Σύγχρονες απόψεις στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σύγχρονες απόψεις στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας"

Transcript

1 Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2007,18(3): ,18(2):218-Α Σύγχρονες απόψεις στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας Α. Κουτρουμπας Λ.Ι. Σακκας ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η Ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ) είναι ένα άγνωστης αιτιολογίας, χρόνιο φλεγμονώδες νόσημα που προκαλείται με ανοσολογικούς μηχανισμούς. Τα τελευταία χρόνια, εκτός από τα κλασικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα, χρησιμοποιούνται στοχευμένες βιολογικές θεραπείες (βιολογικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα) που περιλαμβάνουν τους παράγοντες αντι-tnfα (infliximab, etanercept, adalimumab), τον ανταγωνιστή του υποδοχέα της ΙL-1 (IL-1RA, anakinra), τον παράγοντα αντι-β-λεμφοκυττάρου (αντι-cd20, rituximab) και τον αναστολέας της διέγερσης του Τ-λεμφοκυττάρου (CTLA4-Ig, abatacept), ενώ σε στάδιο κλινικών δοκιμών βρίσκεται ο παράγοντας αντι-il-6r (tocilizumab) και άλλα βιολογικά φάρμακα. Η πρώιμη έναρξη της θεραπείας με νοσοτροποποιητικά φάρμακα, ο συνδυασμός των νοσοτροποποιητικών φαρμάκων και η συχνή παρακολούθηση της δραστηριότητας της ΡΑ με ανάλογη τροποποίηση της θεραπείας οδηγούν σε καλύτερο θεραπευτικό αποτέλεσμα. Η προσθήκη κορτικοστεροειδών βελτιώνει το θεραπευτικό αποτέλεσμα αλλά με κόστος τις παρενέργειες των κορτικοστεροειδών. Η ανασκόπηση αυτή πραγματεύεται την προσέγγιση του ασθενούς με ρευματοειδή αρθρίτιδα υπό το πρίσμα των νεότερων δεδομένων. Ελληνική Ρευματολογία 2007, 18(3): Ρευματολογικό Τμήμα, Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, και Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Λάρισας, Λάρισα Διεύθυνση Αλληλογραφίας: Όροι ευρετηρίου: παράγοντας αντι-β λεμφοκυτττάρου, βιολογικά φάρμακα, νοσοτροποποιητικά φάρμακα, παράγοντες αντι-τνfα, ρευματοειδής αρθρίτιδα. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ) είναι μία άγνωστης αιτιολογίας, χρόνια συστηματική φλεγμονώδης νόσος που προσβάλλει κυρίως τις 218

2 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας αρθρώσεις και, χωρίς έγκαιρη και δραστική θεραπεία, μπορεί να προκαλέσει αρθρική καταστροφή και να οδηγήσει σε λειτουργική ανικανότητα και βράχυνση της επιβίωσης των ασθενών. Πρώιμες μελέτες αναφέρουν ότι μέσα σε 10 χρόνια 50% των ασθενών με ΡΑ θα υποφέρουν από κάποια αναπηρία, ενώ σε 20 χρόνια το ποσοστό αυτό ανέρχεται σε 80% 1. Η παθογενεια της ΡΑ γινεται με ανοσολογικους μηχανισμους Η αιτία της ΡΑ είναι άγνωστη. Στην παθογένειά της όμως παίζουν κυρίαρχο ρόλο ανοσολογικοί μηχανισμοί. Συνοπτικά, πιστεύεται ότι η νόσος αρχίζει με την αναγνώριση- άγνωστου μέχρι τώρα- αντιγόνου από το Τ-λεμφοκύτταρο μέσω του υποδοχέα αντιγόνου του Τ-λεμφοκυττάρου. Το αντιγόνο αυτό παρουσιάζεται στο Τ-λεμφοκύτταρο από το αντιγονο-παρουσιαστικό κύτταρο -μακροφάγο ή Β-λεμφοκύτταρο- μέσω των μορίων του μείζονος συμπλέγματος ιστοσυμβατότητας (ΜΗC HLA). Το Τ-λεμφοκύτταρο για να διεγερθεί, εκτός από την αναγνώριση του αντιγόνου, χρειάζεται και δεύτερο σήμα από την αλληλεπίδραση των συνδιεγερτικών μορίων CD80/86 της επιφάνειας του αντιγονο-παρουσιαστικού κυττάρου με το CD28 της επιφάνειας του Τ λεμφοκυττάρου. To διεγερμένο Τ-λεμφοκύτταρο παράγει τις φλεγμονώδεις κυτταροκίνες TNFα (Tumor Necrosis Factor-α), και IFN-γ (Interferron-γ) και ΙL-17 (Interleukin-17), οι οποίες ενεργοποιούν τα μακροφάγα για να εκκρίνουν άλλες φλεγμονώδεις κυτταροκίνες, όπως TNF-α, IL-1 (Interleukin-1) και IL-6 (Interleukin- 6). H IL-6 είναι αυξητικός παράγοντας των Τ- και κυρίως των Β-λεμφοκυττάρων 2. Οι κυτταροκίνες αυτές επάγουν την παραγωγή πρωτεϊνών οξείας φάσης από τα ηπατοκύτταρα, ενεργοποιούν τους ινοβλάστες και τα χονδροκύτταρα να παράγουν μεταλλοπρωτεάσες 3 με αποτέλεσμα την καταστροφή του χόνδρου της άρθρωσης και προκαλούν απόπτωση των οστεοβλαστών και διαφοροποίηση των οστεοκλαστών μέσω της αλληλεπίδρασης RANK-RANKL (Receptor for Activated Nuclear factor κ - Ligand of Receptor for Activated Nuclear factor κ). Έτσι, το Τ-λεμφοκύτταρο, μέσω του συστήματος RANKL-RANK, ενεργοποιεί τον οστεοκλάστη και οι διεργασίες αυτές οδηγούν στην οστική απορρόφηση και στις οστικές διαβρώσεις. Στη συνέχεια το διεγερμένο Τ-λεμφοκύτταρο που εκφράζει στην επιφάνεια του το μόριο CTLA4, με πολύ μεγαλύτερη συγγένεια σύνδεσης με το CD80/86 σε σχέση με το CD28, αναστέλλει την ενεργοποίηση του Τ-λεμφοκυττάρου. Το απλουστευμένο αυτό παθογενετικό σχήμα δείχνει τη δυνατότητα της στοχευμένης θεραπευτικής παρέμβασης σε διαφορετικά σημεία του μηχανισμού την ανοσολογικής διεργασίας της ΡΑ. Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΡΑ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΤΑ ΚΛΑΣΙΚΑ ΚΑΙ ΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ Η θεραπεία της ΡΑ περιλαμβάνει τα μη στεροειδή αντι-φλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ), τα γλυκοκορτικοειδή, και τα τροποποιητικά της νόσου φάρμακα (DMARDs). Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται τα κλασικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα, όπως η μεθοτρεξάτη, η λεφλουνομίδη, τα άλατα χρυσού, η υδροξυχλωροκίνη, η σουλφασαλαζίνη και η κυκλοσπορίνη (Πίνακας 1) και τα νεότερα βιολογικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα, όπως οι αναστολείς του TNFα infliximab, etanercept και adalimumab, ο ανταγωνιστής του υποδοχέα της IL-1 anakinra, το μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του CD20 μορίου του Β-λεμφοκυττάρου rituximab, και ο αναστολέας της συν-διέγερσης του Τ λεμφοκυττάρου abatacept (CTLA4-Ig) (Πίνακας 2). Σε τελικό στάδιο κλινικής δοκιμής και έγκρισης βρίσκονται και άλλοι βιολογικοί παράγοντες, όπως o αναστολέας της IL-6 tocilizumab. 1. Κλασικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα Όσο νωρίτερα αρχίζει η θεραπεία τόσο περισσότερο αποτελεσματική είναι Υπάρχει ένα σχετικά στενό χρονικό πλαίσιο από την έναρξη της νόσου μέσα στο οποίο μπορεί να ανακοπεί η εξέλιξη της πριν γίνουν καταστροφές στα οστά. Υπάρχουν βιβλιογραφικά δεδομένα που υποστηρίζουν την ύπαρξη σημαντικών ακτινο- 219

3 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας Πίνακας 1. Κλασικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα στη ΡΑ Φάρμακο Δράση Παρενέργειες Μεθοτρεξάτη (Methotrexate, Emthexate, Metoject ) 7,5-25mg/εβδομάδα, σε 2 δόσεις ανά 12ωρο Λεφλουνομίδη (Arava ) mg/ημέρα Αναστέλλει τη διυδροφυλική αναγωγάση Αναστέλλει τη διυδροοροτική αφυδρογονάση στη de novo σύνθεση των πυριμιδινών που χρησιμοποιούν τα ενεργοποιημένα λεμφοκύτταρα Τερατογένεση, καταστολή μυελού των οστών, ηπατοτοξικότητα, στοματίτιδα, μεγαλοβλαστική αναιμία, εξάντληση, γαστρεντερικά ενοχλήματα, ίνωση ήπατος, πνευμονίτιδα Τερατογένεση, ηπατοτοξικότητα(2-4%) μέχρι ηπατική νέκρωση (0,02-0,04%), υπέρταση, καταστολή μυελού των οστών, γαστρεντερικά ενοχλήματα, απώλεια βάρους Υδροξυχλωροκίνη (Plaquenil ) mg/ημέρα Σουλφασαλαζίνη (Salopyrine ) 2-3 g/ημέρα, σε 4 δόσεις ανά 8ωρο Κυκλοσπορίνη-Α (Neoral Sandimmune ) 2,5-5 mg/ημέρα, σε 2 δόσεις ανά 12ωρο Ενέσιμος χρυσός (Μέσω ΕΦΕΤ) 10 mg, 25 mg και μετά 50 mg/εβδομάδα Αλκαλοποιεί τα λυσοσώματα και έτσι επηρεάζει την αντιγονοπαρουσιαστική ικανότητα των μακροφάγων και των Β κυττάρων Απομακρύνει τις αντιδραστικές ρίζες οξυγόνου και αναστέλλει την ενεργοποίηση των λεμφοκυττάρων Συνδέεται με κυκλοφιλίνη και αναστέλλει την καλσινευρίνη αναστέλλοντας την ενεργοποίηση των Τ λεμφοκυττάρων Σχηματίζει χρυσοκυανίδιο στα φαγοκύτταρα. Αναστέλλει το μεταγραφικό παράγοντα AP-1 Αμφιβληστροειδοπάθεια, υπέρχρωση δέρματος, γαστρεντερικά ενοχλήματα, κεφαλαλγία Γαστρεντερικά ενοχλήματα, ηπατίτιδα, εξάνθημα, καταστολή του μυελού των οστών, αιμολυτική αναιμία, μείωση σπερματογένεσης, ΑΝΑ (+) Υπερτροφία ούλων, υπέρταση, νεφρική ανεπάρκεια, γαστρεντερικά ενοχλήματα υπερκαλιαιμία, υπερτρίχωση Καταστολή μυελού των οστών, δερματίτιδα, νεφρωσικό σύνδρομο, ηπατοτοξικότητα. οξεία πνευμονίτιδα Σε ασθενείς με HBV HCV να αποφεύγονται ηπατοτοξικά φάρμακα. Η συνχορήγηση λεφλουνομίδης με μεθοτρεξάτη μπορεί να συνοδεύεται από αυξημένη συχνότητα αύξησης ηπατικών ενζύμων. λογικών αλλοιώσεων κατά τα πρώτα 2 χρόνια της νόσου 4. Καθυστέρηση στην έναρξη της θεραπείας με DMARDs για διάστημα 4 μηνών μπορεί να έχει ως συνέπεια σημαντική ακτινολογική βλάβη, ενώ όταν η θεραπεία εφαρμόζεται άμεσα μπορεί να αναστείλει την ακτινολογική εξέλιξη της νόσου 5. Ασθενείς που παραπέμπονται σε ρευματολόγο πλέον του ενός έτους από την έναρξη των συμπτωμάτων 220

4 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας έχουν 73% κίνδυνο ανάπτυξης διαβρώσεων πριν την έναρξη θεραπείας. Ο στόχος λοιπόν πρέπει να είναι η έναρξη θεραπείας εντός 12 εβδομάδων από την έναρξη των συμπτωμάτων 6. Το συχνότερα χρησιμοποιούμενο DMARD είναι η μεθοτρεξάτη. Σε περίπτωση μη ανεκτικότητας, καλό εναλλακτικό φάρμακο είναι η λεφλουνομίδη, η οποία έχει μελετηθεί επαρκώς, κυρίως ως μονοθεραπεία και λιγότερο ως συνδυασμός με τη μεθοτρεξάτη. Ο συνδυασμός κλασικών νοσοτροποποιητικών φαρμάκων είναι αποτελεσματικότερος από τη μονοθεραπεία Ο συνδυασμός DMARDs είναι αποτελεσματικότερος από τη θεραπεία με ένα DMARD (μονοθεραπεία). Διάφορες μελέτες δείχνουν συγκεκριμένα, ότι οι συνδυασμοί μεθοτρεξάτη+κυκλοσπορίνη 7, μεθοτρεξάτη+σουλφασαλαζίνη+υδροξυχλωροκί νη 8, πρεδνιζολόνη+μεθοτρεξάτη+σουλφασαλαζίνη 9, στεροειδή+μεθοτρεξάτη+σουλφασαλαζίνη+υδροξυχλωροκίνη 10 και μεθοτρεξάτης+λεφλουνομίδης είναι ανώτεροι από τη μονοθεραπεία. Πρόσφατη διπλή τυφλή τυχαιοποιημένη μελέτη διάρκειας 2 ετών 14 εξέτασε συγκριτικά την αποτελεσματικότητα 3 θεραπευτικών συνδυασμών: (α) μεθοτρεξάτης-σουφασαλαζίνης, (β) μεθοτρεξάτης-υδροξυχλωροκίνης και (γ) του συνδυασμού και των τριών φαρμάκων. Ο τριπλός συνδυασμός (μεθοτρεξάτη-σουλφασαλαζίνη-υδροξυχλωροκίνη) βρέθηκε ανώτερος των διπλών συνδυασμών, όπως φαίνεται από τα ποσοστά επίτευξης ACR 50 και 70 (55% και 26% αντίστοιχα), έναντι 40% και 16% της μεθοτρεξάτης-υδροξυχλωροκίνης και 29% και 18% της μεθοτρεξάτης-σουφασαλαζίνης. Σε μια άλλη τυχαιοποιημένη, διπλή-τυφλή μελέτη διάρκειας ενός έτους 15 η προσθήκη ενέσιμου χρυσού βελτίωσε την αποτελεσματικότητα της μεθοτρεξάτης (ACR 50 και 70: 26% και 21% σε σύγκριση με 4% και 0%, αντίστοιχα). O σχετικός κίνδυνος διακοπής λόγω ανεπιθύμητων ενεργειών ήταν μεγαλύτερος για την ομάδα του χρυσού [Odds Ratio (OR) = 3,06]. Το ποσοστό των ασθενών που διέκοψαν τον χρυσό στο τέλος του έτους ήταν 24%. Μια μελέτη που απαιτεί ιδιαίτερη αναφορά είναι η μελέτη BeSt 16. Είναι τυχαιοποιημένη μελέτη σε ασθενείς με ΡΑ πρόσφατης έναρξης (<2 ετών) τεσσάρων θεραπευτικών στρατηγικών: (α) εναλλασσόμενη DMARD-μονοθεραπεία (sequential monotherapy) με μεθοτρεξάτη, σουλφασαλαζίνη, λεφλουνομίδη, (β) προοδευτικός συνδυασμός DMARDs (step-up therapy): μεθοτρεξάτη, σουλφασαλαζίνη, υδροξυχλωροκίνη και πρεδνιζόνη, (γ) εξ αρχής συνδυασμός DMARDs (μεθοτρεξάτη+σουλφασαλαζίνη) μαζί με 60mg/ημέρα πρεδνιζόνης, η οποία στη συνέχεια μειωνόταν σταδιακά και (δ) εξαρχής συνδυασμός μεθοτρεξάτη+infliximab. Ύφεση της νόσου (DAS 28 <2,4) επιτεύχθηκε σε 53%, 64%, 71% και 74% των ασθενών σε καθεμία από τις παραπάνω ομάδες στον ένα χρόνο, αντίστοιχα. Οι ασθενείς των δύο τελευταίων ομάδων είχαν γρηγορότερη λειτουργική βελτίωση και μικρότερη πρόοδο των ακτινολογικών αλλοιώσεων στο ένα έτος και τα 2 έτη παρακολούθησης. Οι συγγραφείς καταλήγουν στα εξής σημαντικά συμπεράσματα: 1) η μη ύπαρξη διαφοράς μεταξύ των δύο πρώτων ομάδων δείχνει ότι ο συνδυασμός μεθοτρεξάτη+σουλφασαλαζίνη δεν υπερτερεί έναντι της μονοθεραπείας με μεθοτρεξάτη, 2) οι τέσσερις στρατηγικές δεν διέφεραν όσον αφορά την ασφάλεια και τα ποσοστά διακοπής των φαρμάκων, 3) ο αρχικός συνδυασμός μεθοτρεξάτη+συλφασαλαζίνη με πρεδνιζολόνη σε υψηλές δόσεις, αν και δεν αποτελεί συνηθισμένη πρακτική, συνοδεύτηκε από συγκρίσιμη αποτελεσματικότητα με τον συνδυασμό μεθοτρεξάτη+ infliximab. Μια εργασία μελέτησε την προσθήκη δοξυκυκλίνης στη θεραπεία με μεθοτρεξάτη 17. Η διετής αυτή διπλή τυφλή μελέτη έγινε σε 66 ασθενείς με πρώιμη οροθετική ΡΑ που τυχαιοποιήθηκαν σε 3 ομάδες: (α) μεθοτρεξάτη +100 mg δοξυκυκλίνης δις ημερησίως, (β) μεθοτρεξάτη +20 mg δοξυκυκλίνης δις ημερησίως και (γ) μεθοτρεξάτη μόνο. Tα ποσοστά ACR50 ήταν 41,6%, 38,9% και 12,5%, αντίστοιχα, ενώ το προφίλ ασφάλειας ήταν ίδιο και στις τρεις ομάδες. Το γεγονός ότι η αποτελεσματικότητα της δοξυκυκλίνης στις δύο δοσολογίες ήταν ίδια υποδηλώνει ότι η αντιφλεγμονώδης δράση του φαρμάκου (κατά των μεταλλοπρωτεασών) 221

5 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας Πίνακας 2. Βιολογικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα στη ΡΑ Φάρμακο Ημίσεια ζωή Δόση Δράση Infliximab chimeric MoAb (Remicade ) 9 ημέρες 3 mg/kg την 0, 2η, 6η και μετά κάθε 8 η εβδομάδα Αντι-ΤΝFα Etanercept stnfr-ii (Enbrel ) Adalimumab human MoAb (Humira ) Anakinra IL-1RA (Kineret ) 4 ημέρες 50 mg/εβδομάδα Αντι-ΤΝFα 2 εβδομάδες 40 mg/2 η εβδομάδα Αντι-ΤΝFα 6 ώρες 100 mg/ημέρα Anti-IL-1 Rituximab anti-cd20 chimeric MoAb (Mabthera ) Abatacept CTLA4-Ig (Orencia ) 19 ημέρες 1g τη 0, 15 η ημέρα και μετά ανά 6 μήνες Anti-B cell 14,7 ημέρες 10 mg/kg τη 0, 15 η, 30 η ημέρα και μετά ανά 4 εβδομάδες αναστολέας ενεργοποίησης των Τ-λεμφοκυττάρων είναι σημαντικότερη από την αντιμικροβιακή της δράση. Παρά τα αποτελέσματα αυτά, εγείρονται ορισμένα ερωτηματικά σχετικά με την αποτελεσματικότητα της εντατικής συνδυασμένης θεραπείας με τα κλασικά DMARDs. Στη μελέτη BeSt τα παρόμοια αποτελέσματα στις ομάδες συνδυασμού μεθοτρεξάτη+σουλφασαλαζίνη με υψηλές δόσεις πρεδνιζόνης μπορεί να οφείλονται στην δράση του κορτικοειδούς. Μερικές μελέτες που ερευνούν την αποτελεσματικότητα των συνδυασμών DMARDs έχουν τους παρακάτω μεθοδολογικούς περιορισμούς 18 : (α) δεν είναι τυχαιοποιημένες, (β) χρησιμοποιούν ως φάρμακο στην ομάδα ελέγχου κάποιο οριακής αποτελεσματικότητας DMARD όπως η σουλφασαλαζίνη, και όχι τη μεθοτρεξάτη που θεωρείται το μέτρο σύγκρισης των υπολοίπων DMARDs, (γ) δεν εξετάζουν ακτινολογικές παραμέτρους, και (δ) δεν λαμβάνουν υπόψη τις φαρμακευτικές αλληλεπιδράσεις όπως η αλληλεπίδραση μεθοτρεξάτης-σουλφασαλαζίνης 19. Όσο πιο στενά παρακολουθείται η δραστηριότητα της ΡΑ και τροποποιείται ανάλογα η θεραπεία, τόσο πιο καλό το αποτέλεσμα Τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιούνται όλο και ευρύτερα στην καθημερινή πρακτική, σύνθετοι δείκτες παρακολούθησης της δραστηριότητας της νόσου, όπως οι ACR50/70, DAS28, ο αριθμός διογκωμένων αρθρώσεων και οι δείκτες φλεγμονής (TKE, CRP). Μάλιστα έχει βρεθεί ότι όσο πιο συχνά παρακολουθείται η δραστηριότητα της νόσου με σύνθετους δείκτες και τροποποιείται ανάλογα η 222

6 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας θεραπεία, τόσο πιο καλό το θεραπευτικό αποτέλεσμα 20,21. Παρενέργειες των κλασικών νοσοτροποποιητικών φαρμάκων Οι παρενέργειες των DMARD και η παρακολούθηση των ασθενών για τυχόν παρενέργειες αποτελούν ουσιαστικά συστατικά της καλής πρακτικής (Πίνακας 1). Σε κάθε ασθενή πριν την έναρξη τους θα πρέπει να γίνεται εργαστηριακός έλεγχος με γενική αίματος, δείκτες ηπατικής λειτουργίας (AST, ALT, αλκαλική φωσφατάση, γgt), κρεατινίνη, λευκώματα, αλβουμίνη, γενική ούρων και έλεγχος για ιογενείς ηπατίτιδες (HBsAg, anti-hcv). Στον συνδυασμό των DMARD πρέπει να λαμβάνεται υπόψη τυχόν αλληλεπίδραση των φαρμάκων. Για παράδειγμα, η σουλφασαλαζίνη ανταγωνίζεται το μεμβρανικό μεταφορέα του φυλικού οξέος, μέσω του οποίου ασκείται η δράση της μεθοτρεξάτης και απορροφάται το φυλικό οξύ. Έτσι συν-χορήγηση σουλφασαλαζίνης-μεθοτρεξάτης οδηγεί σε ανεπάρκεια φυλικού οξέος και μειώνει τη δραστικότητα της μεθοτρεξάτης 19. Στη μελέτη των Kremer και συν 11 συγκρίθηκε η αποτελεσματικότητα της προσθήκης λεφλουνομίδης σε προϋπάρχουσα θεραπεία με μεθοτρεξάτη. Η προσθήκη λεφλουνομίδης βελτίωσε την αποτελεσματικότητα (ACR20 46,2% έναντι 19,5%), αλλά παρατηρήθηκε άνοδος των ηπατικών ενζύμων σε σημαντικά υψηλότερο ποσοστό ασθενών της ομάδας συνδυασμού έναντι της μεθοτρεξάτης (ALT: 31,5% vs 6,8%, AST: 16,9% vs 4,5%, αντίστοιχα). Προφυλάξεις στην κύηση από τα κλασικά νοσοτροποποιητικά φάρμακα Η μεθοτρεξάτη και η λεφλουνομίδη είναι τερατογόνα και αντενδείκνυνται στην κύηση. Η μεθοτρεξάτη πρέπει να διακοπεί επί 4 μήνες στη γυναίκα ή στον άνδρα πριν να επιχειρηθεί σύλληψη. Για τη λεφλουνομίδη, λόγω της εντεροηπατικής της κυκλοφορίας, συστήνεται χορήγηση χολεστυραμίνης 8g 3 φορές την ημέρα για 11 ημέρες και μέτρηση των επιπέδων του φαρμάκου (να είναι < 0.02 mg/l) δυο φορές σε μεσοδιάστημα 2 εβδομάδων. Αυτό ισχύει και για τη γυναίκα και για το μέλλοντα πατέρα. Η κυκλοσπορίνη προκαλεί υστέρηση της ενδομητρικής ανάπτυξης του εμβρύου και προωρότητα. 2. Βιολογικά νοσοτροποιητικά φάρμακα 2.1. Αναστολείς του παράγοντα νεκρώσεις των όγκων (Αντι-ΤΝFα παράγοντες) Τα τελευταία 9 χρόνια η είσοδος των αντι-tnfα παραγόντων συντέλεσε στην αλλαγή της θεραπευτικής προσέγγισης της ΡΑ. Τρεις αντι-τνfα παράγοντες είναι εγκεκριμένοι για χρήση σε ασθενείς με μέτρια έως σοβαρή ΡΑ: η ινφλιξιμάμπη (infliximab, Remicade ) χιμαιρικό μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του ΤΝFα, η ανταλιμουμάμπη (adalimumab, Humira ) ανθρώπινο μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του ΤΝFα, και η ετανερσέπτη (etanercept, Enbrel ) ανθρώπινος διαλυτός υποδοχέας-τύπου ΙΙ του TNFα. Η εμπειρία από τη χρήση τους συνεχώς εμπλουτίζεται, καθώς στις παρατηρήσεις των αρχικών μελετών (etanercept 22,23, infliximab και adalimumab 28,29 ) προστίθενται δεδομένα από την παρακολούθηση ασθενών με συνεχιζόμενη έως και 8 έτη λήψη. Οι αντι-tnfα παράγοντες σε συνδυασμό με μεθοτρεξάτη πετυχαίνουν κλινική ύφεση στο 50% των ασθενών. Επιπρόσθετα, αναστέλλουν την εξέλιξη της ακτινολογικής βλάβης των αρθρώσεων, ακόμα και στους ασθενείς που δεν είχαν σημαντικό κλινικό όφελος 30,31. Έτσι, στα 2 χρόνια θεραπείας της πρώιμης ΡΑ με αντι-tnfα και μεθοτρεξάτη, σχεδόν τα 2/3 των ασθενών έχουν αναστολή της ακτινολογικής βλάβης των αρθρώσεων. Ο αντι-τνfα παράγοντας χορηγείται μετά από δοκιμή τουλάχιστον 2 κλασικών νοσοτροποιητικών φαρμάκων για τουλάχιστον 4 μήνες. Εθνικές επιστημονικές εταιρείες, όπως η Βρετανική Εταιρία Ρευματολογίας 32 και η Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία 33 και συμπόσια ομοφωνίας ειδικών 34 συστήνουν τη χρήση αντι-tnfα παραγόντων σε ενεργό νόσο παρά την επαρκή θεραπεία με τουλάχιστον 2 κλασικά DMARDs στη συνιστώμενη δοσολογία ή τη μέγιστη ανεκτή δοσολογία για χρονικό διάστημα τουλάχιστον 4 ή 6 μηνών. Όμως πρέπει να σημειωθεί ότι, όταν χορηγείται αντι-τνfα μαζί με κλασικό DMARD σε ΡΑ πρόσφατης έναρξης 223

7 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας Πίνακας 3. Παρακολούθηση για παρενέργειες από νοσοτροποποιητικά φάρμακα στη ΡΑ Φάρμακο κλασικά νοσοτροποποιητικά ενέσιμος χρυσός αντι-τνfα παράγοντες anakinra rituximab abatacept Παρακολούθηση για παρενέργειες γενική αίματος, ηπατικά ένζυμα, κρεατινίνη, Κ (προ θεραπείας, κάθε μήνα μέχρι σταθεροποίησης της δόσης και μετά, κάθε 2-3 μήνες) γενική αίματος, γενική ούρων (πριν από κάθε ένεση) α/α θώρακος, Mantoux (<5 mm), ANA, HbsAg, αντι-hcv (προ θεραπείας) επαγρύπνηση για λοιμώξεις γενική αίματος (προ θεραπείας, ανά μήνα για 3 μήνες, και μετά ανά 3 μήνες). γενική αίματος, ανοσοσφαιρίνες, Mantoux (προ θεραπείας) γενική αίματος, χοληστερόλη (ανά 3 μήνες). Επαγρύπνιση για λοιμώξεις. α/α θώρακος, γενική αίματος, κρεατινίνη, τρανσαμινάσες, Mantoux (προ θεραπείας), γενική αίματος, τρανσαμινάσες (ανά 3 μήνες). Παρακολούθηση αρτηριακής πίεσης και οπτικής οξύτητας. Οι αντι-τνfα παράγοντες αντενδείκνυνται σε HΒV ενεργό λοίμωξη, σκλήρυνση κατά πλάκας, καρδιακή ανεπάρκεια σταδίου III και IV, νεοπλασία τα τελευταία 10 έτη. Αντενδείκνυνται οι εμβολιασμοί με ζώντες εξασθενημένους μικροοργανισμούς. (<3 ετών) επιτυγχάνεται ύφεση περίπου στο 50% των ασθενών και αναστέλλονται οι ακτινογραφικές αλλοιώσεις των αρθρώσεων 28,35. Οι μελέτες αυτές θέτουν την υπόνοια ύπαρξης ενός χρονικού «διαστήματος ευκαιρίας» (window of opportunity) στην έναρξη της ΡΑ, κατά τη διάρκεια του οποίου η έγκαιρη και αποτελεσματική θεραπεία μπορεί να διατηρήσει η λειτουργικότητα του ασθενούς. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα κλασικά DMARDs έχουν βραδεία δράση ενώ οι αντι-τνfα παράγοντες έχουν ταχεία δράση. Επιθετική παρέμβαση με πρώιμη χορήγηση αντι-τνfα παράγοντα θα πρέπει να αφορά κυρίως ασθενείς με προγνωστικούς δείκτες που σχετίζονται με μεγαλύτερη πιθανότητα αρθρικής καταστροφής και αναπηρίας όπως οι παρακάτω: - μεγάλος αριθμός διογκωμένων αρθρώσεων (>20), -υψηλή ΤΚΕ, - ακτινολογική ύπαρξη τουλάχιστον μίας διάβρωσης, -ρευματοειδή οζίδια, - υψηλά επίπεδα αντι-ccp αντισωμάτων και ρευματοειδούς παράγοντα - παρουσία HLA-DRB1*0401 ή HLA-DRB*0404. Όταν ο αντι-τνfα παράγοντας επιτύχει ύφεση για διάστημα 6-12 μήνες, η ύφεση μπορεί να διατηρηθεί και μόνο με κλασικά DMARDs Όταν εφαρμόζεται αντι-τνfα παράγοντας μαζί με κλασικό DMARD νωρίς στη ΡΑ επιτυγχάνονται υψηλά ποσοστά ύφεσης. Η ύφεση αυτή, όταν διαρκεί 6-12 μήνες, μπορεί στη συνέχεια να διατηρηθεί και μόνο με φθηνότερα κλασικά DMARDs. Στη μελέτη BeSt 16,36 οι μισοί ασθενείς που έλαβαν μεθοτρεξάτη και infliximab είχαν διακόψει το infliximab μετά ένα έτος λόγω εμμένουσας ύφεσης (DAS28 <2,4) και διατήρησαν την ύφεση στο κλινικό, λειτουργικό και ακτινολογικό επίπεδο. Σε μια άλλη μελέτη, το infliximab χρησιμοποιήθηκε 224

8 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας ως θεραπεία εφόδου σε ασθενείς με ΡΑ πρόσφατης έναρξης. Το 56% των ασθενών με χαμηλή δραστηριότητα νόσου για τουλάχιστον 6 μήνες (DAS28 <2,4) που διέκοψαν το infliximab και συνέχισαν μόνο με μεθοτρεξάτη, διατήρησε τη χαμηλή δραστηριότητα της νόσου και στα επόμενα 2 έτη της παρακολούθησης τους 35. Σε αποτυχία ενός αντι-τνfα παράγοντα μπορεί να χορηγηθεί άλλος με επιτυχία Η θεραπεία με αντι-tnfα παράγοντα επί μη ανταπόκρισης των ασθενών (αποτυχία μείωσης του DAS28 >1,2 με χαμηλό πρόσφατο DAS28) μετά από 8-12 εβδομάδες, θα πρέπει να διακόπτεται. Μικρές ανοιχτές μελέτες ή μελέτες μακροχρόνιας παρακολούθησης συμπεραίνουν ότι σε αποτυχία ενός αντι-τνfα παράγοντα μπορεί να χορηγηθεί άλλος αντι-τνfα παράγοντας με επιτυχία 37,38. Έτσι, η αλλαγή από etanercept σε infliximab και αντίστροφα συνοδεύτηκε με θετικό αποτέλεσμα 37. Ωστόσο, δεδομένα από το Βρετανικό αρχείο βιολογικών θεραπειών έδειξαν ότι η διακοπή του πρώτου αντι-τνfα παράγοντα λόγω αναποτελεσματικότητας ή λόγω ανεπιθύμητων ενεργειών συνοδεύεται από αυξημένο κίνδυνο διακοπής και του δεύτερου παράγοντα για τον ίδιο λόγο (σχετικός κίνδυνος, hazard ratio HR = 2,7 και 2,3 αντίστοιχα) 38. Στο τέλος των 15 μηνών, το 73% των ασθενών εξακολουθούσε να λαμβάνει τον νέο αντι-tnfα. Ωστόσο, αξίζει να αναφερθεί ότι οι μελέτες αυτές δεν είναι τυχαιοποιημένες και μπορεί να υπερεκτιμάται η δράση του δεύτερου βιολογικού παράγοντα 39. Πρόσφατα δημοσιεύτηκε μια μικρή ανοιχτή μελέτη 28 ασθενών με ανεπαρκή ανταπόκριση στο etanercept και αλλαγή σε infliximab 40. Μετά 16 εβδομάδες οι ασθενείς της ομάδας infliximab είχαν καλύτερο DAS28 (4,0 έναντι 5,2 στην ομάδα του etanercept) και ACR 50 (31% έναντι 14%). Σε περίπτωση μερικής ανταπόκρισης στη θεραπεία με αντι-tnfα μπορεί είτε να αυξηθεί η δόση του παράγοντα (infliximab), είτε να μειωθεί το μεσοδιάστημα χορήγησης του (infliximab, adalimumab), ή να εντατικοποιηθεί η συν-χορήγηση μεθοτρεξάτης ή άλλων DMARDs, ή να αντικατασταθεί ο χορηγούμενος παράγοντας από κάποιον άλλο ή να αντικατασταθεί το συν-χορηγούμενο DMARD από κάποιο άλλο. Η άριστη δόση και η συχνότητα χορήγησης αποτελούν ακόμα αντικείμενο μελέτης Παραμένουν ακόμα ορισμένα ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότερη χρήση των αντι- ΤΝFα παραγόντων. Για παράδειγμα, η μέγιστη εγκεκριμένη δόση του infliximab τροποποιήθηκε πρόσφατα σε 7,5 mg/kg επί πρωτογενούς ή δευτερογενούς αποτυχίας 41, ενώ η σύγκριση αύξησης της δόσης ή ελάττωσης των μεσοδιαστημάτων χορήγησης του infliximab αποτελούν το αντικείμενο τρέχουσας πολυκεντρικής μελέτης. Να λαμβάνονται προφυλάξεις πριν τη χρήση και κυρίως να γίνεται έλεγχος για λανθάνουσα φυματίωση Λόγω του αυξημένου κινδύνου αναζωπύρωσης της φυματίωσης, οι ασθενείς που πρόκειται να λάβουν αντι-τνfα παράγοντα πρέπει να υποβάλλονται σε έλεγχο για φυματίωση ή λανθάνουσα φυματίωση με ακτινογραφία θώρακος και δερμοαντίδραση Μantoux. Η τελευταία ορίζεται ως θετική όταν υπάρχει διήθηση > 5 mm. Εάν υπάρχει λανθάνουσα φυματίωση, ο ασθενής πρέπει να λάβει προφύλαξη με ισονιαζίδη (συν βιταμίνη Β6) για 9 μήνες. Ένα μήνα μετά την έναρξη της αντιφυματικής προφύλαξης, μπορεί να αρχίσει αντι- ΤΝFα θεραπεία. Άλλες προφυλάξεις, όπως έλεγχος για ηπατίτιδα HBV και HCV, αναφέρονται στον Πίνακα 3. Μολονότι έχουν αναφερθεί επιτυχείς κυήσεις, η επίδραση των αντι-τνfα παραγόντων δεν είναι γνωστή στην κύηση. Σημαντικό ποσοστό ασθενών δεν ανταποκρίνονται σε αντι-τνfα παράγοντα Παρά την υψηλή αποτελεσματικότητα των αντι- TNFα παραγόντων, περίπου το 30% των ασθενών δεν επέτυχαν ούτε καν τη μικρή βελτίωση του ACR 20. Ένα μικρό ποσοστό ασθενών παρουσιάζει ανεπιθύμητες ενέργειες στους αντι-tnfα παράγο- 225

9 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας ντες που οδηγεί σε διακοπή τους ή παρουσιάζουν αντενδείξεις στη χορήγησή τους. Περίπου 3-5% των ασθενών χάνουν την αρχικά παρατηρούμενη ικανοποιητική ανταπόκριση ανά έτος θεραπείας (δευτεροπαθής αποτυχία). Στους 12 μήνες, 69%- 74% των ασθενών που λάμβαναν etanercept 42,43, 65% των ασθενών που λάμβαναν infliximab 42,43 και 73% των ασθενών που λάμβαναν adalimumab 43 συνέχιζαν την θεραπεία μετά 12 μήνες 42. Οι Geborek και συν 44 αναφέρουν ποσοστά διατήρησης των etanercept και infliximab στους 20 μήνες 79% και 75% αντίστοιχα για το αρχείο βιολογικών θεραπειών της Νότιας Σουηδίας, ενώ οι Finckh και συν 45 αναφέρουν μέση διατήρηση των αντι-tnfα παραγόντων σε 3,2 έτη. 2. Ανασυνδυασμένος ανταγωνιστής του υποδοχέα της ιντερλευκίνης-1 (anakinra, il- 1ra) Το anakinra (Kineret ) είναι ένας ανασυνδυασμένος ανταγωνιστής του υποδοχέα της IL-1, (IL-1RA) που συνδέεται ισχυρά με τους υποδοχείς της IL-1 στα Τ-λεμφοκύτταρα, στα κύτταρα του αρθρικού υμένα και στα χονδροκύτταρα με ισχύ (affinity) περίπου ίδια με αυτή της IL-1. Η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια του anakinra έχουν κριθεί σε τυχαιοποιημένες μελέτες και μελέτες παρατήρησης 50,51. Ωστόσο, τα ποσοστά ασθενών που πετυχαίνουν βελτίωση στα ACR50 (17%) και ACR70 (6%) είναι αρκετά χαμηλότερα από τα αντίστοιχα των ασθενών σε αγωγή με αντι-tnfα παράγοντες 52. Η μέση διατήρηση του φαρμάκου ήταν 209 ημέρες και στην αγωγή παρέμεναν σε 12 και 24 μήνες το 32% και 14% των αρχικών ασθενών, αντίστοιχα 51. Η διατήρηση ήταν χαμηλότερη σε σχέση με τους αντι-tnfα παράγοντες ή με άλλα κλασικά DMARDs, όπως η μεθοτρεξάτη (διατήρηση στα 2 έτη: 60-85%). Η διακοπή του φαρμάκου οφειλόταν σε αναποτελεσματικότητα στο 78% και σε ανεπιθύμητες ενέργειες στο 22%. Το anakinra επίσης επιβραδύνει την εξέλιξη της ακτινολογικής εξέλιξης της ΡΑ 49,53. Το anakinra αποτελεί θεραπευτική επιλογή σε ασθενείς με ανθεκτική νόσο και αντενδείξεις στους παράγοντες έναντι του TNFα, καθώς χαρακτηρίζεται από ευνοϊκό προφίλ ασφαλείας και η χρήση του δεν έχει συνδεθεί με αναζωπύρωση λανθάνουσας φυματίωσης 34. Ωστόσο, σε μακροχρόνια χορήγηση συνοδεύεται από αυξημένο ποσοστό σοβαρών λοιμώξεων, ειδικά σε ασθενείς που λαμβάνουν και κορτικοστεροειδή 54. Η δράση του σε πρώιμη ΡΑ δεν έχει δοκιμαστεί προς το παρόν, είναι όμως αποτελεσματική στην νόσο Still των ενηλίκων 55. Σε περιπτώσεις αποτυχίας των αντι-τνfα παραγόντων, μερικές μελέτες έδειξαν πτωχή ανταπόκριση και στο anakinra 56,57 ενώ άλλες μελέτες έδειξαν ικανοποιητική ανταπόκριση στο 20-30% των ασθενών από τον τρίτο μήνα θεραπείας 50,51,58. Αξίζει να σημειωθεί ότι το anakinra αντενδείκνυται σε συν-χορήγηση με αντι-τνfα παράγοντες γιατί αυξάνει τον κίνδυνο σοβαρών λοιμώξεων Μoνοκλωνικό αντίσωμα έναντι του CD20 των Β-λεμφοκυττάρων (rituximab, anti- CD20) Η ριτουξιμάμπη (rituximab, Mabthera ) είναι ένα χιμαιρικό μονοκλωνικό αντίσωμα, έναντι του CD20 μορίου της επιφάνειας των Β-λεμφοκυττάρων. Το CD20 βρίσκεται στα προ-β και ώριμα Β-λεμφοκύτταρα, αλλά όχι στα αιμοποιητικά στελεχιαία κύτταρα (stem cells) και στα πλασματοκύτταρα. Το rituximab εξαλείφει τα Β-λεμφοκύτταρα από το περιφερικό αίμα, τους λεμφαδένες και το μυελό των οστών, με εξαρτώμενη από το συμπλήρωμα κυταροτοξικότητα (complement-dependent cytotoxicity) ή με εξαρτώμενη από το αντίσωμα κυτταροτοξικότητα (antibody-dependent cell-mediated cytotoxicity) ή με απόπτωση. Μετά τη χορήγηση του rituximab τα Β-λεμφοκύτταρα εξαφανίζονται από την κυκλοφορία για 6-18 μήνες 60. Για την αποφυγή συστηματικών αλλεργικών αντιδράσεων με την έγχυση του φαρμάκου προηγείται η χορήγηση 100mg μεθυλ-πρεδνιζολόνης ενδοφλέβια με ή χωρίς αντι-ισταμινικό. Η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια του 226

10 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας στη θεραπεία της ΡΑ μελετήθηκε σε τρεις κλινικές μελέτες 6-,63. Σε διπλή τυφλή μελέτη φάσης ΙΙb σε ασθενείς με ανεπαρκή ανταπόκριση στη μεθοτρεξάτη (μελέτη DANCER) 62 η προσθήκη rituximab πέτυχε την 24 η εβδομάδα ACR50 43% και ACR70 23%, ενώ την 48 η τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 35% και 15% 62. Σε διπλή τυφλή, τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο μελέτη φάσης ΙΙΙ, σε ασθενείς ανθεκτικούς σε αντι-tnfα παράγοντες (μελέτη REFLEX) 63, ο συνδυασμός rituximab+ μεθοτρεξάτη πέτυχε την 24 η εβδομάδα ACR50 27% και ACR70 12%. Στις μελέτες αυτές υπήρχε μικρή, μη σημαντική, αύξηση των λοιμώξεων. Σύμφωνα με τη θέση ομοφωνίας 2006 για τους βιολογικούς παράγοντες, το rituximab χορηγείται σε ασθενείς που δεν είχαν ικανοποιητική ανταπόκριση σε περισσότερους του ενός αντι- ΤΝFα παράγοντες 34,64, ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικό από την αλλαγή του αποτυχόντος πρώτου σε δεύτερο αντι-tnfα παράγοντα 65. Το rituximab μειώνει την αποτελεσματικότητα των εμβολιασμών και μπορεί να επανεργοποιήσει το ιό της ηπατίτιδας Β. Όπως με κάθε ανοσοκατασταλτικό φάρμακο, οι εμβολιασμοί με ζώντες εξασθενημένους μικρο-οργανισμούς αντενδείκνυνται σε άτομα υπό rituximab. Λόγω της εξάλειψης των Β- λεμφοκυττάρων, η αποτελεσματικότητα εμβολιασμών όπως ο αντιγριππικός και ο αντι-πνευμονιοκοκκικός, είναι μειωμένη. Συνεπώς οι εμβολιασμοί πρέπει να ολοκληρώνονται 4 εβδομάδες πριν την έναρξη της θεραπείας. Επειδή το rituximab μπορεί να επανεργοποιήσει τον HBV σε κεραυνοβόλο ηπατίτιδα, πρέπει να γίνεται έλεγχος για HBsAg, και στα άτομα με φορεία HBsAg να χρησιμοποιείται προφύλαξη με lamivudine 100 mg/ημ 64. Άν δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία, είναι χρήσιμο να προηγείται διενέργεια δερμοαντίδρασης Mantoux και επί θετικής δοκιμασίας, να χορηγείται χημειοπροφύλαξη με ισονιαζίδη. Όπως και με κάθε άλλο ανοσοκατασταλτικό, συστήνεται επαγρύπνιση για λοιμώξεις. 4. Ανασυνδιασμένος αναστολέας του ενεργοποιητή CTLA4 των Τ-λεμφοκυττάρων (abatacept, CTLA4-IgG) Το abatacept (Orencia ) είναι ανασυνδυασμένη πρωτεΐνη του CTLA4 με IgG (CTLA4-IgG), που ανταγωνίζεται το CD28 στη σύνδεση με το CD80/86, αναστέλλοντας έτσι τη διέγερση του Τ-λεμφοκυττάρου. Σε τυχαιοποιημένες διπλά τυφλές μελέτες φάσης ΙΙb 66,67 και III 68, η προσθήκη abatacept σε ασθενείς με ΡΑ και ανεπαρκή ανταπόκριση στη μεθοτρεξάτη βελτίωσε την κλινική εικόνα. Στους 6 μήνες επιτεύχθηκε ACR50 στο 39,9% και ACR70 στο 19,8% των ασθενών και ακόμα μεγαλύτερη βελτίωση στο ένα έτος, με συνοδό επιβράδυνση των ακτινολογικών βλαβών. Ωστόσο σημειώθηκε μικρή αύξηση των σοβαρών λοιμώξεων (μελέτη AIM) 68. Σε εξάμηνη τυχαιοποιημένη, διπλά-τυφλή, ελεγχόμενη με placebo μελέτη (ATTAIN) 69 σε ασθενείς με ανεπαρκή ανταπόκριση σε αναστολείς του TNFα, η προσθήκη abatacept σε κλασικό DMARD βελτίωσε τους δείκτες ενεργότητας της νόσου ήδη από την 15 η ημέρα Στους 6μήνες επιτεύχθηκε ACR50 στο 20,3%, βελτίωση της ποιότητας ζωής και ύφεση σύμφωνα με την πτώση του DAS28 στο 10% των ασθενών. Αντίθετα, η προσθήκη abatacept σε αντι-tnfα παράγοντες ή anakinra συνοδεύτηκε από αύξηση των σοβαρών λοιμώξεων και για το λόγο αυτό δεν συστήνεται συγχορήγηση του abatacept με αντι-tnfα παράγοντες ή με anakinra 70, Ανθρωποιημένο μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του υποδοχέα της ιντερλευκίνης-6 (Tοcilizumab, ΑΝΤΙ-IL-6R) H δράση της ιντερλευκίνης-6 (IL-6) εξασκείται μέσω της σύνδεσής της με τον υποδοχέα της (IL- 6R), μια διαμεμβρανική πρωτείνη 80 kda που συνδέεται με την κυτταροκίνη με χαμηλή ισχύ. Η σύνδεση IL-6 IL-6R από μόνη της δεν οδηγεί σε ενεργοποίηση του κυττάρου, καθώς απαιτείται πρώτα σύνδεση της IL-6 με τον IL-6R ή με το διαλυτό υποδοχέα της IL-6 (sil-6r) που είναι το προϊόν ενζυμικής λύσης. Το σύμπλεγμα IL-6 IL-6R συνδέεται κατόπιν με την γλυκοπρωτείνη gp

11 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας της κυτταρικής επιφανείας και το σχηματιζόμενο τριμερές συνδέεται με ένα όμοιό του και έτσι ισχυροποιείται το σήμα και λαμβάνει χώρα η ενδοκυττάρια μεταγωγή του. Η βιολογική δράση της IL-6 μπορεί να ανασταλεί μέσω αναστολής της IL-6, της IL-6R ή της gp Το tocilizumab είναι ένα ανθρωποποιημένο μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του IL-6R και αναστέλλει τη δράση της IL-6. Σε μία Ιαπωνική πολυκεντρική, διπλά τυφλή μελέτη φάσης ΙΙ 73 και σε διπλά τυφλή τυχαιοποιημένη μελέτη σε ασθενείς με ανεπαρκή ανταπόκριση στη μεθοτρεξάτη (μελέτη CHARISMA) 74 τ ο tocilizumab, στη δόση των 8 mg/kg ανά μήνα, μόνο του ή σε συνδυασμό με μεθοτρεξάτη την 16 η εβδομάδα πέτυχε ACR50 στο 41% και 53% των ασθενών, αντίστοιχα. Τα αντίστοιχα ACR70 ποσοστά ήταν 16% και 37%. Παρενέργειες των βιολογικών νοσοτροποποιητικών φαρμάκων Μολονότι δεν είναι συχνές, μπορεί να είναι σοβαρές, από αναφυλακτικές αντιδράσεις μέχρι σοβαρές λοιμώξεις Όπως με κάθε ανοσοκατασταλτικό, συστήνεται επαγρύπνιση για λοιμώξεις σε ασθενείς με βιολογικό παράγοντα. Ειδικά για τους αντι- ΤΝFα παράγοντες υπάρχει αυξημένος κίνδυνος επανεργοποίησης της φυματίωσης και γίνεται έλεγχος για λανθάνουσα φυματίωση. Μπορεί επίσης να προκαλέσουν αναζωπύρωση του ιού της ηπατίτιδας Β και γι αυτό θα πρέπει να αποφεύγονται σε ασθενείς με ηπατίτιδα Β. Όσα φάρμακα χορηγούνται με υποδόριες ενέσεις μπορεί να προκαλέσουν τοπικές δερματικές αντιδράσεις. Τα χορηγούμενα με ενδοφλέβια έγχυση (μη ανθρώπινα) μπορεί να προκαλέσουν συστηματικές αλλεργικές αντιδράσεις μέχρι αναφυλακτικό σοκ (tocilizumab) 74. Άλλες παρενέργειες που παρατηρήθηκαν με το tocilizumab είναι σηψαιμία, ουδετεροπενία, αύξηση ηπατικών ενζύμων και αύξηση ολικής χοληστερόλης με μείωση HDL 74. Η ασφάλεια ή όχι των βιολογικών φαρμάκων δεν έχει τεκμηριωθεί στη κύηση και γι αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται 75. Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΠΡΕΔΝΙΖΟΝΗΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΡΑ Η ταχεία καταστολή της φλεγμονής που επιτυγχάνεται με την πρεδνιζολόνη την καθιέρωσε ως γέφυρα ώσπου να δράσουν τα βραδέως δρώντα DMARDs. Σήμερα, τα κορτικοστεροειδή θεωρούνται από πολλούς ως DMARDs. Μερικές φορές δόθηκε πρεδνιζολόνη αρχικά σε μεγάλη δόση (60 mg/ημερα) που σε 4-6 εβδομάδες μειώθηκε σταδιακά σε 7,5 mg/ημερα 75. Η προσθήκη 7,5 mg πρεδνιζολόνης σε DMARDs επιβράδυνε την ακτινολογική εξέλιξη (αύξηση του Sharp score κατά 1,8 έναντι 3,5 στην ομάδα μόνο με DMARDs) και βοήθησε στην επίτευξη υψηλότερου ποσοστού ύφεσης (55,5% έναντι 32,8%, αντίστοιχα) 76. Η συχνότητα ανεπιθύμητων ενεργειών στις δύο ομάδες ήταν παρόμοια. Η προσθήκη 5 mg πρεδνιζολόνης σε μεθοτρεξάτη ή σε χρυσό σε μία άλλη μελέτη επίσης επιβράδυνε την ακτινολογική εξέλιξη αλλά αύξησε τις ανεπιθύμητες ενέργειες 77. Οι παρενέργειες των κορτικοειδών είναι δοσοεξαρτώμενες και ορισμένες γνωστές παρενέργειες, όπως η οστεονέκρωση, η μυοπάθεια, η ψύχωση και η παγκρεατίτιδα πρακτικά δεν παρατηρούνται σε θεραπεία με χαμηλή δόση κορτικοειδών (<7,5mg) 78. Ενώ αντίθετα, απώλεια οστικής μάζας μπορεί να συμβεί ακόμη και με δόση 2,5 mg/ημέρα. Οι ασθενείς έχουν μείωση της ποιότητας των οστών και αυξημένο κίνδυνο καταγμάτων αλλά η παρενέργεια αυτή μπορεί να προληφθεί με αντι-οστεοπορωτική αγωγή με διφωσφονικά και ασβέστιο. Ο ρόλος των κορτικοειδών στην αθηρωμάτωση της ΡΑ είναι αμφιλεγόμενος, αφενός επιβαρύνουν το λιπιδαιμικό προφίλ, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο στεφανιαίας νόσου και αφετέρου έχουν ισχυρή αντιφλεγμονώδη δράση με μείωση της CRP, εξασκώντας έτσι αντι-αθηρωματική επίδραση στα αγγεία. H προκαλούμενη από τα γλυκοκορτικοειδή υπεργλυκαιμία είναι δοσοεξαρτώμενη. Παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη διαβήτη, υπό θεραπεία με κορτικοειδή, είναι η αυξημένη ηλικία, το οικογενειακό ιστορικό σακχαρώδους διαβήτη, η παχυσαρκία και ο προηγούμενος διαβήτης της κύησης. Η ανακατανομή 228

12 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας του σωματικού λίπους και η αύξηση του σωματικού βάρους συμβαίνουν ακόμα και στις χαμηλές δόσεις. Οι επιπλοκές με λοιμώξεις θεωρούνται σπάνιες με χαμηλή δόση πρεδνιζολόνης αλλά βρέθηκε δοσοεξαρτώμενος κίνδυνος νοσηλείας για πνευμονία (HR = 1,4 για ημερήσια δόση πρεδνιζολόνης < 5mg, HR = 2,1 για δόση 5-10 mg και HR = 2,3 για δόση >10 mg ) 79. Η ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΡΑ Η συμβολή της αθηρομάτωσης στη νοσηρότητα και θνησιμότητα της ΡΑ, και παράλληλα η παρατηρούμενη ευεργετική δράση των στατινών στη μείωση της απελευθέρωσης κυτταροκινών από τα μονοπύρηνα και τους ινοβλάστες του αρθρικού υμένα σε ΡΑ ασθενείς και στη μείωση της αρθρικής φλεγμονής σε πειραματικά μοντέλα αρθρίτιδας 80, οδήγησε στη κλινική δοκιμή τους της χρήσης τους σε ΡΑ ασθενείς. Σε διπλά τυφλή μελέτη (TARA) 81 η χορήγηση ατορβαστατίνης (40mg) επιπρόσθετα της προϋπάρχουσας θεραπείας με DMARDs,σε 116 ασθενείς με ΡΑ, βελτίωσε σημαντικά στους 6 μήνες τον δείκτη DAS28 στο 31% των ασθενών (έναντι 10% των μαρτύρων). Η μελέτη αυτή, παρά το μικρό της μέγεθος, δείχνει μία ήπια αντιφλεγμονώδη δράση της ατορβαστατίνης και χρήζει επιβεβαίωσης από μεγαλύτερες τυχαιοποιημένες μελέτες. ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΣΤΗ ΡΑ Η βελτίωση του ACR20 αντιπροσωπεύει την ελάχιστη βελτίωση που χρησιμοποιείται στις κλινικές δοκιμές ως μέσο επιβεβαίωσης της αποτελεσματικότητας του δοκιμαζόμενου φαρμάκου, έναντι του εικονικού φαρμάκου, και δεν αποτελεί κλινικά σημαντική μεταβολή στο επίπεδο εκτίμησης της κατάστασης του ασθενούς. Η υψηλή αποτελεσματικότητα των αντι-tnfα παραγόντων συνέβαλε στην αναθεώρηση των θεραπευτικών στόχων στη ΡΑ. Σήμερα, ο στόχος είναι η επίτευξη και διατήρηση μακροχρόνιας ύφεσης 6, όπως αυτή ορίζεται από τα κριτήρια ύφεσης της Ευρωπαϊκής Ομάδας κατά της Αρθρίτιδας και των Ρευματισμών (EULAR) 82 ή του ACR 83. Η επίτευξη μακροχρόνιας ύφεσης είναι απαραίτητη, ώστε να αποτραπούν οι ακτινολογικές αλλοιώσεις και να διατηρηθεί ικανοποιητική η λειτουργικότητα των αρθρώσεων και η ποιότητα ζωής των ασθενών. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η θεραπεία της ΡΑ έχει αλλάξει σημαντικά κατά τα τελευταία χρόνια. Η εισαγωγή νέων φαρμάκων πρόσφερε θεραπευτικές επιλογές και στους ασθενείς με ανθεκτική νόσο που, μέχρι πρότινος, αποτελούσαν μία δύσκολη ομάδα. Η αναγνώριση ότι, ακτινολογικές βλάβες συμβαίνουν νωρίς κατά τη φυσική πορεία της ΡΑ μετέβαλε τη θεραπευτική στρατηγική. Η θεραπεία με DMARDs πρέπει να εφαρμόζεται έγκαιρα, ενώ ο συνδυασμός τους φαίνεται να είναι πιο αποτελεσματικός από τη μονοθεραπεία. Η στενή παρακολούθηση της ενεργότητας της ΡΑ με σύνθετους δείκτες είναι απαραίτητη και η τροποποίηση της θεραπείας σύμφωνα με αυτούς είναι πιο αποτελεσματική. Σήμερα, στόχος της θεραπείας της ΡΑ είναι η επίτευξη παρατεταμένης ύφεσης και το θεραπευτικό οπλοστάσιο των κλασικών και των βιολογικών DMARDs κάνει σήμερα το στόχο περισσότερο εφικτό. Current concepts in the treatment of rheumatoid arthritis Athanasios Koutroumpas, MD, Lazaros I. Sakkas, MD, PhD Rheumatology Department, Medical School of Thessaly University, and University General Hospital of Larisa, Larisa ΑBSTRACT Rheumatoid arthritis (RA) is a chronic immunemediated inflammatory disease of unknown origin. In the recent years, apart from the classical disease modifying drugs (DMARDs), the targeted biological therapies (biological DMARDs) are used for the treatment of RA. Biological DMARDs include the TNFa-blockers (infliximab, etanercept, adalimumab), the IL-1 receptor antagonist (anti-il1ra, anakinra), the anti-b cell therapy (anti-cd20, rituximab), and the inhibitor of T-cell activation 229

13 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας (CTLA4-Ig, abatacept), whereas in the final stages of clinical trials are the IL-6 receptor antagonist (anti-il-6r, tocilizumab) and some other biological medications. Early introduction of a DMARD or combination of DMARDs, tight control of RA activity and analogous modification of treatment lead to a better therapeutic outcome. Addition of corticosteroids improves outcome at the expense of side effects of corticosteroids. In this review we highlight recent advances in the therapeutic management of RA. Ηellenic Rheumatology 2007; 18(3): Key words: anti-b cell therapy, biological drugs, disease modifying anti-rheumatic drugs, anti-tnfα, rheumatoid arthritis ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Scott DL, Symmons DPM, Coulton BL. Long-term outcome of treating rheumatoid arthritis: results after 20 years. Lancet 1987;329: Nishimoto N and Tadamitsu K. Interleukin-6: from bench to bedside. Nat Clin Pract Rheumatol 2006;2: Flannery CR, Little CB, Hughes CE, Curtis CL, Caterson B, Jones SA. IL-6 and its soluble receptor augment aggrecanase-mediated proteoglycan catabolism in articular cartilage. Matrix Biol 2000;19: Fuchs HA, Kaye JJ, Callahan LF. Evidence of significant radiographic damage in rheumatoid arthritis within the first 2 years of disease. J Rheumatol 1989;16: Lard LR, Visser H, Speyer I, vander Horst-Bruinsma IE, Zwinderman AH, Breedveld FC et al. Early versus delayed treatment in patients with recent-onset rheumatoid arthritis: comparison of two cohorts who received different treatment strategies. Am J Med 2001;111: Luqmani R, Hennell S, Estrach C, Birrell F, Bosworth A, Davenport G et al. British Society for Rheumatology and British Health Professionals in Rheumatology Guideline for the Management of Rheumatoid Arthritis (the first two years) Rheumatology 2006;45: Tugwell P,Pincus T, Yocum D, Stein M, Gluck O, Kraag G et al. Combination therapy with cyclosporine and methotrexate in severe rheumatoid arthritis. N Engl J Med 1995;333: O Dell J. Treatment of rheumatoid arthritis with methotrexate alone, sulfasalazine and hydroxychloroquine, or a combination of all three medications. N Engl J Med 1996;334: Boers M, Verhoeven AC, Markusse HM, van de Laar MA, Westhovens R, van Denderen JC et al, Randomised comparison of combined step-down prednisolone, methotrexate and sulfasalazine with sulfasalazine alone in early rheumatoid arthritis: a randomized trial. Lancet 1997:350: Mottonen T, Hannonen P, Leirisali-Repo M, Nissila M, Kautiainen H, Korpela M et al, the FIN- RACo Trial Group. Comparison of combination therapy with single-drug therapy in early rheumatoid arthritis: a randomized trial. Lancet 1999:353: Kremer JM, Genovese MC, Cannon GW, Caldwell JR, Cush JJ, Furst DE et al. Concomitant leflunomide therapy in patients with active rheumatoid arthritis despite stable doses of methotrexate: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Ann Intern Med 2002:137; Van Riel P. Leflunomide improves the clinical response in patients with active rheumatoid arthritis treated with methotrexate. Clin Exp Rheumatol 2003;21: Weinblatt ME, Kremer JM, Coblyn JS, Maier AL, Helfgott SM, Morrell M et al. Pharmacokinetics, safety and efficacy of combination treatment with methotrexate and leflunomide in patients with active rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 1999;42: Ο Dell JR, Leff R, Paulsen G, Haire C, Mallek J, Eckhoff PJ et al. Treatment of rheumatoid arthritis with methotrexate and hydroxychloroquine, methotrexate and sulfasalazine, or a combination the three medications: results of a two year randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Arthritis Rheum 2002;46: Lehman AJ, Esdaile JM, Klinkhoff AV, Grant E, Fitzgerald A, Canvin J et al. A 48-week, randomized, double-blind, double-observer, placebo-controlled multicenter trial of combination methotrexate and intramuscular gold therapy in rheumatoid arthritis. Results of the METGO study. 230

14 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας Arthritis Rheum 2005;52: Goekoop-Ruiterman YPM, de Vries-Bouwstra JK, Allaart CF, van Zeben D, Kerstens PJSM, Hazes JMW et al. Clinical and radiographic outcomes of four different treatment strategies in patients with early rheumatoid arthritis (the BeSt study). A randomized, controlled trial. Arthritis Rheum 2005;52: O Dell JR, Elliott JR, Mallek JA, Mikuls TR, Weaver CA, Glickstein S et al. Treatment of early rheumatoid arthritis. Doxycycline plus methotrexate, versus methotrexate alone. Arthritis Rheum 2006;54: Smolen JS, Aletaha D, Keystone E. Superior efficacy of combination therapy for rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2005;52: Jansen G, van der Heijden J, Oerlemans R, Lems WF, Ifergan I, Scheper RJ et al. Sulphasalazine is a potent inhibitor of the reduced folate carrier: implications for combination therapies with methotrexate in rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2004;50: Grigor C, Capell H, Stirlinga, McMahon AD, Lock P, Vallance R et al. Effect of a treatment strategy of tight control for rheumatoid arthritis (the TICORA study): a single-blind randomized controlled trial. Lancet 2004;364: Smolen JS, Sokka T, Pincus T, Breedveld FC. A proposed treatment algorithm for rheumatoid arthritis: aggressive therapy, methotrexate and quantitative measures. Clin Exp Rheumatol 2003;21(suppl 31):S Klareshog L, van der Heidje D, de Jager JP, Gough A, Kalden J, Malaise M et al. Therapeutic effect of the combination of etanercept and methotrexate compared with each treatment alone in patients with rheumatoid arthritis: double-blind randomized controlled trial. Lancet 2004;363: Genovese MC, Bathon JM, Martin RW, Fleischmann RM, Tesser JR, Schiff MH et al. Etanercept versus methotrexate in patints with early rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2002;46: Lipsky PE, Van der Heidje DMFM, StClair WE, Furst DE, Breedveld FC, Kalden JR et al. Infliximab and methotrexate in the treatment of rheumatoid arthritis. N Engl J Med 2000;343: Maini R, St Clair EW, Breedveld F, Furst D, Kalden J, Weisman M et al. Infliximab, (chimeric anti-tumor necrosis factor alpha monoclonal antibody) versus placebo in rheumatoid arthritis patients receiving concomitant methotrexate: a rendomised phase III trial. Lancet 1999;354: , 26. Maini R, Breedveld FC, Kalden JR, Smolen JS, Furst D, Weisman MH et al. Sustained improvement over two years in physical function, structural damage and signs and symptoms among patients with rheumatoid arthritis treated with Infliximab and methotrexate. Arthritis Rheum 2004;50: St Clair EW, van der Heidje DMFM, Smolen JS, Maini RN, Bathon JM, Emery P et al. Combination of infliximab and methotrexate therapy for early rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2004;50: Breedveld F, Weisman MH, Kavanaugh AF, Cohen SB, Pavelka K, van Vollenhoven R et al. The PREMIER study: A multicenter, randomized, double-blind clinical trial of combination therapy with adalimumab plus methotrexate versus methotrexate alone or adalimumab alone in patients with early, aggressive rheumatoid arthritis who had not had previous methotrexate treatment. Arthritis Rheum 2006;54: Weinblatt ME, Keystone EC, Furst DE, Moreland LW, Weisman MH, Birbara CA et al. Adalimumab, a fully human anti- tumor necrosis factor α monoclonal antibody, for the treatment of rheumatoid arthritis in patients taking concomitant methotrexate: the ARMADA trial. Arthritis Rheum 2003;48: Smolen JS, Han C, Bala M, Maini RN, Kalden JR, van der Heidje D et al. Evidence of radiographic benefit of treatment with infliximab plus methotrexate in rheumatoid arthritis patients who had no clinical improvement: A detailed subanalysis of data from the anti-tumor necrosis factor trial in rheumatoid arthritis with concomitant therapy study. Arthritis Rheum 2005;52: Landewe R, van der Heidje D, Klareskog L, van Hollenhoven R, Fatenejad S. Disconnect between inflammation and joint destruction after treatment with etanercept plus methotrexate. Results from the trial of etanercept and methotrexate with radiographic and patient outcomes. Arthritis Rheum 2006;54: Ledingham J and Deighton C. Update on the British Society for Rheumatology guidelines for prescribing TNFα blockers in adults with rheumatoid arthritis (update of previous guidelines of April 2001). Rheumatology 231

15 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας 2005;44: Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία. Συστάσεις για τη θεραπεία των ρευματικών νοσημάτων με βιολογικούς παράγοντες, Αθήνα Furst DE, Breedveld FC, Kalden JR, Smolen JS, Burmester GR, Emery P et al. Updated consensus statement on biological agents for the treatment of rheumatic diseases, Ann Rheum Dis 2006;65(Suppl III):iii2-iii Van der Bijl AE, Goekoop-Ruiterman YPM., de Vries-Bouwstra JK, ten Wolde S, Han K H., van Krugten MV et al. Infliximab and methotrexate as induction therapy in patients with early rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2007;56: Goekoop-Ruiterman YPM, de Vries-Bouwstra JK, Allaart CF, van Zeben D, Kerstens PJSM, Hazes JMW et al. Comparison of Treatment Strategies in Early Rheumatoid Arthritis: A Randomized Trial. Ann Intern Med 2007; 146: Gomez-Reino JJ, Carmona L and the BIOBADASER group. Switching TNF antagonists in patients with chronic arthritis : an observational study of 448 patients over a four-year period. Arthritis Res Ther 2006;8: R29-R Hyrich ΚL, Lunt M, Watson KD, Symmons DPM and Silman A, for the British Society for Rheumatology Biologics Register. Outcomes after switching from one anti-tumor necrosis factor α agent to a second anti-tumor necrosis factor α agent in patients with rheumatoid arthritis: Results from a large UK national cohort study. Arthritis Rheum 2007;56: Van Vollenhoven R. Switching between antitumour necrosis factors: trying to get a handle on a complex issue. Ann Rheum Dis 2007;66: Furst DE, Gaylis N, Bray V, Olech E, Yocum D, Ritter J et al. Open-label, pilot protocol of patients with rheumatoid arthritis who switch to infliximab after an incomplete response to etanercept: the opposite study Ann Rheum Dis 2007;66: Περίληψη χαρακτηριστικών προιόντος: Remicade 42. Ζink A, Listing J, Kary S, Ramlau P, Stoyanova-Scholz M, Babinsky K et al. Treatment continuation in patients receiving biological agents or conventional DMARD therapy. Ann Rheum Dis 2005;64: Flendrie M, Creemers MCW, Welsing PMJ, den Broeder AA, van Riel PLCM. Survival during treatment with tumour necrosis factor blocking agents in rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2003;62(Suppl II): ii30-ii Geborek P, Crnkic M, Petersson IF, Saxne T for the South Swedish Arthritis Treatment Group. Etanercept, infliximab, and leflunomide in established rheumatoid arthritis: clinical experience using a structured follow up programme in southern Sweden. Ann Rheum Dis 2002;61: Finch A, Simard JF, Gabay C, Guerne P-A, for the SCQM physicians. Evidence for differential acquired drug resistance to anti-tumour necrosis factor agents in rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2006;65: Βresnihan B, Alvaro-Gracia JM, Cobby M, Doherty M, Domljan Z, Emery P et al. Treatment of rheumatoid arthritis with recombinant human intrleukin-1 antagonist. Arthritis Rheum 1998;41: Nuki G, Breshinan B, Bear MB, McCabe D for the European Group of Clinical Invastigators. Long term safety and maintenance of clinical improvement following treatment with anakinra (recombinant human intrleukin-1 antagonist) in patients with rheumatoid arthritis: extension phase of a randomised, double-blind, placebocontrolled trial. Arthritis Rheum 2002;46: Cohen S, Hurd E, Cush J, Schiff M, Weinblatt ME, Moreland LW et al. Treatment of rheumatoid arthritis with anakinra, a human intrleukin-1 antagonist, in combination with methotrexate: results of 24 week, multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Arthritis Rheum 2002;46: Fleischmann RM, Schechtman J, Bennett R, Handel ML, Burmester G-R, Tesser J et al. Αnakinra, a recombinant human intrleukin-1 antagonist (r-methuil-1ra), in patients with rheumatoid arthritis: a large, international, multicenter, placebo-controlled study. Arthritis Rheum 2003;48: Κοnttinen L, Kankaanpaa E, Luosujarvi R, Blafield H, Vuori K, Hakala M et al. Effectiveness of anakinra in rheumatic disease in patients naive to biological drugs or previously on TNF blocking drugs : an observational study. Clin Rheumatol 2006;25: 232

16 Α. Κουτρουμπας, Λ.Ι. Σακκας Den Broeder AA, de Jong E, Franssen MJAM, Jeurissen MEC, Flendrie M, van de Hoogen FHJ. Observational study on efficacy, safety and drug survival of anakinra in rheumatoid arthritis patients in clinical practice. Ann Rheum Dis 2006;65: Cohen SB, Moreland LW, Cush JJ, Greenwald MW, Block S, Shergy WJ et al. A multicentre, double-blind, placebo controlled trial of anakinra (Kineret), a recombinant interleukin-1 receptor antagonist, in patients with rheumatoid arthritis treated with background methotrexate. Ann Rheum Dis 2004;63: Βresnihan B, Newmark R, Robbins S, Genant HK. Effects of anakinra monotherapy on joint damage in patients with rheumatoid arthritis. Extension of a 24-week randomized, placebo-controlled trial. J Rheumatol 2004;31: Fleischmann RM, Tesser J, Schiff M, Schechtman J, Burmester GR, Bennett R et al. Safety of extended treatment with anakinra in patients with rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2006;65: Pascual V, Allantaz F, Arca E, Punaro M and Banchereau J. Role of interleukin-1 (IL-1) in the pathogenesis of systemic onset juvenile idiopathic arthritis and clinical response to IL-1 blockade. J Exp Med 2005;201: Buch MH, Bingham SJ, Seto Y, McGonagle D, Bejarno V White J et al. Lack of response to anakinra in rheumatoid arthritis following tumor necrosis factor blockade. Arthritis Rheum 2004:50: Saxne T, Larsson L, Geborek P. Results of anakinra treatment in rheumatoid arthritis patients previously treated with tumor necrosis factor alpha blockade: comment on the article by Buch et al. Arthritis Rheum 2004:50: Langer HE, Missler-Karger B. Kineret: efficacy and safety in daily clinical practice: an interim analysis of the Kineret response initiative (Kreative) protocol. Int J Clin Pharm Res 2003;4: Genovese MC, Cohen S, Moreland L, Lium D, Robbins S, Newmark R et al. Combination therapy with etanercept and anakinra in the treatment of patients with rheumatoid arthritis who have been treated unsuccessfully with methotrexate. Arthritis Rheum 2004;50: Cohen SB. Updates fron B-cell trials: efficacy. J Rheum 2006;33(Suppl 77): Εdwards JCW, Cambridge G. Sustained improvement of rheumatoid arthritis following a protocol designed to deplete B lymphocytes. Rheumatology 2001;40: Emery P, Fleiscmann RM, Filipowicz-Sosnowska A, Schechtman J, Szczepanski L, Kavanaugh A et al. The efficacy and safety of rituximab in patients with active rheumatoid arthritis despite methotrexate treatment: results of a phase IIb double-blind, placebo-controlled, dose-ranging trial (DANCER). Arthritis Rheum 2006;54: Cohen S, Emery P, Greenwald M, Dougados M, Furie RA, Genovese MC et al. Efficacy and safety of rituximab in active rheumatoid arthritis patients who experienced an inadequate response to one or more anti-tnf therapies (REFLEX study). Arthritis Rheum 2006;54: Smolen JS, Keystone EC, Emery P, Breedweld FC, Betteridge N, Burmester GR et al. Consensus statement on the use of rituximab in patients with rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2007;66: Finckh A, Ciurea A, Brulhart L, Kyburz, Moller B, Dehler S et al. B cell depletion may be more effective than switching to an alternative antitumor necrosis factor agent in rheumatoid arthritis patients with inadequate response to anti-tumor necrosis factor agents. Arthritis Rheum 2007;56: Kremer JM, Dougados M, Emery P, Durez P, Sibilia J, Shergy W et al. Treatment of rheumatoid arthritis with the selective costimulation modulator abatacept: Twelve-month results of a phase IIb, double-blind, randomized, placebo-controlled trial. Arthritis Rheum 2005;52: Kremer JM, Westhovens R, Leon M, Di Giorgio E, Alten R, Steinfeld S et al.treatment of Rheumatoid Arthritis by Selective Inhibition of T-Cell Activation with Fusion Protein CTLA4Ig. N Engl J Med 349: Kremer JM, Genant HK, Moreland LW, Russell AS, Emery P, Abud-Mendoza C et al. Effects of Abatacept in Patients with Methotrexate-Resistant Active Rheumatoid Arthritis:A Randomized Trial. Ann Intern Med 2006;144: Genovese MC, Becker J-C, Schiff M, Luggen M, Sherrer Y, Kremer J et al. Abatacept for rheumatoid 233

17 ΣΥγχρονες αποψεις στη θεραπεια της ρευματοειδους αρθριτιδας arthritis refractory to tumor necrosis factor α inhibition. N Engl J Med 2005;353: Weinblatt M, Combe B, Covucci A, Aranda R, Becker JC, Keystone E. Safety of selective costimulation modulator abatacept in rheumatoid arthritis patients receiving background biologic and non biologic disease-modifying antirheumatic drugs. Arthritis rheum 2006;54: Weiblatt M, Schiff M, Goldman A, Kremer J, Luggen M, Li T et al. Selective costimulation modulation using abatacept in patients with active rheumatoid arthritis while receiving etanercept: a randomised clinical trial. Ann Rheum Dis 2007;66: Κishimoto T, Tanaka T, Yoshida K, Akira S, Taga T. Cytokine signal transduction through a homoor heterodimer of gp130. Ann NY Acad Sci 1995;766: Nishimoto N, Yoshizaki K, Miyasaka N, Yamamoto K, Kawai S, Takeuchi T et al. Treatment of rheumatoid arthritis with humanized antiinterleukin-6 receptor antibody: a multicenter, double-blind, placebo-controlled trial. Arthritis Rheum 2004;50: Maini RN, Taylor PC, Szechinski J, Pavelka K, Broll J, Balint G et al, for the CHARISMA Study Group. Double-blind randomized controlled clinical trial of the interleukin-6 receptor antagonist, tocilizumab, in European patients with rheumatoid arthritis who had an incomplete response to methotrexate. Arthritis Rheum 2006;54: Landewe RB, Boers M, Verhoeven AC, Westhovens R, van de Laar MAFJ, Markusse HM et al. COBRA combination therapy in patients with early rheumatoid arthritis: Long-term structural benefits of a brief intervention. Arthritis Rheum 2002;46: Swensson B, Boonen A, Albertsson K, van der Heijde D, Keller G and Hafstrom I. Low-dose prednisolone in addition to the initial diseasemodifying antirheumatic drug in patients with early active rheumatoid arthritis reduces joint destruction and increases the remission rate: A two-year randomized trial. Arthritis Rheum 2005;52: Wassenberg S, Rau R, Steinfeld P and Zeidler H for the Low-Dose Prednisolone therapy Study Group. Very low-dose prednisolone in early rheumatoid arthritis retards radiographic progression over two years: A multicenter, double-blind, placebocontrolled trial Arthritis Rheum 2005;52: Da Silva JAP, Jacobs JWG, Kirwan JR, Boers M, Saag KG, Ines LBS et al. Safety of low dose glucocorticoid treatment in rheumatoid arthritis: published evidence and prospective trial data. Ann Rheum Dis 2006;65: Wolfe F, Caplan L and Michaud K. Treatment for rheumatoid arthritis and the risk of hospitalization for pneumonia: Associations with prednisone, disease-modifying antirheumatic drugs, and antitumor necrosis factor therapy. Arthritis Rheum 2006;54: Leung BP, Sattar N, Crilly A, Prach M, McCarey DW, Payne H et al. A novel anti-inflammatory role for simvastatin in inflammatory arthritis. J Immunol 2003;170: McCarey DW, McInnes IB, Madhok R, Hampson R, Scherbakova O, Ford I et al. Trial of atorvastatin in Rheumatoid Arthritis (TARA): double-blind, randomized placebo-controlled trial. Lancet 2004;363: van Gestel AM,. Prevoo MLL, van t Hof MA, van Rijswijk MH, van de Putte LBA, van Riel PLCM. Development and validation of the European League Against Rheumatism response criteria for rheumatoid arthritis: Comparison with the preliminary American College of Rheumatology and the World Health Organization/International League Against Rheumatism criteria. Arthritis Rheum 1996;39: Felson DT, Anderson JJ, Boers M, Bombardier C, Furst DE, Goldsmith C et al. American College of Rheumatology preliminary definition of improvement in rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 1995;38:

Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης. Κωνσταντίνος Γεωργανάς. Ρευματολόγος

Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης. Κωνσταντίνος Γεωργανάς. Ρευματολόγος Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης Κωνσταντίνος Γεωργανάς Ρευματολόγος Θεραπεία Ρευματοειδούς Αρθρίτιδας Η εξάπλωση της χρήσης βιολογικών την περασμένη 10ετία,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ. Χατζημιχαηλίδου Σοφία

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ. Χατζημιχαηλίδου Σοφία ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ Χατζημιχαηλίδου Σοφία ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΙΤΙΔΕΣ Οσφυαλγία (φλεγμονώδους τύπου) Ιερολαγονίτιδα Ασύμμετρη περιφερική αρθρίτιδα Ενθεσίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Tocilizumab: Ταχεία ή και µακροχρόνια σταθερή δράση - Έχουν κλινική σηµασία;

Tocilizumab: Ταχεία ή και µακροχρόνια σταθερή δράση - Έχουν κλινική σηµασία; Tocilizumab: Ταχεία ή και µακροχρόνια σταθερή δράση - Έχουν κλινική σηµασία; ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΖΥΓΟΥΡΗΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΟΣ IL- 6 IL- 6 mil- 6R gp13 gp13 Το Tocilizumab (TCZ) είναι το πρώτο ανασυνδυασµένο ανθρωποποιηµένο

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίμηση της δραστηριότητας της ρευματοειδούς αρθρίτιδας στην καθημερινή πράξη

Εκτίμηση της δραστηριότητας της ρευματοειδούς αρθρίτιδας στην καθημερινή πράξη Βραχεία Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2007,18(2):151-156 Εκτίμηση της δραστηριότητας της ρευματοειδούς αρθρίτιδας στην καθημερινή πράξη Α. ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ Λ.Ι. ΣΑΚΚΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η συχνή παρακολούθηση της

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση της αποτελεσματικότητας των παραγόντων έναντι ΤΝF στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας

Σύγκριση της αποτελεσματικότητας των παραγόντων έναντι ΤΝF στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2007,18(1):52-59 Σύγκριση της αποτελεσματικότητας των παραγόντων έναντι ΤΝF στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας Α. ΚΟΥΤΡΟΥΜΠΑΣ Ι. ΚΑΠΠΟΥ-ΡΗΓΑΤΟΥ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οι αντι-tnf

Διαβάστε περισσότερα

Το προφίλ του ασθενούς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα έχει σηµασία κατά την επιλογή του βιολογικού παράγοντα;

Το προφίλ του ασθενούς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα έχει σηµασία κατά την επιλογή του βιολογικού παράγοντα; Το προφίλ του ασθενούς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα έχει σηµασία κατά την επιλογή του βιολογικού παράγοντα;. ώ ς ί ά π ί ώ MSc ί ά ί ς ής ής ής.. ί ς «Ά ς ύ ς» ό π ί ς Έλεγχος συµπτωµάτων της νόσου -πόνος,

Διαβάστε περισσότερα

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Ra: Διαρκής κίνηση αυτοδραστικών Β-κυττάρων από τον µυελό των οστών στα περιφερικά λεµφικά όργανα και τον προσβεβληµένο

Διαβάστε περισσότερα

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Αντιρευματικά Φάρμακα TCZ Ανταγωνιστές IL1 ΣΤΑΜΑΤΗΣ- ΝΙΚΟΣ ΛΙΟΣΗΣ Επικ. Καθηγητής Ρευματολογικό Τμήμα Ιατρική Σχολή Παν/μίου Πατρών Tocilizumab

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Γενικά Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν τους στόχους της

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις & Αντιθέσεις στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης. Κατερίνα Μανίκα Επιμελήτρια Β Α Πνευμονολογική Κλινική ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου»

Θέσεις & Αντιθέσεις στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης. Κατερίνα Μανίκα Επιμελήτρια Β Α Πνευμονολογική Κλινική ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου» Θέσεις & Αντιθέσεις στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης Κατερίνα Μανίκα Επιμελήτρια Β Α Πνευμονολογική Κλινική ΓΝΘ «Γ. Παπανικολάου» Εναλλακτικές Θεραπείες Παράγοντες στη θεραπεία της Σαρκοείδωσης Κορτικοειδή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙ- ΤΝF ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ REGISTRIES

ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙ- ΤΝF ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ REGISTRIES ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙ- ΤΝF ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ REGISTRIES ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΑΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΡΕΘΥΜΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ασθενών με σοβαρή, ενεργό νόσο που δεν έχουν προηγουμένως λάβει θεραπευτική αγωγή με μεθοτρεξάτη,

ασθενών με σοβαρή, ενεργό νόσο που δεν έχουν προηγουμένως λάβει θεραπευτική αγωγή με μεθοτρεξάτη, EMA/502328/2014 EMEA/H/C/000955 Περίληψη EPAR για το κοινό τοκιλιζουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Πρώιµη έναρξη βιολογικής θεραπείας στις σπονδυλαρθρίτιδες. Γιάννης Ελ. Πάκας Ρευµατολόγος

Πρώιµη έναρξη βιολογικής θεραπείας στις σπονδυλαρθρίτιδες. Γιάννης Ελ. Πάκας Ρευµατολόγος Πρώιµη έναρξη βιολογικής θεραπείας στις σπονδυλαρθρίτιδες Γιάννης Ελ. Πάκας Ρευµατολόγος Σπονδυλαρθρίτιδες(ΣπΑ) Κύριες εκδηλώσεις 1. Aξονική προσβολή/φλεγµονή ΣΣ 2. Περιφερική αρθρίτιδα 3. Περιφερική ενθεσίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΟΥΣ ΑΡΘΡΙΤΙΔΟΣ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΟΥΣ ΑΡΘΡΙΤΙΔΟΣ 107 ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΟΥΣ ΑΡΘΡΙΤΙΔΟΣ Σύγχρονες Απόψεις Μύρωνας Μαυρικάκης Καθηγητής Παθολογίας Παν/μίου Αθηνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Ρευματοειδής Αρθρίτις (ΡΑ) είναι μία χρόνια φλεγμονώδης συμμετρική πολυαρθρίτις,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

«Πρωτόκολλα συνταγογράφησης: από τη θεωρία στην πράξη» Παναγιώτης Τρόντζας Ρευματολόγος Αντιπρόεδρος Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρείας (ΕΡΕ)

«Πρωτόκολλα συνταγογράφησης: από τη θεωρία στην πράξη» Παναγιώτης Τρόντζας Ρευματολόγος Αντιπρόεδρος Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρείας (ΕΡΕ) Pharma and Health Conference «Καινοτομία στην Υγεία - Αξιολόγηση της Ιατρικής Τεχνολογίας» Πέμπτη 4 Ιουλίου 2013 Divani Apollon Palace στο Καβούρι «Πρωτόκολλα συνταγογράφησης: από τη θεωρία στην πράξη»

Διαβάστε περισσότερα

ΔΡΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ στη θεραπεία της Ψωρίασης. Γιώργος Χρ. Χαϊδεμένος, MD, PhD Θεσσαλονίκη

ΔΡΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ στη θεραπεία της Ψωρίασης. Γιώργος Χρ. Χαϊδεμένος, MD, PhD Θεσσαλονίκη ΔΡΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ στη θεραπεία της Ψωρίασης Γιώργος Χρ. Χαϊδεμένος, MD, PhD Θεσσαλονίκη Πορταριά Βόλου ΕΔΑΕ, Ιαν, 2012 Αποτελεσματικότητα Βιολογικών Παραγόντων: μετά από 20 μέρες Μετά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011 ά ς. ύ ς ή ί ή ή. ώ Costa Navarino 26/6/2011 ά ή : ίπ 5% ύ π ύ ά- ά ή ά ή ά ή/ ώ - ά ή : ό ή ά π ό π ί ς ό έ - π ά ά ς- έ ς ά ής π ί ς ύ- ύς ό ς ής π ί ς ς ό ύ ά ά ή ί έ ς π ύς ί ς ή ή ς ής ής Ά ώ π ή

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση 1 Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση Τα θεραπευτικά σχήματα τα οποία περιγράφονται παρακάτω είναι βασισμένα σε κλινικές μελέτες Φάσης ΙΙΙ και στις εγκρίσεις θεραπειών από τους Οργανισμό Φαρμάκων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Χατζημιχαηλίδου Σοφία Γενικός ιατρός,επιμελήτρια β Ε.Σ.Υ. Β.Π.Π. Κλινική Ιπποκράτειο Θεσσαλονίκης Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι το συχνότερο νόσημα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΝΕΦΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

Ασθενείς. Προηγηθείσα ανεπιτυχής θεραπεία με 1 ή περισσότερα [γλυκοκορτικοειδή, ανοσοκατασταλτικά (ΑΖΑ, 6ΜΡ), anti-tnf]

Ασθενείς. Προηγηθείσα ανεπιτυχής θεραπεία με 1 ή περισσότερα [γλυκοκορτικοειδή, ανοσοκατασταλτικά (ΑΖΑ, 6ΜΡ), anti-tnf] Σχεδιασμός Μελέτης Φάσης 3, τυχαιοποιημένη, διπλή-τυφλή, ελεγχόμενη με placebo, μελέτη Ξεχωριστές μελέτες επαγωγής ύφεσης και συντήρησης Διενεργήθηκε σε 211 ιατρικά κέντρα σε 34 χώρες από το 2008-2012

Διαβάστε περισσότερα

Ι. Βλαχογιαννάκος, Γ. Β. Παπαθεοδωρίδης, Γ.Ν. Νταλέκος, Α. Αλεξοπούλου, Χ. Τριάντος, Ε. Χολόγκιτας, Ι. Κοσκίνας

Ι. Βλαχογιαννάκος, Γ. Β. Παπαθεοδωρίδης, Γ.Ν. Νταλέκος, Α. Αλεξοπούλου, Χ. Τριάντος, Ε. Χολόγκιτας, Ι. Κοσκίνας ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΗΠΑΤΟΣ (ΕΕΜΗ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΙΟΥ ΤΗΣ ΗΠΑΤΙΤΙΔΑΣ Β ΚΑΤΑ ΤΗ ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Ι. Βλαχογιαννάκος,

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικά κορτικοστεροειδή και ανοσοκατασταλτικά. Dr Σέρασλη Ευαγγελία Β Πνευμονολογική Κλινική ΓΝ<Γ.Παπανικολάου>

Συστηματικά κορτικοστεροειδή και ανοσοκατασταλτικά. Dr Σέρασλη Ευαγγελία Β Πνευμονολογική Κλινική ΓΝ<Γ.Παπανικολάου> Συστηματικά κορτικοστεροειδή και ανοσοκατασταλτικά Dr Σέρασλη Ευαγγελία Β Πνευμονολογική Κλινική ΓΝ Σημεία κλειδιά κορτικοστεροειδή: παραγωγή από φλοιό επινεφριδίων υπό την επίδραση της

Διαβάστε περισσότερα

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011 Ο ρευµατολόγος και η χρήση του µαγνητικού συντονισµού στην πρώιµη διάγνωση των σπονδυλαρθιτίδων και στην παρακολούθηση της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας 23-26 Ιουνίου 2011 Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσορρύθμιση: νέος τρόπος θεραπείας στη ρευματοειδή αρθρίτιδα

Ανοσορρύθμιση: νέος τρόπος θεραπείας στη ρευματοειδή αρθρίτιδα Άρθρο Σύνταξης EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(2):113-117 Ανοσορρύθμιση: νέος τρόπος θεραπείας στη ρευματοειδή αρθρίτιδα ΛΑΖΑΡΟΣ Ι. ΣΑΚΚΑΣ, MD, PHD ΠΕΡΙΛΗΨΗ Για να διεγερθεί το Τ-λεμφοκύτταρο χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ενήλικες με ενεργή και εξελισσόμενη ψωριασική αρθρίτιδα (νόσος που προκαλεί ερυθρές, φολιδωτές κηλίδες στο δέρμα και φλεγμονή των αρθρώσεων)

ενήλικες με ενεργή και εξελισσόμενη ψωριασική αρθρίτιδα (νόσος που προκαλεί ερυθρές, φολιδωτές κηλίδες στο δέρμα και φλεγμονή των αρθρώσεων) EMA/178267/2015 EMEA/H/C/000481 Περίληψη EPAR για το κοινό αδαλιμουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Στο μη-hodgkin λέμφωμα, το MabThera χρησιμοποιείται για τη θεραπεία αμφότερων των μορφών της νόσου που επηρεάζουν τα Β-λεμφοκύτταρα:

Στο μη-hodgkin λέμφωμα, το MabThera χρησιμοποιείται για τη θεραπεία αμφότερων των μορφών της νόσου που επηρεάζουν τα Β-λεμφοκύτταρα: EMA/614203/2010 EMEA/H/C/000165 Περίληψη EPAR για το κοινό ριτουξιμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Το Simponi είναι αντιφλεγμονώδες φάρμακο. Χορηγείται σε ενήλικες για τη θεραπεία των ακόλουθων νόσων:

Το Simponi είναι αντιφλεγμονώδες φάρμακο. Χορηγείται σε ενήλικες για τη θεραπεία των ακόλουθων νόσων: EMA/411054/2015 EMEA/H/C/000992 Περίληψη EPAR για το κοινό γολιμουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

MabThera. ριτουξιμάβη. Τι είναι το MabThera; Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιείται το MabThera; Περίληψη EPAR για το κοινό

MabThera. ριτουξιμάβη. Τι είναι το MabThera; Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιείται το MabThera; Περίληψη EPAR για το κοινό EMA/614203/2010 EMEA/H/C/000165 Περίληψη EPAR για το κοινό ριτουξιμάβη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Ηθέσητωναντι-TNF παραγόντων στην θεραπεία της περιεδρικής νόσου Crohn. Χρηστίδου Αγγελική Γαστρεντερολόγος ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ

Ηθέσητωναντι-TNF παραγόντων στην θεραπεία της περιεδρικής νόσου Crohn. Χρηστίδου Αγγελική Γαστρεντερολόγος ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ Ηθέσητωναντι-TNF παραγόντων στην θεραπεία της περιεδρικής νόσου Crohn Χρηστίδου Αγγελική Γαστρεντερολόγος ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΟΣ CROHN ΣΥΡΙΓΓΙΟ Τα συρίγγια είναι συχνή εκδήλωση της ν.crohn (17%-

Διαβάστε περισσότερα

Βοηθά η θεραπεία στην ιδιοπαθή πνευμονική ίνωση;

Βοηθά η θεραπεία στην ιδιοπαθή πνευμονική ίνωση; Βοηθά η θεραπεία στην ιδιοπαθή πνευμονική ίνωση; Μάης 2010 Κατερίνα Μαρκοπούλου Επιμελήτρια Α 1 η Πνευμονολογική Κλινική Ν.Γ.Παπανικολάου Στόχοι θεραπείας Βελτίωση επιβίωσης Βελτίωση κλινικών συμπτωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010

Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010 Σπονδυλαρθροπάθειες Η σημασία της πρώιμης διάγνωσης Δαούσης Δημήτριος Λέκτορας Παθολογίας/Ρευματολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010 Σπονδυλαρθροπάθειες

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας

Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμιών Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας LDL-C : μείζων παράγοντας καρδιαγγειακού κινδύνου Μετα-ανάλυση 61 προοπτικών μελετών παρατήρησης σε υγιείς ενήλικες (n=892.237) Lancet

Διαβάστε περισσότερα

H παθοφυσιολογία της Ρευματοειδούς Αρθρίτιδος

H παθοφυσιολογία της Ρευματοειδούς Αρθρίτιδος Μεταπτυχιακό Φυσιολογίας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ 8/1/2015 H παθοφυσιολογία της Ρευματοειδούς Αρθρίτιδος Πέτρος Π. Σφηκάκης Α Προπ. Παθολογική Κλινική ΕΚΠΑ Ρευματoειδής Αρθρίτις (1%) Ξεκινά κυρίως στην παραγωγική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ

Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Μεικτή αθηρογόνος δυσλιπιδαιμία: βελτιώνοντας το συνολικό λιπιδαιμικό προφίλ Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ LDL-C : μείζων

Διαβάστε περισσότερα

Επικαιροποίηση των συστάσεων για τη χρήση των βιολογικών παραγόντων στη Ρευματοειδή Αρθρίτιδα και τις Σπονδυλαρθρίτιδες

Επικαιροποίηση των συστάσεων για τη χρήση των βιολογικών παραγόντων στη Ρευματοειδή Αρθρίτιδα και τις Σπονδυλαρθρίτιδες Συστάσεις ΕΡΕ EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(4):291-310 Επικαιροποίηση των συστάσεων για τη χρήση των βιολογικών παραγόντων στη Ρευματοειδή Αρθρίτιδα και τις Σπονδυλαρθρίτιδες Π. Ι. ΣΙΔΗΡΟΠΟΥΛΟΣ Ε. ΦΛΟΥΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας

Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ "ΚΛΙΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ - ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ" Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Κατερίνα Τυλιγάδα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Φαρµακολογίας Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήµατος Ανοσοτροποιητές Ανοσοκατασταλτικά Ανοσοδιεγερτικά Ανοσοκατασταλτικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ

Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Ι. Ντότης- Ημερίδα Α Παιδιατρικής Κλινικής Α.Π.Θ 2013 Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Ιωάννης Ντότης Παιδίατρος Εντατικολόγος Επιμελητής Α Π/Δ Κλινική Ι. Ντότης- Ημερίδα

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας

Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Εφαρμογές αρχών φαρμακολογίας Χριστίνα Δάλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών cdalla@med.uoa.gr www.med.uoa.gr/pharmacology Ισχύς (potency) ενός φαρμάκου (συνήθως εκφράζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Η εξήγηση αποτελείται από τρία μέρη-λευκοκύτταρα, φλεγμονή κι ένα λάθος του ανοσοποιητικού συστήματος.

Η εξήγηση αποτελείται από τρία μέρη-λευκοκύτταρα, φλεγμονή κι ένα λάθος του ανοσοποιητικού συστήματος. Πάσχω από Ρευματοειδή Αθρίτιδα; Ποιο από τα ακόλουθα κοινά συμπτώματα της ΡΑ έχετε; 3 ή περισσότερες επώδυνες αρθρώσεις ταυτόχρονα, συνήθως και στις δυο μεριές του σώματος; Πρωινή δυσκαμψία που διαρκεί

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία λανθάνουσας και ενεργού ΤΒ. Σταματούλα Τσικρικά Πνευμονολόγος -Φυματιολόγος

Θεραπεία λανθάνουσας και ενεργού ΤΒ. Σταματούλα Τσικρικά Πνευμονολόγος -Φυματιολόγος Θεραπεία λανθάνουσας και ενεργού ΤΒ Σταματούλα Τσικρικά Πνευμονολόγος -Φυματιολόγος Λανθάνουσα φυματίωση Περισσότερο ευαίσθητες κατηγορίες ασθενών: Μικρά παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ: ΜΑΡΙΑ ΣΚΟΥΡΟΛΙΑΚΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΟΦ

ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ: ΜΑΡΙΑ ΣΚΟΥΡΟΛΙΑΚΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΟΦ ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ: ΜΑΡΙΑ ΣΚΟΥΡΟΛΙΑΚΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΟΦ Θεραπευτικά Πρωτόκολλα Συνταγογραφίας: Τι είναι τα Θεραπευτικά Πρωτόκολλα Συνταγογραφίας (ΘΠΣ) Ως ΘΠΣ θεσπίστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΥΠΟ TNF ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΥΠΟ TNF ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΥΠΟ ANTI-TNF TNF ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΠΑΝΤΕΡΗΣ, MD, FEBG ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΟΣ Γ.Ν.ΝΙΚΑΙΑΣΝΙΚΑΙΑΣ "ΑΓ.ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ" Σημαντικά θέματα ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΕΓΧΥΣΕΩΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ CIDP ΧΡΟΝΙΑΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΟΥΣ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΥΝΕΥΡΟΠΑΘΕΙΑΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΥΑΣΘΕΝΕΙΑΣ GRAVIS

ΘΕΡΑΠΕΙΑ CIDP ΧΡΟΝΙΑΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΟΥΣ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΥΝΕΥΡΟΠΑΘΕΙΑΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΥΑΣΘΕΝΕΙΑΣ GRAVIS ΘΕΡΑΠΕΙΑ CIDP ΧΡΟΝΙΑΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΟΥΣ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΥΝΕΥΡΟΠΑΘΕΙΑΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΥΑΣΘΕΝΕΙΑΣ GRAVIS ΘΕΡΑΠΕΙΑ CIDP Aσθενείς με ήπια συμπτώματα που δεν δημιουργούν πρόβλημα στις καθημερινές δραστηριότητες δεν

Διαβάστε περισσότερα

Iοί ηπατίτιδας B και C και ρευματοειδής αρθρίτιδα

Iοί ηπατίτιδας B και C και ρευματοειδής αρθρίτιδα Ηπατίτιδα Β Η ηπατίτιδα Β είναι λοιμώδης νόσος του ήπατος που προκαλείται από τον ιό της ηπατίτιδας Β και προσβάλλει τον άνθρωπο 3-7. Η νόσος έχει προκαλέσει επιδημίες σε μέρη της Ασίας και της Αφρικής

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη Πολλαπλή Σκλήρυνση. 1. βασισμένες σε μελέτες Φάσης ΙΙΙ 2. Εγκεκριμένες από ΕΜΕΑ και FDA

Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη Πολλαπλή Σκλήρυνση. 1. βασισμένες σε μελέτες Φάσης ΙΙΙ 2. Εγκεκριμένες από ΕΜΕΑ και FDA Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη Πολλαπλή Σκλήρυνση 1. βασισμένες σε μελέτες Φάσης ΙΙΙ 2. Εγκεκριμένες από ΕΜΕΑ και FDA Αντώνης Ρόμπος Αναπληρωτής Καθηγητής Νευρολογίας Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη πολλαπλή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΣΠΕΙΡΑΜΑΤΟΝΕΦΡΙΤΙΔΩΝ

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΣΠΕΙΡΑΜΑΤΟΝΕΦΡΙΤΙΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ Η έννοια της οροαρνητικής ΣπΑ Προακτινολογική ΣπΑ ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΛΑΝΙΔΗΣ ΣπΑ Ομάδα φλεγμονωδών αρθροπαθειών Με κοινά κλινικά χαρακτηριστικά και γενετικούς προδιαθεσικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ Ιούλιος 2009 Το παρόν έγγραφο

Διαβάστε περισσότερα

6ο Διαβητολογικό. Συνέδριο. 20 έως 22 Νοεμβρίου 2009. Σακχαρώδης Διαβήτης Γνώση βασισμένη στην ένδειξη. Κάνουμε το σωστό; Πάτρα.

6ο Διαβητολογικό. Συνέδριο. 20 έως 22 Νοεμβρίου 2009. Σακχαρώδης Διαβήτης Γνώση βασισμένη στην ένδειξη. Κάνουμε το σωστό; Πάτρα. Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική Διαβητολογικό Κέντρο 6ο Διαβητολογικό Συνέδριο Σακχαρώδης Διαβήτης Γνώση βασισμένη στην ένδειξη Κάνουμε το σωστό; Ενα διαχρονικό δίλημμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΙΙΤΙΔΕΣ-ΘΕΡΑΠΕ ΘΕΡΑΠΕYTIKH ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ. ΣΙΩΠΗ ΔΗΜΗΤΡΑ Πνευμονολόγος Γ.Ν.Σερρών

ΑΓΓΕΙΙΤΙΔΕΣ-ΘΕΡΑΠΕ ΘΕΡΑΠΕYTIKH ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ. ΣΙΩΠΗ ΔΗΜΗΤΡΑ Πνευμονολόγος Γ.Ν.Σερρών ΑΓΓΕΙΙΤΙΔΕΣ-ΘΕΡΑΠΕ ΘΕΡΑΠΕYTIKH ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΙΩΠΗ ΔΗΜΗΤΡΑ Πνευμονολόγος Γ.Ν.Σερρών ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Επιθετική ανοσοκαταστολή Συχνές/ σοβαρές επιπλοκές Ακριβής και τακτική αξιολόγηση της βαρύτητας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων αντιπηκτικών Στέλιος Τζέης MD, PhD, FESC Επιμελητής A - Καρδιολογική Κλινική Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΥΠΕΡ νεότερων αντιπηκτικών γιατί. Προβλέψιμη φαρμακοκινητική /

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτική Επιτροπή. Θεματολογία

Οργανωτική Επιτροπή. Θεματολογία Οργανωτική Επιτροπή Πρόεδρος: Μέλη: Λάζαρος Σακκάς Ιωάννης Αλεξίου Χαράλαμπος Γεροδήμος Αθανάσιος Ζιώγας Αλέξιος Ηλιόπουλος Χριστίνα Κατσιάρη Αθανάσιος Κουτρούμπας Ευάγγελος Ντάβας Θεματολογία Ανοσολογία

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες οδηγίες αντιμετώπισης του άσθματος στα παιδιά.

Κατευθυντήριες οδηγίες αντιμετώπισης του άσθματος στα παιδιά. Κατευθυντήριες οδηγίες αντιμετώπισης του στα παιδιά. Φώτης Β. Κυρβασίλης Επίκουρος Καθηγητής Παιδιατρικής Πνευμονολογίας Γ Παιδιατρική Κλινική Α.Π.Θ www.pd3.gr Η αντιμετώπιση του βρογχικού στα παιδιά κατευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Αρθρίτιδα Συγγραφική ομάδα: Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, PhD, Ερευνητής Τζιαμούρτας Αθανάσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ- ΠΘ Κήτας Γεώργιος, Ιατρός Ρευματολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες αντιμετώπιση Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμίες LDL-C HDL-C < 40 mg/dl Τριγλυκερίδια 150-199 mg/dl : οριακά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ

Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες. Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Ψυχογενής στυτική δυσλειτουργία: μια γνωριμία με τις ψυχολογικές θεραπείες Β Ουρολογική Κλινική Α.Π.Θ Καλυβιανάκης Δημήτρης, Ουρολόγος Υπότροφος ΜΜΟΠ 27 30 Μαΐου 2010. Πορταριά Πήλιο Εισαγωγή (1) Λίγες

Διαβάστε περισσότερα

JOHN FITZGERALD KENNEDY ΟΙ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΕΝΟΣ ΠΡΟΕΔΡΟΥ Θεέ μου Τι χτυπήματα δέχομαι? John F. Kennedy, 1934 ΠΕΤΣΙΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αρχείο Rosemary Kennedy 21 Μαρτίου 1931: Ο Dr John Wheeler συνέστησε

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Παράρτημα ΙΙΙ Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Σημείωση : Οι τροποποιήσεις στην Περίληψη των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ και ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ και ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ - (ΕΠΕΜΥ) 6 ο Επιστημονικό Συμπόσιο Μυοσκελετικών Παθήσεων - ΕΠΕΜΥ 2014 «Εξελίξεις στις φλεγμονώδεις ρευματικές παθήσεις και στα νοσήματα του οστικού μεταβολισμού»

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης

Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Παραρτημα III Μεταβολες στις περιληψεις των χαρακτηριστικων του προϊοντος και στα φυλλα οδηγιων χρησης Σημείωση: Οι εν λόγω τροποποιήσεις της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου

Διαβάστε περισσότερα

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες 13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδος 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες Σε ασθενείς µε οροαρνητική σπονδυλαρθροπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Σπήλιος Μανωλακόπουλος. Γαστρεντερολόγος Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ

Σπήλιος Μανωλακόπουλος. Γαστρεντερολόγος Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Πότε και ποιους ασθενείς πρέπει κατά προτεραιότητα να θεραπεύσουµε,ώστε να επιτύχουµε την εξάλειψη των κλινικών επιπλοκών της νόσου (Καρκίνος & Κίρρωση) Σπήλιος Μανωλακόπουλος Γαστρεντερολόγος Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος. www.rheuma,gr

Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος. www.rheuma,gr Πολλες από τις ρευματικες παθησεις των ενηλικων προσβαλουν και τα παιδια,αν και σε μικροτερη συχνοτητα. Επιπλεον καποιες παθησεις όπως είναι ο συστηματικης έναρξης ή ο ολιγοαρθρικος τυπος εναρξης της Νεανικης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΟΕΠΑΓΡΥΠΝΗΣΗ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΥ

ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΟΕΠΑΓΡΥΠΝΗΣΗ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΥ ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΟΕΠΑΓΡΥΠΝΗΣΗ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ν. ΔΕΜΕΤΖΟΣ Αν. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ

Α. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 2013 2014 Α. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΤΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Χρόνος: Δευτέρα έως

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Η Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια είναι μια νόσος που μπορεί να προληφθεί και να θεραπευθεί, και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Διάγνωση λανθάνουσας φυματίωσης. Χαράλαμπος Μόσχος Επιμελητής Α Πνευμονολόγος-Φυματιολογος ΝΝΘΑ Η ΣΩΤΗΡΙΑ

Διάγνωση λανθάνουσας φυματίωσης. Χαράλαμπος Μόσχος Επιμελητής Α Πνευμονολόγος-Φυματιολογος ΝΝΘΑ Η ΣΩΤΗΡΙΑ Διάγνωση λανθάνουσας φυματίωσης 1 Χαράλαμπος Μόσχος Επιμελητής Α Πνευμονολόγος-Φυματιολογος ΝΝΘΑ Η ΣΩΤΗΡΙΑ Τι είναι η λανθανουσα φυματική λοίμωξη (ΛΦ)? 2 Υποκλινική νόσος ΛΦ είναι η παρουσία M. tuberculosis

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Μακροπρόθεσμος χειρισμός ασθενούς υπό θεραπεία με ΜΤΧ

Μακροπρόθεσμος χειρισμός ασθενούς υπό θεραπεία με ΜΤΧ Μακροπρόθεσμος χειρισμός ασθενούς υπό θεραπεία με ΜΤΧ Παναγιώτης Γρ. Κωστάκης p_kostakis@hotmail.com Νοσοκομείο Α. Συγγρός Δήλωση σύγκρουσης συμφερόντων Συμμετοχή σε διεξαγωγή κλινικών μελετών των εταιριών

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Prognostic groups in 1676 patients with T3 rectal cancer treated without preoperative

Διαβάστε περισσότερα

Το Xarelto είναι φάρμακο που περιέχει τη δραστική ουσία ριβαροξαβάνη. Διατίθεται σε μορφή δισκίων (2,5, 10, 15 και 20 mg).

Το Xarelto είναι φάρμακο που περιέχει τη δραστική ουσία ριβαροξαβάνη. Διατίθεται σε μορφή δισκίων (2,5, 10, 15 και 20 mg). EMA/230698/2013 EMEA/H/C/000944 Περίληψη EPAR για το κοινό ριβαροξαβάνη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη. Σ. Μιχόπουλος Γαστρεντερολογική κλινική Νοσ. «Αλεξάνδρα»

ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη. Σ. Μιχόπουλος Γαστρεντερολογική κλινική Νοσ. «Αλεξάνδρα» ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη Σ. Μιχόπουλος Γαστρεντερολογική κλινική Νοσ. «Αλεξάνδρα» Γονιμότητα ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη Επίδραση εγκυμοσύνης στις ΙΦΝΕ Επίδραση των ΙΦΝΕ στην εγκυμοσύνη Χειρισμός ΙΦΝΕ κατά την εγκυμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Δείκτες ποιότητας της υγειονοµικής περίθαλψης (HCQI) όσον αφορά την οστεοαρθρίτιδα (OA)

Δείκτες ποιότητας της υγειονοµικής περίθαλψης (HCQI) όσον αφορά την οστεοαρθρίτιδα (OA) Δείκτες ποιότητας της υγειονοµικής περίθαλψης (HCQI) όσον αφορά την οστεοαρθρίτιδα (OA) HCQI OA 1: Όταν διαγιγνώσκεται συµπτωµατική οστεοαρθρίτιδα σε έναν ασθενή, θα πρέπει να αξιολογείται ο πόνος, η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ORENCIA 250 mg κόνις για πυκνό διάλυμα για παρασκευή διαλύματος προς έγχυση. 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟ ΤΟ FALK SYMPOSIUM 196 6 & 7 MARCH, 2015 FRANKFURT, GERMANY

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟ ΤΟ FALK SYMPOSIUM 196 6 & 7 MARCH, 2015 FRANKFURT, GERMANY ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟ ΤΟ FALK SYMPOSIUM 196 6 & 7 MARCH, 2015 FRANKFURT, GERMANY Βασικά σημεία ενδιαφέροντος στο τελευταίο Falk Symposium No196 στη Φρανκφούρτη της Γερμανίας αποτέλεσαν οι εξελίξεις στο πεδίο της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ετανερσέπτης στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας: ανασκόπηση μελετών κόστους-αποτελεσματικότητας

Η χρήση της ετανερσέπτης στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας: ανασκόπηση μελετών κόστους-αποτελεσματικότητας Á íá óêü ðç óç EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2006,17(3):227-245 Η χρήση της ετανερσέπτης στη θεραπεία της ρευματοειδούς αρθρίτιδας: ανασκόπηση μελετών κόστους-αποτελεσματικότητας Ε. ΚΑΤΣΗ Α. ΚΑΡΟΚΗΣ Τμήμα Government

Διαβάστε περισσότερα

23/5/2013. Τα αντιγόνα του 4CMenB Κλινικό πρόγραμμα του 4CMenB. Μηνιγγιτιδοκοκκική λοίμωξη 2012. Νεότερα από τον χώρο των λοιμώξεων και των εμβολίων

23/5/2013. Τα αντιγόνα του 4CMenB Κλινικό πρόγραμμα του 4CMenB. Μηνιγγιτιδοκοκκική λοίμωξη 2012. Νεότερα από τον χώρο των λοιμώξεων και των εμβολίων Μηνιγγιτιδοκοκκική λοίμωξη 2012 Νεότερα από τον χώρο των λοιμώξεων και των εμβολίων Βάνα Σπούλου Παιδίατρος- Λοιμωξιολόγος Αθήνα, Μάιος 2013 Θνητότητα 6.57% Presentation Title Presenter Name Date Subject

Διαβάστε περισσότερα