Ζωικοί Εχθροί Θεωρία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ζωικοί Εχθροί Θεωρία"

Transcript

1 Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Θεωρία Ενότητα 3: Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1

2 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου Τμήμα: Τεχνολόγων Γεωπόνων Τίτλος Μαθήματος: Ζωικοί Εχθροί Θεωρία Ενότητα 3: Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων Όνομα Καθηγητή: Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Βαθμίδα Καθηγητή: Καθηγήτρια Άρτα,

3 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται σε άλλου τύπου άδειας χρήσης, η άδεια χρήσης αναφέρεται ρητώς. 3

4 Χρηματοδότηση Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» και συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο) και από εθνικούς πόρους. Το έργο «Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο TEI Ηπείρου» έχει χρηματοδοτήσει μόνο την αναδιαμόρφωση του εκπαιδευτικού υλικού. Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. 4

5 Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων 5

6 Σκοποί ενότητας Καταγραφή των μορφολογικών χαρακτηριστικών του σώματος των εντόμων εσωτερικά, καθώς και των βασικότερων μηχανισμών φυσιολογίας των εντόμων 6

7 Περιεχόμενα ενότητας Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων. Πεπτικό & απεκκριτικό σύστημα. Βρώση, θρέψη και πέψη. Κυκλοφορικό σύστημα. Αναπνευστικό σύστημα. Μυϊκό σύστημα. Νευρικό σύστημα. Σκελετικό σύστημα. Ενδοκρινικό σύστημα. Αισθητήρια όργανα. Αναπαραγωγικό σύστημα. 7

8 Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων Μορφολογικά χαρακτηριστικά των εντόμων εσωτερικά & βασικότεροι μηχανισμοί φυσιολογίας τους 8

9 Εσωτερική & ε μορφολογία των εντόμων Εσωτερική & εξωτερική μορφολογία της ακρίδας 9

10 Εσωτερική μορφολογία των εντόμων 10

11 Πεπτικό & απεκκριτικό σύστημα των εντόμων 11

12 Πεπτικό & απεκκριτικό σύστημα Πεπτικό σύστημα Πέψη τροφών Απορρόφηση προϊόντων πέψης Αποβολή άπεπτων υλικών της τροφής Απεκκριτικό σύστημα Γιατηρύθμισητηςιοντικήςσύστασηςαιμολέμφουαποβάλλονται από το σώμα τα άχρηστα και επιβλαβή προϊόντα (αζωτούχα προϊόντα αποδόμησης πρωτεϊνών, π.χ. ουρικό οξύ, αμμωνία) Σωλήνες Malphighi και οπίσθιο έντερο αποτελούν και τα κυριότερα τμήματα του απεκκριτικού συστήματος (βλέπε κάτωθι) 12

13 Πεπτικό σύστημα Περιλαμβάνει τον πεπτικό σωλήνα και διάφορους αδένες που συνδέονται με αυτόν (χειλικοί, γναθικοί, φαρυγγικοί, σωλήνες Malphighi) Ο πεπτικός σωλήνας είναι ένας στενόμακρος σωλήνας, ο οποίος ξεκινά με το στόμα και καταλήγει στην έδρα Ο πεπτικός σωλήνας διακρίνεται στο πρόσθιο έντερο (φάρυγξ, οισοφάγος, πρόλοβος, προκοιλίδιο), στο μέσο έντερο και στο οπίσθιο έντερο (πυλωρός, ειλεός, κώλον, ορθό ή απευθυσμένο, έδρα) 13

14 Πεπτικό σύστημα εντόμου 14

15 Πεπτικός σωλήνας Πρόσθιο έντερο Μέσο έντερο Οπίσθιο έντερο 15

16 Πεπτικό σύστημα: Πρόσθιο έντερο εκτοδερμικής προέλευσης Φάρυγγας: αποτελεί συνέχεια της στοματικής κοιλότητας και είναι απλός κυλινδρικός σωλήνας, ο οποίος έχει ως σκοπό να συσπά τους μύες του (περισταλτική κίνηση), να αυξάνεται ο όγκος του να τελικά να καταπίνει ροφά την τροφή, που βρίσκεται στην στοματική κοιλότητα Οισοφάγος: αποτελεί συνέχεια του φάρυγγα και είναι επίσης σωλήνας λεπτός και κυλινδρικός, ο οποίος σχηματίζει διεύρυνση στο πίσω μέρος, ώστε να σχηματιστεί ο πρόλοβος 16

17 Πεπτικό σύστημα: Πρόσθιο έντερο εκτοδερμικής προέλευσης Πρόλοβος: όργανο αποθήκευσης τροφών, αλλά μπορεί να γίνει και κάποιας μορφή πέψης τους; διαφέρει στα διάφορα είδη εντόμων Orthoptera & Coleoptera: καλά ανεπτυγμένος, ώστε να γίνεται η απαιτούμενη προεργασία στα σκληρά δυτικά τμήματα ή στις στερεές ουσίες πριν φθάσουν στο προκοιλίδιο Lepidoptera: σχηματίζεται πλευρικά του οισοφάγου σαν λεπτός σάκος (νεκταροδόχος κύστη) Diptera: ενώνεται με τον οισοφάγο με μακρύ σωληνοειδή μίσχο Hymentoptera (π.χ. μέλισσα): αποτελεί διεύρυνση οισοφάγου 17

18 Πεπτικό σύστημα: Μέσο έντερο ενδοδερμικής προέλευσης Κύριος χώρος πέψης των τροφών και απορρόφησης των θρεπτικών στοιχείων Περιλαμβάνει το κυρίως στομάχι & τις γαστρικές θηλές Οι γαστρικές θηλές είναι κοντά στο πρόσθιο άκρο του μέσου εντέρου, ενώστοπίσωάκροτουφέρειτηνπυλωρική βαλβίδα ή πυλωρό πο υ ρυθμίζει τη ροή του περιεχομένου προς το οπίσθιο έντερο Κυρίως στομάχι: ανάλογα με το είδος μπορεί να είναι κοντό σακκοειδές (π.χ. Orthoptera) ήμακρύσακκοειδές(π.χ. Diptera) ή να χωρίζεται σε 3 ή 4 τμήματα, τους γαστρικούς ή κοιλιακούς θαλάμους (π.χ. Hemiptera) 18

19 Πεπτικό σύστημα: Μέσο έντερο ενδοδερμικής προέλευσης Γαστρικές θηλές: επεκτάσεις του μεσεντέρου, τυφλές και λοβοειδείς, που εκκρίνουν πεπτικά υγρά & ένζυμα και αυξάνουν την ενεργή επιφάνεια του μέσου εντέρου Σε πολλά έντομα σχηματίζονται στις γαστρικές θηλές κοίλοι χώροι (οι συμβιωτικές κρύπτες), στις οποίες εγκαθίσταται συμβιωτικά βακτήρια ή άλλοι μικροοργανισμοί, για την πέψη δύσπεπτων ουσιών (π.χ. κυτταρίνες) και σύνθεση διαφόρων απαραίτητων ουσιών 19

20 Πεπτικό σύστημα: Οπίσθιο έντερο εκτοδερμικής προέλευσης Αποτελεί συνέχεια του μέσο εντέρου και περιλαμβάνει το λεπτό & παχύ έντερο, που καταλήγει στην έδρα Στον πυλωρό ή αρχή του οπίσθιου εντέρου εκβάλλουν οι σωλήνες Malphighi (απεκκριτικά όργανα), οιοποίοιείναι λεπτοί, μακροί, τυφλοί σωλήνες και βρίσκονται στο αιμόκοιλο Υπόλοιπο τμήμα μέσου εντέρου διατηρεί την ομοιόσταση ρυθμίζοντας την απορρόφηση ύδατος & αλάτων Σε ορισμένα είδη πραγματοποιείται και μικροβιακή πέψη ορισμένων συστατικών της τροφής 20

21 Πεπτικός σωλήνας Έδρα Οισοφάγος Πρόλοβος Προκοιλίδιο Γαστρικοί θύλακες Σωλήνες Malphighi Ορθόν Στοματική κοιλότητα Χειλικοί αδένες Περιτροφική μεμβράνη Ειλεός Οισοφαγική βαλβίδα Πυλωρική βαλβίδα 21

22 Πεπτικό σύστημα διαφόρων εντόμων Μύγα Προνύμφη Lepidoptera Κατσαρίδα Έντομα που τρέφονται με υγρή τροφή, ο πεπτικός σωλήνας έχει μεγάλο μήκος Κουνούπι 22

23 Αδένες πεπτικού συστήματος Οι αδένες που συνδέονται με τον πεπτικό σωλήνα ή εκβάλουν σε αυτόν είναι οι: Χειλικοί ή σιελογόνοι Γναθικοί Φαρυγγικοί, οι οποίοι εκβάλλουν στην κεφαλή Σωλήνες Malpighi ή μαλπίγγειοι σωλήνες ή ουροφόροι σωλήνες, οιοποίοικατέχουντορόλοτωννεφρών 23

24 Χειλικοί ή σιελογόνοι αδένες Παράγουν σάλιο & μετάξι Σάλιο παράγουν μόνο κατά το ενήλικο στάδιο των εντόμων, ενώ το μετάξι το παράγουν μόνο κατά το προνυμφικό στάδιο (π.χ. Lepidoptera, Hymenoptera) Σάλιο συμβάλλει στη διαβροχή της τροφής, διευκόλυνση της μασήσεως και έναρξη της πέψεως κυρίως με τα ένζυμα αμυλάση & ινβερτάση, αλλά και σπανιότερα με πρωτεάσες & λιπάσες Μετάξι εκκρίνεται για την κατασκευή καταλυμάτων θέσεων ή βομβυκίου, σταοποίαμέσασεαυτάηπρονύμφειζεικαι αναπτύσσεται ή διαπαύει και νυμφώνεται, αντίστοιχα 24

25 Γναθικοί αδένες Είναι 2 ζεύγη που βρίσκονται στην κεφαλή Άνω γναθικοί: σακκοειδείς και αντικαθιστούν τους σιελογόνους στα είδη ή στάδια του εντόμου, που οι σιελογόνου παράγουν μετάξι ή οι ίδιοι παράγουν φερομόνες Κάτω γναθικοί: μικροί και παράγουν ουσία, η οποία υγραίνει τα στοματικά μόρια (δρα ως λιπαντικό) 25

26 Φαρυγγικοί αδένες Απαντώνται στα Hymenoptera (μέλισσα, σφήκα, μυρμήγκι) Είναι ένας σε κάθε πλευρά της κεφαλής (σύνολο: 2) και εκβάλλουν ο καθένας με το δικό του αγωγό στη βάση του υποφάρυγγα Παράγουν έκκριμα (περιέχει ιμβερτάση), με το οποίο οι εργάτριες τρέφουν τις προνύμφες και τη βασίλισσα Είναι καλά ανεπτυγμένες στις εργάτριες των μελισσών, που εκκρίνουν το βασιλικό πολτό Όταν οι εργάτριες γεράσουν και από τροφοί γίνουν συλλέκτριες νέκταρος & γύρης, οιφαρυγγικοίαδένεςατροφούν Στη βασίλισσα είναι υπωτυπώδεις, ενώ στους κηφήνες ανύπαρκτοι 26

27 Σωλήνες Malphighi (Αδένες) Βρίσκονται στο πρόσθιο τμήμα του λεπτού εντέρου και είναι όργανα έκκρισης και αποβολής των άχρηστων ουσιών Αριθμός ποικίλλει στα διάφορα είδη και μπορούν να φθάσουν τους 250 Είναι λεπτοί, μακριοί και τυφλοί σωλήνες (στα Collembola & αφίδες, απουσιάζουν) και έχουν ρόλο απεκκρίσεως και αποθήκευσης ουρικών αλάτων και οξέων Σε μερικά έντομα (προνύμφες Neuroptera και ορισμένα Coleoptera) παράγουν και μετάξι 27

28 Σωλήνες Malphighi 28

29 Βρώση, θρέψη & πέψη των εντόμων 29

30 Βρώση Θρέψη Ανάλογα με το είδος τροφής, διακρίνονται σε φυτοφάγα, ζωοφάγα/σαρκοφάγα, σαπροφάγα Φυτοφάγα: αποκλειστική τροφή η λήψη φυτικών χυμών και φυτικών ιστών; Ζημιώνονται έτσι ρίζες, κορμός, κλάδοι, βλαστοί, φύλλα, σπέρματα, καρποί Ζωοφάγα: τροφή άλλα έντομα ή ακάρεα και είναι χρήσιμα για τη γεωργία (βιολογική μέθοδος εντόμων με τη χρήση άλλων εντομοφάγων εντόμων) 30

31 Βρώση Θρέψη Μονοφάγο: ανήλικο ζώο τρώγει μόνο ένα είδος, καθώς αναπτύσσεται Ολιγοφάγο ή στενοφάγο: το ζώο που επιβιώνει τρώγοντας λίγα είδη τροφής ή προσβάλλοντας λίγα είδη ξενιστών Πολυφάγο: το ζώο που επιβιώνει τρώγοντας πολλά είδη τροφής ή προσβάλλοντας λίγα είδη ξενιστών Κατσαρίδα: παμφάγο, γιατί τρέφεται με κάθε σχεδόν εδώδιμο υλικό Η γνώση του αν ένα έντομο είναι φυτοφάγο ή ολιγοφάγο ή πολυφάγο συμβάλλει στην επιλογή του κατάλληλου τρόπου καταπολέμησής του 31

32 Βρώση Θρέψη Στα Αμετάβολα & Ημιμετάβολα, τα ενήλικα τρώνε το ίδιο είδος ή τύποςτροφήςμεταανήλικαστάδια(έχουν τον ίδιο τύπο στοματικών μορίων) Στα Ολομετάβολα, η τροφή του ενήλικου διαφέρει από αυτή των ανηλίκων σταδίων (προνύμφη) και συχνά τα στοματικά μόρια είναι διαφορετικού τύπου Κουνούπι: Η τροφή των αρρένων ενηλίκων είναι το νέκταρ, ενώ των ενήλικου θήλεος είναι κυρίως το αίμα των ζώων. Οι προνύμφες τρώνε από το ύδωρ που διαβιούν οργανική ύλη, διαλυμένες οργανικές θρεπτικές ουσίες και μικροοργανισμούς, ενώ άλλες είναι θηρευτικές σαρκοφάγες 32

33 Βρώση Θρέψη Ως τροφή μπορεί να είναι νεκρές ή ζωντανές ουσίες φυτικής ή ζωικής προέλευσης Απαραίτητες ουσίες για τη θρέψη Το νερό Τα ανόργανα άλατα; Σε μεγάλες ποσότητες τα Κ, Μg, P; Σε μικρές ποσότητες τα Na, Ca; Σε ίχνη τα Zn, Fe, Mn, Cu Τα αμινοξέα (από την πέψη πρωτεϊνών ή από τους συμβιωτικούς μικροοργανισμούς) 33

34 Πεπτικό σύστημα & πέψη Ρόλος πεπτικού συστήματος είναι να καταστούν οι τροφές αφομοιώσιμες και χρήσιμες στον οργανισμό για την περαιτέρω ανάπτυξη & επιτέλεση διαφόρων λειτουργιών (π.χ. αναπαραγωγή, κίνηση κ.λπ.) Κατά την πέψη γίνεται αποικοδόμηση συστατικών τροφής με τα πεπτικά ένζυμα (αμυλάση, ιμβερτάση, πρωτάσες, λιπάσες) σε ουσίες μικρότερου ΜΒ και στη συνέχεια απορρόφηση από τα κύτταρα του μεσεντέρου Τα πεπτικά ένζυμα κάθε εντόμου (καρβοϋδράσες (αμυλάση & ιμβερτάση), πρωτεάσες, λιπάσες) είναι συνάρτηση του είδους της τροφής του 34

35 Πεπτικό σύστημα & πέψη Θρεπτικά στοιχεία που απορροφούνται εισέρχονται στην αιμολέμφο, για να μεταφερθούν στα διάφορα σημεία του σώματος Άχρηστες ουσίες απεκκρίνονται από τους σωλήνες Malpighi και το οπίσθιο έντερο Παρατηρείται και η αποθηκευτική απέκκριση, δηλαδή ορισμένα προϊόντα του μεταβολισμού απομακρύνονται από θέσεις που μπορεί να βλάψουν, χωρίς όμως να αποβάλλονται από το σώμα; Αυτοί οι μεταβολίτες αποθηκεύονται στο λιπόσωμα, στα κύτταρα της υποδερμίδας, στα λέπια πτερύγων κ.λπ. 35

36 Πέψη Σε ορισμένα έντομα, οι συμβιωτικοί οργανισμοί (κυρίως ζύμες ή βακτήρια) που ανιχνεύονται στον πεπτικό σωλήνα παρέχουν ένζυμο/α, που δεν παράγονται από το έντομο Μερικά ξυλοφάγα Coleoptera παράγουν κυτταρινάση, για να αποικοδομήσουν την κυτταρίνη Ξυλοφάγα έντομα (προνύμφες Scarabaeidae) έχουν στον πεπτικό τους σωλήνα κυτταρινοκλαστικά συμβιωτικά βακτήρια ή οι τερμίτες και ξυλοφάγες κατσαρίδες φέρουν, αντίστοιχα, πρωτόζωα 36

37 Κυκλοφορικό σύστημα των εντόμων 37

38 Κυκλοφορικό σύστημα Ανοικτό σύστημα μιας και ο αιμόλεμφος γεμίζει όλες τις κοιλότητες του σώματος του εντόμου και εξαρτήματα μεταξύ εξωσκελετού & εσωτερικών οργάνων Αιμόκοιλο: γενική σωματική κοιλότητα, που είναι γεμάτη με αιμολέμφο Κύριο όργανο κυκλοφορίας αιμολέμφου: νωτιαίο αγγείο Η ροή του αιμόλεμφου στηρίζεται στην ύπαρξη του νωτιαίου αγγείου, του κοιλιακού και του νωτιαίου διαφράγματος Ο αιμολέμφος είναι το μόνο εκτοκυτταρικό ρευστό, που περιέχει πλάσμα και αιμοκύτταρα 38

39 Νωτιαίο αγγείο Βρίσκεται στη νωτιαία χώρα αμέσως κάτω από το χιτίνινο περίβλημα Εκτείνεται από την άκρη της κοιλιάς μέχρι την κεφαλή Αποτελεί εύθραυστο μεμβρανώδες αγγείο, που έχει ως ρόλο να αντλεί τον αιμολέμφο στο χώρο της κοιλίας και να τον αδειάζει στην εσωτερική κοιλότητα της κεφαλής Είναι κλειστό στο πίσω άκρο (κοιλία) και ανοιχτό στο πρόσθιο άκρο (κεφαλή) Αποτελείται από την αορτή (πρόσθιο σωληνοειδές τμήμα) και την καρδία (οπίσθιο, που χωρίζεται σε θαλάμους) 39

40 Καρδία Τμήμα νωτιαίου αγγείου και βρίσκεται στην κοιλιά Λειτουργεί σαν αντλία που δέχεται και προωθεί παλμικά τον αιμολέμφο στην αορτή, η οποία στη συνέχεια μεταφέρει τον αιμολέμφο και μαζί της τα θρεπτικά στοιχεία στους ιστούς Συνήθως έχει κατά μήκος συσφίξεις στα πλάγια των οποίων υπάρχουν σχισμές εισόδου του αιμολέμφου (τα ostia), τα οποία λειτουργούν σαν βαλβίδες εισόδου 40

41 Πτερυγόσχημοι μύες Ζεύγος τους συνδέεται πλευρικά σε κάθε τμήμα της καρδίας Περισταλτικέςτουςκινήσειςπιέζουντοναιμολέμφονα κινηθεί από τμήμα σε τμήμα της καρδίας και να φθάσει στο πρόσθιο τμήμα του ραχιαίου αγγείου Σε κάθε διαστολή, τα ostia εισαγωγής ανοίγουν και ο αιμολέμφος εισέρχεται στο αγγείο Παλμοί καρδίας ποικίλλουν με το είδος και κυμαίνονται παλμούς ανά λεπτό Ηαορτήδενδιαθέτειμύες& βαλβίδες 41

42 Αορτή Τμήμα του νωτιαίου αγγείου (πρόσθιο μέρος), που διασχίζει το θώρακα και εκβάλει εντός κεφαλικής κάψας Δεν διαθέτει μύες και βαλβίδες Αιμολέμφος φθάνει διαμέσου της αορτής στην κεφαλική κάψα, «περιλούζει» τα όργανα της κεφαλής και κινείται ξανά προς τα πίσω ρέοντας επί του πεπτικού σωλήνα Τελικά ο αιμολέμφος φθάνει διαμέσου του θώρακα στην κοιλιά, από όπου και θα επαναπροσληφθεί από την καρδία 42

43 Κυκλοφορία αιμολέμφου Διευκόλυνση κυκλοφορίας αιμολέμφου με τη σωματική κοιλότητα να διαιρείται σε 3 περιοχές από το κοιλιακό & ραχιαίο διάφραγμα (2 λεπτά ινομυικά χωρίσματα) Ραχιαίο διάφραγμα: σχηματίζεται από τους πτερυγόσχημους μύες της καρδίας και άλλες συσχετιζόμενες δομές; Απλώνεται κατά μήκος της κοιλίας πάνω από τον πεπτικό σωλήνα και κάτω από την καρδία και δημιουργεί προς τα πάνω το νωτιαίο ή περικαρδιακό κοίλωμα Κοιλιακό διάφραγμα: βρίσκεται σε παράλληλη θέση με το ραχιαίο κάτω από τον πεπτικό σωλήνα και πάνω από την αλυσίδα των γαγγλίων; Κάτω από το κοιλιακό διάφραγμα δημιουργείται το κοιλιακό ή περινευρικό κοίλωμα Μεταξύ των 2 διαφραγμάτων δημιουργείται το σπλαχνικό κοίλωμα 43

44 Κυκλοφορικό σύστημα (πλάγια όψη) Ostia εισαγωγής Αορτή Κοιλιακό διάφραγμα Καρδία Πτερυγόσχημοι μύες Νωτιαίο διάφραγμα 44

45 Κυκλοφορικό σύστημα (ραχιαία όψη) Αορτή Νωτιαίο διάφραγμα Πτερυγόσχημοι μύες Καρδιά 45

46 Εγκάρσια τομή κοιλίας Καρδιά Νωτιαίο διάφραγμα Πεπτικός σωλήνας Τραχείες Κοιλιακή νευρική άλυσος Κοιλιακό διάφραγμα 46

47 Αιμολέμφος Πτέρυγες Στις πτέρυγες και σε διάφορα άλλα εξαρτήματα των εντόμων υπάρχουν καθορισμένα κανάλια ροής του αιμολέμφου 47

48 Αιμολέμφος ή αιμολύμφη Κυκλοφορεί στο σώμα ως υγρό υποκίτρινο ή υποπράσινο ή άχρωμο και αποτελείται από πλάσμα (90%) & αιμοκύτταρα Πλάσμα: περιέχει 85% νερό; Τα διαχειμάζοντα έντομα αυξάνουν την περιεκτικότητα πλάσματος σε ριβουλόζη, τρεχαλόζη και γλυκερόλη, για να αποφύγουν το πάγωμα Αιμοκύτταρα: άμορφα στοιχεία, που χρησιμεύουν στη βρώση στερεών σωματιδίων (φαγοκύττωση); Μερικά έχουν και αποταμιευτική δράση μιας και περιέχουν ως έγκλειστα γλυκογόνο και λιπίδια, τα οποία μειώνονται σε περιόδους πείνας 48

49 Ρόλοι πλάσματος Απόθεμα ύδατος προς χρήση σε περιόδους αφυδάτωσης Αποταμιεύει & μεταφέρει θρεπτικών ουσιών, αλάτων, ορμονών, CO 2 κ.λπ. μέσα στο σώμα Επούλωση πληγών Δραμηχανικάμετηνπίεση, ώστε να εκπτύσσονται, εκτείνονται ή αναστρέφονται μέρη του σώματος των εντόμων Προστατεύει στα έντομα που έχουν την αντανακλαστική αιμορραγία, όταν ενοχληθούν Καταστρέφει παθογόνους μικροοργανισμούς (φαγοκύτωση) Βοηθά στη βάδιση και ρυθμίζει τη θερμοκρασία 49

50 Αναπνευστικό σύστημα των εντόμων 50

51 Αναπνευστικό σύστημα τραχειακό Αποτελείται από δίκτυο χιτίνινων σωλήνων, τις τραχείες Παραλαμβάνει το οξυγόνο από το περιβάλλον και το μεταφέρει σε όλα τα κύτταρα του σώματος Παραλαμβάνει το CO 2 που παράγουν τα κύτταρα και το απομακρύνει Σε πολλά πτερωτά έντομα, οι τραχείες διευρύνονται σε ορισμένα σημεία, τους (πτυσσόμενους) αερόσακκους, οι οποίοι έχουν ελαστικό τοίχωμα και συμβάλλουν στην αύξηση του αέρα εντός τραχειακού συστήματος και στη μείωση του ειδικού βάρους του σώματος κατά την πτήση 51

52 Αναπνευστικό σύστημα τραχειακό Αέραςεισέρχεταιστιςτραχείεςδιαμέσουτωναναπνευστικών στιγμάτων (συνήθως είναι πλευρικώς στο θώρακα και κοιλία) και φθάνει στα τραχεΐδια, όπου το οξυγόνο εμπλουτίζει με διάχυση τα γειτονικά κύτταρα Τα στίγματα είναι τα στόμια του τραχειακού συστήματος και έχουν την ικανότητα να κλείνουν & ανοίγουν (ελέγχονται από μικρούς μύες) ανάλογα με τις συνθήκες του περιβάλλοντος Με το κλείσιμο των στιγμάτων περιορίζεται η είσοδος & έξοδος αέρα, απώλεια ύδατος και είσοδος ερεθιστικών ουσιών 52

53 Αναπνευστικό σύστημα Αερόσακος Πλάγια όψη Κύριοιτραχειακοίσωλήνες Αναπνευστικό στίγμα Ραχιαία όψη 53

54 Εγκάρσια τομή κοιλίας Κύριος τραχειακός σωλήνας Μικρότερης διαμέτρου τραχείες Αναπνευστικό στίγμα Οι τραχείες είναι χιτίνινοι ελαστικοί αεροφόροι σωλήνες κυκλικής ή ελλειπτικής διατομής, οι οποίες διατρέχουν εσωτερικά με τις λεπτότερες διακλαδώσεις τους, τα τραχεΐδια, το σώμα προς όλες τις κατευθύνσεις για τη μεταφορά Ο2 στους ιστούς και διάφορα όργανα 54

55 Τμήμα τραχειακού συστήματος Τραχείες Αερόσακκος Τρόπος διακλάδωσης και εισχώρησης στους ιστούς του εντόμου 55

56 Κατηγορίες αναπνευστικών συστημάτων Βάσει αριθμού & διάταξη αναπνευστικών στιγμάτων Ολοπνευστικό: υπάρχουν 10 ζεύγη στιγμάτων, 2 στο θώρακα και 8 στην κοιλιά Ημιπνευστικό: υπάρχουν λιγότερα από 10 ζεύγη στιγμάτων Αναπνευστικό: δεν λειτουργεί κανένα από τα στίγματα; Αέρας εισέρχεται στο κλειστό αυτό σύστημα με διάχυση μέσω του εξωσκελετού ή δια μέσω βραγχίων 56

57 Μυϊκό σύστημα των εντόμων 57

58 Μυϊκό σύστημα Πολλοί, μικροί και ισχυροί μύες Μπορούν συχνά να κάνουν ταχύτατες συσπάσεις Οι μυς είναι γραμμωτοί, ημιδιαφανείς και άχρωμοι ήτεφροί, ενώ οι μυς της πτήσης είναι συνήθως κιτρινωποί ή καστανωποί Οι μυς συστέλλονται, ότανλάβουνερέθισμααπότο νευρικό σύστημα 58

59 Κατηγορίες μυών Κεφαλικοί (λαιμός, στοματικά μόρια, κεραίες) Θωρακικοί (πλευρικοί, ποδιών κ.λπ.) Πτήσεως Κοιλιακοί (γεννητικοί οπλισμού, κέρων, στιγμάτων κ.λπ.) 59

60 Νευρικό σύστημα των εντόμων 60

61 Νευρικό σύστημα Καλά ανεπτυγμένο, που χρησιμεύει για την επικοινωνία εντόμου με το εξωτερικό περιβάλλον, αλλά και για τη ρύθμιση & συντονισμό της ομαλής και αρμονικής λειτουργίας των εσωτερικών οργάνων του εντόμου Θεμελιώδης δομική μονάδα είναι το νευρικό κύτταρο, που αποτελείται από το περικάρνο (κύριο εμπύρηνο κυτταρικό σώμα), τους δενδρίτες (κοντές πρωτοπλασματικές εκβλαστήσεις του κυτταρικού σώματος), τους νευράξονες (πρωτοπλαματικές αποφυάδες) και τα τελικά κλωνία 61

62 Νευρικό σύστημα Συνδέει τα αισθητήρια όργανα, τα οποία διεγείρονται από τα ερεθίσματα και το έντομο ανάλογα αντιδρά Αποτελείται από τους νευρώνες ή νευρικά κύτταρα ή νευράδα (παράγουν και μεταδίδουν τα ερεθίσματα) και τα νευρογλοιακά κύτταρα (υποστήριξη, απομόνωση & θρέψη νευρώνων) Ο νευρώνας λαμβάνει και μεταδίδει ηλεκτροχημικά ερεθίσματα και περιλαμβάνει το κυτταρικό σώμα, τους δενδρίτες (δεκτικές ίνες) και τον νευρίτη ή νευράξονα (μακριά μεταδίδουσα ίνα) Οι νευρώνες διακρίνονται σε αισθητήριους, σε κινητήριους και σε συνδετικούς ή ενδιάμεσους (ένωση αισθητήριων και κινητήριων νευρώνων) 62

63 Νευρώνες Ανάλογα με τη διάταξη του νευράξονα και του δενδρίτη σε σχέση με το κυτταρικό σώμα διακρίνονται σε μονοπολικούς, διπολικούς & πολυπολικούς Μονοπολικοί: έχουν 1 δενδρίτη & 1 νευράξονα, που αρχίζουν από κοινό άξονα του κυτταρικού σώματος Διπολικοί: 1 δενδρίτη & 1 νευράξονα που αρχίζει από τον πόλο του κυτταρικού σώματος, ο οποίος είναι αντίθετος με αυτόν που αρχίζει ο νευράξονας Πολυπολικοί: έχουν πολυάριθμους δενδρίτες, οποίοι μαζί με τα ινίδια του νευράξονα βρίσκονται σε επαφή με άλλα νευρικά κύτταρα και τα σημεία επαφής τους καλούνται συνάψεις 63

64 Τύποι νευρώνων ιακλαδιζόμενα ινίδια ενδρίτες Νευρικό σώμα Μονοπολικός Νευράξονας ιπολικός Πολυπολικός Μεταβίβαση μηνύματος 64

65 Μετάδοση νευρικής ώσης Νευρικά κύτταρα δημιουργούν ηλεκτρικό σήμα (νευρική ώση (κύμα, παλμός), το οποίο κινείται προς μία κατεύθυνση κατά μήκος της μεμβράνης των κυττάρων Δενδρίτες λαμβάνουν τη νευρική ώση και κινείται κατά μήκος του νευράξονα φθάνοντας τελικά στα νευρικά ινίδια του νευράξονα και θα καταλήξει στη σύναψη Μέσω της σύναψης θα μεταδοθεί χημικά σε άλλο νευρώνα ή σε άλλο κύτταρο Όταν το σήμα φθάσει διαμέσου του νευράξονα στη σήναψη, η ώση μιδενίζεται, αλλά παράλληλα εκλύεται εξειδικευμένη χημική ένωση (νευροδιαβιβαστής, νευρομεταδότες) 65

66 Μετάδοση νευρικής ώσης Αυτή η ουσία διασχίζει τη σύναψη, δεσμεύεται σε εξειδικευμένη θέσητουεπόμενουκυττάρουκαιπροκαλείνέαώση Χημικές ουσίες μετάδοσης νευρικών ώσεων (νευροδιαβιβαστές) είναι οι ακετυλοχολίνη (ACh) (κεντρικό νευρικό σύστημα), το γ αμινοβουτυρικό οξύ (ανασταλτικοί νευρώνες), η L γλουταμίνη (νευρομυικές συνάψεις) και η αδεναλίνη H σύναψη «ελευθερώνεται» μέσω της υδρόλυσης της Ach από το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση (AChE), ώστε να είναι έτοιμη για νέα μετάδοση νευρικής ώσης 66

67 Κατηγορίες νευρώνων βάσει λειτουργίας στο νευρικό σύστημα Αισθητήριοι: νευρικά κύτταρα, που έχουν δενδρίτες που σχετίζονται με αισθητήρια όργανα ή υποδοχείς, και μεταφέρουν πληροφορίες από τα αισθητήρια όργνα προς το κεντρικό νευρικό σύστημα Κινητήριοι: μεταφέρουν πληροφορίες από το κεντρικό νευρικό σύστημα προς διάφορα όργανα δράσης του σώματος και διεγείρουν αντιδράσεις στους μύες και σε διάφορους αδένες Συνδετικοί ή ενδιάμεσοι: βρίσκονται στο κεντρικό νευρικό σύστημα και συνδέουν αισθητήριο με κινητήριο νευρώνα 67

68 Μετάδοση νευρικής ώσης διαμέσου αισθητηρίου, ενδιαμέσου & κινητηρίου νευρώνα Συνδετικός νευρώνας Αισθητήριο όργανο Κίνηση νευρικής ώσης Αισθητήριος νευρώνας Κεντρικό νευρικό σύστημα Κινητήριος νευρώνας Μυς 68

69 Τρόπος μεταβίβασης μηνύματος 69

70 Νευρικό σύστημα Μέσα στο σώμα των εντόμων, οι νευρώνες βρίσκονται σε ομάδες, τα γάγγλια, ήτοι περιέχουν ολόκληρους νευρώνες, νευρικά σώματα και νευρικές συνάψεις Τα γάγγλια με αυτή την περίπλοκη δομή επεξεργάζονται πληροφορίες των αισθητηρίων οργάνων και ρυθμίζουν τις κινητήριες αντιδράσεις Οι νευράξονες πολλών νευρώνων μαζί δημιουργούν δέσμη, που λέγεται νεύρο 70

71 Νευρικό σύστημα Τα γάγγλια μέσα στο σώμα των εντόμων διατάσσονται με συγκεκριμένο τρόπο και δημιουργούν τρία κυρίως νευρικά συστήματα: Κεντρικό (περιέχει διπλή σειρά γαγγλίων και τον εγκέφαλο) Σπλαχνικό ή συμπαθητικό (διαιρείται οισοφαγικό, κοιλιακό, ουραίο και συνδέεται άμεσα με τον εγκέφαλο Περιφερειακό (περιέχει όλα τα νεύρα που ξεκινούν από τα γάγγλια του κεντρικού και σπλαχνικού συστήματος και κατευθύνονται προς τους ιστούς και όργανα του εντόμου) 71

72 Κεντρικό νευρικό σύστημα Εγκέφαλος Αποτελεί κέντρο οπτικών, οσφρητικών, γευστικών ερεθισμάτων Ρυθμίζει τη λειτουργία των νευροεκκριτικών οργάνων, που εκκρίνουν την ειδική ορμόνη για το μηχανισμό έκδυσης & μεταμόρφωσης Αποτελείται από 3 ζεύγη γαγγλίων, τα οποία σχετίζονται: Πρωτοεγκέφαλος με την όραση και νευρώνει τους σύνθετους & απλούς οφθαλμούς Δευτεροεγκέφαλος με τα αισθητήρια όργανα που εδράζουν στις κεραίες Τριτοεγκέφαλος νευρώνει το άνω χείλος και ολοκληρώνει τις αισθητήριες πληροφορίες του 1 ου & 2 ου εγκεφάλου; Επίσης ο τριτοεγκέφαλος συνδέει τον εγκέφαλο με τα υπόλοιπα γάγγλια του νευρικού συστήματος και το σπλαχνικό νευρικό σύστημα 72

73 Κεντρικό νευρικό σύστημα Γναθεγκέφαλος Σύμπλεγμα γαγγλίων (υποοισοφαγικό γάγγλιο), που βρίσκεται στη νωτιαία πλευρά της κεφαλής (υπό του εγκεφάλου & οισοφάγου) Συνδέει με νεύρα τις άνω & κάτω γνάθους, τοκάτωχείλος, τον υποφάρυγγα και τους χειλικούς αδένες Ενώνεται από τη μία πλευρά με τον εγκέφαλο και από την άλλη με την κοιλιακή γαγγλιακή άλυσσο, η οποία αποτελείται από 3 θωρακικά και έως 8 κοιλιακά γάγγλια Θωρακικά γάγγλια: νευρώνουν πόδια, πτέρυγες, αισθητήρια οργανίδια Κοιλιακά γάγγλια: νευρώνουν κοιλιακούς μύες, γεννητικό οπλισμό καιάλλαόργανατηςκοιλιάς 73

74 Νευρικό σύστημα Υποεγκεφαλικό γάγγλιο Εγκέφαλος Υποοισοφαγικό γάγγλιο Μετωπικό γάγγλιο Γάγγλια θώρακα Γάγγλια κοιλιάς 74

75 Εγκέφαλος Πρωτοεγκέφαλος ευτεροεγκέφαλος Τριτοεγκέφαλος Υποοισοφαγικό γάγγλιο 75

76 Νευρικό σύστημα Α. Κεντρικό νευρικό σύστημα Β. νευρικό κύτταρο Γ. τύποι κοιλιακής γαγγλιακής αλύσου 76

77 Συμπαθητικό νευρικό σύστημα Αποτελείται από το οισοφαγικό & κοιλιακό συμπαθητικό σύστημα Οισοφαγικό νευρώνει το πρόσθιο & οπίσθιο έντρεο και συνδέεται απευθείας με τον εγκέφαλο με νεύρα, τα οποία εκφύονται από το μετωπικό γάγγλιο, από το οποίο εκπορεύεται επίσης το οπίσθιο νεύρο πουδιέρχεταιαπότονοισοφάγοκαιεκτείνεταιστοινιακόγάγγλιο Κολιακό αποτελείται από ζεύγη εγκάρσιων νεύρων, τα οποία εκφύονται από τα γάγγλια της κοιλιακής γαγγλιακής αλύσου και νευρώνουν τις τραχείες και τα αναπνευστικά τρήματα; Από το τελευταίο κοιλιακό γάγγλιο εκπορεύονται τα σπλαχνικά νεύρα, τα οποία νευρώνουν το οπίσθιο έντερο και τα όργανα αναπαραγωγής 77

78 Συμπαθητικό νευρικό σύστημα Με το ινιακό γάγγλιο συνδέονται δύο ενδοκρινή αδενώδη σωμάτια, τα corpora allata (μη νευρικής προέλευσης), τα οποία εκκρίνουν την ειδική νεανική ή νεοτενίνη ορμόνη Αυτή η ορμόνη κατέχει σημαντικό ρόλο στη μεταμόρφωση Πλησίων αυτών των αδενωδών σωματίων βρίσκονται και δύο άλλα αδενώδη σωμάτια, τα corpora cardiaca (νευρικής προέλευσης), τα οποία εκκρίνουν, επίσης, ειδικές ορμόνες που συμμετέχουν, επίσης, στον ορμονικό μηχανισμό της έκδυσης 78

79 Σκελετικό σύστημα των εντόμων 79

80 Σκελετικό σύστημα Διαφορά εντόμων με σπονδυλωτά Έντομα δεν έχουν οστέινο ενδοσκελετό, αλλά ανεπτυγμένο δερματοσκελετό εξωτερικά Ο δερματοσκελετός φέρει πτυχώσεις εσωτερικά, που χρησιμεύουν στη στήριξη μυών και των εσωτερικών οργάνων 80

81 Ενδοκρινικό σύστημα των εντόμων 81

82 Ενδοκρινικό σύστημα Συμβάλει στην ομοιοστασία του εντόμου, το συντονισμό της συμπεριφοράς, τη ρύθμιση ανάπτυξης & εξέλιξης Ενδοκρινείς αδένες είναι αυτοί, που δεν έχουν εκφορητικό αγωγό και εκκρίνουν κατευθείαν στον αιμολέμφο χημικές ουσίες, τις ορμόνες, οι οποίες επηρεάζουν τη λειτουργία των κυττάρων στόχων, με διεγερτική ή ανασχετική δράση Επίδραση ορμονών: ανάπτυξη, μεταμόρφωση, σεξουαλική ωρίμανση, αναπαραγωγή, μεταναστευτικές κινήσεις, διάπαυση Ορμόνες παράγουν εκτός από τους ειδικούς ενδοκρινείς αδένες, τα νευροεκκριτικά κύτταρα και ορισμένα άλλα όργανα (ωοθήκες, όρχεις, σπερμοθήκες, λιπόσωμα, τμήματα πεπτικού σωλήνα) 82

83 Προθωρακικοί αδένες Μεγαλύτεροι ενδοκρινείς αδένες που εντοπίζονται στον προθώρακα, ακριβώςπίσωαπότοκεφάλι Παράγουν τα εκδυσοστεροειδή, π.χ. εκδυσόνη, που διεγείρουν τα κύτταρα της υποδερμίδας του εξωσκελετού και προκαλούν την έκδυση των εντόμων Όταν τα άτομα ενηλικιωθούν, οι προθωρακικοί αδένες ατροφούν και δεν λαμβάνουν χώρα πλέον άλλες εκδύσεις 83

84 Προθωρακικοί αδένες Παράγουν & εκκρίνουν τις ορμόνες έκδυσης, μόνο εφόσον διεγερθούν από την προθωρακικοτρόπο ορμόνη, η οποία εκκρίνεται από ζεύγος εκκριτικών σωματιδίων, τα corpora cardiaca, που βρίσκονται στα τοιχώματα της αορτής, που εδράζει ακριβώς όπισθεν του εγκεφάλου Τα corpora allata αποτελούνάλλοζεύγοςεκκριτικώνσωματιδίων, που βρίσκονται όπισθεν των corpora cardiaca, και παράγουν τη νεανική ορμόνη, η οποία προκαλεί την ανάσχεση της εμφάνισης των χαρακτηριστικών του ενηλίκου κατά την ανήλικη ανάπτυξη των εντόμων και την αναπαραγωγική ωρίμανση των ενηλίκων 84

85 Νευροεκκριτικά κύτταρα Ρυθμίζουν τη λειτουργία των corpora allata Διεγείρουν τους αδένες να παράγουν την ορμόνη κατά το προνυμφικό & νυμφικό στάδιο και αποτρέποντας αυτούς να παράγουν την ορμόνη κατά την ενηλικίωση Βρίσκονται σε ομάδες ενδιάμεσα & πλάγια του εγκεφάλου Παράγουν την εγκεφαλική ορμόνη, η οποία φαίνεται να είναι ίδια με την προθωρακικοτρόπο που εκκρίνεται από τα corpora cardiaca Μεγάλος αριθμός νευροεκκριτικών κυττάρων υπάρχει και στη ραχιαία πλευρά του εγκεφάλου με ρόλο άγνωστο 85

86 Σημαντικότεροι ενδοκρινείς αδένες Εγκέφαλος Corpora cardiaca Corpora allata Αορτή Νευροεκκριτικά κύτταρα Προθωρακικοί αδένες 86

87 Αισθητήρια όργανα των εντόμων 87

88 Αισθητήρια όργανα (sensilla) Κύτταρα ή ομάδες εξειδικευμένων κυττάρων, που δέχονται ποικίλλα εξωτερικά ερεθίσματα και διακρίνονται σε: Όρασης (απλοί & σύνθετοι οφθαλμοί) Χημικοδεκτικά (όσφρηση, γεύση, γενική χημική αίσθηση) Θερμοκρασίας (κεραίες, γναθικές προσακτρίδες, ταρσοί) Υγρασίας (κεραίες, γναθικές προσακτρίδες) Ακοής (τυμπανικά όργανα, τρίχες, όργανο Johnston) Μηχανοδεκτικά (τρίχες, κωδωνοειδή αισθητήρια, χορδοτονικά όργανα, όργανο Johnston, πολυπολικά αισθητήρια όργανα) 88

89 Αισθητήρια όρασης: Οι οφθαλμοί Διακρίνονται σε απλούς (μικροί και ενιαίοι, διάκριση: νωτιαίοι & πλάγιοι) και σύνθετους Οι σύνθετοι είναι δύο στα πλάγια της κεφαλής (και ογκώδεις στα Diptera, Lepidoptera) και διαχωρισμένοι σε πολύ μικρά τμήματα, τα ομματίδια (στενόμακρο όργανο) Υπάρχουν έντομα που έχουν: μόνο απλούς οφθαλμούς, τα ομματίδια (ψύλλοι) μόνο σύνθετους οφθαλμούς μερικά που δεν έχουν καθόλου (Diplura και Protura) 89

90 Αισθητήρια όρασης: Οι οφθαλμοί Ενήλικα και προνύμφες Αμετάβολων & Ημιμετάβολων έχουν σύνθετους και ντιαίους απλούς Οι προνύμφες των Ολομετάβολων έχουν μόνο απλούς πλάγιους Σε πολλά είδη εντόμων συνυπάρχουν 2 σύνθετοι οφθαλμοί με 1 3 απλούς οφθαλμούς Οι οφθαλμοί είναι ακίνητοι, επιφανειακά λείοι ή χνουδωτοί και δεν ρυθμίζονται οι κερατοειδείς φακοί των ομματιδίων Όταν το φως φθάσει στο ράβδωμα του αμφιβληστροειδούς προκαλεί μέσω φωτοχημικών αντιδράσεων που σχετίζονται με τις οπτικές χρωστικές (ίριδες), νευρική διέγερση των κυττάρων του 90

91 Σύνθετος οφθαλμός Κερατοειδής Κύτταρα αμφιβληστροειδούς Λιβελλούλα 91

92 Μέρη ομματιδίου Κερατοειδής φακός Κρυσταλλικός κώνος Πρωτογενή κύτταρα χρωστικής/ίριδας Αμφιβληστροειδής ευτερογενή κύτταρα χρωστικής/ίριδας 92

93 Μηχανισμός όρασης εντόμων Θεωρία «μωσαϊκού»: κάθε ομματίδιο αντιλαμβάνεται ένα μικρό μέρος του πεδίου, σα στίγμα. Η παράθεση αυτών των μικρών στιγμάτων δημιουργεί τη μεγαλύτερη εικόνα Δενξεχωρίζουντααπλάαπότασύνθεταγεωμετρικάσχήματα(π.χ. τρίγωνο με τετράγωνο), ενώ αυτά με λιγότερα από 100 ομματίδια ανά οφθαλμό δεν διακρίνουν σχήματα Παρατηρούν ακτινοβολία από υπεριώδες σε ορατό φως Από τη θέση του ήλιου (πόλωση φωτός) προσδιορίζουν την κατεύθυνσή τους και έτσι πορεύονται σε μεγάλες αποστάσεις 93

94 Νωτιαίοι απλοί οφθαλμοί Κερατοειδής φακός Κύτταρα χρωστικής Αμφιβληστροειδής Νεύρα Είναι 2-3 στη μέση του νωτιαίου ή μετωπικού μέρους της κεφαλής και κοντά μεταξύ τους Σηματοδότες της έντασης του φωτός εν διακρίνουν σχήματα και αντιλαμβάνονται το πεδίο αλληλοκαλυπτόμενα 94

95 Πλάγιοι απλοί οφθαλμοί (stemmata) Στα πλάγια της κεφαλής των προνυμφών, ενώ στις ίδιες θέσεις στα ενήλικα μετατρέπονται σε σύνθετους Σε κάθε πλευρά της κεφαλής είναι συνήθως 1 7 και συνήθως υπό μορφή τόξου Ίδιας δομής με τους νωτιαίους απλούς, αλλά με λιγότερα κύτταρα αμφιβληστροειδούς Διαφορά ρόλων με νωτιαίους απλούς: Διακρίνουν σχήματα χωρίς οπτικές αλληλεπικαλύψεις πεδίου 95

96 Μέρη πλαγίων απλών οφθαλμών Κερατοειδής φακός Ράβδωμα/Ραβδίο Αμφιβληστροειδής Αμφιβληστροειδής Κύτταρο enveloping Νεύρα 96

97 Χημικοδεκτικά αισθητήρια Εντοπίζονται υπό του δερματίου, όπου είναι λεπτό με πόρους μέσω των οποίων των χημικό ερέθισμα φθάνει στους νευρικούς δενδρώνες) Τα αισθητήρια όσφρησης έχουν πολλούς μικρούς πόρους, ενώ αντίστοιχα των γεύσης λίγους και μεγαλύτερους Η όσφρηση (κεραίες, προσακτρίδες) διεγείρεται με μικρές συγκεντρώσεις ατμών, ήτοι αντιλαμβάνεται χημικές ουσίες στην αέρια φάση τους (αναζήτηση τροφής, ωοτοκία, σύζευξη μέσω φερομονών, αποφυγή θυρευτών κ.λπ.) Η γεύση διεγείρεται από μεγάλες συγκεντρώσεις μη πτητικών ουσιών, οι οποίες ως υδατικά διαλύματα ακουμπούν στα αισθητήρια όργανα (στοματική κοιλότητα, στοματικά μόρια, προσακτρίδες, ωοθέτης, ταρσοί) Η γενική χημική αίσθηση με όργανα διάσπαρτα σε όλο το σώμα του εντόμου διεγείρεται με μεγάλες συγκεντρώσεις ουσιών (αμμωνία, χλώριο, αιθέρια έλαια), τα οποία και αποφεύγει 97

98 Αισθητήρια θερμοκρασίας Κεραίες, γναθικές προσακτρίδες, ταρσοί Διεγείρονται όχι μόνο από το επίπεδο θερμοκρασίας, αλλά και από την ταχύτητα μεταβολής της (π.χ. 3 ο άρθρο κεραιών) Τα έντομα αντιδροούν μόνο στη λήψη ή απώλεια θερμότητας με ακτινοβολία, μετάδοση και μεταφορά Αιμοβόρα έντομα ελκύονται από τη θερμότητα που εκπέμπεται από το σώμα θερμόαιμων ζώων Προσανατολίζονται προς θερμά ή ψυχρά αντικείμενα μέσω της διέγερσης των αισθητηρίων θερμότητας στις κεραίες, με τα οποία αντιλαμβάνονται τη μεταφορά θερμότητας στον αέρα 98

99 Αισθητήρια υγρασίας Προσανατολισμός και μετακίνηση υπό την επίδραση υδρατμών Υγροδεκτικά όργανα υφίστανται στις κεραίες και γναθικές προσακτρίδες Ημύγατωνστάβλων(Stomoxys calcitrans) που νυσσεί και μυζά αίμα από τα ζώα και άνθρωπο, με την απότομη αύξηση τηςυγρασίαςτουαέρα(και θερμοκρασία ο C) έχει αυξημένη τάση να νυσσεί 99

100 Αισθητήρια ακοής (1) Μηχανοδεκτικά αισθητήρια όργανα πίεσης ή μετακίνησης, που αντιδρούν σε διαταραχές του περιβάλλοντος μικρής έντασης Τυμπανικά όργανα: εντοπίζονται στις πρόσθιες κνήμες, στις πλευρές του μεταθώρακα, στη βάση της κοιλίας και αποτελούνται από λεπτή δερματική μεμβράνη (το τύμπανο) και εσωτερικά φέρει τραχειακούς σάκκους και χορδοτονικό όργανο (βλέπε κάτωθι) σε Orthoptera (ακρίδες, γρύλλοι), Hemiptera (τζιτζίκια), Lepidoptera και μερικά Neuroptera 100

101 Αισθητήρια ακοής (2) Ακουστικές τρίχες: συλλαμβάνουν κραδασμούς χαμηλής συχνότητας (προνύμφες Lepidoptera, κέρκοι ορισμένων Orthoptera) Όργανο Johnston: είναι στις κεραίες άρρενων κουνουπιών και αντιλαμβάνονται τα ηχητικά κύματα μέσω της κίνησης των τριχών των κεραιών τους και έτσι αντιλαμβάνονται τον ήχο πτήσης των θήλεων ατόμων Όργανο Johnston στη μέλισσα 101

102 Μηχανοδεκτικά αισθητήρια (1) Διέγερση όταν κάποιος μέρος του οργάνου παραμορφωθεί μέσω κυρίως της αφής σε στερεά ή υγρά σώματα, ή από ρεύματα αέρος Αρθρωτές αισθητήριες τρίχες: όργανα αφής, που βρίσκονται παντού στην επιφάνεια του σώματος, ιδιαίτερα στις κεραίες, ταρσούς, κέρκους Κωδωνοειδή αισθητήρια: κυρτές τρίχες που βρίσκονται στους κέρκους, πτέρυγες, πόδια και διεγείρονται με αλλαγές του δερματίου. Πολλά εντοπίζονται στους αλτήρες Diptera, ταοποίαείναισημαντικάγιατον έλεγχο της πτήσης τους Πολυπολικά αισθητήρια έκτασης (τάσης): λειτουργούν μέσω της έκτασης ή διάτασης του οργάνου που φέρει αυτά τα όργανα προκαλεί ηλεκτροφυσιολογική αντίδραση στους σχετικούς νευρώνες 102

103 Μηχανοδεκτικά αισθητήρια (2) Χορδοτονικά όργανα: αποτελούν μέρος των ακουστικών οργάνων υπό μορφή τόξου ατρακτόμορφης δέσμης αισθητήριων κυττάρων (σκολοποφόρων), διεγείρονται με την έκταση του εξωσκελετού ή με αλλαγές θέσης ή εσωτερικής πίεσης ή με μηχανικούς κραδασμούς (ήτοι, έλεγχος ισορροπίας) και εντοπίζονται ιδίως στην κοιλία, στη βάση των πτερύγων και στα πόδια Όργανο Johnston: εξειδικευμένο χορδοτονικό όργανο ακτινοειδούς διάταξης, που βρίσκεται στο 2 ο άρθρο των κεραιών τωνπερισσότερωνπτερυγωτώνκαιορισμένωναπτερύγωτων εντόμων και έχει ακουστικό ρόλο σε κουνούπια και άλλα Diptera και αίσθησης της βαρύτητας 103

104 Μηχανοδεκτικά αισθητήρια Αρθρωτή τρίχα Κωδωνοειδή τρίχα Χορδοτονικό όργανο 104

105 Αναπαραγωγικό σύστημα των εντόμων 105

106 Αναπαραγωγικό σύστημα Οπισθογονικό, όπου υφίσταται άνοιγμα, ο γεννητικός οπλισμός (genitalia, βλέπε Ενότητα 2) χρησιμεύει στη σύζευξη και αποτελεί χαρακτηριστικό ταξινόμησης των εντόμων Τα περισσότερα είδη αναπαράγονται με εγγενή τρόπο (ένωση άρρενος με θήλυ απλοειδών γαμετών και παραγωγή διπλοειδούς ζυγωτού από τον οποίο αναπτύσσεται το νέο άτομο Ορισμένα είδη είναι ερμαφρόδιτα άτομα (γυναδρόμορφα) Τα περισσότερα έντομα είναι ωοτόκα και πολλά είδη ζωοτόκα [ή σε ορισμένες (παρθενογενετικές) γενεές είναι ζωοτόκα και σε ορισμένες (εγγενώς αναπαραγόμενες) γενεές, ωοτόκα] 106

107 Αναπαραγωγικό σύστημα άρρενος 2 όρχεις, που βρίσκονται στην πίσω πλευρά της κοιλίας Κάθε όρχις υποδιαιρείται στα σπερματικά σωληνάρια, τα οποία διατάσσονται παράλληλα, μέσα στα οποία παράγονται τα σπερματοζωάρια Κάθε όρχις φέρει εκφορητικό αγωγό, ο οποίος είναι λεπτός σωλήνας; Οι εκφορητικοί αγωγοί σχηματίζουν τις σπερματικές κύστεις (διαπλατύνσεις του αγωγού) και έχουν ρόλο αποθήκευσης του σπέρματος Οι 2 εκφορητικοί αγωγοί ενώνονται σχηματίζοντας τον εκσπερματικό αγωγό, ο οποίος μεταφέρει το σπέρμα έξω από το σώμα στον εξωτερικό γεννητικό οπλισμό 107

108 Αναπαραγωγικό σύστημα άρρενος 1 ή περισσότερα ζεύγη προσαρτημένων αδένων συσχετίζονται με το αναπαραγωγικό σύστημα άρρενος και αποτελούν εκκριτικά όργανα, τα οποία εκβάλουν στους εκφορητικούς αγωγούς ή του εκσπερματικού αγωγού Λειτουργίες προσαρτημένων αδένων: Παράγουν ρευστό έκκριμα, το οποίο προφυλάσσει και θρέφει το σπέρμα, όσο αυτό βρίσκεται μέσα στον εξωτερικό γενετικό οπλισμό του θήλεος Το έκκριμα είναι απαραίτητο για τη δημιουργία των σπερματοφόρων, οι οποίοι είναι δέσμες σπερματοζωαρίων που περιβάλλονται από πρωτεΐνη 108

109 Αναπαραγωγικό σύστημα άρρενος Σπερματικά σωληνάρια Όρχις Εκφορητικός αγωγός Σπερματικές κύστες Εξωτερικός γενετικός οπλισμός (αιδοιαγός) Εκσπερματικός αγωγός 109

110 Αναπαραγωγικό σύστημα θήλεος Ζεύγος ωοθηκών που παράγουν ωάρια Κάθε ωοθήκη διαιρείται στους ωοφόρους σωλήνες, που διατάσσονται παράλληλα, μέσα στους οποίους γίνεται η ανάπτυξη των ωαρίων Κάθε ωοφόρος σωλήνας (στενόμακρος που λεπταίνει στην κορυφή) έχει 3 ζώνες: ακαίο νήμα, germanium, vitellarium Μαζί με τα ωάρια υπάρχουν και τα τροφοκύτταρα, που έχουν ρόλο τη θρέψη των ωαρίων 110

111 Αναπαραγωγικό σύστημα θήλεος Καθώς το αναπτυσσόμενο ωάριο κινείται κατά μήκος των ωοφόρων σωλήνων αυξάνει σε μέγεθος απορροφώντας λέκιθο; Κάθε ωοφόρος σωλήνας περιέχει σειρά ωαρίων σε διαδοχικά στάδια ανάπτυξης Ώριμα ωάρια αφήνουν τους ωοφόρους σωλήνες διαμέσου των πλευρικών ωαγωγών, οιοποίοιενώνονταικαισχηματίζουντον κοινό ωαγωγό που καταλήγει στο γονοπόρο 1 ή περισσότερα ζεύγη προσαρτημένων αδένων συσχετίζονται με το αναπαραγωγικό σύστημα θήλεος, που παράγουν εκκρίσεις με ρόλο λιπαντικό; Παράγουν πλούσιο σε πρωτεΐνη έκκριμα, το οποίο καλύπτει ολόκληρο το ωάριο και εκβάλουν στον κοινό αγωγό 111

112 Αναπαραγωγικό σύστημα θήλεος Ωοθήκες Ωοφόροι σωλήνες Πλευρικός ωαγωγός Κοινός ωαγωγός Προσαρτημένος αδένας σπερμοθήκης Σπερμοθήκη Προσαρτημένοι αδένες 112

113 Κατηγορίες ωοφόρων σωλήνων ανάλογα με την ύπαρξη & διάταξη τροφοκυττάρων Πανοϊστικός τύπος: δεν υφίστανται διαφοροποιημένα τροφοκύτταρα Πολυτροφικός τύπος: τα τροφοκύτταρα παρεμβάλλονται εναλλάξ μεταξύ των ωαρίων Ακτροτροφικός τύπος: τα τροφοκύτταρα είναι όλα μαζί στην κορυφή του ωοφόρου σωλήνα 113

114 Τύποι ωοφόρων σωλήνων Τροφοκύτταρα Τροφοκύτταρα Αναπτυσσόμενα ωάρια Αναπτυγμένα ωάρια Πανοϊστικός Πολυτροφικός Ακροτροφικός 114

115 Σύζευξη άρεννος θήλεος Κατά τη σύζευξη, το άρρεν τοποθετεί τους σπερματοφόρους του μέσα στο γονοπόρο του θήλεος και με περισταλτικές συσπάσεις το σπέρμα μεταφέρεται στη σπερμοθήκη του θήλεος (σακκοειδές όργανο, που χρησιμεύει στην αποθήκευση του σπέρματος) Στη σπερμοθήκη βρίσκεται αδένας, που παράγει ένζυμα κατάλληλα για τη διάλυση του πρωτεϊνούχου διαλύματος των σπερματοφόρων και θρεπτικά συστατικά για τη θρέψη του σπέρματος, όσο αυτό είναι αποθηκευμένο μέσα στη σπερμοθήκη 115

116 Γονιμοποίηση θήλεος Η γονιμοποίηση των ωαρίων λαμβάνει χώρα με το να περνούν δίπλα από το άνοιγμα της σπερμοθήκης και να διεγείρουν την απελευθέρωση του σπέρματος Απελευθέρωση σπέρματος πραγματώνεται επί της επιφάνειας του ωαρίου και εισέρχεται εντός του μέσω της μικροπύλης Γονιμοποίηση ολοκληρώνεται όταν ο πυρήνας ενός σπερματοζωαρίου ενωθεί με τον πυρήνα του ωαρίου Ωοτοκία συμβαίνει συνήθως σε σύντομο χρονικό διάστημα μετά τη γονιμοποίηση με τη βοήθεια του ωοθέτη (εξωτερικός γεννητικός οπλισμός θήλεος) 116

117 Αναπαραγωγή: Ζωοτοκία Ωοζωοτοκία (Thysanoptera, κατσαρίδες, Diptera, Cleoptera): ωά με αρκετή λέκιθο, για να αναπτυχθεί το έμβρυο. Επώαση και εκκόλαψη γίνονται εντός του κόλπου του θήλεος, που τίκτει νεαρές προνύμφες Αδενοτροφική ζωοτοκία (Diptera): το ωό εκκολάπτεται εντός του θήλεος, αλλά η προνύμφη παραμένει στη μήτρα, όπου τρέφεται με εκκρίμματα τωνκολπικώναδένων). Μετά από 2 εκδύσεις και έχει αναπτυχθεί πλήρως, η προνύμφη τίκτεται και λίγο αργότερα νυμφώνεται Αιμοκυλική ζωοτοκία (Cecidomyiidae Diptera): οι ωοθήκες είναι ελεύθερες και τα ωάρια διασπείρονται στην κοιλία, όπου και εκεί εκκολάπτονται Ψευδοπλακουντική ζωοτοκία (Aphidoidea, Hemiptera, Dictyoptera): Απουσία λεκίθου στα ωά και τα έμβρυα αναπτύσσονται στον κόλπο και τρέφονται διαμέσου οργάνων, που μοιάζουν με πλακούντα 117

118 Αναπαραγωγή: Παρθενογένεση Το άρρεν άτομο σε ορισμένα είδη αφίδων, φυτοφάγα Hymenoptera & Coleoptera είναι άγνωστο ή εμφανίζεται σπάνια, ήτοι υφίσταται αναγκαστική θηλυτόκος παρθενογένεση Στα παρθενογενετικά έντομα, η ωρίμανση του ωαρίου και έναρξη της εμβρυογένεσης συμβαίνουν και όταν το ωάριιο ενεργοποιηθεί με μηχανισμό άλλο πέραν του σπερματοζωαρίου (π.χ. συμβιωτικά βακτήρια) Κατά τη προαιρετική παρθενογένεση (αρρενοτόκος ή θηλυτόκος ή αμφιτόκος), λαμβάνει χώρα η εναλλαγή μη παρθενογενετικών γενεών με παρθενογενετικές. Επηρεάζεται από την εποχή του έτους και την ύπαρξη ή μη αρκετής και κατάλληλης τροφής Στις αφίδες ή μελίγκρες η παρθενογένεση είναι ο κανόνας στις περισσότερες γενεές, ενώ η εγγενής αναπαραγωγή τον κανόνα στην προηγούμενη διαχειμάζουσα γενεά (το χειμερινό ωό είναι προϊόν εγγενούς αναπαραγωγής) 118

119 Είδη παρθενογένεσης (1) Απλοειδής προαιρετική αρρενοτόκος παρθενογένεση (Hymenoptera, Iceryinae, ορισμένα Thysanoptera, Aleyrodidae Hemiptera, Coleoptera): το θήλυ γεννά γονιμοποιημένα (διπλοειδή) ωά, τα οποία δίνουν θήλεα, και αγονιμοποίητα (απλοειδή) που δίνουν άρρενα Προαιρετική θηλυτόκος παρθενογένεση (Tetrigidae Orthoptera): η ωογένεση συνοδεύεται από μείωση και αν τα ωά γονιμοποιηθούν παράγουν και άρρενα και θήλεα. Οι πυρήνες των ανομιμοποίητων ωαρίων επανέρχονται στη διπλοειδή κατάσταση και δίνουν μόνο θήλεα Υποχρεωτική θηλυτόκος παρθενογένεση (Curculionidae Coleoptera, αφίδες 119

120 Είδη παρθενογένεσης (2) Υποχρεωτική θηλυτόκος παρθενογένεση (Curculionidae Coleoptera, αφίδες Hemiptera, Lepidoptera, Hymenoptera): δεν υπάρχουν άρρενα, ήείναιπολύσπάνιακαιμερικέςφορέςδεν συζεύγνονται και δίνει πάντα θήλεα. Τα ωά παράγονται χωρίς μείωση (απομικτική παρθενογένεση) ή με μείωση και αργότερα με διπλασιασμό του χρωμοσωμικού αριθμού, π.χ. σύντηξης πυρήνα ωαρίου με πολικό σωμάτιο (αυτομικτική παρθενογένεση) Κυκλική παρθενογένεση (αφίδες): μεταξύ μίας ή περισσοτέρων γενεών με υποχρεωτική παρθενογένεση παρεμβάλλεται, κατά την ψυχρή εποχή του έτους, μία έμφυλη γενεά. Σε ορισμένες αφίδες, η γενεά που προηγείται της έμφυλης αποτελείται από θήλεα ενός τύπουπουγεννούνάρρενακαιθήλεα. 120

121 Ερμαφροδιτισμός Ερμαφροδιτισμός: σε ένα άτομο, τα αναπαραγωγικά συστήματα και των δύο φύλων λειτουργούν Λειτουργικός ερμαφροδιτισμός: απαντάται στο έντομο Icerya purhasi, στο οποίο τα κανονικά άρρενα είναι σπάνια Μη λειτουργικός ερμαφροδιτισμός (τερμίτες), όλα τα άρρενα έχουν και μία καλοανεπτυγμένη ωοθήκη που συνδέει τα πρόσθια άκρα των όρχεων. Ωστόσο, τα ωάρια που παράγει αυτή η ωοθήκη δεν ωριμάζουν ποτέ και δεν δίνουν έμβρυα 121

122 Στειρότητα Μη δημιουργία ώριμων γαμετών, λόγω ατροφίας ή μηκανονικής λειτουργίας των γονάδων Φυσιολογική στειρότητα: παρουσιάζεται σε έντομα που ζουν κοινωνικά (εργάτριες & στρατιώτες σε τερμίτες, μέλισσες, σφήκες), λόγωανεπαρκούςθρέψηςτουςκατάτοπρονυμφικό στάδιο ή επίδραση των ορμονών, που παράγουν τα αναπαραγωγικά άτομα της κοινότητας Παρασιτική στειρότητα: οφείλεται σε παρουσία παρασίτων (εντόμων ή νηματωδών) στο σώμα του εντόμου ξενιστού. Οι ωοθήκες ατροφούν και οι όρχεις παράγουν ελαττωματικά σπερματοζωάρια, παρόλο που διατηρούν το κανονικό ους μέγεθος 122

123 Άλλα είδη αναπαραγωγής Γυνογένεση (ψευδογαμία): σπάνιο φαινόμενο. Τα σπερματοζωάρια χρειάζονται για να ενεργοποιήσον το ωάριο, αλλά ο πυρήνας τους δεν συντήκεται με του ωαρίου Παιδογένεση (Cecidomyiidae Diptera, ορισμένα Coleoptera): οι προνύμφες τεκνοποιούν μιας κα φέρουν ανεπτυγμένες και λειτουργικές ωοθήκες και τα έμβρυα στα ωάρια αναπτύσσονται παρθενογενετικά Πολυεμβρυονία (παρασιτικά Hymenoptera): από ένα ωό ή ωάριο παράγονται δύο ή περισσότερα, συνήθως πολλά, έμβρυα 123

124 Βιβλιογραφία Ζωάκη-Μαλισσιόβα, Δ. (1988). Μαθήματα Φυτοπροστασίας ΙΙ-Ζωικοί Εχθροί, ΤΕΙ Ηπείρου, 102 σελ. Ζωάκη, Δ. & Παπαχρήστος, Δ. (2004). Σημειώσεις για τα εργαστήρια των ζωικών εχθρών, Μέρος πρώτο. ΤΕΙ Ηπείρου, 130 σελ. Τζανακάκης, Μ. Ε. (1995). Εντομολογία. Studio University Press, 501 σελ. 124

125 Σημείωμα Αναφοράς Copyright Τεχνολογικό Ίδρυμα Ηπείρου. Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα. Ζωικοί Εχθροί Θεωρία. Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων. Έκδοση: 1.0. Άρτα, Διαθέσιμο από τη δικτυακή διεύθυνση: <http://eclass.teiep.gr/courses/texg102/> 125

126 Σημείωμα Αδειοδότησης Το παρόν υλικό διατίθεται με τους όρους της άδειας χρήσης Creative Commons Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές [1] ή μεταγενέστερη. Εξαιρούνται τα αυτοτελή έργα τρίτων π.χ. φωτογραφίες, Διαγράμματα κλ.π., τα οποία εμπεριέχονται σε αυτό και τα οποία αναφέρονται μαζί με τους όρους χρήσης τους στο «Σημείωμα Χρήσης Έργων Τρίτων». Ο δικαιούχος μπορεί να παρέχει στον αδειοδόχο ξεχωριστή άδεια να χρησιμοποιεί το έργο για εμπορική χρήση, εφόσον αυτό του ζητηθεί. [1] nc nd/4.0/deed.el 126

127 Τέλος Ενότητας Επεξεργασία: ρ Αντωνόπουλος ημήτριος Γεωπόνος-Φυτικής Παραγωγής ΓΠΑ Γεωπόνος-Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας ΓΠΑ ΕΠΠΑΙΚ ΑΣΠΑΙΤΕ Μ Ε (MPhil) Φυτοπροστασίας ΓΠΑ Μ Ε (MSc) Ασφάλειας Τροφίμων WUR (PhD) Φυτοπαθολογίας ΓΠΑ Μετα- (Post-Doc) Φυτοπαθολογίας NCSU USA Μετα- (Post-Doc) Φυτοπαθολογίας ΓΠΑ-ΙΚΥ Άρτα,

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ενότητα 4: Αναπαραγωγή, ανάπτυξη & μεταμόρφωση των εντόμων Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ενότητα 2: Έντομα: Μέρη του σώματος (Κεφαλή & εξαρτήματα) Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό Ερωτήσεις θεωρίας 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό 1. Ποια είναι τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού; Τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού είναι ο επιθηλιακός, ο μυικός, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ 1. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Το σώµα της µέλισσας χωρίζεται σε 3 διακριτά µέρη: την κεφαλή, το θώρακα και την κοιλία. Σε κάθε ένα από αυτά βρίσκονται διάφορα

Διαβάστε περισσότερα

Σύνοψη της σημερινής διάλεξης

Σύνοψη της σημερινής διάλεξης Γενική Εντομολογία Νικόλαος Παπαδόπουλος Καθηγητής, Εργαστήριο Εντομολογίας & Γεωργικής Ζωολογίας, Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Τμήμα Φυτικής Παραγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τηλ.: 24210 93285 E-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί Σκελετικό σύστημα Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία Τύποι: 1. Υδροστατικοί σκελετοί 2. Σκληροί σκελετοί Ενδοσκελετός Εξωσκελετός Σκελετικό σύστημα υδροστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis. Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis. Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης Βασίλειο: Animalia Υπερσυνομοταξία/Υπερφύλο: Λοφοτροχόζωα Συνομοταξία/Φύλο: Μαλάκια

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία και μορφολογία πτηνού

Ανατομία και μορφολογία πτηνού Ανατομία και μορφολογία πτηνού Τα πτηνά είναι ομοιόθερμα σπονδυλωτά που φυλογενετικά σχετίζονται με τους Δεινοσαύρους Τα αρτίγονα πουλιά (Νεόρνιθες) διαιρούνται σε δύο ομάδες: (1) Παλαιόγναθα (κίβι, έμου,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση.

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση. ΙΣΤΟΙ 1. Τα κύτταρα που αποτελούν τον οργανισµό µας, διακρίνονται σε διάφορους τύπους, παρά το γεγονός ότι όλα, τελικώς, προέρχονται από το ζυγωτό, δηλαδή το πρώτο κύτταρο µε το οποίο ξεκίνησε η ζωή µας.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα Αρθρόποδα αποτελούν τους πολυπληθέστερους οργανισμούς πάνω στη Γη (περίπου το 55-60% όλων των ειδών φυτών και ζώων) Είναι γνωστά περίπου 1.000.000 είδη Το σώμα

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ενότητα 3: Έντομα: Μέρη του σώματος (Θώρακας Κοιλία & τα εξαρτήματά τους) Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Πεπτικό Σύστημα Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Το γαστρεντερικό σύστημα (ΓΕΣ) αποτελείται από τα κοίλα όργανα που εκτείνονται από το στόμα έως τον πρωκτό και τους επικουρικούς αδένες που ευθύνονται για την

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία α λυκείου. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση.

Βιολογία α λυκείου. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο 1. Συγκρίνοντας τα κύτταρα του επιθηλιακού ιστού με τα κύτταρα του νευρικού ιστού, αυτά μεταξύ τους μοιάζουν..

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα μαθημάτων θεωρίας Γενικής Εντομολογίας http://eclass.uth.gr/sgea117/

Πρόγραμμα μαθημάτων θεωρίας Γενικής Εντομολογίας http://eclass.uth.gr/sgea117/ Γενική Εντομολογία Νικόλαος Παπαδόπουλος Καθηγητής, Εργαστήριο Εντομολογίας & Γεωργικής Ζωολογίας, Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Τμήμα Φυτικής Παραγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τηλ.: 24210 93285 E-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ. Αρχιτομία. Αγενής αναπαραγωγή. Παρατομία. Εκβλάστηση. Εγγενής αναπαραγωγή Διπλοφασικός κύκλος.

Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ. Αρχιτομία. Αγενής αναπαραγωγή. Παρατομία. Εκβλάστηση. Εγγενής αναπαραγωγή Διπλοφασικός κύκλος. Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Αρχιτομία Αγενής αναπαραγωγή Παρατομία Εκβλάστηση Εγγενής αναπαραγωγή Απλοφασικός κύκλος Διπλοφασικός κύκλος Ισογαμία Ανισογαμία Ωογαμία Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

Γενική Φυτοπαθολογία Εργαστήριο

Γενική Φυτοπαθολογία Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Γενική Φυτοπαθολογία Εργαστήριο Ενότητα 7: Chromista (Peronosporaceae) Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου

Διαβάστε περισσότερα

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος Αναπνευστικό σύστημα (αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Σώμα νηματοειδούς μορφής, καλύπτεται εξωτερικά από παχύ, υαλώδες και ελαστικό στρώμα (εφυμενίδα): είναι διαπερατή στο νερό αλλά αδιαπέραστη σε πολλές ουσίες προστατεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι. Εργαστηριακή άσκηση: Εξάποδα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι. Εργαστηριακή άσκηση: Εξάποδα Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Ζώων ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι Εργαστηριακή άσκηση: Εξάποδα Επιμέλεια: Σίνος Γκιώκας Πάτρα 2015 1 ΕΞΑΠΟΔΑ ΠΡΑΚΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΤΑΞΕΩΝ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Ενότητα 2: Η ανάπτυξη του αγέννητου ανθρώπου Μιλτιάδης Βάντσος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική

Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική Μύες Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική κινητικότητα, την σπλαχνική κινητικότητα και τη κυκλοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Εκτιμητική ζώων Οπίσθιο τμήμα κορμού-2

Εκτιμητική ζώων Οπίσθιο τμήμα κορμού-2 Εκτιμητική ζώων Οπίσθιο τμήμα κορμού-2 Εργαστήριο Γενικής και Ειδικής Ζωοτεχνίας Γ.Π.Α. Τμήμα: Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής & Υδατοκαλλιεργειών Διδάσκουσες: Κουτσούλη Παναγιώτα, Xαρισμιάδου Μαρία, Αγιουτάντη

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά

Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά έχει σχήμα πεπλατυσμένης σφαίρας Η διάμετρος, στον ενήλικα, είναι περίπου 2,5 cm Αποτελείται από τρεις χιτώνες, το σκληρό, το χοριοειδή και τον αμφιβληστροειδή.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Δρ. Φανή Χατζήνα Βιολόγος Ινστιτούτο Μελισσσοκομίας Χαλκιδικής ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Βιολογία Μέλισσας Μέλισσες: Εμφανίστηκαν στη γη πριν περίπου 80 εκ. χρόνια Κοινή μέλισσα: Apis mellifera

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία - Φυσιολογία Ακοής Ομιλίας Λόγου

Ανατομία - Φυσιολογία Ακοής Ομιλίας Λόγου 1 Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ανατομία - Φυσιολογία Ακοής Ομιλίας Λόγου Ενότητα 5 : Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας (Μέρος Α ) Ναυσικά Ζιάβρα 2 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ ΤΟΜΕΑΣ ΡΑΔΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΤΙΝΟΛΟΓΙΑΣ Β ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ 2 ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ 3 4 5 ΒΑΣΗ ΚΡΑΝΙΟΥ 6 ΚΡΟΤΑΦΟΓΝΑΘΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ 7 ΠΑΡΑΡΡΙΝΙΟΙ ΚΟΛΠΟΙ 8 9 10 11 ΑΤΛΑΝΤΟΑΞΟΝΙΚΗ ΑΡΘΡΩΣΗ 12 13 14 15 ΑΡΘΡΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Δομή και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος 1. Να ονομάσετε τις αριθμημένες δομές του παρακάτω σχήματος. Βλέπε εικ. 12.1 της σ. 219 του βιβλίου του μαθητή. 2. Να ενώσετε

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις

Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 10 Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις Ειδικές Αισθήσεις Όραση Ακοή Δομή του οφθαλμικού βολβού Οφθαλμικός βολβός Σκληρός χιτώνας Χοριοειδής χιτώνας Αμφιβληστροειδής χιτώνας Μ.Ντάνος Σκληρός

Διαβάστε περισσότερα

6.4 Η αναπαραγωγή στον άνθρωπο ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

6.4 Η αναπαραγωγή στον άνθρωπο ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Τα νεογνά των φυτοφάγων θηλαστικών, όπως της γίδας, γεννιούνται με τρίχωμα. Τα μάτια τους είναι ανοιχτά και μπορούν αμέσως να περπατήσουν. Αντίθετα, τα νεογνά των σαρκοφάγων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. Ζωολογία Ι. -Ανατοµ ή σε χερσαίο γαστερόποδο-

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. Ζωολογία Ι. -Ανατοµ ή σε χερσαίο γαστερόποδο- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Ζωολογία Ι -Ανατοµ ή σε χερσαίο γαστερόποδο- Υπεύθυνος µαθήµατος: Καθ. Μυλωνάς Μωυσής Επιµέλεια σηµειώσεων: Παρµακέλης Άρης ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2000

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΤΟΜΑΧΟΣ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ

Ο ΣΤΟΜΑΧΟΣ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ Ο ΣΤΟΜΑΧΟΣ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ 1 κεφάλαιο 1.1 Γενικά Τα μηρυκαστικά (Σχήμα 1.1), σε αντίθεση με τα μονογαστρικά ζώα (Σχήματα 1.2 και 1.3), έχουν τη δυνατότητα διεξαγωγής της μικροβιακής ζύμωσης εντός του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος.

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος. ΠΕΠΤΙΚΟ 1. Α. Να γράψετε τα είδη των δοντιών Α, Β, Γ, Δ και τα μέρη του δοντιού Ε Μ. Β. Πόσα δόντια έχει ένα παιδί 3 χρόνων; Γ. Ποιοι αδένες αφήνουν το έκκριμά τους στη στοματική κοιλότητα και ποιο το

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Η µέλισσα είναι έντοµο ολοµετάβολο και για την ολοκλήρωση του βιολογικού της κύκλου διέρχεται από τα στάδια του αυγού, της

Διαβάστε περισσότερα

Το άνθος Λειτουργίες α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου

Το άνθος Λειτουργίες α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου Άνθος Αναπαραγωγή Το άνθος Λειτουργίες 1. Όργανο εγγενούς παραγωγής των ανώτερων φυτών α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα jk ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα Εισαγωγή στο Κυκλοφορικό μας Σύστημα (ΚΣ) Το ΚΣ αποτελείται από - τα αιμοφόρα αγγεία την καρδιά Αέρας που εισπνέουμε Αέρας που εκπνέουμε

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ 2010-11 Κεφάλαιο 1: Η Οργάνωση της ζωής 1. Από ποια μέρη αποτελείται το μικροσκόπιο; 2. Στην εικόνα φαίνεται ένα μικροσκόπιο. Να γράψετε τα μέρη του όπως υποδεικνύονται από

Διαβάστε περισσότερα

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού λκλλκλκλλκκκκ Εισαγωγή Ανιόντα Δεµάτια του Νωτιαίου Μυελού Ανιόντα Δεµάτια της Πρόσθιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Πλάγιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Οπίσθιας Δέσµης Κατιόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α Α ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ. ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Στόμαχος Δομή βλεννογόνου στομάχου - Γαστρικοί αδένες Βλέννα, υδαρές υγρό ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα βλέννα ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Κύτταρα G = γαστρίνη Διάσπαρτα

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικά Μηχανήματα (Εργαστήριο)

Γεωργικά Μηχανήματα (Εργαστήριο) Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Γεωργικά Μηχανήματα (Εργαστήριο) Ενότητα 3 : Γεωργικός Ελκυστήρας Σύστημα Ψύξεως Δρ. Δημήτριος Κατέρης Εργαστήριο 3 ο ΣΥΣΤΗΜΑ ΨΥΞΗΣ Σύστημα ψύξης

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ Τ.Ε.Ε. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

Α ΤΑΞΗ Τ.Ε.Ε. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΑΞΗ Τ... ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ - ΦΥΙΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΟΓΑΜΜΑ ΠΟΥΔΝ ΚΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΥΤΤΑΟ ΚΦΑΛΑΙΟ 2: ΙΤΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 3: ΜΥΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 4: ΚΥΚΛΟΦΟΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 5: ΑΙΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 6: ΠΠΤΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Θεωρία

Ζωικοί Εχθροί Θεωρία Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Θεωρία Ενότητα 5: Επικοινωνία των εντόμων μεταξύ τους & με το φυτό ξενιστής Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εισαγωγή: Το κυκλοφορικό είναι από τα πιο σημαντικά αλλά και από τα πιο ευαίσθητα συστήματα του οργανισμού μας. Τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα;

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα; ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ 1. (α) Τι αντιπροσωπεύουν οι αριθμοί 1-6 στο σχήμα; (β) Εξηγήστε τι είναι τα ωοθυλάκια και ποιος είναι ο ρόλος τους. (γ) Σε ποιο μέρος του γεννητικού συστήματος της γυναίκας αρχίζει η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης»

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Βιολογία Δ. ΜΑΤΘΟΠΟΥΛΟΣ 1

ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Βιολογία Δ. ΜΑΤΘΟΠΟΥΛΟΣ 1 ΖΩΑ ΖΩΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ Βιολογία Δ. ΜΑΤΘΟΠΟΥΛΟΣ 1 ΖΩΙΚΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ 1.000.000 ΕΙΔΗ ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΑ ΑΣΠΟΝΔΥΛΑ 40.000 1.000.000 800.000 ΕΝΤΟΜΑ 92.000 ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ 135.000 ΑΣΠΟΝΔΥΛΑ Βιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1:30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος

ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα θέτει σε επικοινωνία τον οργανισμό μας με τον έξω κόσμο. Μοιάζει με τηλεφωνικό δίκτυο,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Το Μυοσκελετικό Σύστηµα Δρ. Ε. Τζόνσον Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αθήνα 2012 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Α. Τα µέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Βιοδυναμικά: Ασθενή ηλεκτρικά ρεύματα τα οποία παράγονται στους ιστούς των ζωντανών οργανισμών κατά τις βιολογικές λειτουργίες.

Βιοδυναμικά: Ασθενή ηλεκτρικά ρεύματα τα οποία παράγονται στους ιστούς των ζωντανών οργανισμών κατά τις βιολογικές λειτουργίες. Bιοηλεκτρισμός To νευρικό σύστημα Το νευρικό κύτταρο Ηλεκτρικά δυναμικά στον άξονα Δυναμικά δράσης Ο άξονας ως ηλεκτρικό καλώδιο Διάδοση των δυναμικών δράσης Δυναμικά δράσεις στους μύες Δυναμικά επιφανείας

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ. Εργαστήριο 2 ο. Υλικό Καλλιέργειας. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013

Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ. Εργαστήριο 2 ο. Υλικό Καλλιέργειας. Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 Τ.Ε.Ι. Ηπείρου Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας Τμήμα Φυτικής Παραγωγής ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ IN VITRO Εργαστήριο 2 ο Υλικό Καλλιέργειας Δούμα Δήμητρα Άρτα, 2013 ΥΛΙΚΟ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ o Ο ζυγώτης εμφανίζει ολοδυναμικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΦΑΡΥΓΓΑΣ ΛΑΡΥΓΓΑΣ ΤΡΑΧΕΙΑ ΒΡΟΓΧΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΠΛΕΥΡΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Θυρεοειδής χόνδρος Κρικοθυρεοειδής σύνδεσμος ΤΡΑΧΕΙΑ Κρικοειδής χόνδρος

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

Βιοχημεία - Αρχές Βιοτεχνολογίας

Βιοχημεία - Αρχές Βιοτεχνολογίας 1 Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Βιοχημεία - Αρχές Βιοτεχνολογίας Ενότητα 5: Βιταμίνες Γεώργιος Παπαδόπουλος 2 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Ηπείρου Τμήμα Τεχνολόγων

Διαβάστε περισσότερα

Εμβρυολογία πεπτικού συστήματος

Εμβρυολογία πεπτικού συστήματος Εμβρυολογία πεπτικού συστήματος Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου Εργαστήριο Ιστολογίας και Εμβρυολογίας AΡΧΕΓΟΝΟ ΕΝΤΕΡΟ : - πρόσθιο έντερο, - μέσο έντερο, - οπίσθιο έντερο. `σχηματίζεται την 4η εβδομάδα (από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΜΒΡΥΟΥ. Ζαρφτζιάν Μαριλένα Πρότυπο Πειραματικό Σχολείο Πανεπιστημίου Μακεδονίας

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΜΒΡΥΟΥ. Ζαρφτζιάν Μαριλένα Πρότυπο Πειραματικό Σχολείο Πανεπιστημίου Μακεδονίας ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΜΒΡΥΟΥ ΑΥΛΑΚΩΣΗ Αυλάκωση ονομάζεται η διαίρεση του ζυγωτού Η πρώτη μιτωτική διαίρεση σε 2 κύτταρα γίνεται 30 ώρες μετά τη γονιμοποίηση Ακολουθούν πολλές μιτωτικές διαιρέσεις και 5 7 μέρες

Διαβάστε περισσότερα

ΗΚΑΡΔΙΑ ΗΚΑΡΔΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ

ΗΚΑΡΔΙΑ ΗΚΑΡΔΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ ΗΚΑΡΔΙΑ Η καρδιά που το μέγεθός της είναι λίγο μεγαλύτερο από μία γροθιά, είναι μία διπλή αυτόνομη μυώδης αντλία. Ενώ το βάρος της κυμαίνεται από 280 340 γραμμάρια. Είναι η κεντρική αντλία του κυκλοφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Διοίκηση Επιχειρήσεων

Εισαγωγή στην Διοίκηση Επιχειρήσεων Εισαγωγή στην Διοίκηση Επιχειρήσεων Ενότητα 7: ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ Μαυρίδης Δημήτριος Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα 1 Όπως όλοι γνωρίζουμε κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα. Μέσα στον πυρήνα των κυττάρων υπάρχουν τα χρωμοσώματα, τα οποία αποτελούν to γενετικό υλικό (DNA). Στα χρωμοσώματα αυτά βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΣΟΠΛΕΥΡΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Σχηματίζονται μεταξύ παρακείμενων πλευρών και καταλαμβάνονται από τους μεσοπλεύριους μύες. Έσω θωρακική

Διαβάστε περισσότερα

Εκκλησιαστικό Δίκαιο. Ενότητα 10η: Ιερά Σύνοδος της Ιεραρχίας και Διαρκής Ιερά Σύνοδος Κυριάκος Κυριαζόπουλος Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ.

Εκκλησιαστικό Δίκαιο. Ενότητα 10η: Ιερά Σύνοδος της Ιεραρχίας και Διαρκής Ιερά Σύνοδος Κυριάκος Κυριαζόπουλος Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 10η: Ιερά Σύνοδος της Ιεραρχίας και Διαρκής Ιερά Σύνοδος Κυριάκος Κυριαζόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Ακτινογραφία θώρακος. Ενότητα 3: Εργαστηριακές εξετάσεις. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής

Ακτινογραφία θώρακος. Ενότητα 3: Εργαστηριακές εξετάσεις. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Ακτινογραφία θώρακος Ενότητα 3: Εργαστηριακές εξετάσεις Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση της ακτινολογικής εξέτασης του θώρακα Φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Χρωματογραφία λεπτής στοιβάδας, TLC

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Χρωματογραφία λεπτής στοιβάδας, TLC ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Χρωματογραφία λεπτής στοιβάδας, TLC Διδάσκοντες: Κων/νος Τσιτσιλιάνης, Καθηγητής Ουρανία Κούλη, Ε.ΔΙ.Π. Μαρία Τσάμη, Ε.ΔΙ.Π. Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών

Διαβάστε περισσότερα

Γαμετογένεση. Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο. Θηλαστικά, Αμφίβια, ιχθύες

Γαμετογένεση. Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο. Θηλαστικά, Αμφίβια, ιχθύες Γαμετογένεση Γαμετογένεση Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) G1 Σπερματογένεση Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο Ολοκλήρωση μείωσης Ι Γονιμοποίηση-ολοκλήρωση η η μείωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑ ΟΡΓΑΝΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 ΑΙΣΘΗΤΗΡΙΑ ΟΡΓΑΝΑ 5o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11211, 37ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11243, 38ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11244 Ένας μαθητής ακούει το κουδούνι του σχολείου να χτυπά στο τέλος της

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Νευρικό σύστημα (σύντομη θεωρία ερωτήσεις)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Νευρικό σύστημα (σύντομη θεωρία ερωτήσεις) ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Ιδιωτικό Γενικό Λύκειο Όνομα: Ημερομηνία:./ / ΤΑΞΗ : A Λυκείου ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Νευρικό σύστημα (σύντομη θεωρία ερωτήσεις) ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Συμβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της μετάφρασης

Ιστορία της μετάφρασης ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 6: Μεταφραστές και πρωτότυπα. Ελένη Κασάπη ΤΜΗΜΑ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 3. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α. Η μέλισσα είναι έντομο που: α. έχει σπονδυλική στήλη β. μπορεί να κολυμπάει γ. πετάει με τη βοήθεια μεμβρανωδών

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε.

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Προϊόντα κυψέλης και η σημασία τους για την υγεία του μελισσιού Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Κηρήθρα Επωαστικός - αποθηκευτικός χώρος εντός της κυψέλης Είναι

Διαβάστε περισσότερα

1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ:

1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ: Ερωτήσεις Προβλήματα Δραστηριότητες 1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ: Ι Βιταμίνες Υδατάνθρακες Πρωτεΐνες Λίπη Βοηθούν κυρίως στη δόμηση νέων κυττάρων. Προσφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Εργαστήριο Γενικής Εντομολογίας

3 ο Εργαστήριο Γενικής Εντομολογίας 3 ο Εργαστήριο Γενικής Εντομολογίας ΤΥΠΟΙ ΕΝΤΟΜΟΠΑΓΙΔΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΑΓΙΔΕΥΣΗΣ ΕΝΤΟΜΩΝ Καθ. Ν. Παπαδόπουλος Δρ. Κων/νος Ζάρπας Βασικές χρήσεις εντομοπαγίδων Παρακολούθηση πληθυσμών Καταπολέμηση (μαζική παγίδευση)

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες και νέες μορφές ενέργειας

Ήπιες και νέες μορφές ενέργειας Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Ήπιες και νέες μορφές ενέργειας Ενότητα : Ωκεάνια Θερμική Ενέργεια II Ενέργεια από την διαφορά θερμοκρασίας Σκόδρας Γεώργιος, Αν. Καθηγητής gskodras@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2ο ΖΩΟΛΟΓΙΑ Δ. ΜΑΤΘΟΠΟΥΛΟΣ 1 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ Εργαστήρια Από έδρας Δ. Ματθόπουλος Γ. Κεχαγιάς

Διαβάστε περισσότερα

εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή

εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή Πώςεξελίσσεται εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή Ξεκινάµε ως ζυγωτό, δηλαδή, ως µονοκύτταρος οργανισµός µε διάµετρο περίπου ενός χιλιοστού, και ζυγίζουµε περίπου δεκαπέντε εκατοµµυριοστά του γραµµαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ Αποτελεί τον μυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορμού με κύριο οστικό στοιχείο τους σπονδύλους και την παράλληλη συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 9: Υγρά αστικά απόβλητα Διάθεση λυμάτων στο έδαφος (φυσικά συστήματα επεξεργασίας) (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Οι πληροφορίες που αντλούνται από μια εικόνα μικροσκοπίου είναι διαφορετικές, ανάλογα με το είδος του μικροσκοπίου

Οι πληροφορίες που αντλούνται από μια εικόνα μικροσκοπίου είναι διαφορετικές, ανάλογα με το είδος του μικροσκοπίου Οι πληροφορίες που αντλούνται από μια εικόνα μικροσκοπίου είναι διαφορετικές, ανάλογα με το είδος του μικροσκοπίου Κατάλληλος απομορφισμός ανάγκες Στο θαλάσσιο περιβάλλον Στο περιβάλλον της ξηράς Στήριξης

Διαβάστε περισσότερα