι αποτελούν βασική παράμετρο της αναπτυξιακής διαδικασίας και της

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενεςπεριοχέςως εργαλεία διατήρησης και διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος

Προστατευόμενεςπεριοχέςως εργαλεία διατήρησης και διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος Προστατευόμενεςπεριοχέςως εργαλεία διατήρησης και διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος Σωτήρης Ορφανίδης Δρ. Βιολόγος-Αναπληρωτής Ερευνητής Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘΙΑΓΕ) Ινστιτούτο Αλιευτικής

Διαβάστε περισσότερα

Καλλιεργητικέςφροντίδεςενός λαχανόκηπου

Καλλιεργητικέςφροντίδεςενός λαχανόκηπου Καλλιεργητικέςφροντίδεςενός λαχανόκηπου Απότηνστιγμήπουοάνθρωποςαπέκτησε μόνιμη κατοικία άρχισε την κατοικιδιοποίηση τωνζώωνκαιτωνφυτών. Τα πρώτα καλλιεργούμενα φυτά προήλθαν πιθανώς τυχαία από σπόρους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΔΑΦΟΣ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ. Άργιλος Οργανική ουσία Ενεργοί μικροοργανισμοί. Προκαλούν δομή (μικρά μεγάλα συνενωμένα συσσωματώματα)

ΕΔΑΦΟΣ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ. Άργιλος Οργανική ουσία Ενεργοί μικροοργανισμοί. Προκαλούν δομή (μικρά μεγάλα συνενωμένα συσσωματώματα) ΕΔΑΦΟΣ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ Άργιλος Οργανική ουσία Ενεργοί μικροοργανισμοί. Προκαλούν δομή (μικρά μεγάλα συνενωμένα συσσωματώματα) Α. Η άργιλος (ηλεκτρικό φορτίο) συγκρατεί κατιόντα (+) και τα ανταλλάσει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΩΘΟΥΜΕΝΕΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ

ΠΡΟΩΘΟΥΜΕΝΕΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΠΡΟΩΘΟΥΜΕΝΕΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΑΝΝΑ ΦΟΥΛΙΔΗ Προϊσταμένη του τμήματος Πυρηνοκάρπων - Μηλοειδών Διεύθυνση ΠΑΠ Δενδροκηπευτικής ΥΠΑΑΤ ΛΑΡΙΣΑ 22-02-2013 ΜΥΡΤΙΛΟ 2 ΣΥΛΛΟΓΙΚΕΣ Υψηλό κόστος

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΝΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ «ΧΑ-ΠΟΤΑΜΙ» ΟΡΝΙΘΟΠΑΝΙΔΑ ΚΑΙ ΒΙΟΤΟΠΟΙ

ΖΩΝΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ «ΧΑ-ΠΟΤΑΜΙ» ΟΡΝΙΘΟΠΑΝΙΔΑ ΚΑΙ ΒΙΟΤΟΠΟΙ ΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΣΤΟΧΩΝ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΖΩΝΕΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ (ΖΕΠ) ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΚΑΘΟΡΙΣΤΕΙ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΠΤΗΝΑ (2009/147/ΕΚ) ΖΩΝΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τεχνολογίες στη γεωργία Γεωργία ακριβείας

Νέες τεχνολογίες στη γεωργία Γεωργία ακριβείας Νέες τεχνολογίες στη γεωργία Γεωργία ακριβείας Επιστημονική Ομάδα: Δ.Τσελές, Επιστημονικός Υπεύθυνος Γ.Κυριακαράκος Τ.Ε.Ι. ΠΕΙΡΑΙΑ -2011 1 Από την ανακάλυψη της γεωργίας, χιλιάδες χρόνια πριν μέχρι και

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Αντώνιος Μαζάρης, Λέκτορας Τομέα Οικολογίας, Τμήμα Βιολογίας, ΑΠΘ

Αντώνιος Μαζάρης, Λέκτορας Τομέα Οικολογίας, Τμήμα Βιολογίας, ΑΠΘ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΟΡΕΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Αντώνιος Μαζάρης, Λέκτορας Τομέα Οικολογίας, Τμήμα Βιολογίας, ΑΠΘ Στέλλα Χρυσαλίδου, Βιολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΕΙΨΙΣΠΟΡΕΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΙΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΘΗ

ΑΜΕΙΨΙΣΠΟΡΕΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΙΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΘΗ ΑΜΕΙΨΙΣΠΟΡΕΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΙΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΘΗ ΚΥΠΡΙΩΤΗΣ ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ M.Sc., Ph.D. ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε. Σταθμός Γεωργικής Έρευνας Κομοτηνής Σαν αμειψισπορά θεωρείται η εγκατάσταση σε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΑΡΤΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΣΑΝΤΗΛΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΕΔΑΦΩΝ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ 1, 41335 ΛΑΡΙΣΑ Website: http:/www.ismc.gr ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΟΜΙΛΙΑΣ ΤΙ ΕΝΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΡΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 103 στ) ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1, ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ (ΕΚ) 1234/2007 ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

ΕΘΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΡΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 103 στ) ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1, ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ (ΕΚ) 1234/2007 ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ &ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΕΝ. /ΝΣΗ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ /ΝΣΗ ΠΑΠ- ΕΝ ΡΟΚΗΠΕΥΤΙΚΗ ΤΜΗΜΑ Β Πληροφορίες: Ε. Μπουσίου /νση: Αχαρνών 2 Τηλέφωνο: 210-2124208 Fax: 210-5246258 E

Διαβάστε περισσότερα

Καινοτομίες στην ελαιοκαλλιέργεια

Καινοτομίες στην ελαιοκαλλιέργεια του R. Gucci Πανεπιστήμιο Πίζας, Τομέας καλλιέργειας και προστασίας της δενδροκομίας Καινοτομίες στην ελαιοκαλλιέργεια Η καλλιέργεια της ελιάς, του ελαιόδεντρου συσχετίζεται συνήθως με την παράδοση. Συναντάμε

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : «ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ»

Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : «ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ» Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : «ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ» Ημερ. Έναρξης: π.χ. 50202 Ημερ. Λήξης: π.χ. 602 Σύνολο ωρών: 50 Χώρος Υλοποίησης Προγράμματος Κατάρτισης:

Διαβάστε περισσότερα

Ηεκτίμηση των αναγκών των οικοσυστημάτων σε νερό: μέσο για τη διαχείριση των υδάτων στη λεκάνη απορροής τους. Η περίπτωση της λίμνης Χειμαδίτιδας

Ηεκτίμηση των αναγκών των οικοσυστημάτων σε νερό: μέσο για τη διαχείριση των υδάτων στη λεκάνη απορροής τους. Η περίπτωση της λίμνης Χειμαδίτιδας Ηεκτίμηση των αναγκών των οικοσυστημάτων σε νερό: μέσο για τη διαχείριση των υδάτων στη λεκάνη απορροής τους Η περίπτωση της λίμνης Χειμαδίτιδας Δημήτριος Κ. Παπαδήμος Κύρια προβλήματα στην περιοχή σχετιζόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Eπιστροφή στη γεωργία του παρελθόντος Οι διατροφικές κρίσεις και οι ανησυχίες που προκάλεσαν στους καταναλωτές ως προς την ασφάλεια των τροφίµων, οδήγησαν

Διαβάστε περισσότερα

2. Επέλεξε τα μέσα (ποτιστικό, σύγχρονα εργαλεία)

2. Επέλεξε τα μέσα (ποτιστικό, σύγχρονα εργαλεία) Πριν ξεκινήσεις 1. Επέλεξε το χώρο (νερό, καλό έδαφος) 2. Επέλεξε τα μέσα (ποτιστικό, σύγχρονα εργαλεία) 3. Ξέχασε κατ αρχήν ευαίσθητα και σπάνια φυτά. Πρώτα περπάτα σε γνωστά μονοπάτια και σ αυτό που

Διαβάστε περισσότερα

Φυτοπροστασία της Ελιάς. ΗΛΙΑΣ Κ. ΡΟΥΜΠΟΣ ΓΕΩΠΟΝΟΣ MSc

Φυτοπροστασία της Ελιάς. ΗΛΙΑΣ Κ. ΡΟΥΜΠΟΣ ΓΕΩΠΟΝΟΣ MSc Φυτοπροστασία της Ελιάς ΗΛΙΑΣ Κ. ΡΟΥΜΠΟΣ ΓΕΩΠΟΝΟΣ MSc Η ασθένεια του κυκλοκόνιου Γνωστή και ως μαύρισμα ή μουτζούρωμα ευρύτατα διαδεδομένη ασθένεια Συμπτώματα: Καφέ - Σταχτί κηλίδες στα φύλλα Φυλλόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

LIFE STRYMON «Διαχείριση των υδατικών πόρων στη λεκάνη του Στρυμόνα για τη μείωση των επιπτώσεων από τη γεωργία με τη χρήση σύγχρονων μεθόδων»

LIFE STRYMON «Διαχείριση των υδατικών πόρων στη λεκάνη του Στρυμόνα για τη μείωση των επιπτώσεων από τη γεωργία με τη χρήση σύγχρονων μεθόδων» LIFE STRYMON «Διαχείριση των υδατικών πόρων στη λεκάνη του Στρυμόνα για τη μείωση των επιπτώσεων από τη γεωργία με τη χρήση σύγχρονων μεθόδων» Map1.1 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΟΤΟΠΩΝ- ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ LIFE STRYMON «Διαχείριση

Διαβάστε περισσότερα

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία

) η οποία απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και ένα ποσοστό σε αμμωνιακά ιόντα (NH + ). Αυτή η διαδικασία Ιδιότητες και αποτελέσματα UTEC 46 = Ο ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΣ ΓΙΑ ΥΨΗΛΕΣ ΑΠΟΔΟΣΕΙΣ Η Ουρία είναι ένα από τα πιο ευρέως διαδεδομένα αζωτούχα λιπάσματα, συνδυάζοντας τις υψηλές λιπαντικές μονάδες και την ευκολία

Διαβάστε περισσότερα

Οριζόντια Προτεραιότητα & Εγκάρσιος Στόχος

Οριζόντια Προτεραιότητα & Εγκάρσιος Στόχος Οριζόντια Προτεραιότητα & Εγκάρσιος Στόχος Στην Πρόταση Κανονισμού για τη στήριξη της Αγροτικής Ανάπτυξης μετά το 2013, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην καινοτομία αφού, όπως φαίνεται και στο παρακάτω διάγραμμα,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ IOBC ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΙΙΙ 2001 Τελικό σχέδιο Νοέμβριος Αυτό το έγγραφο παρουσιάζει γενικές αρχές, τα ελάχιστα κριτήρια και οδηγίες για Ολοκληρωμένη Παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ. ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Εισαγωγή στη αγροοικολογία

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ. ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Εισαγωγή στη αγροοικολογία 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Εισαγωγή στη αγροοικολογία Κεφάλαιο Πρώτο: Η έννοια του οικοσυστήματος 1.1. Γενικά 1.2. Η δομή των φυσικών οικοσυστημάτων 1.2.1. Τα επίπεδα της οργάνωσης

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Από τα μέσα της δεκαετίας του 50 μέχρι σήμερα, έχουν κατασκευαστεί από τη ΔΕΗ Α.Ε. και βρίσκονται σε λειτουργία, 15 μεγάλα και 9 μικρά Υδροηλεκτρικά

Διαβάστε περισσότερα

Η αχλαδιά αφού φυτευτεί στο χωράφι κλαδεύεται στα 70εκ-120εκ από το έδαφος. Έκτοτε αφήνουμε το δέντρο να αναπτυχθεί μέχρι την αρχή του 3 ου

Η αχλαδιά αφού φυτευτεί στο χωράφι κλαδεύεται στα 70εκ-120εκ από το έδαφος. Έκτοτε αφήνουμε το δέντρο να αναπτυχθεί μέχρι την αρχή του 3 ου Αχλάδι Έχει πάρα πολλές ποικιλίες και υποποικιλίες. Είναι φυλλοβόλο δέντρο και ευδοκιμεί σε μέρη που δεν χαρακτηρίζονται ούτε από την υπερβολική ζέστη ούτε από το υπερβολικό κρύο. Καλλιεργείται σε όλη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ)

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ) ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ) ρ. Αριστοτέλης Παπαδόπουλος Γενικός /ντης Αγροτικής Έρευνας ΕΛ.Γ.Ο. «ΗΜΗΤΡΑ» ρ. Φραντζής Παπαδόπουλος Τακτικός Ερευνητής

Διαβάστε περισσότερα

Συμπίεση Αστικών Εδαφών Αιτίες-Επιπτώσεις-Έλεγχος

Συμπίεση Αστικών Εδαφών Αιτίες-Επιπτώσεις-Έλεγχος Συμπίεση Αστικών Εδαφών Αιτίες-Επιπτώσεις-Έλεγχος ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΑΤΖΙΡΗΣ Δρ. Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Προϊστάμενος Τμήματος Συντήρησης Κήπων Δήμου Θεσσαλονίκης Το έδαφος είναι το δημιούργημα της ζωής και

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ: λογισμικό «ολοκληρωμένων» διαχειριστικών ζωνών

ΨΗΦΙΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ: λογισμικό «ολοκληρωμένων» διαχειριστικών ζωνών ΨΗΦΙΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ: λογισμικό «ολοκληρωμένων» διαχειριστικών ζωνών (DIGITAL PRECISION AGRICULTURE: a software for establishing Integrated Management Zones) 5 Δεκ. 2012-Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Η ευαισθητοποίηση της ΕΕ για την προστασία του περιβάλλοντος και της υγείας του ανθρώπου,

Η ευαισθητοποίηση της ΕΕ για την προστασία του περιβάλλοντος και της υγείας του ανθρώπου, Ζιζανιολογία, Ν. 4036/12 & Ν. 4036/12 / & Εθνικό Σχέδιο Δράσης Δρ. Σ. Βυζαντινόπουλος, Πρόεδρος Ελληνικής Ζιζανιολογικής Εταιρείας Κοινοτική Οδηγία 2009/128/ΕΚ Ορθολογική χρήση γεωργικών φαρμάκων Η ευαισθητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ. Βιομάζα. Πρόεδρος Γεώργιος Ζανάκης (Pioneer Hellas) Αντιπρόεδρος καθ. Νικόλαος Δαναλάτος (ΠΘ)

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ. Βιομάζα. Πρόεδρος Γεώργιος Ζανάκης (Pioneer Hellas) Αντιπρόεδρος καθ. Νικόλαος Δαναλάτος (ΠΘ) ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΒΙΟΚΑΥΣΙΜΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Πρόεδρος Γεώργιος Ζανάκης (Pioneer Hellas) Αντιπρόεδρος καθ. Νικόλαος Δαναλάτος (ΠΘ) Καθοδηγητική Επιτροπή ς Πρόεδρος Ζανάκης Γεώργιος Pioneer Hellas S.A. Αντιπρόεδρος

Διαβάστε περισσότερα

Εγγραφο ήµου/φορέα: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΧΛΟΟΤΑΠΗΤΩΝ ΗΜΟΥ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ Κωδ. Προϋπ/σµού: 35.7336.0005, 35.7336.0006, 35.7336.0007

Εγγραφο ήµου/φορέα: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΧΛΟΟΤΑΠΗΤΩΝ ΗΜΟΥ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ Κωδ. Προϋπ/σµού: 35.7336.0005, 35.7336.0006, 35.7336.0007 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΗΜΟΣ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ /ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΗΜΟΣ: Χερσονήσου ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΧΛΟΟΤΑΠΗΤΩΝ ΗΜΟΥ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ Προϋπολογισµός: 52.644,00 ΕΥΡΩ Χρηµατοδότηση: Εσοδα Τ Ε Χ Ν Ι Κ Η

Διαβάστε περισσότερα

Προκλήσεις και Προβλήματα της Ελαιοκαλλιέργειας. Αντώνης Παρασκευόπουλος,Γεωπόνος, Διευθυντής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Τριφυλίας

Προκλήσεις και Προβλήματα της Ελαιοκαλλιέργειας. Αντώνης Παρασκευόπουλος,Γεωπόνος, Διευθυντής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Τριφυλίας Προκλήσεις και Προβλήματα της Ελαιοκαλλιέργειας Αντώνης Παρασκευόπουλος,Γεωπόνος, Διευθυντής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Τριφυλίας Ο Ευριπίδης ονομάζει την Μεσσηνία «Καλλίκαρπο» λόγω της μορφιάς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΧΡΙΣΤΟΦΗΣ ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ ΕΜΘΠΜ /ΑΠΘ COLUMBIA UNIVERSITY

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΧΡΙΣΤΟΦΗΣ ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ ΕΜΘΠΜ /ΑΠΘ COLUMBIA UNIVERSITY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ ΧΡΙΣΤΟΦΗΣ ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ ΕΜΘΠΜ /ΑΠΘ COLUMBIA UNIVERSITY ΚΟΙΝΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Κ Η Ολοκληρωμένη Πολιτική για τα Προϊόντα (ΟΠΠ) Η στρατηγική της ολοκληρωμένης

Διαβάστε περισσότερα

2. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

2. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Συγκριτική μελέτη της αποτελεσματικότητας δικτύου της παγίδας «ΔΑΚΟ-ΦΑΚΑ» κατά του δάκου της ελιάς (Βactrocera oleae, Diptera: Tephritidae) σε ελιές ποικιλίας Κορωνέικη. 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο δάκος της ελιάς (Bactrocera

Διαβάστε περισσότερα

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες»

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τρίκαλα, 27/12/2011 Συνεντεύξεις «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τι επισημαίνει στην ΕΡΕΥΝΑ για την περιοχή μας ο κ. Σοφοκλής Ε. Δρίτσας, ερευνητής στο Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ 1 - ΕΠΙΛΕΞΙΜΕΣ ΕΚΤΑΣΕΙΣ

ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ 1 - ΕΠΙΛΕΞΙΜΕΣ ΕΚΤΑΣΕΙΣ ΜΕΤΡΟ 1 ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ 1 Η μείωση της ρύπανσης που προκαλεί η γεωργία Η προστασία της άγριας χλωρίδας και πανίδας Η διατήρηση της βιοποικιλότητας των αγροτικών οικοσυστημάτων και του

Διαβάστε περισσότερα

8. Συµπεράσµατα Προτάσεις

8. Συµπεράσµατα Προτάσεις 8. Συµπεράσµατα Προτάσεις Όπως φάνηκε από όλα τα παραπάνω ο οικότοπος των Μεσογειακών Εποχικών Λιµνίων αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτηµα των περιοχών µελέτης και η διατήρηση του µπορεί να συνδυαστεί άµεσα

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Μετά από σχετική εισήγηση του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (πράξεις 24/2013 και 32/2013 του.σ.) σας αποστέλλουµε

Διαβάστε περισσότερα

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Σοφία Τσιροπούλου Υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Έβρου softsi@sch.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα