ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΚΑΛΑΤΗ ΥΠΟΤΡΟΦΟΣ Ι.Κ.Υ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΚΑΛΑΤΗ ΥΠΟΤΡΟΦΟΣ Ι.Κ.Υ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΚΑΛΑΤΗ ΥΠΟΤΡΟΦΟΣ Ι.Κ.Υ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΦΗΒΩΝ: ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΘΝΟ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΚΑΛΑΤΗ ΥΠΟΤΡΟΦΟΣ Ι.Κ.Υ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΦΗΒΩΝ: ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΘΝΟ- ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

3 ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΚΑΛΑΤΗ ΥΠΟΤΡΟΦΟΣ Ι.Κ.Υ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΦΗΒΩΝ: ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΘΝΟ- ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Υποβλήθηκε στο Τμήμα Ψυχολογίας Τομέας Σχολικής και Εξελικτικής Ψυχολογίας Ημερομηνία προφορικής εξέτασης: Εξεταστική επιτροπή: Καθηγήτρια Β. Δεληγιάννη- Κουϊμτζή, Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Δ. Σακκά, Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Ομότιμη Καθηγήτρια Ε. Συγκολλίτου, Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής 3

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Περιεχόμενα 4 Ευχαριστίες 9 Εισαγωγή 11 ΜΕΡΟΣ Ι. Θεωρητικό πλαίσιο 16 Κεφάλαιο 1 Η φιλική σχέση στην παιδική και την εφηβική ηλικία Ο προσδιορισμός της έννοιας της φιλίας: τα βασικά χαρακτηριστικά μίας φιλικής σχέσης Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά μίας φιλικής σχέσης Η ποιότητα της σχέσης με τον καλύτερο φίλο/ την καλύτερη φίλη Η έννοια της υποστήριξης στο σχολικό πλαίσιο Η ερευνητική προσέγγιση της σημασίας της φιλίας Φύλο και φιλικές σχέσεις Η γυναικεία ταυτότητα και η δόμηση φιλικών σχέσεων Η ανδρική ταυτότητα και η δόμηση φιλικών σχέσεων Η εξελικτική διάσταση της φιλίας Οι φιλικές σχέσεις που διαμορφώνουν τα αγόρια και τα κορίτσια κατά την παιδική και την προεφηβική Ηλικία Οι φιλικές σχέσεις που διαμορφώνουν οι έφηβοι Εθνο-πολιτισμική προέλευση και φιλία Σύνοψη Κεφαλαίου 64 4

5 Κεφάλαιο 2 Ο κοινωνικός εκφοβισμός στο σχολικό πλαίσιο Προσδιορισμός του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού Τα χαρακτηριστικά του σχολικού εκφοβισμού Οι μορφές σχολικού εκφοβισμού Το φαινόμενο του κοινωνικού εκφοβισμού Προσδιορισμός του κοινωνικού εκφοβισμού Τα χαρακτηριστικά του κοινωνικού εκφοβισμού Οι έρευνες για τον κοινωνικό εκφοβισμό Φύλο και κοινωνικός εκφοβισμός Η σύγχρονη φεμινιστική κριτική για την σχέση του κοινωνικού εκφοβισμού με τη γυναικεία ταυτότητα Η εξελικτική διάσταση του κοινωνικού εκφοβισμού Εθνο-πολιτισμική προέλευση και κοινωνικός εκφοβισμός Σύνοψη Κεφαλαίου 96 Κεφάλαιο 3 Φιλία και κοινωνικός εκφοβισμός Ερευνητικά δεδομένα για το ρόλο της φιλίας στη θυματοποίηση Οι στρατηγικές που εφαρμόζουν τα θύματα με σκοπό την αναζήτηση υποστήριξης από τα φιλικά τους πρόσωπα Οι στρατηγικές που εφαρμόζουν οι φίλοι με σκοπό την παροχή υποστήριξης Ο ρόλος των φιλικών σχέσεων στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της θυματοποίησης Η επίδραση των ταυτοτήτων φύλου Η επίδραση της ηλικίας Η επίδραση της εθνο-πολιτισμικής προέλευσης. 118 Σύνοψη κεφαλαίου

6 Κεφάλαιο 4 Σύνοψη και κριτική των ερευνών ΜΕΡΟΣ ΙΙ. :Η Έρευνα: Μεθοδολογία, Αποτελέσματα, Συζήτηση Κεφάλαιο 5. Οι στόχοι και τα ερωτήματα της έρευνας Κεφάλαιο 6 Η μεθοδολογία της έρευνας Δείγμα της έρευνας Μέθοδος συλλογής δεδομένων Ερευνητικό εργαλείο Η διαδικασία συλλογής των δεδομένων Πιλοτική έρευνα Κύρια έρευνα Προκαταρκτική Στατιστική Επεξεργασία 142 (α) Παραγοντική δομή «Οι φίλοι στο σχολείο» «Η θυματοποίηση». 148 (β) Περιγραφή κατηγοριών «Οι φίλοι στο σχολείο» «Η θυματοποίηση». 150 Ο βαθμός υποστήριξης από και προς τους φίλους. 151 «Αναζήτηση υποστήριξης από τους φίλους». 151 «Αντιλαμβανόμενη υποστήριξη από φίλους» 151 «Παροχή υποστήριξης σε φίλο» Στατιστική Ανάλυση

7 Κεφάλαιο 7 Τα αποτελέσματα της έρευνας Οι αντιλήψεις των μαθητών/τριων για τη φιλία, το βαθμό θυματοποίησης και το βαθμό υποστήριξης από φίλους Οι αντιλήψεις των μαθητών/ τριών για τη φιλία Ο βαθμός θυματοποίησης Υποστήριξη από και προς φίλους 162 Σύνοψη αποτελεσμάτων Η επίδραση του φύλου, της ηλικίας και της εθνο-πολιτισμικής προέλευσης Η επίδραση του φύλου Η επίδραση της ηλικίας Η επίδραση της εθνο-πολιτισμικής προέλευσης Σύνοψη αποτελεσμάτων Η επιρροή της φιλίας στη θυματοποίηση Η επιρροή της φιλίας στη θυματοποίηση σε συνάρτηση με τους παράγοντες φύλο, ηλικία και εθνο-πολιτισμική προέλευση Σύνοψη αποτελεσμάτων 202 Κεφάλαιο 8 Συζήτηση- Γενικά Συμπεράσματα Συζήτηση των αποτελεσμάτων 204 Α) Φιλία, θυματοποίηση και παροχή υποστήριξης από και σε φίλους Β) Η επίδραση των παραγόντων φύλο, ηλικία και εθνο-πολιτισμική προέλευση Γ) Η επιρροή της φιλίας στη θυματοποίηση Συμπεράσματα Έρευνας Τα όρια της έρευνας- Προτάσεις για μελλοντική έρευνα

8 Βιβλιογραφία. 222 Ξενόγλωσση βιβλιογραφία Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία Παράρτημα Α. Έγγραφο γονικής συγκατάθεσης Β. Ερωτηματολόγιο για μαθητές/ τριες Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Γ. Ερωτηματολόγιο για μαθητές/ τριες Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Περίληψη Abstract

9 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η διατριβή αυτή πραγματοποιήθηκε με τη σημαντική παροχή υποτροφίας, από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.) από 01/11/2011 έως 30/04/2012 (Ελληνική Δημοκρατία, Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών, Τμήμα Υποτροφιών Μεταπτυχιακών Σπουδών Εσωτερικού). Πριν από την παρουσίαση της διδακτορικής διατριβής, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανθρώπους, που συνετέλεσαν σημαντικά στην εκπόνηση αυτής, με τη στήριξη, τη βοήθεια και την καθοδήγησή τους. Καταρχάς, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά την καθηγήτρια του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, κ. Βασιλική Δεληγιάννη- Κουϊμτζή, την κύρια επόπτρια αυτής της διατριβής. Την ευχαριστώ ολόψυχα όχι μόνο για τη σημαντική επιστημονική και ερευνητική καθοδήγηση που μου έδωσε και οδήγησε στην ολοκλήρωση αυτού του έργου, αλλά και για την πολύ ουσιαστική συμπαράσταση, υποστήριξη και κατανόηση που μου προσέφερε σε δύσκολες στιγμές κατά την διάρκεια των έξι αυτών χρόνων. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά: Την καθηγήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, κ. Δέσποινα Σακκά, για την προθυμία της να εποπτεύσει την παρούσα διατριβή και να συμβάλλει με την ουσιαστική καθοδήγηση και τις διορθώσεις της στη βελτίωση και εκπόνηση του έργου. Επίσης, την ευχαριστώ ολόψυχα για την υποστήριξη και κατανόηση που μου προσέφερε, κατά τη διάρκεια των δύσκολων στιγμών. Την Ομότιμη καθηγήτρια του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, κ. Ευθυμία Συγκολλίτου, για την προθυμία της να εποπτεύσει την παρούσα διατριβή και να συντελέσει με την ουσιαστική καθοδήγηση και τις διορθώσεις της στη βελτίωση και εκπόνηση του έργου. Τον καθηγητή του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, κ. Γρηγόρη Κιοσέογλου, για τη σημαντική βοήθεια του στην στατιστική επεξεργασία των δεδομένων και τον πολύτιμο χρόνο που μου αφιέρωσε. Τις εργαζόμενες στη βιβλιοθήκη του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και κυρίως την κ. Ελένη Νιξαρλίδου, για τη διευκόλυνση της πρόσβασης μου στη σχετική βιβλιογραφία. Τις εργαζόμενες στη γραμματεία του Τομέα Σχολικής και Εξελικτικής Ψυχολογίας του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου 9

10 Θεσσαλονίκης, και κυρίως τις κυρίες Κυριακή Καραμούζη και Ελένη Αυγερινού, για την προθυμία τους να διευκολύνουν τις απαιτούμενες γραφειοκρατικές διαδικασίες. Την κ. Λαμπρινή-Λίνα Φρόση, εκπαιδευτικό και ψυχολόγο, για την προθυμία της να αναλάβει τη φιλολογική επιμέλεια του συγγραφικού έργου καθώς και για τις πολύτιμες συμβουλές και ηθική στήριξη της κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της διατριβής. Τη Λέκτορα του Τμήματος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ., κ. Αφροδίτη Μπάκα, για την πολύτιμη ηθική υποστήριξη και τις χρήσιμες συμβουλές που μου προσέφερε καθόλη τη διάρκεια εκπόνησης του έργου. Τους διευθυντές, τις διευθύντριες και τους/ τις εκπαιδευτικούς των σχολείων αλλά και τους γονείς των μαθητών/ τριών, για την άδεια, την πρόσβαση και τη συνεργασία που μου προσέφεραν όσον αφορά τη συλλογή των δεδομένων. Τους μαθητές και τις μαθήτριες που συμμετείχαν με πολύ μεγάλη προθυμία στην έρευνα, χωρίς τη συνεργασία των οποίων η διατριβή αυτή δεν θα είχε πραγματοποιηθεί. Θα ήθελα να ευχαριστήσω επίσης τους φίλους και συναδέλφους μου, που μοιράστηκαν τις αγωνίες μου και τις ευχάριστες και δυσάρεστες στιγμές κατά τη διάρκεια των χρόνων αυτών. Τέλος, ευχαριστώ ολόψυχα την οικογένεια μου, για την αμέριστη συμπαράσταση τους, που οδήγησε στην ολοκλήρωση αυτού του έργου. 10

11 Εισαγωγή 11

12 Εισαγωγή Η φύση του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού έχει απασχολήσει τα τελευταία χρόνια τους ερευνητές, σε σημαντικό βαθμό. Στο πλαίσιο του σύγχρονου ελληνικού σχολείο τόσο οι άμεσες, όσο και οι έμμεσες μορφές του σχολικού εκφοβισμού εκδηλώνονται ολοένα και πιο συχνά (Boulton, Καρέλλου, Λανίτη, Μανούσου & Λεμονή, 2001 Δεληγιάννη-Κουϊμτζή κ.ά 2005 Pateraki & Houndoumadi, 2001 Χαντζή, Χουντουμάδη & Πατεράκη, 2000) με αποτέλεσμα την πρόκληση επιπτώσεων στη σωματική, αλλά και την ψυχική υγεία καθώς και στην κοινωνική ζωή των θυμάτων (Hanish & Guerra, 2002). Η σοβαρότητα των επιπτώσεων αυτών είναι ανάλογη με τη χρονική διάρκεια και τη σοβαρότητα των επεισοδίων, όμως συνδέεται και με την προσωπικότητα του θύματος (Dabkowski, 1996 Slee, 1993 Sullivan, Cleary & Sullivan, 2004). Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, η δυσκολία σύναψης φιλικών σχέσεων, καθώς και διατήρησής τους αποτελεί μία από τις βασικές επιπτώσεις που είναι δυνατόν να επιφέρει ο εκφοβισμός στο θύμα (Sullivan et al., 2004). Οι μελλοντικές έρευνες καλούνται να εστιάσουν στον προσδιορισμό της σχέσης μεταξύ των δύο αυτών παραγόντων (θυματοποίησης και απουσίας φίλων) και της επίδρασης που αυτή η σχέση ασκεί στην ψυχική υγεία των θυμάτων του σχολικού εκφοβισμού (Rigby, 2003). Στην Ελλάδα η πλειοψηφία των ερευνών (Δεληγιάννη- Κουϊμτζή κ.ά, 2005 Pateraki &Houndoumadi, 2001 Sapouna, 2008 Ψάλτη & Κωνσταντίνου, 2007) έχει επικεντρωθεί στις αντιλήψεις και στάσεις των μαθητών/ μαθητριών και των εκπαιδευτικών για τα χαρακτηριστικά και τις εκφάνσεις του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού σε συνδυασμό με την επίδραση των παραγόντων φύλου και εθνο-πολιτισμικής προέλευσης. Η αφετηρία για τη διεξαγωγή της συγκεκριμένης διατριβής, που αφορά τη διάσταση του κοινωνικού εκφοβισμού, προέκυψε ουσιαστικά από τα αποτελέσματα της έρευνας που διεξήχθη σε σχολεία Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Ελλάδας με τίτλο: «Ταυτότητες Φύλου, Εθνικές Ταυτότητες και Σχολική βία: διερευνώντας τη βία και τη θυματοποίηση στο σχολικό πλαίσιο» και επιστημονικώς υπεύθυνη την Β. Δεληγιάννη- Κουϊμτζή, καθηγήτρια του Τμήματος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της εν λόγω έρευνας ένα όχι αμελητέο ποσοστό της τάξης του 20% των μαθητών και μαθητριών του δείγματος δηλώνει ότι συστηματικά αποξενώνεται κοινωνικά στο πλαίσιο του σχολικού του 12

13 περιβάλλοντος από άλλους μαθητές /μαθήτριες. Όσον αφορά τη διάσταση της φιλίας, σημαντικό ποσοστό (51,2%) των θυμάτων του σχολικού εκφοβισμού δηλώνει ότι εκμυστηρεύεται την εμπειρία του κυρίως σε φιλικά πρόσωπα (Δεληγιάννη- Κουϊμτζή κ.ά, 2005). Από τα παραπάνω διαφαίνεται ως σημαντικός και καταλυτικός ο ρόλος των συνομηλίκων και, κυρίως, των φιλικών προσώπων του θύματος στην αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου. Απώτερος, κατ επέκταση, στόχος της παρούσας διατριβής είναι να διερευνηθεί ποιος ακριβώς είναι ο ρόλος των φιλικών προσώπων στη θυματοποίηση. Ιδιαίτερα σημαντικός και καθοριστικός είναι, σύμφωνα με τους ερευνητές, ο ρόλος των φιλικών προσώπων στο πλαίσιο παρεμβάσεων, οι οποίες στόχο έχουν να αλλάξουν τη συμπεριφορά των δραστών και των θυμάτων και να ενισχύσουν την προσαρμογή αμφότερων στο σχολικό πλαίσιο (Berndt, 1996 Berndt, 1999). Επιπλέον, κρίνεται απαραίτητο οι παρεμβάσεις αυτές να στοχεύουν στην ενίσχυση και ενδυνάμωση των θυμάτων με σκοπό την απόκτηση φίλων και τη διαμόρφωση ισχυρών κοινωνικών δεσμών και ενός προστατευτικού κοινωνικού δικτύου στο σχολικό πλαίσιο (Kochenderfer & Ladd, 1997). Η παρούσα ερευνητική μελέτη αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο αποτελεί ουσιαστικά το θεωρητικό υπόβαθρο της έρευνας και περιλαμβάνει τέσσερα κεφάλαια, στα οποία επιχειρείται προσδιορισμός των υπό μελέτη παραγόντων της έρευνας και η ερμηνεία των βασικότερων θεωριών που τους περιβάλλουν και τους υποστηρίζουν. Ειδικότερα, στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζονται αναλυτικά οι παραδοσιακές θεωρίες για τον ορισμό της φιλίας και γενικά, αλλά και στο ειδικότερο πλαίσιο του σχολείου. Στη συνέχεια παρατίθενται τα δομικά στοιχεία μιας φιλικής σχέσης και ειδικότερα της οικείας φιλικής σχέσης, με βάση τις σχετικές εμπειρικές έρευνες. Συναφής με τη δομή των φιλικών σχέσεων θεωρείται και η έννοια της κοινωνικής υποστήριξης γι αυτό και παρατίθεται σχετικό ξεχωριστό υποκεφάλαιο. Επιπλέον, το κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνει την ανάλυση της εξελικτικής έκφανσης, καθώς και των δομικών στοιχείων των φιλικών σχέσεων που διαμορφώνουν τα αγόρια και τα κορίτσια σε συνάφεια με τις αντίστοιχες θεωρίες για τη δόμηση της ανδρικής και της γυναικείας ταυτότητας στο σχολείο, καθώς και τη σχέση φιλίας και εθνικής ταυτότητας. Στο δεύτερο κεφάλαιο, επιχειρείται ο ολοκληρωμένος προσδιορισμός του φαινομένου του κοινωνικού εκφοβισμού και παρουσιάζονται οι αντιφατικές 13

14 ερευνητικές μελέτες. Στο δεύτερο αυτό κεφάλαιο παρουσιάζονται οι βασικές θεωρίες και έρευνες, οι οποίες συνδέουν τον κοινωνικό εκφοβισμό με παράγοντες όπως είναι το φύλο, η ηλικία και η εθνική προέλευση. Το κεφάλαιο αυτό ολοκληρώνεται με αναλυτική αναφορά στη σημασία των σχολικών παρεμβάσεων στο φαινόμενο του κοινωνικού εκφοβισμού. Το τρίτο κεφάλαιο επικεντρώνεται στη σχέση κοινωνικού εκφοβισμού και ποιότητας της φιλίας με βάση παλαιότερα και σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα. Τα αποτελέσματα διερευνώνται σε σχέση με την κοινωνική δόμηση των ταυτοτήτων φύλου στο σχολικό πλαίσιο. Στο τέταρτο κεφάλαιο, επιχειρείται μία σύνοψη και κριτική όλων των σχετικών ερευνών που έχουν παρουσιαστεί και βάσει αυτών παρατίθενται αναλυτικά τα ερωτήματα που προκύπτουν και που θα απαντηθούν μέσω της εν λόγω μελέτης. Στο δεύτερο μέρος της παρούσας ερευνητική μελέτης παρατίθενται οι στόχοι και τα ερωτήματα της έρευνας, η μεθοδολογία της, τα αποτελέσματα και τα γενικά συμπεράσματά της. Το μέρος αυτό αποτελείται από πέντε κεφάλαια. Στο πέμπτο κεφάλαιο παρατίθενται αναλυτικά οι στόχοι και τα ερωτήματα της έρευνας, σε συνάφεια πάντα με το θεωρητικό υπόβαθρο. Στο έκτο κεφάλαιο παρουσιάζεται αναλυτικά η μεθοδολογία, με περιγραφή του δείγματος, της συλλογής των δεδομένων, του ερευνητικού εργαλείου, της διαδικασίας της πιλοτικής και της κύριας έρευνας, αλλά και της περιγραφής της στατιστικής ανάλυσης των δεδομένων. Στο έβδομο κεφάλαιο παρουσιάζονται αναλυτικά τα αποτελέσματα της ποσοτικής έρευνας, ακολουθώντας τη δομή του θεωρητικού κεφαλαίου. Στο όγδοο κεφάλαιο παρατίθεται αρχικά η συζήτηση των αποτελεσμάτων και ακολουθούν τα γενικά συμπεράσματα καθώς και τα όρια της έρευνας. Η εν λόγω έρευνας, εστιάζει συνοπτικά στα ακόλουθα σημεία: A) Στην προσπάθεια να διερευνηθεί σε βάθος η εικόνα που διαμορφώνουν οι μαθητές και οι μαθήτριες για το φαινόμενο του κοινωνικού εκφοβισμού και του αποκλεισμού στο σχολικό πλαίσιο, καθώς και οι παράγοντες που συντελούν στη διαμόρφωση αυτής της γνωστικής αντίληψης για ένα σύγχρονο κοινωνικό φαινόμενο, για τη φύση του οποίου οι έρευνες ακόμη συνεχίζονται. Συνακόλουθα, επιχειρείται η κατανόηση του φαινομένου από εξελικτική σκοπιά, αλλά και στο πλαίσιο της προώθησης της ισότητας των φύλων και της καταπολέμησης των φυλετικών διακρίσεων στο σχολικό πλαίσιο. 14

15 Β) Στο ότι επιχειρεί να ερευνήσει και να ερμηνεύσει τη σχέση της ποιότητας της σχολικής φιλίας με τη θυματοποίηση στον κοινωνικό εκφοβισμό, μίας διάστασης και σχέσης που δεν έχει μελετηθεί διεξοδικά στο σύγχρονο ελληνικό σχολικό πλαίσιο. Επιπλέον, επιχειρείται η μελέτη των κοινών παρανομαστών που επηρεάζουν τη σχέση αυτή, ώστε να επιτυγχάνεται με τον πιο ουσιαστικό τρόπο από πλευράς εκπαιδευτικής και κοινωνικής η ενδυνάμωση των στοιχείων που μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά στην εκδήλωση του κοινωνικού εκφοβισμού και την αντίστοιχη θυματοποίηση. 15

16 ΜΕΡΟΣ Ι Θεωρητικό Πλαίσιο 16

17 Κεφάλαιο 1 Η φιλική σχέση στην παιδική και την εφηβική ηλικία 17

18 1.1 Ο προσδιορισμός της έννοιας της φιλίας: τα βασικά χαρακτηριστικά μίας φιλικής σχέσης Στο πλαίσιο της θεωρίας της Joseph Epstein (1983), μιας από τις πιο σημαντικές θεωρητικούς που μελέτησε την έννοια της φιλίας, η διαδικασία επιλογής των φιλικών προσώπων αποτελεί μία ενεργητική διαδικασία, η οποία επηρεάζεται σημαντικά από εξελικτικούς και γνωστικούς παράγοντες, καθώς και από το εκάστοτε πλαίσιο. Τρεις είναι οι βασικές διαστάσεις, οι οποίες προσδιορίζουν τη διαδικασία της επιλογής των φίλων. Πρώτον, ο αριθμός των φίλων σε συνδυασμό με τον παράγοντα εγγύτητα καθορίζουν την ύπαρξη φιλίας. Δεύτερον, τα φανερά χαρακτηριστικά, όπως φύλο, ηλικία και εθνικότητα, τα οποία επιδρούν στην επιλογή φίλων που κάνουν οι μαθητές και οι μαθήτριες. Τρίτον, τα συγκεκριμένα στοιχεία που χαρακτηρίζουν μία φιλική σχέση και η ομοιότητα μεταξύ των φίλων προσδιορίζουν την ποιότητα και τη διάρκειά της. Πριν την εφαρμογή της διαδικασίας αυτής προηγείται η διαδικασία της προεπιλογής, η οποία περιλαμβάνει τη συγκέντρωση πληροφοριών για τους πιθανούς φίλους. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες η κοινωνιολογική έρευνα και προοπτική για την παιδική ηλικία εγκατέλειψε τις παραδοσιακές θεωρίες της κοινωνικοποίησης, εστιάζοντας πλέον στη συλλογική δράση σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο και στην κοινωνική δόμηση της αλληλεπίδρασης των παιδιών με τους συνομηλίκους τους, καθώς και στη σημασία αυτής της αλληλεπίδρασης για τη μετέπειτα εξέλιξη αγοριών και κοριτσιών. Το θεωρητικό πλαίσιο της επεξηγηματικής αναπαραγωγής ερμηνεύει την κοινωνιολογική ανάπτυξη αγοριών και κοριτσιών στη βάση της αντίληψης ότι τα παιδιά παράγουν και συγχρόνως συμμετέχουν ενεργά στις λεγόμενες κουλτούρες συνομηλίκων, οι οποίες εμπλέκονται και αλληλεπιδρούν η μία με την άλλη. Μέσα από την ενεργό συμμετοχή τους τα παιδιά συμβάλλουν και αυτά από τη δική τους πλευρά στην προώθηση αλλαγών στη σύγχρονη κοινωνία (Corsaro, 2005). Το σύγχρονο αυτό θεωρητικό πλαίσιο επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό και την έρευνα των φιλικών σχέσεων, καθώς και αυτές αποτελούν ουσιαστικό μέρος και στοιχείο της κουλτούρας των παιδιών και συμβάλλουν στη μετάβασή τους στην ενήλικη ζωή. Η φιλία ορίζεται γενικότερα ως η εκούσια, εθελοντική και όχι υποχρεωτική κοινωνική σχέση η οποία βασίζεται στις ακόλουθες διαστάσεις: 1) αμοιβαιότητα, 2) συμπάθεια, 3) αγάπη και 4) κοινές στιγμές με τον φίλο/ ή τη φίλη του (Bukowski, Newcomb & Hartup, 1996 Dunn, 2004). Οι φιλικές σχέσεις προσδίδουν έναν 18

19 κοινωνικό ρόλο, διαφορετικό από αυτόν που προσφέρουν οι συγγενικές και επαγγελματικές σχέσεις (Krappmann, 1996). Τα παιδιά αξιοποιούν τους φίλους τους ως γνωστικές και κοινωνικές πηγές σε καθημερινή βάση (Hartup, 1996α). Η φιλία αποτελεί μία συνεργατική σχέση, στο πλαίσιο της οποίας το κάθε μέλος ενδιαφέρεται για την ικανοποίηση του άλλου και η επικύρωση της προσωπικής αξίας είναι βασικό αποτέλεσμα αυτής της συνεργατικής σχέσης (Newcomb & Bagwell, 1996). Αναπτύσσεται συνήθως ανάμεσα σε άτομα όμοια ως προς την ηλικία, τα ενδιαφέροντα και τους στόχους (Zahn-Waxler, Iannotti & Chapman, 1982). Επιπλέον, η φιλία αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλλιεργείται η κατανόηση του παιδιού για τα συναισθήματα και τις σκέψεις των άλλων ατόμων (Dunn, 2004). Στο πλαίσιο της σχολικής τάξης, η έννοια της φιλίας προσδιορίζεται ως δυαδική και αναφέρεται σε μία εθελοντική και αμοιβαία από τη φύση της σχέση. Είναι ο αμοιβαίος συναισθηματικός δεσμός ενός παιδιού με ένα συμμαθητή ή μία συμμαθήτρια (Ladd & Kochenderfer, 1996). Οι φιλίες στο σχολείο συμβάλλουν στη διαμόρφωση της αίσθησης ότι το άτομο ανήκει σε μία κοινωνία, σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο, αυτό του σχολείου, και κατ επέκταση στη διαμόρφωση μίας αίσθησης ταυτότητας στο πλαίσιο αυτό. Οι φιλίες είναι δυνατόν να αποτελέσουν τα δομικά στοιχεία μίας δημοκρατικής και αυτόνομης σχολικής κοινότητας. Μάλιστα, αυτό που προκύπτει μέσα από την έρευνα και προτείνεται από τους ερευνητές και τις ερευνήτριες είναι το να παρέχει το σχολείο τα εφόδια, ώστε μαθήτριες και μαθητές να αναπτύσσουν δημοκρατικούς λόγους και δημοκρατικές πρακτικές (Quick & Winter,1995). Σύμφωνα με τους κοινωνικούς ψυχολόγους, η έννοια της φιλίας εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο αυτού που ονομάζουμε θετική συμπεριφορά (Hogg & Vaughan, 1995 Raven & Rubin, 1983 Smith & Mackie, 2006). Η θετική συμπεριφορά είναι μία ευρύτερη διάσταση, η οποία αναφέρεται στο σύνολο επίκτητων συμπεριφορών που αξιολογούνται θετικά από την κοινωνία και χαρακτηρίζονται ως εθελοντικές. Η πρόθεση αποτελεί βασικό στοιχείο της θετικής συμπεριφοράς. Για παράδειγμα, η παροχή βοήθειας, ο αλτρουισμός και η συνεργασία αποτελούν διαστάσεις της θετικής συμπεριφοράς. Καθεμιά από τις διαστάσεις της θετικής συμπεριφοράς έχει ωφελιμιστικό σκοπό μέσω της επίλυσης των προβλημάτων που αντιμετωπίζει το άλλο άτομο, καθώς και μέσα από άλλες μορφές συμπεριφορών. Χαρακτηριστικό είναι ότι το πώς κρίνει κάποιος αν η παροχή βοήθειας προς έναν άλλο άνθρωπο είναι 19

20 απαραίτητη ή όχι, επηρεάζεται τόσο από τις κοινωνικές νόρμες και τα δικά του προσωπικά κριτήρια, όσο και από τη συμπεριφορά και παρουσία τρίτων προσώπων. Οι φίλοι προσδιορίζονται ως τα άτομα που αναζητούν ο ένας τη συντροφικότητα του άλλου αυθόρμητα και ανεξάρτητα από κοινωνικές πιέσεις (Zahn-Waxler et al., 1982). Η φιλία βασίζεται στην αμοιβαιότητα και την αφοσίωση μεταξύ ατόμων που τοποθετούνται στο πλαίσιο αυτής της σχέσης ως ισότιμα (Hartup, 1996b). Σε μία φιλική σχέση και αλληλεπίδραση το κάθε μέλος αυτής λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες και τις επιθυμίες των υπόλοιπων μελών μέσα στο συγκεκριμένο κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον. Σε όλες τις κουλτούρες και σε όλους τους πολιτισμούς υπάρχει ένας συγκεκριμένος όρος, ο οποίος εκφράζει την οικεία αυτή σχέση που διαμορφώνεται εκτός οικογενειακού πλαισίου. Η εννοιολογική σημασία των λέξεων που χρησιμοποιούνται στους διάφορους πολιτισμούς, για να αποδώσουν τον όρο της φιλίας, αντανακλά τις κοινωνικο-ιστορικές συνθήκες κάτω από τις οποίες ο όρος αυτός νοηματοδοτείται (Krappmann, 1996). Η φιλία αποτελεί, συνήθως, το τελευταίο στάδιο μίας δυναμικής διαδικασίας η οποία ξεκινάει από την απλή γνωριμία (Erwin, 1998). Για την απαρχή και τη διατήρηση μίας φιλικής σχέσης, απαιτείται ένας συνδυασμός παραγόντων που έχουν να κάνουν με τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, τις συμπεριφορές, καθώς και με την κοινωνική θέση των ατόμων που εμπλέκονται σε αυτήν (Ellis & Zarbatany, 2007). Κατ επέκταση, στο πλαίσιο μίας φιλικής σχέσης το άτομο από τη μία πλευρά διατηρεί την ατομικότητά του, ενώ από την άλλη πλευρά διατηρεί μία αλληλεξάρτηση με τον φίλο/ τη φίλη του (Smollar & Youniss, 1982). Η σύναψη μιας φιλίας, επηρεάζεται από τη συνύπαρξη συγκεκριμένων παραγόντων (Fehr, 1996). Αναλυτικά, οι παράγοντες αυτοί είναι οι ακόλουθοι: 1) οι περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως είναι η εγγύτητα που προκύπτει, όταν τα άτομα αλληλεπιδρούν στο ίδιο φυσικό περιβάλλον, όπως είναι για παράδειγμα, το σχολικό περιβάλλον ή το κοινωνικό δίκτυο των ήδη υπαρχουσών σχέσεων. Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες συμβάλλουν στο να έρθουν σε επαφή δύο άτομα και κατ επέκταση να διαμορφώσουν μία φιλική σχέση, 2) οι προσωπικοί παράγοντες που καθορίζουν το αν μία γνωριμία θα εξελιχτεί σε φιλία. Τέτοιοι είναι τα προσωπικά κριτήρια σχετικά με το ποιους επιθυμούμε και ποιους δεν επιθυμούμε να έχουμε φίλους, καθώς και τα χαρακτηριστικά του άλλου προσώπου, όπως η εξωτερική του εμφάνιση, η ομοιότητα χαρακτηριστικών των φίλων,3) η συνθήκη. Ο παράγοντας αυτός αφορά στη συχνότητα και την αμοιβαία διαθεσιμότητα αλληλεπίδρασης με τον 20

21 άλλον, 4) οι αμοιβαίοι-δυαδικοί παράγοντες, όπως η αμοιβαία συμπάθεια, και 5) η σύγκλιση και συμφωνία όλων των παραπάνω παραγόντων. Το πρώτο στάδιο για τη διαμόρφωση μίας σχέσης είτε φιλικής είτε άλλου είδους είναι η γνωριμία και βασίζεται στην επιφανειακή επαφή και επικοινωνία (Erwin, 1998). Βασικό στοιχείο που χαρακτηρίζει το στάδιο αυτό είναι, όπως τονίστηκε και προηγουμένως, το στοιχείο της εγγύτητας. Οι περισσότερες φιλίες αναπτύσσονται μεταξύ ατόμων που μένουν στην ίδια γειτονιά, φοιτούν στο ίδιο σχολείο κ.λ.π. Μέσω της εγγύτητας γνωρίζει κανείς καλύτερα το άλλο άτομο βασιζόμενος σε εμφανή χαρακτηριστικά, όπως (φύλο, ηλικία, φυλετική και εθνική προέλευση), εξωτερική εμφάνιση (ένδυση κ.λ.π.) και συμπεριφορά. Με βάση τα παραπάνω επιφανειακά χαρακτηριστικά, λοιπόν, διαμορφώνονται και οι ανάλογες προσδοκίες, και η αλληλεπίδραση με το άλλο άτομο είτε συνεχίζεται είτε διακόπτεται. Το επόμενο στάδιο περιλαμβάνει το χτίσιμο μίας σχέσης η οποία στηρίζεται στην επικοινωνία και εμπιστοσύνη. Από τη στιγμή που θα διαμορφωθεί μία στενή σχέση, είναι πολύ βασικό το στοιχείο της οικειότητας, το οποίο χαρακτηρίζει το στάδιο αυτό και καθορίζει τη συνέχιση και την εδραίωσή της. Οι δυσκολίες μιας φιλικής σχέσης μπορεί να προκύπτουν λόγω των διαφορετικών ενδιαφερόντων και δραστηριοτήτων που έχει το κάθε μέλος ή να οφείλονται σε εξωτερικούς παράγοντες. Σε μικρές ηλικίες είναι δυνατόν τα προβλήματα μίας φιλικής σχέσης να οφείλονται στην έλλειψη ικανοτήτων των παιδιών να χειριστούν μία δύσκολη κατάσταση. Ο τερματισμός μιας σχέσης έρχεται, όταν οι προσδοκίες και οι υποχρεώσεις στις οποίες αυτή στηρίζεται παραβιάζονται. Τα παραπάνω στάδια εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της εξέλιξης ενός παιδιού και χαρακτηρίζουν τις φιλικές σχέσεις που αυτό διαμορφώνει, όχι απαραίτητα με αυτή τη σειρά και ακολουθία, καθώς δεν φτάνουν όλες ο φιλικές σχέσεις στη διακοπή τους. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των φίλων, όταν λαμβάνουν χώρα σε ένα μη ανταγωνιστικό περιβάλλον, είναι πιο αυθόρμητες και αρμονικές συγκριτικά με τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ αγνώστων ή απλά γνωστών (Berndt, 1981a). Οι φιλικές σχέσεις και αλληλεπιδράσεις των παιδιών διέπονται, από μικρή ακόμη ηλικία, από συγκεκριμένους κοινωνικούς κανόνες, οι οποίοι προκύπτουν αυθόρμητα στο πλαίσιο αλληλεπίδρασης των συνομηλίκων μεταξύ τους, ως αποτέλεσμα μίας βασικής ανθρώπινης τάσης να ρυθμίζει την κοινωνική αλληλεπίδραση (Bakeman & Brownlee, 1982). 21

22 1.1.1 Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά μίας φιλικής σχέσης Η ποιότητα μίας φιλικής σχέσης προσδιορίζεται τόσο από τα θετικά, όσο και από τα αρνητικά στοιχεία των αλληλεπιδράσεων μεταξύ φίλων, στοιχεία τα οποία πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους οι ερευνητές (Berndt, 1996). Η υψηλή ποιότητα μιας φιλικής σχέσης χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη όσο το δυνατόν περισσότερων θετικών στοιχείων, όπως είναι τα υψηλά επίπεδα οικειότητας, και από την ύπαρξη όσο το δυνατόν λιγότερων αρνητικών στοιχείων. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο των ουσιαστικών φιλικών σχέσεων οι συγκρούσεις και οι ανταγωνισμοί εκδηλώνονται σπάνια και σε μικρό βαθμό (Berndt, 1999 Berndt, 2002). Συγκεκριμένοι παράγοντες είναι δυνατόν να επιδράσουν στη μορφή και την ποιότητα των φιλικών σχέσεων που διαμορφώνουν μαθητές και μαθήτριες, κυρίως κατά τα πρώτα σχολικά χρόνια. Το πολιτισμικό περιβάλλον και η γειτονιά στην οποία μεγαλώνουν αγόρια και κορίτσια, καθώς και το σχολείο στο οποίο φοιτούν αποτελούν παράγοντες οι οποίοι επιδρούν στις φιλίες των παιδιών (Dunn, 2004). Μία ουσιαστική φιλική σχέση καθιστά το άτομο ιδιαίτερα σημαντικό στο πλαίσιο του κοινωνικού του περίγυρου και παρέχει συγχρόνως κοινωνική και συναισθηματική υποστήριξη (Erwin, 1998). Σύμφωνα με τις έρευνες για τη διάσταση της φιλίας (Ginsberg, Gottman & Parker, 1987), έξι είναι τα βασικά στοιχεία που συνιστούν τη λειτουργικότητά της:1) η συντροφικότητα: στο πλαίσιο μίας φιλικής σχέσης παρέχει τη δυνατότητα στο παιδί από μικρή ακόμη ηλικία να έχει ένα άτομο εμπιστοσύνης με το οποίο θα συμμετέχει στο παιχνίδι και σε κοινές δραστηριότητες, 2) η παροχή ερεθισμάτων: η φιλία παρέχει στα άτομα ενθουσιασμό, χρήσιμες γνώσεις και πληροφορίες, δημιουργική λεκτική αλληλεπίδραση κ.λ.π., 3) η υποστήριξη και βοήθεια, 4) η ενδυνάμωση και ενίσχυση του εγώ, 5) η κοινωνική σύγκριση: η φιλία προσφέρει ένα επίπεδο, ένα σημείο αναφοράς με βάση το οποίο το άτομο εκτιμά τις απόψεις του και, κατ επέκταση, τον εαυτό του, και 6) η οικειότητα. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα σε δείγμα αγοριών και κοριτσιών εφήβων, η φιλία συμβάλλει στην καλλιέργεια των ακόλουθων διαστάσεων: i) της εμπιστοσύνης και της τιμιότητας: ο φίλος ή η φίλη κρατάει μυστικά και συμπαρίσταται στον φίλο/η του, ii) της αυτογνωσίας: ο φίλος δίνει ουσιαστικές συμβουλές και βοηθάει το άτομο να γνωρίσει τον εαυτό του, και iii) της υποστήριξης που παρέχουν οι παρέες συνομηλίκων όταν το άτομο έρθει αντιμέτωπο με δύσκολες καταστάσεις στο σχολικό περιβάλλον. Μέσα από την αναπαράσταση της φιλίας οι έφηβοι δίνουν βαρύτητα στις 22

23 προσωπικές δεξιότητες, οι οποίες προκύπτουν από προσωπικές τους εμπειρίες και όχι τόσο από τις σχολικές εφαρμογές και πρακτικές (Allard & Yates, 2001). Το στοιχείο της οικειότητας ένα από τα βασικά θεμέλια μιας υγιούς φιλικής σχέσης, έχει προσδιοριστεί μέσα από πρόσφατες έρευνες. Οι εν λόγω έρευνες (Fehr, 2004) υποδεικνύουν ότι η οικειότητα στο πλαίσιο, κυρίως μιας ομόφυλης φιλικής σχέσης, oπου είναι ιδιαιτέρως έντονη, έγκειται κυρίως στη διαδικασία της αυτοαποκάλυψης, η οποία λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο μιας φιλικής σχέσης, καθώς και στην παροχή συναισθηματικής στήριξης, σύμφωνα με τις γνωστικές αναπαραστάσεις ενήλικων ανδρών και γυναικών. Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία (Bukowski & Sippola, 1996), η έννοια της φιλίας συνδέεται στενά με την έννοια της ηθικής. Η σχέση φιλίας και ηθικής είναι αμφίδρομη: Η ηθική επηρεάζει τη διαμόρφωση και την πορεία μιας φιλικής σχέσης και η φιλία αποτελεί σημαντικό πλαίσιο για την εξέλιξη της ηθικής, καθώς μέσα από τις φιλικές τους σχέσεις αγόρια και κορίτσια μαθαίνουν τις ανάγκες και τα συναισθήματα των φιλικών τους προσώπων και κινητοποιούνται για την ικανοποίηση αυτών των αναγκών. Κατ επέκταση, μέσα από τις εμπειρίες αυτές τίθενται οι βάσεις για τη συνειδητοποίηση από πλευράς των παιδιών αξιών, όπως η φροντίδα και η δικαιοσύνη. Ωστόσο, κρίνεται σκόπιμο, όπως προκύπτει μέσα από τα κενά των ερευνών, να μελετηθεί περαιτέρω με ποιον τρόπο αγόρια και κορίτσια επιλύουν θέματα ηθικής με άτομα που είναι φίλοι τους, αλλά και με άτομα που δεν ανήκουν στο φιλικό τους περιβάλλον. Το στοιχείο της ομοιότητας ως προς το φύλο, την ηλικία, την εθνικότητα, το εκπαιδευτικό υπόβαθρο, τις δραστηριότητες και τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την απαρχή μιας φιλικής σχέσης, ειδικά κατά την περίοδο της εφηβείας (Aboud & Mendelson, 1996 Erwin, 1998). Συγκεκριμένα, έχει αποδειχτεί ότι οι φιλίες διαμορφώνονται στη βάση των κοινών ενδιαφερόντων και δραστηριοτήτων. Οι ομοιότητες αυτές προέρχονται από τρεις βασικές πηγές: 1) τις κοινωνικές και δημογραφικές συνθήκες, όπως το να μένουν στην ίδια γειτονιά, να πηγαίνουν στο ίδιο σχολείο, να έχουν το ίδιο κοινωνικο- οικονομικό υπόβαθρο, 2) τη διαδικασία της κοινωνικής επιλογής με βάση την οποία οι άνθρωποι τείνουν να επιλέγουν άτομα που έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά με τους αυτούς 3) την αμοιβαία κοινωνικοποίηση, δηλαδή τη διαδικασία μέσω της οποίας τα παιδιά γίνονται όμοια με τους φίλους τους ως αποτέλεσμα της μεταξύ τους αλληλεπίδρασης (Hartup, 1996b). 23

24 Επιπλέον, όσον αφορά την ίδια τη διάσταση της ομοιότητας, έχει υποστηριχτεί ότι για την απαρχή μίας φιλικής σχέσης, βασική προϋπόθεση είναι η ομοιότητα όχι μόνο ως προς βασικά εξωτερικά χαρακτηριστικά, όπως είναι το χρώμα δέρματος, το φύλο και η ηλικία, αλλά και ως προς τη συμπεριφορά. Αυτό το χαρακτηριστικό μάλιστα αυξάνει και τη θετική αλληλεπίδραση μεταξύ των φίλων (Doyle, 1982). Σύμφωνα με πιο πρόσφατη έρευνα, βασική προϋπόθεση για να γίνει ένα παιδί φίλος/φίλη αποτελεί το στοιχείο της ομοιότητας με το άλλο άτομο σε συνδυασμό με το στοιχείο της δημοτικότητας στο πλαίσιο της ομάδας συνομηλίκων. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα ότι τα παιδιά τείνουν να αντιπαθούν άλλα παιδιά που είναι ανόμοια με τους ίδιους ή να διαλύουν πιο συχνά τις φιλικές τους σχέσεις με παιδιά με τα οποία έχουν ανόμοια χαρακτηριστικά (Dunn, 2004). Στο πλαίσιο της κοινωνικής ψυχολογίας, η ενσυναίσθηση και η κατανόηση των προβλήματων του άλλου ωθούν στην παροχή βοήθειας. Ένας βασικός παράγοντα, ο οποίος επηρεάζει την ανάπτυξη ενσυναίσθησης είναι ο βαθμός ομοιότητας μεταξύ του ατόμου που παρέχει τη βοήθεια και του ατόμου που πρόκειται να γίνει ο αποδέκτης αυτής της βοήθειας (Hogg & Vaughan, 1995). Η παροχή υποστήριξης αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο που χαρακτηρίζει τις φιλικές σχέσεις. Ένα βασικό χαρακτηριστικό, το οποίο αποτελεί και προϋπόθεση για την παροχή ουσιαστικής βοήθειας και κατανόησης στο πλαίσιο μιας φιλικής σχέσης αποτελεί η ικανότητα να δει κανείς την πραγματικότητα και τις κοινωνικές καταστάσεις μέσα από την οπτική του άλλου ατόμου, με άλλα λόγια το να προσπαθήσει να μπει στη θέση του άλλου ατόμου, του φιλικού προσώπου, διαδικασία η οποία προσδιορίζεται ως role taking. Αυτή η γνωστική διαδικασία συμβάλλει στη διαμόρφωση αμοιβαίων φιλικών σχέσεων κατά την εφηβική κυρίως ηλικία (Erwin, 1998). Πέρα από όλα τα παραπάνω βασικά χαρακτηριστικά που διέπουν μια φιλική σχέση, πρέπει να τονιστεί και πως κάθε φιλία είναι διαφορετική. Δεν υπάρχει, δηλαδή, ένα συγκεκριμένο είδος φιλικής σχέσης. Μάλιστα, το ίδιο παιδί είναι πιθανό να έχει πολλές διαφορετικές φιλικές σχέσεις. Επίσης, η ίδια η φιλική σχέση δε βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από κάθε μέλος της (Dunn, 2004). Μάλιστα, σύμφωνα και με παλαιότερη έρευνα σε παιδιά ηλικίας 3-4 ετών, υπάρχουν διαφορετικές αμοιβαίες φιλικές σχέσεις. Συγκεκριμένα, στην εν λόγω έρευνα βρέθηκε ότι οι δυαδικές φιλικές σχέσεις διαφέρουν ως προς τον τρόπο αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών τους και ως προς τη συχνότητα και την ποιότητα των μεταξύ τους διαφωνιών (Dunn, 1999). 24

25 Εκτός από τη διαμόρφωση δυαδικών φιλικών σχέσεων, η έρευνα έχει εστιάσει και στη διαμόρφωση φιλίας στο πλαίσιο ομάδας. Η ομάδα /παρέα συνομηλίκων στην οποία ανήκει ένα παιδί διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση μίας φιλικής σχέσης, καθώς παρέχει τη δυνατότητα για διαμόρφωση οικείων φιλικών σχέσεων λόγω της συχνής αλληλεπίδρασης των ατόμων που απαρτίζουν την ομάδα. Υπάρχουν ποικίλες κοινωνικές ομάδες, οι οποίες διαφοροποιούνται ως προς τη φύση και το στόχο τους. Στο πλαίσιο των κοινών δραστηριοτήτων, οι οποίες στοχεύουν προς έναν κοινό στόχο, προκύπτει η διαμόρφωση κοινωνικής αλληλεπίδρασης και φιλίας. Η ομάδα συγκεκριμενοποιεί τις υποχρεώσεις μεταξύ των φίλων (Allen, 1981). Όπως προκύπτει λοιπόν από τα παραπάνω, διαφορές υπάρχουν όχι μόνο ως προς τα ποιοτικά χαρακτηριστικά μιας φιλικής σχέσης, αλλά και ως προς τον αριθμό των φίλων που έχει το κάθε παιδί: κάποια παιδιά έχουν περιστασιακές κοινωνικές επαφές, ενώ κάποια άλλα είναι μέρος μιας συγκεκριμένης ομάδας συνομηλίκων. Κάποια παιδιά έχουν αρκετούς στενούς φίλους/φίλες, ενώ κάποια άλλα έχουν μόνο έναν - δύο φίλους (Dunn, 2004). Σύμφωνα με τα παραπάνω, οι φιλικές σχέσεις διακρίνονται από συγκεκριμένα δομικά χαρακτηριστικά, τα οποία διέπουν λίγο ή πολύ κάθε φιλία, αν και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι κάθε φιλία είναι διαφορετική. Ωστόσο, οι οικείες φιλικές σχέσεις που συνάπτουν τα αγόρια και τα κορίτσια παρουσιάζουν διαφορετικά δομικά στοιχεία, συγκριτικά με τις υπόλοιπες φιλικές σχέσεις. Συγκεκριμένα, πέρα από τις στενές και οικείες φιλικές σχέσεις που διαμορφώνει ένα άτομο, υπάρχει και ένας ευρύτερος κύκλος φίλων (π.χ. λιγότερο οικεία φιλικά πρόσωπα, άλλοτε φίλοι, αδέρφια του καλύτερου φίλου/φίλης κ.λ.π.), ο οποίος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, όταν διερευνάται η διάσταση της φιλίας, καθώς αποτελεί σημαντικό κομμάτι του κοινωνικού πλαισίου του ατόμου και, επιπλέον, συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης εικόνας της επικοινωνίας μεταξύ των συνομηλίκων. Επιπλέον, ο ευρύτερος κύκλος φίλων παρέχει στο άτομο τη δυνατότητα να αποκτήσει μια καλύτερη αντίληψη της κοινωνικής του αξίας και θέσης στο εκάστοτε κοινωνικό πλαίσιο. Όπως αποδεικνύεται μέσα από την έρευνα του Giordano (1995), η οποία βασίστηκε στα σημειώματα μαθητών και μαθητριών γυμνασίου και λυκείου προς φιλικά τους πρόσωπα, είναι διαφορετική η επικοινωνία που υπάρχει μεταξύ στενών φίλων από αυτή που υπάρχει μεταξύ φίλων που δεν έχουν οικειότητα μεταξύ τους. 25

26 1.1.2 Η ποιότητα της σχέσης με τον καλύτερο φίλο/ την καλύτερη φίλη Η φιλική σχέση που προσδιορίζεται από το άτομο ως η καλύτερη και η πιο οικεία διακρίνεται και διαφοροποιείται από τις υπόλοιπες φιλικές του σχέσεις. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο αυτού που ονομάζουμε καλύτερη φιλική σχέση, το κάθε μέλος της ενδιαφέρεται για την ευτυχία, τις ανάγκες και τις επιθυμίες του άλλου και αντιμετωπίζει τον καλύτερο φίλο ή την καλύτερη φίλη ως κομμάτι και προέκταση του εαυτού του. Κατ επέκταση, η δικαιοσύνη μεταξύ φίλων ξεπερνάει την έννοια της ισότητας (Berndt, 1982b). Επιπλέον, σύμφωνα με ερευνητική μελέτη, η οποία βασίστηκε στις γραπτές σημειώσεις μαθητριών και μαθητών γυμνασίου και λυκείου, ήταν ξεκάθαρο ότι οι σημειώσεις που απευθύνονται στον καλύτερο φίλο ή την καλύτερη φίλη διακρίνονταν από αμοιβαίο σεβασμό και από έναν ιδιαίτερο τρόπο επικοινωνίας και έκφρασης συναισθημάτων και σκέψεων (Giordano, 1995). Σύμφωνα με τους Parker και Asher (1993) τα βασικά στοιχεία που συνιστούν την ποιότητα της καλύτερης φιλικής σχέσης που διαμορφώνει ένα αγόρι ή ένα κορίτσι είναι τα ακόλουθα: 1) η φροντίδα: ο βαθμός δηλαδή στον οποίο η φιλική σχέση διακρίνεται από φροντίδα, υποστήριξη και ενδιαφέρον, 2) η σύγκρουση/ προδοσία: ο βαθμός στον οποίο η φιλική σχέση χαρακτηρίζεται από διαφωνίες και έλλειψη εμπιστοσύνης, 3) η συντροφικότητα και η διασκέδαση: ο βαθμός στον οποίο τα φιλικά πρόσωπα περνάνε μαζί ευχάριστα χρόνο 4) η βοήθεια και η καθοδήγηση: ο βαθμός στον οποίο τα φιλικά πρόσωπα βοηθούν το ένα το άλλο σε διάφορες περιστάσεις, 5) η οικεία αλληλεπίδραση: ο βαθμός στον οποίο η φιλική σχέση χαρακτηρίζεται από αποκάλυψη προσωπικών σκέψεων και συναισθημάτων, και 6) η διαχείριση συγκρούσεων: ο βαθμός στον οποίο οι διαφωνίες στο πλαίσιο μίας φιλικής σχέσης επιλύονται αποτελεσματικά και δίκαια. Στις πιο οικείες και στενές διαπροσωπικές σχέσεις, σύμφωνα με το μοντέλο των Aron, Mashek & Aron (2004), το κάθε μέλος τους τείνει να εκλαμβάνει τον άλλον ως μέρος του εαυτού του και να οικειοποιείται τις ποικίλες ταυτότητες και οπτικές του. Για παράδειγμα όταν κάποιος βοηθάει έναν σημαντικό άλλο, είναι σαν να βοηθάει τον ίδιο του τον εαυτό. Το πόσο θεωρεί τον άλλο ως μέρος του εαυτού του εξαρτάται από το πόσο κοντά νιώθει με το συγκεκριμένο άτομο και από την οικειότητα που έχει μαζί του. Όπως διαφαίνεται από τα παραπάνω, βασικό ποιοτικό χαρακτηριστικό της καλύτερης φιλικής σχέσης είναι το στοιχείο της οικειότητας. Η οικειότητα αποτελείται και αυτή από ποικίλα διακριτά στοιχεία, όπως η διαδικασία της 26

27 αποκάλυψης προσωπικών στοιχείων και συναισθημάτων στο άλλο άτομο, η αμοιβαία ανταπόκριση του άλλου ατόμου και η αντίληψη του ενός ότι το άλλο άτομο το κατανοεί και νοιάζεται γι αυτό (Laurenceau, Rivera, Shaffer & Pietromonaco, 2004). Η αντίληψη του ατόμου για το επίπεδο ανταπόκρισης του σημαντικού άλλου αποτελεί ένα στοιχείο το οποίο καθορίζει το πόσο αυτό είναι ικανοποιημένο από τη συγκεκριμένη σχέση. Η αντίληψη αυτή του ατόμου είναι τόσο μία υποκειμενική κοινωνική αντίληψη, όσο και μέρος της αντικειμενικής κοινωνικής πραγματικότητας (Reiss, Clark & Holmes, 2004). Τα παιδιά τείνουν να αξιολογούν πιο θετικά την καλύτερη φιλική τους σχέση από τις υπόλοιπες φιλικές τους σχέσεις και μάλιστα δηλώνουν ότι λαμβάνουν περισσότερη υποστήριξη από τον καλύτερο φίλο ή την καλύτερη φίλη τους. Συγκεκριμένα, οι καλύτερες φιλικές σχέσεις που διαμορφώνουν τα αγόρια και τα κορίτσια στο πλαίσιο του σχολικού τους περιβάλλοντος χαρακτηρίζονται περισσότερο από τα στοιχεία της οικειότητας, της αποκλειστικότητας και της αποτελεσματικής επίλυσης διαφωνιών συγκριτικά με τις άλλες φιλικές σχέσεις που διαμορφώνονται στο σχολικό πλαίσιο (Meurling, Ray & Lobello, 1999). Οι πιο οικείες φιλικές σχέσεις, παρέχουν σημαντικότερη στήριξη, συντροφικότητα και αποκλειστικότητα συγκριτικά με τις υπόλοιπες φιλικές σχέσεις, σύμφωνα και με τις αναφορές των εκπαιδευτικών (Sebanc, Kearns, Hernandez & Galvin, 2007). Όσον αφορά τη διαμόρφωση στενών και οικείων φιλικών σχέσεων στο ελληνικό σχολικό πλαίσιο, διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά δηλώνουν ικανοποιημένα από τις στενές φιλικές τους σχέσεις, ανεξάρτητα από την επίδραση των παραγόντων ηλικία και φύλο (Μπαρμπούτη, 1998). Για τη δημιουργία της καλύτερης φιλικής σχέσης απαιτούνται, σύμφωνα με τις αντιλήψεις μαθητών και μαθητριών, οι ακόλουθες προϋποθέσεις (Smollar & Youniss, 1982): το να αφιερώνεται περισσότερος κοινός χρόνος μεταξύ των φίλων, να κάνουν ιδιαίτερα και ξεχωριστά πράγματα μαζί, δραστηριότητες στις οποίες δε συμμετέχουν οι υπόλοιποι φίλοι τους, όπως το να πηγαίνουν μαζί στο σχολείο με τα ποδήλατά τους, καθώς και το να μοιάζουν μεταξύ τους ή να θέλουν την αποκλειστικότητα στο πλαίσιο της φιλικής τους σχέσης, να έχουν, για παράδειγμα, τις ίδιες συνήθειες, να τους αρέσουν τα ίδια πράγματα και να μην συμπαθούν τους ίδιους ανθρώπους. 27

28 1.1.3 Η έννοια της υποστήριξης στο σχολικό πλαίσιο Η υποστήριξη αποτελεί σημαντικό δομικό στοιχείο των φιλικών σχέσεων και συνακόλουθα αποτελεί ένα διαμεσολαβητικό μηχανισμό στη σχέση μεταξύ κοινωνικού εκφοβισμού και φιλίας, γι αυτό και αναλύεται σε ξεχωριστό υποκεφάλαιο. H έννοια της υποστήριξης βασίζεται στην προσωπική αντίληψη ενός ατόμου για τη γενική ή τη συγκεκριμένη στήριξη που βιώνει από τους ανθρώπους του κοινωνικού του περιβάλλοντος (Malecki & Demaray, 2002). Οι συγκεκριμένες υποστηρικτικές συμπεριφορές συνίστανται στη συναισθηματική υποστήριξη, τη συντελεστική υποστήριξη, την υποστήριξη δηλαδή η οποία βασίζεται στην παροχή χρήσιμων πληροφοριών και την ενθαρρυντική υποστήριξη. Σύμφωνα με την αξιολόγηση του ερευνητικού εργαλείου CASS (Child and Adolescent Social Support Scale), το οποίο διερευνά το πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά και οι έφηβοι την υποστήριξη από τον κοινωνικό τους περίγυρο (συμμαθητές/συνομηλίκους, γονείς, εκπαιδευτικούς και φίλους/φίλες), ότι με διαφορετικό τρόπο αντιλαμβάνονται τα παιδιά και οι έφηβοι την υποστήριξη από κάποιο συμμαθητή/συμμαθήτρια και διαφορετικά την υποστήριξη που λαμβάνουν από κάποιο στενό τους φίλο/φίλη. Επιπλέον, οι παράγοντες φύλο, εθνική προέλευση και ηλικία επιδρούν στον τρόπο που αντιλαμβάνονται παιδιά και έφηβοι την κοινωνική υποστήριξη που λαμβάνουν από συμμαθητές/ τριες και από οικεία φιλικά πρόσωπα. Στο σχολικό πλαίσιο η εφαρμογή ενός τέτοιου εργαλείου είναι ιδιαίτερα σημαντική καθώς συμβάλλει στην εφαρμογή αποτελεσματικών παρεμβάσεων με στόχο την προώθηση της ασφάλειας στο σχολείο. Από όλες τις μορφές κοινωνικής υποστήριξης στην έρευνα των Demaray & Malecki (2003b) αγόρια και κορίτσια αξιολόγησαν ως πιο θετική και σημαντική την υποστήριξη που λαμβάνουν από τα οικεία τους φιλικά πρόσωπα.αντίθετα, σύμφωνα με άλλη πρόσφατη έρευνα, η υποστήριξη από οικείο φιλικό πρόσωπο, δεν αποδεικνύεται από μόνη της ισχυρός προστατευτικός παράγοντας όσον αφορά την αντιμετώπιση των αρνητικών συναισθημάτων που προκύπτουν λόγω θυματοποίησης (Davidson & Demaray, 2007). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα από την εφαρμογή της κλίμακας Student Social Support Scale (SSSS), η αντίληψη της κοινωνικής υποστήριξης διαπιστώνεται ότι συνδέεται θετικά με αναπτυγμένες κοινωνικές δεξιότητες και με την αυτοπεποίθηση του ατόμου στο πλαίσιο των κοινωνικών διαπροσωπικών του σχέσεων (Malecki & Elliot, 1999). 28

29 Όσον αφορά τη διερεύνηση της μεταβλητής της υποστήριξης, έχει τονιστεί ότι οι ερευνητές πρέπει να ξεκαθαρίζουν αν επιθυμούν να μελετήσουν την αποδοχή ή την παροχή της κοινωνικής υποστήριξης ή και τα δύο. Επιπλέον, σύμφωνα με την έρευνα, η κοινωνική υποστήριξη είναι δυνατόν να έχει κάθε φορά διαφορετική μορφή και περιεχόμενο, και, επιπλέον τα είδη και οι πηγές κοινωνικής υποστήριξης είναι πολυδιάστατες (Tardy, 1985). Η παροχή της υποστήριξης, αποδεικνύεται ότι συνδέεται με κοινωνικές διαστάσεις, όπως η κοινωνική εικόνα του ατόμου που την εκδηλώνει καθώς και με την κοινωνική ικανότητα του ατόμου για υποστήριξη, αλλά και την ικανότητά του να κατανοεί τα συναισθήματα των άλλων (Poyhonen, Juvonen & Salmivalli, 2010) Η ερευνητική προσέγγιση της σημασίας της φιλίας Τα παραπάνω ευρήματα παλαιότερων και πρόσφατων ερευνών οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η διάσταση της φιλίας αποτελεί ένα διακριτό ερευνητικό πεδίο με αποτέλεσμα η ερευνητική και μεθοδολογική του προσέγγιση να βασίζεται σε συγκεκριμένες αρχές τις οποίες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη οι ερευνητές/ερευνήτριες του εν λόγω πεδίου μελέτης. Συγκεκριμένα, ένας βασικός άξονας ο οποίος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τη μελέτη των φιλικών σχέσεων είναι η διάκριση της φιλίας σε απλή φιλική σχέση και σε αυτό που ονομάζουμε στην καθημερινότητά μας η καλύτερη φιλική σχέση Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, είναι σημαντικό να γίνεται η διάκριση αυτή. Ένα παράδειγμα έρευνας που έλαβε υπόψη τη διερεύνηση της απαρχής μιας φιλικής σχέσης και των μηχανισμών μέσα από τους οποίους διαμορφώνεται μία τέτοια σχέση στο σχολικό πλαίσιο, είναι η έρευνα των Smollar & Youniss (1982), η οποία συμπεριέλαβε διακριτές ερωτήσεις, που αφορούσαν τόσο τις απλές φιλικές σχέσεις, όσο και την καλύτερη φιλική σχέση Επιπλέον, είναι σημαντικό, όταν ερευνά κανείς τη φιλία, να λαμβάνει υπόψη του ότι τα δεδομένα που συγκεντρώνει αφορούν τις αντιλήψεις που έχει το συγκεκριμένο άτομο για τη συγκεκριμένη σχέση και δεν αντικατοπτρίζουν το πώς είναι η σχέση αυτή πραγματικά, παρά μόνο μέσα από την οπτική του ερωτώμενου (Furman, 1996). Ο Berndt (2002) διαπιστώνει ένα ερευνητικό κενό, που αφορά τις έμμεσες επιδράσεις των φιλικών σχέσεων, καθώς οι ερευνητές που μελετούν τα οφέλη που προκύπτουν από τις φιλικές σχέσεις σπάνια εστιάζουν στα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των φιλικών προσώπων, και αυτοί που διερευνούν την επίδραση που 29

30 ασκούν τα φιλικά πρόσωπα, σπάνια εστιάζουν στα χαρακτηριστικά και στο είδος των φιλικών σχέσεων που διαμορφώνουν τα αγόρια και τα κορίτσια. Ειδικότερα, οι ερευνητές παραβλέπουν να διερευνήσουν το διαμεσολαβητικό ρόλο που διαδραματίζει η ποιότητα μίας φιλικής σχέσης στην επίδραση που ασκεί η σχέση αυτή στους διάφορους τομείς ζωής και προσαρμογής των μελών της, διάσταση η οποία είναι δυνατόν να εμπλουτιστεί μέσα από παρατήρηση της αλληλεπίδρασης των φιλικών προσώπων στο φυσικό τους πλαίσιο. Σημαντικά ποιοτικά και δομικά χαρακτηριστικά των φιλικών σχέσεων αγοριών και κοριτσιών, όπως είναι η ομοιότητα μεταξύ των φίλων καθώς και το γεγονός ότι τα παιδιά που έχουν φίλους προσαρμόζονται καλύτερα συγκριτικά με τα παιδιά που δεν έχουν φίλους, είναι κοινά ευρήματα ερευνών σε διαφορετικές κοινωνίες και κουλτούρες. Με βάση, λοιπόν, αυτά τα κοινά στοιχεία καθίσταται δυνατόν να ερμηνεύσουν οι ερευνητές ευρήματα άλλων ερευνών που υποδεικνύουν διαφορές μεταξύ των πολιτιστικών πλαισίων ως προς άλλες διαστάσεις της φιλίας (French, 2003). Επιπλέον, σε ό,τι αφορά τις έρευνες που έχουν ως αντικείμενο μελέτης τη φιλία, δεν πρέπει να παραβλέπει κανείς το σύγχρονο θεωρητικό και ερευνητικό πλαίσιο που αφορά τη διερεύνηση και μελέτη της παιδικής ηλικίας. Σε αυτό δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ενεργό δράση και συμμετοχή των παιδιών στην προώθηση αλλαγών στη σύγχρονη κοινωνία και κατ επέκταση οι ερευνητές εστιάζουν στο λόγο, την υποκειμενικότητα και την προοπτική του μαθητή και της μαθήτριας ως ενεργού μέλους της σύγχρονης κοινωνίας (Corsaro, 2005). Στην πράξη, η μελέτη της φιλίας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η φιλία είναι έχει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας ενός παιδιού. Οι φιλίες έχουν αξία ακόμη και για μικρής ηλικίας παιδιά, αφού έχει αποδειχτεί ότι και αυτά μπορούν να προσφέρουν συναισθηματική στήριξη στον φίλο ή τη φίλη τους και έχουν την ικανότητα να διαμορφώνουν σχέσεις, οι οποίες με την πάροδο του χρόνου είναι δυνατόν να εξελιχτούν σε αμοιβαίες, οικείες και σταθερές φιλίες (Dunn, 2004). Επιπλέον, όταν κάποιος διερευνά την επίδραση της φιλίας στην προσαρμογή ενός ατόμου, είναι σημαντικό να λαμβάνει υπόψη του παράγοντες όπως η διάρκεια και η σταθερότητα της φιλίας, αλλά και τα χαρακτηριστικά του φιλικού προσώπου και η ομοιότητα μεταξύ των δύο φίλων (Furman, 1996). Έχει υποστηριχτεί ότι το μοντέλο που θεωρείται πιο κατάλληλο για την κατανόηση των φιλικών σχέσεων των παιδιών είναι αυτό που εστιάζει στους 30

31 αναπτυξιακούς παράγοντες και ακολουθεί τις διεργασίες που συμβαίνουν σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο, όπως είναι για παράδειγμα αυτό του σχολείου (Αντωνιάδου & Μπίμπου- Νάκου, 2000). Συνοψίζοντας τα σημαντικότερα αποτελέσματα που αφορούν τη φιλία, οι ερευνητές Rubin, Fredstrom & Bower (2008) πρότειναν τη διερεύνηση των παρακάτω σε μελλοντικές μελέτες: 1) Πώς επιδρά θετικά η φιλία στην εξελικτική ανάπτυξη των παιδιών, 2) Τα χαρακτηριστικά των ίδιων των φιλικών προσώπων και η επίδρασή τους. Ελάχιστες έρευνες μελετούν το πώς o βαθμός ομοιότητας μεταξύ φιλικών προσώπων (homophily) επιδρά στο κάθε μέλος και ποια είναι τα οφέλη της, 3) Να διερευνηθούν οι διαφορές φύλου όσον αφορά τη διαμόρφωση φιλικών σχέσεων. Καθένα από τα παραπάνω ερωτήματα πρέπει να περιλαμβάνει και την επίδραση του παράγοντα φύλου. Είναι σημαντικό να ερευνήσει κανείς πώς τα αγόρια και τα κορίτσια αντιλαμβάνονται τα οφέλη και τη λειτουργικότητα των φιλικών τους σχέσεων, και 4) Κρίνεται σκόπιμο να διερευνηθεί περαιτέρω η σχέση φιλίας και της μειονοτικής θέσης μαθητών/μαθητριών: Έχει αποδειχτεί ότι, ανεξαρτήτως ηλικίας, αγόρια και κορίτσια επιλέγουν να διαμορφώνουν φιλικές σχέσεις με αγόρια και κορίτσια της ίδιας εθνικότητας. Είναι, λοιπόν, σημαντικό να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στα στοιχεία και τις διαστάσεις των φιλικών σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ ατόμων διαφορετικής εθνικότητας. Σύμφωνα με τις παραπάνω προτάσεις για μελλοντικές έρευνες και τα κενά των ερευνών που έχουν ως αντικείμενό τους την έννοια της φιλίας, κρίνεται απαραίτητο στη διεξαγωγή έρευνας που αφορά τη φιλία να λαμβάνεται υπόψη η επίδραση των ταυτοτήτων φύλου και η εξελικτική σημασία της φιλίας. 31

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων. Επιμέλεια: Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ

Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων. Επιμέλεια: Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων Επιμέλεια: Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ Περιεχόμενο μαθήματος (γενικά) Μέρος Ι: Εισαγωγή στην Εκπαιδευτική Έρευνα Μέρος ΙΙ: Ποσοτικές Προσεγγίσεις

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Παιδαγωγική Σχολή Τμήμα: Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΣΕΙΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΣΧΕΣΕΙΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ Ετήσιο Διαδικτυακό Διαπανεπιστημιακό Σεμινάριο 2011-2012 Στη Διοίκηση της Εκπαίδευσης και τη Διαπολιτισμική Πραγματικότητα ΣΧΕΣΕΙΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ Ονοματεπώνυμο: Μπούτσκου Λεμονιά ΠΕ03

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1.

2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1. 2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1. : - :. : : ( /,, ) :...., -, -.,,... 1.,, 2,,,....,,,...,, 2008 1. 2. - : On Demand 1. 9 2. 9 2.1 9 2.2 11 2.3 14 3. 16 3.1 16 3.1.1 16 3.1.1. 16 3.1.1. 25 3.1.2 26

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά

Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά Σχολικό Έτος: 2014-2015 Α Τετράμηνο Τάξη: Α Λυκείου Εργασία: «Συναισθήματα και εφηβεία» Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Κα Γιανναρά Τα συναισθήματα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των έφηβων μαθητών.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Τμήμα: Βιολογίας 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ψυχολογία 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΚΟΠΟΣ Το διδακτορικό πρόγραμμα στην Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση αποσκοπεί στην εμβάθυνση και κριτική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σμαράγδα Τσιραντωνάκη, ΠΕ70 ΣΧΟΛΕΙΟ Ιδιωτικά Εκπαιδευτήρια Θεοδωρόπουλου Χανιά Μάϊος 2015 Σελίδα 1 από 10 1. Συνοπτική περιγραφή της καλής πρακτικής Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015 Η Επίδραση της Επαφής και της Διαδραστικής Συνεργασίας με Νέους με Αναπηρίες στη Στάση των Μαθητών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης: Ένα Πιλοτικό Πρόγραμμα Παρέμβασης Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Πολιτική Επιστήμη 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ (ενδεικτικά)

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ (ενδεικτικά) ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Διεξαγωγή μικρής έρευνας στο Γυμνάσιο Β' Γυμνασίου Διδάσκουσα: Ασπράκη Γαβριέλλα Νεοελληνική Γλώσσα email: gabby.aspraki@gmail.com ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ - Η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΠΣ) Χρίστος Δούκας Αντιπρόεδρος του ΠΙ Οι Δ/τές ως προωθητές αλλαγών με κέντρο τη μάθηση Χαράσσουν τις κατευθύνσεις Σχεδιάσουν την εφαρμογή στη σχολική πραγματικότητα Αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Φιλολογία Τμήμα Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής 1 Μελέτη απορρόφησης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία του Servicescape και της ικανοποίησης στον τρόπο επιλογής χώρου εστίασης

Η σημασία του Servicescape και της ικανοποίησης στον τρόπο επιλογής χώρου εστίασης Η σημασία του Servicescape και της ικανοποίησης στον τρόπο επιλογής χώρου εστίασης Ονοματεπώνυμο: Δημήτρης Μαυροειδής Σειρά: 11 Επιβλέπων Καθηγητής: Άγγελος Παντουβάκης Δεκέμβριος 2014 Στόχος Executive

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Παιδιά, Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας, Εκπαίδευση Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΡΙΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ

Η ΤΡΙΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ Δρ. ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ Κ. ΣΠΑΝΑΚΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ-ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΚΠ65 Η ΤΡΙΓΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Τι είναι η τριγωνοποίηση; Ποια είδη τριγωνοποίησης υπάρχουν; Πώς να επιλέξουμε το κατάλληλο είδος; Τι μας προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Λοχαγός, Νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας M.Sc Πληροφορική Υγεία Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Διοίκησης Μονάδων Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Φαρμακευτική 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών Περιφερειακή Ενότητα Νομού Τρικάλων Δ/ΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Θεσμοί της Αυτοδιοίκησης και της κεντρικής Κυβέρνησης φιλικοί στο παιδί Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι

Διαβάστε περισσότερα

Διευθύντρια Σειράς: Χρυσή Βιτσιλάκη. Αθήνα: Ατραπός.

Διευθύντρια Σειράς: Χρυσή Βιτσιλάκη. Αθήνα: Ατραπός. Mονογραφίες υπό έκδοση 2007-10 1. Ευθυμίου, Η., Βιτσιλάκη, Χ. (2007). Φύλο και Νέες Τεχνολογίες: Εμπειρικές Προσεγγίσεις. Επιστημονική Σειρά Σπουδών Φύλου, Διευθύντρια Σειράς: Χρυσή Βιτσιλάκη. Αθήνα: Ατραπός.

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι οι 2 αναπτυξιακές κρίσεις στην αρχή της περιόδου η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση

Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Eκπαίδευση Εκπαιδευτών Ενηλίκων & Δία Βίου Μάθηση Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΖΩΗΣ»

«Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΖΩΗΣ» «Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΖΩΗΣ» Τίτλος: «Ο Ρόλος των Πατέρων στην Εξισορρόπηση της Επαγγελματικής και Οικογενειακής/Προσωπικής Ζωής» Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση»

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Επιστήμη Τμήμα ς 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση Χριστάκη, καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Ερευνητής:

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού

Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Επιμόρφωση εκπαιδευτών/τριών Επιμορφωτικών Κέντρων Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού Σάββατο, 28 Μαρτίου 2015 Λύκειο Λατσιών Αλέξανδρος Ταμπάκης Εκπαιδευτής Ε.Κ. Εισαγωγή 1. Χαρακτηριστικά ενήλικων εκπαιδευομένων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των ετών 2005 & 2006 Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ιατρική 1 Μελέτη απορρόφησης του ΑΠΘ στην αγορά εργασίας των

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2010 2 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων

Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Σύγχρονες όψεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού στο ελληνικό σχολείο μέσα από την οπτική των εκπαιδευτικών και των γονέων Η σχολική βία και εκφοβισμός δεν είναι φαινόμενα άγνωστα στο ελληνικό σχολείο,

Διαβάστε περισσότερα

Το νέο κοινωνιολογικό πλαίσιο του πολυπολιτισμικού σχολείου

Το νέο κοινωνιολογικό πλαίσιο του πολυπολιτισμικού σχολείου Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο- για τη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Σε συνεργασία με την Περιφερειακή Διεύθυνση Π.Ε. & Δ.Ε. Νοτίου Αιγαίου ΗΜΕΡΙΔΑ Το νέο κοινωνιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 3.2. Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων και Σχέσεων ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΧΡΟΝΟΣ: 1 διδακτική περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 4.1 Τρόποι Προσέλκυσης Νέων...21 4.2 Προτάσεις Πολιτικής των Νέων...22 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...24 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ...26 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΦΟΡΕΩΝ...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 4.1 Τρόποι Προσέλκυσης Νέων...21 4.2 Προτάσεις Πολιτικής των Νέων...22 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...24 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ...26 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΦΟΡΕΩΝ... Cities for Peace and Democracy in Europe Ε Ρ Ε ΤΟΠΙΚΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ Υ Ν Α με την υποστήριξη Ιανουάριος 2007 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ...3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...4 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ...6

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Ηλεκτρολόγοι Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών & Μηχανικών 1 2 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.: Νόρμα Βαβάτση - Χριστάκη,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι. Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.- Λέκτορας Συναισθηματική Νοημοσύνη - Μια μορφή κοινωνικής νοημοσύνης, η

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη)

160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη) 160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη) Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι η παιδαγωγική κατάρτιση ατόμων, που θα ασχοληθούν με την εκπαίδευση και αγωγή παιδιών προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας

Μελέτη απορρόφησης αποφοίτων του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Μελέτη απορρόφησης του Α.Π.Θ. στην αγορά εργασίας Επιστημονικός Κλάδος: Καλών Τεχνών Τμήματα Εικαστικών & Εφαρμοσμένων Τεχνών, Θεάτρου, Μουσικών Σπουδών 1 Ιδρυματικά Υπεύθυνη Γραφείου Διασύνδεσης Α.Π.Θ.:

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti

Οδηγός εκπαιδευτή. Ενότητα κατάρτισης. Ένταξη και αποδοχή. Επιμέλεια Miguel Santos. Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti Οδηγός εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Ένταξη και αποδοχή Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Stefano Cobello Roberto Grison Maria Rosa Aldrighetti 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Ενότητα κατάρτισης για γονείς και

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας»

Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» «Πρακτική Εφαρμογή Προγράμματος Αγωγής Στοματικής Υγείας» Ματίνα Στάππα, Οδοντίατρος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Πάρεδρος Αγωγής Υγείας Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Η εφαρμογή των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο»

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» «Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» Σχολείο: Γενικό Λύκειο Παραλίας Τάξη: Α 4 Σχ.Έτος:2012 Ομάδα: 4 η Μέλη υποομάδας: 1.Κοντοπούλου Σωτηρία 2.Μπαζάρογλου Γεωργία 3.Μπόμπου Μαρία 4.Φιλιποππούλου Αγγελική

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα Διαλόγου. Συντονιστές: Βαγγέλης Ανάγνου, Δανάη-Μερόπη Βαϊκούση & Δημήτρης Βεργίδης

Θέμα Διαλόγου. Συντονιστές: Βαγγέλης Ανάγνου, Δανάη-Μερόπη Βαϊκούση & Δημήτρης Βεργίδης Θέμα Διαλόγου «ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΣΤΑ ΣΔΕ ΚΑΙ ΣΤΑ ΕΣΠΕΡΙΝΑ ΣΧΟΛΕΙΑ» Συντονιστές: Βαγγέλης Ανάγνου, Δανάη-Μερόπη Βαϊκούση & Δημήτρης Βεργίδης Θέματα για συζήτηση: [Μπορείτε να συμμετάσχετε, στέλνοντας

Διαβάστε περισσότερα

«Καθοριστικοί παράγοντες της αποτελεσματικότητας της από στόμα-σε-στόμα επικοινωνίας στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης»

«Καθοριστικοί παράγοντες της αποτελεσματικότητας της από στόμα-σε-στόμα επικοινωνίας στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης» «Καθοριστικοί παράγοντες της αποτελεσματικότητας της από στόμα-σε-στόμα επικοινωνίας στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης» Ονοματεπώνυμο: Ταχταρά Κατερίνα Σειρά: 8 η Επιβλέπων Καθηγητής: Βρεχόπουλος Αδάμ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg Η επικοινωνία δίχως βία είναι μια μέθοδος η οποία: Διευκολύνει την ροή της επικοινωνίας. Εστιάζει στην έκφραση, μέσω της ομιλίας, των συναισθημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016

Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016 Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016 «Ευαισθητοποίηση των μαθητών κατά του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας και προώθηση της ισότητας και του σεβασμού, στο πλαίσιο της εκστρατείας κατά της

Διαβάστε περισσότερα

www.themegallery.com LOGO

www.themegallery.com LOGO www.themegallery.com LOGO 1 Δομή της παρουσίασης 1 Σκοπός και στόχοι των νέων ΠΣ 2 Επιλογή των περιεχομένων & Κατανομή της ύλης 3 Ο ρόλος μαθητή - εκπαιδευτικού 4 Η ΚΠΑ στο Δημοτικό & το Γυμνάσιο 5 Η Οικιακή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ. Developing Leadership Skills ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΗΓΕΤΙΚΩΝ ΙΚΑΝΟΤΗΤΩΝ Developing Leadership Skills Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Ανάπτυξη ηγετικών ικανοτήτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα με στόχο

Διαβάστε περισσότερα