ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ : ΙΚΑΙΟ, ΟΡΓΑΝΩΣΗ, ΖΩΗ ΚΑΙ ΙΑΚΟΝΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΣΠΥΡΙ ΟΥΛΑ Θ. ΚΟΥΡΤΕΣΗ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗ : ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ ΑΕΜ : 728 ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΚΩΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

2 «Τι θα θελα; Θα θελα να µπορώ να βγαίνω από το σπίτι µου εύκολα. Να µπαίνω µε το αµαξίδιο στο λεωφορείο και να πηγαίνω στο σχολείο, στη δουλειά µου ή για διασκέδαση. Τι ωραία θα ήταν, να µπορώ να διασχίσω µια λεωφόρο, ν ανεβοκατεβώ στις διαβάσεις και να περπατήσω στο πεζοδρόµιο. Θα µ άρεσε, µε τη βοήθεια του σκύλου οδηγού και το λευκό µου µπαστούνι, να πάω κάπου για φαγητό. Να µπορώ να καταλάβω µια συζήτηση ή µια ταινία γιατί έχει διερµηνεία κωφών. Θα µ άρεσε να µε δεχόταν η γειτονιά, εµένα που µένω σε ξενώνα της Ε.Ψ.Υ.Π.Ε. και προσπαθώ να σπουδάσω ή να δουλέψω. Εγώ, που έχω κάποιο σωµατικό, ψυχικό ή πνευµατικό έλλειµµα, δυσκολεύοµαι να επιβιώσω στην Ελλάδα. Εγώ, όµως θέλω να ζήσω, και µάλιστα εδώ. Σ αυτόν τον τόπο.» Λίλα Πατρόκλου 1

3 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 4 ABSTRACT... 5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 7 ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΡΙΣΜΟΙ - ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ 1.1 ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Είδη αναπηρίας και οι µορφές της Αιτιολογικοί Παράγοντες και µορφές αναπηρίας ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ Π.Ο.Υ. (ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ) ΜΟΝΤΕΛΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Ιατρικό µοντέλο Το κοινωνικό µοντέλο Πολυδιάστατο µοντέλο ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΙΑ ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ 2.1 ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΤΟ ΑΝΑΠΗΡΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ Εµφάνιση αναπηρικού κινήµατος Το αναπηρικό κίνηµα στην Ελλάδα Ιστορικό ΠΟΣΓΚΑµεΑ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΘΛΗΤΙΚΟ ΑΝΑΠΗΡΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ Παραολυµπιακό κίνηµα ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ 3.1 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ Ορισµός Προσεγγίσεις κοινωνικού αποκλεισµού Αίτια κοινωνικού αποκλεισµού ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΜΕΑ Μορφές κοινωνικού αποκλεισµού Οι συνέπειες του κοινωνικού αποκλεισµού ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΑΜΕΑ Πρώτες αντιδράσεις Η επίδραση της γέννησης παιδιού µε αναπηρία στο οικογενειακό σύστηµα Ζευγάρι Αδέρφια Συγγενείς Ευρύτερη κοινωνία

4 3.3.5 υσκολίες στην προσχολική και σχολική ηλικία Ενηλικίωση ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΜΕΑ Ειδική αγωγή και εκπαίδευση στο πέρασµα των χρόνων Ειδική αγωγή και συνεκπαίδευση Στάσεις εκπαιδευτικών και συνοµηλίκων Οι θέσεις του αναπηρικού κινήµατος για την εκπαίδευση ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑ Τεχνολογία και αγορά εργασίας Εναλλακτικές µορφές απασχόλησης Πρόγραµµα Επιδότησης Νέων Θέσεων Εργασίας Θεσµικό πλαίσιο ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΤΑ Μ.Μ.Ε. 4.1 ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΜΜΕ ΚΑΙ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Παρουσίαση των Αµεα από τα ΜΜΕ ΜΜΕ και δικαιώµατα των ΑµεΑ Στερεότυπα και ορθές πρακτικές παρουσίασης των ΑµεΑ από τα ΜΜΕ ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ 5.1 Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΩΣ ΚΑΤ' ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΚΑΘ' ΟΜΟΙΩΣΙΝ ΘΕΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Τα άτοµα µε αναπηρία στην Παλαιά ιαθήκη Τα άτοµα µε αναπηρία στην Καινή ιαθήκη Τα άτοµα µε αναπηρία στην πατερική διδασκαλία ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΩΣ ΣΩΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΚΑΙ ΑΜΕΑ Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΜΘ ΣΕ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Η / ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

5 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Επί αιώνες η κοινωνία έτεινε να βλέπει την αναπηρία ως θέµα αποκοµµένο από άλλα κοινωνικά ζητήµατα. Το στίγµα και οι προκαταλήψεις έναντι των ατόµων µε αναπηρία αποτελούσαν τον ισχυρότερο φραγµό για την ενσωµάτωση τους αλλά ακόµη και για τη δυνατότητα ίσων ευκαιριών και πρόσβασης στην εκπαίδευση, στην απασχόληση, στην υγεία και στην ψυχαγωγία. Ο 20ος αιώνας υπήρξε διεθνώς ιδιαίτερα σηµαντικός για τον χώρο της αναπηρίας. Η αρνητική αντιµετώπιση και οι προκαταλήψεις που είχε η κοινωνία απέναντι στα άτοµα µε αναπηρίες άρχισαν να εξαλείφονται. Το άτοµο µε αναπηρία πέρασε, πλέον, σε µια άλλη θεώρηση του τρόπου σκέψης και αντιµετώπισης των καθηµερινών του προβληµάτων. Σε αυτή την αλλαγή ουσιαστικό ρόλο διαδραµάτισε η δηµιουργία διαφόρων ειδικών εκπαιδευτικών προγραµµάτων στήριξης για τα άτοµα αυτά, αλλά και η νοµοθεσία, όπου εξασφάλιζε την αυτονοµία, την επαγγελµατική ένταξη και γενικότερα τη συµµετοχή τους στην κοινωνική, οικονοµική και πολιτική ζωή της χώρας Η παρούσα έρευνα στοχεύει να προσεγγίσει τους τοµείς του κοινωνικού αποκλεισµού των ατόµων µε αναπηρία, να εξετάσει τους παράγοντες που συµβάλλουν στην παγίωση του και να παρουσιάσει τις διαστάσεις που αποκτά στην καθηµερινότητα τους. Καταδεικνύεται ότι η Ελλάδα, ακολουθώντας µε αργούς ρυθµούς τα διεθνή ρεύµατα, ενδιαφέρεται για την ίση πρόσβαση των ατόµων µε αναπηρία σε όλους τους τοµείς της κοινωνικής ζωής, αλλά έχει ακόµη να καλύψει πολλά κενά. Αν και η εξάλειψη της περιθωριοποίησης και του αποκλεισµού, αποτελεί βασικό θέµα ανθρωπίνων δικαιωµάτων, οι διακηρύξεις δεν επαρκούν. Στην Ελλάδα, βασική αιτία του κοινωνικού αποκλεισµού των ΑµεΑ αποτελεί η ύπαρξη στερεότυπων και αρνητικών προκαταλήψεων του κοινωνικού περιβάλλοντος, που στην πλειοψηφία τους προέρχονται από την ελλιπή ενηµέρωση των πολιτών, σχετικά µε τα αναπηρικά θέµατα και µε τις ιδιαίτερες ανάγκες των ατόµων µε αναπηρία. 4

6 ABSTRACT For centuries, society has tended to see disability as a matter isolated from other social issues. The stigma and prejudices against disabled people constituted the strongest barrier to their integration, but also for their chance of equal opportunities and access to education, employment, health and entertainment. On an international level, the 20th century was particularly important in the area of disability. The negative attitudes and prejudices which society had towards people with disabilities began to disappear. A disabled person, nowadays, has another way of thinking and dealing everyday problems. An essential role, to this transition was the establishment of various but special educational support programmes for disabled people, and also the law, which ensured autonomy, professional integration and in general their participation in social, economic and political life of the country. This research aims to approach areas of social exclusion with regards to people with disabilities, to examine the factors that contribute to its consolidation and to introduce the impact it has in their everyday lives. It is clearly shown that Greece, by following international movements on a step by step basis, is interested that people with disabilities have equal access in all areas of social life, but has yet to fill many gaps. Although, the elimination of marginalization and exclusion is a basic human rights issue, the declarations are still insufficient. In Greece, the main reason why disabled people are socially excluded, is the existence of stereotypes and prejudices in the social environment, which mostly derives from a lack of citizens awareness regarding disability issues and their specific needs. 5

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα εργασία µε θέµα «Κοινωνικός Αποκλεισµός και Άτοµα µε Ειδικές Ανάγκες. Κοινωνιολογική Θεώρηση», ολοκληρώνει τον µεταπτυχιακό κύκλο σπουδών µου. Η επιλογή του θέµατος µου, έγινε σε συνεργασία µε τον Σύµβουλό µου, επίκουρο καθηγητή κ. Κωνσταντίνο Κωτσιόπουλο, ο οποίος παρατήρησε το προσωπικό µου ενδιαφέρον και την ενασχόληση µου τα τελευταία χρόνια µε το χώρο της ειδικής αγωγής. Τον ευχαριστώ θερµά, λοιπόν για την ευκαιρία που µου έδωσε να µελετήσω εις βάθος ένα θέµα που µε ενδιαφέρει ιδιαίτερα, αλλά και για τις πολύτιµες συµβουλές και υποδείξεις του, τόσο στη διάρκεια των µεταπτυχιακών µου σπουδών όσο και στην ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας. Επίσης ευχαριστώ την οικογένεια και τους φίλους µου, που στάθηκαν υποµονετικά δίπλα µου όλα αυτά τα χρόνια και µε στήριζαν στις στιγµές του διανοητικού κόπου για τη συγγραφή της παρούσας εργασίας. Χωρίς αυτούς δεν θα είχε ολοκληρωθεί... Σ. Κ. 6

8 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο κοινωνικός αποκλεισµός, αν και παραµένει υπό αµφισβήτηση εάν πρόκειται για κατάσταση ή διαδικασία, περιλαµβάνει ένα ευρύ πεδίο εννοιών όπως οι ανισότητες, η φτώχεια, κ.λ.π.. Μεγάλα τµήµατα του πληθυσµού µεταξύ των οποίων και η οµάδα των αναπήρων, αποκλείονται από την συµµετοχή τους στην οικονοµική, κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ζωή και κινδυνεύουν να βρεθούν στο περιθώριο της κοινωνίας. Η έννοια της αναπηρίας, όπως θα εξετάσουµε, είναι µια κοινωνική κατασκευή που αλλάζει µέσα στο χρόνο και µαζί µε αυτή αλλάζει και ο τρόπος αντιµετώπισης των ατόµων µε αναπηρία από το περιβάλλον τους. Στη σύγχρονη εποχή, ο αποκλεισµός και η «ειδική» µεταχείριση που βιώνουν τα άτοµα µε αναπηρία 1, θεωρούνται από τα σοβαρότερα κοινωνικά ζητήµατα. Η ύπαρξη του κοινωνικού αποκλεισµού, παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώµατα των ατόµων µε αναπηρίες και στερεί από αυτούς σηµαντικό µέρος της αξίας τους, καθώς δεν συµµετέχουν ενεργά στο σύνολο. Οι διακρίσεις άµεσες ή έµµεσες έχουν χαρακτηριστεί από την Ευρωπαϊκή Νοµοθεσία ως αδίκηµα και οι επιστηµονικές κοινότητες διερευνούν το θέµα µε στόχο την πρόληψη αλλά την εξάλειψη του στιγµατισµού και των προκαταλήψεων. Αν και έχουν γίνει τις τελευταίες δεκαετίες πολλά βήµατα προόδου, µε την αναγνώριση του αναπηρικού κινήµατος, την θεσµική κατοχύρωση των δικαιωµάτων τους και την εφαρµογή προγραµµάτων, η κοινωνική ενσωµάτωση των ατόµων µε αναπηρίες δεν έχει εξελιχθεί ικανοποιητικά. Προκειµένου να αλλάξει άρδην η υφιστάµενη κατάσταση για τον τρόπο αντιµετώπισης των ατόµων µε αναπηρία και η αντίληψη γύρω από αυτά έτσι ώστε να επιτευχθεί η ουσιαστική Ένταξη / Επανένταξη των Αναπήρων, κρίνεται απαραίτητο να ακολουθηθεί η Ευρωπαϊκή Στρατηγική, προκειµένου να αποτελέσει ένα ενεργό εργαλείο πολιτικής, µε στόχο την πλήρη εφαρµογή της Σύµβασης των Ηνωµένων Εθνών για τα δικαιώµατα των Ατόµων µε Αναπηρία. Μόνο έτσι τα άτοµα αυτά θα αποτελέσουν ενεργά µέλη της κοινωνίας µας. Η Πολιτεία είναι αυτή που οφείλει να προτάξει το κοινωνικό της πρόσωπο, προσπαθώντας να διαφυλάξει το ουσιώδες των αυτονόητων και κεκτηµένων ατοµικών και κοινωνικών δικαιωµάτων µας. Μόνο µε αυτόν τον τρόπο, θα καταστήσει η ίδια σαφές ότι ενδιαφέρεται για όλα τα µέλη της, απελευθερωµένη από τις ιδιαιτερότητες που τα χαρακτηρίζουν µε στόχο να τα ενσωµατώσει και να τα καταστήσει ενεργά. Μια κοινωνία υπεύθυνη και όχι άµοιρη ευθυνών. 1 Σύµφωνα µε το νόµο του 2008, ο όρος «άτοµα µε ειδικές ανάγκες» µετονοµάστηκε σε «άτοµα µε αναπηρίες». Στην παρούσα εργασία χρησιµοποιείται ο νεότερος όρος, ενώ σε ορισµούς που χρησιµοποιήθηκαν αυτούσιοι χρησιµοποιείται και ο προγενέστερος. 7

9 Σκοπός της παρούσας εργασίας, λοιπόν, είναι να προσπαθήσει να προσεγγίσει τους τοµείς του κοινωνικού αποκλεισµού των ατόµων µε ειδικές ανάγκες, να εξετάσει τους παράγοντες που συµβάλλουν στην παγίωση του και να παρουσιάσει τις διαστάσεις που αποκτά στην καθηµερινότητα τους. Στην προσέγγιση αυτή, η αναπηρία παρουσιάζεται όχι ως ένα ενιαίο αντικείµενο και όχι κατηγοριοποιηµένη ανά είδος αναπηρίας. Συγκεκριµένα η παρούσα εργασία αποτελείται από πέντε (5) κεφάλαια. Το πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται στους εννοιολογικούς προσδιορισµούς της αναπηρίας, στην ταξινόµηση όρων σχετικά µε την αναπηρία και στις µορφές της αναπηρίας, παρουσιάζεται ο εννοιολογικός προσδιορισµός της αναπηρίας σύµφωνα µε τον Π.Ο.Υ., και αναλύονται τα σύγχρονα πλαίσια θεώρησης της αναπηρίας (ιατρικό, κοινωνικό και πολυδιάστατο µοντέλο). Στο δεύτερο κεφάλαιο παρατίθεται µια ιστορική αναδροµή για τις αντιλήψεις της κοινωνίας για την αναπηρία, περιγράφεται η αφετηρία του αναπηρικού κινήµατος στη χώρα µας και οι διεκδικήσεις του, τόσο σε κοινωνικό, ατοµικό και οικονοµικό επίπεδο όσο και στον αθλητικό τοµέα µέσω του αθλητικού και παραολυµπιακού αναπηρικού κινήµατος. Στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται εννοιολογική αποσαφήνιση και προσέγγιση του κοινωνικού αποκλεισµού καθώς και των αιτίων που προκαλούν. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ο κοινωνικός αποκλεισµός σε σχέση µε τα άτοµα µε αναπηρία σε τρεις βασικούς τοµείς της ζωής τους, την οικογένεια, την εκπαίδευση και την εργασία. Συγκεκριµένα στον πρώτο τοµέα, που αφορά την οικογένεια παρουσιάζονται οι στάσεις που οι γονείς διαµορφώνουν, µετά την αποκάλυψη της αναπηρίας του παιδιού τους, τα προβλήµατα που αντιµετωπίζει η οικογένεια στις ενδοοικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις καθώς και τους φόβους και τις ανασφάλειες που κυρίως οι γονείς εκφράζουν για το µέλλον των παιδιών τους. Ο δεύτερος τοµέας αναφέρεται στην εκπαίδευση των ατόµων µε αναπηρίες και στην άµεση σύνδεση του µε τον κοινωνικό αποκλεισµό. Γίνεται µία αναφορά στην ειδική εκπαίδευση στην Ελλάδα στην πάροδο των χρόνων και στα πλεονεκτήµατα της συνεκπαίδευσης των µαθητών µε και χωρίς ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή/και αναπηρίες καθώς και στις στάσεις των εκπαιδευτικών και συνοµηλίκων για το συγκεκριµένο θέµα. Τέλος αναφέρονται οι σηµαντικότερες θέσεις του αναπηρικού κινήµατος για τις αλλαγές που πρέπει να επέλθουν ώστε να εξαλειφθούν οι ανισότητες και τα εµπόδια στην εκπαίδευση των ατόµων µε αναπηρίες στην Ελλάδα. Στο τρίτο υποκεφάλαιο που αφορά τον τοµέα της εργασίας, γίνεται παρουσίαση της σηµασίας της απασχόλησης και των κύριων αιτιών που προκαλούν τον αποκλεισµό των ΑµεΑ. Στη συνέχεια προβάλλονται τα θετικά στοιχεία της τεχνολογίας που βοηθούν στην ένταξη των ΑµεΑ στην αγορά εργασίας, µια σύντοµη αναφορά στις εναλλακτικές µορφές απασχόλησης και στις νέες θέσεις εργασίας που δηµιουργούνται υπέρ τους, ενώ κλείνοντας γίνεται µια παρουσίαση του θεσµικού πλαισίου. 8

10 Το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται στον τρόπο παρουσίασης των ατόµων µε αναπηρία τα τελευταία χρόνια µέσω της λογοτεχνίας (παιδικής και εφηβικής) και των Μ.Μ.Ε.. Το πέµπτο και τελευταίο κεφάλαιο είναι η θεολογική προσέγγιση της αναπηρίας. Γίνεται µια σύντοµη θεολογική προσέγγιση στην έννοια του προσώπου και του πόνου, στις αναφορές της Αγίας Γραφής και των Πατέρων της εκκλησίας στα άτοµα µε αναπηρία και στη συνέχεια µια εκτενής αναφορά στη συµβολή της εκκλησίας, ως σώµα κοινωνίας και στη συµβολή της στην ένταξη των ΑµεΑ. Κλείνοντας αναφερόµαστε στη συµβολή της θρησκευτικής αγωγής µέσω του µαθήµατος των θρησκευτικών και στον τρόπο διδασκαλίας του στους µαθητές µε ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή/και αναπηρίες. 9

11 ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΡΙΣΜΟΙ - ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ 1.1 ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Ο όρος αναπηρία αναφέρεται στον περιορισµό της κοινής δραστηριότητας λόγου, έργου ή άµεσης αντίληψης λόγω σωµατικής ή πνευµατικής βλάβης ενός ανθρώπου 2. Προέρχεται από την αρχαία ελληνική έκφραση «ανά τον πήρο», δηλαδή µε βοήθηµα. Η αναπηρία αποτελεί διεθνώς ένα από τα πλέον πολυσυζητηµένα και συνεχώς επίκαιρα θέµατα της κοινωνίας. Για το λόγο αυτό ο εννοιολογικός προσδιορισµός της διαφέρει στις διάφορες χώρες. Η διεθνής βιβλιογραφία αναφέρει πολλούς και διαφορετικούς ορισµούς. Πολλοί από αυτούς έχουν δοθεί από κοινωνιολόγους, άλλοι από ψυχολόγους, από γιατρούς, βιολόγους, παιδαγωγούς κ.α. Καθένας, ερµηνεύει και ορίζει το πρόβληµα σύµφωνα µε τις ειδικές γνώσεις και τις προσωπικές του εµπειρίες, µε αποτέλεσµα να δίνεται κάθε φορά ένας διαφορετικός ορισµός. Οι περισσότεροι ορισµοί, έχουν ιατρικό προσανατολισµό και τονίζουν κυρίως την απόκλιση του ατόµου από το «φυσιολογικό», ενώ παραµελούν να τονίσουν τους κοινωνικούς παράγοντες που συµβάλουν στο καθορισµό της αναπηρίας. Στηριζόµενοι σε αυτό, θα παραθέσουµε µερικούς από αυτούς παρακάτω. Σύµφωνα µε τον ορισµό του Κοινωνικού και Οικονοµικού Συµβουλίου του Ο.Η.Ε. 3 «ανάπηρο άτοµο θεωρείται οποιαδήποτε άτοµο δεν µπορεί να εξασφαλίσει µόνο του όλες ή κάποιο µέρος από τις ανάγκες µιας φυσιολογικής ατοµικής ή και κοινωνικής ζωής λόγω κάποιου εκ γενετής ή επίκτητου σωµατικού ή διανοητικού µειονεκτήµατος». 4 Στην απόφαση 93/136/ΕΟΚ του Συµβουλίου των Υπουργών της Ε.Ο.Κ. αναφέρεται ότι «[ ] ο όρος «άτοµα µε ειδικές ανάγκες» περιλαµβάνει τα άτοµα µε σοβαρές ανεπάρκειες ή µειονεξίες, που οφείλονται σε σωµατικές βλάβες, συµπεριλαµβανοµένων των βλαβών των αισθήσεων ή οφείλονται σε διανοητικές ή ψυχικές βλάβες, οι οποίες περιορίζουν ή αποκλείουν την 2 1%CE%AF%CE%B1 3 Γενική Συνέλευση των Ηνωµένων Εθνών στις 9 εκεµβρίου 1975 (απόφαση 3447) για τα δικαιώµατα των αναπήρων 4 Πέτρου Σταθόπουλου, Κοινωνική Πρόνοια, εκδ. Έλλην, Αθήνα, 1996 σ. 323 κ Αθηνά Ζώνιου Σιδέρη, Οι ανάπηροι και η εκπαίδευσή τους, εκδ. Ελληνικά γράµµατα, Αθήνα 2009, σελ

12 εκτέλεση δραστηριότητας ή λειτουργίας η οποία θεωρείται κανονική για έναν άνθρωπο». 5 Επίσης, ο Χαρτοκόλλης ορίζει την αναπηρία ως «µία ανίατη λειτουργική βλάβη, έλλειψη ή ανωµαλία, συγγενής ή επίκτητη, συνήθως αποτέλεσµα ή κατάλοιπο αρρώστιας ή ατυχήµατος, µια ανωµαλία που να εµποδίζει κατά κάποιον τρόπο την εκπλήρωση βασικών κοινωνικών αναγκών, όπως η κίνηση και η εργασία» 6. Μορφολογικά, τονίζει ο κ. Γ.Ποντίκης, ανάπηρος είναι ο άνθρωπος απ τον οποίο λείπει µια αίσθηση ή ένα µέλος του σώµατός του. Έχει επικρατήσει όµως η αντίληψη σε διεθνή κλίµακα ότι η αναπηρία αναφέρεται στην έλλειψη συγκεκριµένων εµφανών αισθήσεων ή µελών του σώµατος. 7 Ο ηµητρόπουλος για το ίδιο θέµα αναφέρει ότι «άτοµο µε ειδικές ανάγκες είναι το άτοµο το οποίο δεν είναι σε θέση να συµµετέχει σε όλες τις δραστηριότητες και να απολαµβάνει όλων των αγαθών που προσφέρει στα υπόλοιπα µέλη της η κοινωνία στην οποία ζει, εξαιτίας της κατάστασης κάποιου ή κάποιων από τα ψυχοσωµατικά ή κοινωνικά χαρακτηριστικά του» 8. Ο Jantzen υποστηρίζει ότι «η αναπηρία δεν µπορεί να θεωρείται ένα φυσικό φαινόµενο. Γίνεται φανερή και αρχίζει να υπάρχει ως αναπηρία µόνον από τη στιγµή, που κάποια γνωρίσµατα και χαρακτηριστικές εκδηλώσεις των γνωρισµάτων ενός ατόµου συγκριθούν προς τις εκάστοτε αντιλήψεις για το ελάχιστο όριο των υποκειµενικών και των κοινωνικών ικανοτήτων». Θέση που συνδέει την αναπηρία µε την εργασία είναι αυτή του Klee, όπου σηµειώνει ότι : «[ ] µέτρο της αναπηρίας [ ] είναι η µείωση της εργατικής δύναµης. Η µείωση της εργατικής δύναµης µετράει το κατά πόσον η σωµατική και η νοητική ικανότητα απόδοσης είναι υποδεέστερη σε σχέση µε µία «κανονική» εργατική δύναµη». Τέλος ο Bleidick (1976) ορίζει το ανάπηρο άτοµο - βάσει µιας αθεράπευτης µειονεκτικότητας, π.χ. εγκεφαλική παράλυση (ορισµός προσανατολισµένος στο άτοµο), - βάσει των προσαπτόµενων διαδικασιών της συµπεριφοράς και των προσδοκιών της κοινωνίας, π.χ. χοντρός, µύωπας κ.ά. (ορισµός προσανατολισµένος στην αλληλεπίδραση), - βάσει ενός υποχρεωτικού εκπαιδευτικού- επαγγελµατικού διαχωρισµού, π.χ. ειδικός µαθητής (ορισµός προσανατολισµένος στο εκπαιδευτικό σύστηµα), - βάσει της παραγωγής και των ταξικών σχέσεων της κοινωνίας (ορισµός προσανατολισµένος στην πολιτική οικονοµία, π.χ. µέσω της αναµενόµενης απόδοσης της κοινωνίας). 5 Αθηνάς Ζώνιου Σιδέρη, Οι ανάπηροι και η εκπαίδευσή τους, ο.π..σελ 16 6 Χαρτοκόλλη, Π, «Προβλήµατα γύρω από την κοινωνική αποκατάσταση ψυχικών αναπηριών», Εκλογή, τχ. 56, 1981, σελ και Αθηνά Ζώνιου Σιδέρη, Οι ανάπηροι και η εκπαίδευσή τους, ό.π., σελ.17 7 Σταυρούλας Πολυχρονοπούλου, Παιδιά και έφηβοι µε ειδικές ανάγκες και δυνατότητες, τόµος Α, εκδόσεις Ατραπός, Αθήνα, 2003, σελ.17 8 Αθηνάς Ζώνιου Σιδέρη, ό.π., σελ17 11

13 Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι η αναπηρία έχει έναν δυναµικό και ποικιλόµορφο χαρακτήρα που είναι αδύνατον να καταγραφεί εξαντλητικά. Αναδεικνύεται συνεπώς δυσχέρεια στην διατύπωση ενός σαφούς και πλήρους ορισµού για την αναπηρία. Ο όρος αναπηρία χρησιµοποιείται συχνά ως συνώνυµος µε τον όρο µειονεξία ή µειονεκτικότητα. Είναι επίσης γνωστές οι πολυπληθείς ονοµασίες που έχουν κατά καιρούς χρησιµοποιηθεί για τον χαρακτηρισµό αυτών των ατόµων, όπως : καθυστερηµένα, ανώµαλα, αποκλίνοντα, ανάπηρα, ειδικά, διαταραγµένα, ηλίθια, προβληµατικά, απροσάρµοστα, κτλ. Οι όροι αυτοί έχουν αντικατασταθεί µε τους όρους «άτοµα µε ειδικές ανάγκες» ή «άτοµα µε ειδικές ικανότητες» που θεωρείται πως είναι λιγότερο συναισθηµατικά φορτισµένοι σε σύγκριση µε τους προηγούµενους και αποφεύγουν την ετικετικοποίηση των ατόµων. Στην Ελλάδα κατά την τελευταία αναθεώρηση του ελληνικού Συντάγµατος, στο άρθρο 21 παρ. 6 χρησιµοποιείται ο όρος «άτοµα µε αναπηρία». 9 Οι όροι που χρησιµοποιούνται (λ.χ. ευπαθείς, ευάλωτες, ευαίσθητες οµάδες) παρουσιάζονται ως έννοιες ασαφείς, µη νοµικές και µη προσδιορισµένες, προσδίδοντας συχνά µια θετική (λ.χ. ωραιοποίηση) ή αρνητική (λ.χ. απαξίωση) χροιά στην εννοιοδότηση της αναπηρίας. Αυτή η διάκρισή τους, τα εµποδίζει να στηθούν αρµονικά µέσα στο σύνολο. Αν το κοινωνικό σύνολο χαρακτηριστεί µε τη λέξη «φυσιολογικό», τότε τα άτοµα µε τις διαφορές, µε τις εξαιρέσεις, θα χαρακτηριστούν σαν διαφορετικά, σαν µη φυσιολογικά Είδη αναπηρίας και οι µορφές της Στο Ν.1566/1985 στο άρθρο 32 αναφέρεται ότι Άτοµα µε Αναπηρίες (ΑµεΑ) «θεωρούνται τα πρόσωπα που από οργανικά, ψυχικά, σωµατικά ή κοινωνικά αίτια παρουσιάζουν καθυστέρηση, αναπηρίες ή διαταραχές στη γενικότερη ψυχοσωµατική τους κατάσταση ή στις επί µέρους ψυχικές, οργανικές ή σωµατικές τους λειτουργίες, σε βαθµό που δυσκολεύεται ή παρεµποδίζεται σοβαρά η παρακολούθηση της γενικής και επαγγελµατικής 9 Αν και ο όρος που χρησιµοποιείται από το ελληνικό Σύνταγµα παραπέµπει στο «ιατρικό µοντέλο» (η αναπηρία θεωρείται µια απόκλιση από τη φυσιολογικότητα), η αναφορά για το κοινωνικό κράτος στο άρθρο 25 του Συντάγµατος αναδεικνύει ένα σύνθετο µοντέλο. Στην Αµερική έχει γενικά εγκαταλειφθεί ο όρος handicapped (µειονεκτών) και έχει προτιµηθεί, στο American with Disabilities Act, ο όρος «disabled». Η ειδική ανάγκη/αναπηρία (disability) ερµηνεύεται ως µια αναντιστοιχία µεταξύ των ατοµικών του ικανοτήτων και των δυνατοτήτων που του παρέχει το περιβάλλον για την επίτευξη των στόχων του. 12

14 τους εκπαίδευσης, η δυνατότητα ένταξής τους στην παραγωγική διαδικασία και η αλληλοαποδοχή τους από το κοινωνικό σύνολο». 10 Μεταξύ των κατηγοριών αυτών των ατόµων συµπεριλαµβάνονται και άτοµα µε διαταραχές όρασης και ακοής, µε κινητικά προβλήµατα ή µε σωµατικές δυσλειτουργίες. Επίσης άτοµα µε σοβαρές χρόνιες ανίατες ασθένειες και συγκεκριµένα : Οι τυφλοί και όσοι έχουν σοβαρές διαταραχές στη όραση Οι κωφοί και οι βαρήκοοι Όσοι έχουν νοητική καθυστέρηση Όσοι έχουν κινητικές διαταραχές Όσοι εµφανίζουν επιµέρους δυσκολίες στη µάθηση (δυσλεξία, διαταραχή λόγου και άλλα) ή είναι γενικότερα δυσπροσάρµοστοι Όσοι πάσχουν από ψυχικές νόσους και συναισθηµατικές αναστολές Οι επιληπτικοί Οι χανσενικοί Οι αυτιστικοί 11 Όσοι πάσχουν από ασθένειες που απαιτούν µακρόχρονη θεραπεία και παραµονή σε νοσηλευτικά ιδρύµατα, και κλινικές. Κάθε άτοµο νηπιακής, παιδικής ή εφηβικής ηλικίας που δεν ανήκει σε µια από τις προηγούµενες περιπτώσεις και που παρουσιάζει διαταραχή της προσωπικότητας από οποιαδήποτε αιτία Αιτιολογικοί Παράγοντες και µορφές αναπηρίας Σήµερα χρησιµοποιούνται διάφορα συστήµατα ταξινόµησης της αναπηρίας. Ορισµένα απ αυτά βασίζονται στην αιτιολογία του προβλήµατος, άλλα στην συµπτωµατολογία και άλλα στα γενικά και ειδικά χαρακτηριστικά των ατόµων. Η όποια προσπάθεια οριοθέτησης σχετίζεται µε το σύνολο των λειτουργιών του ατόµου, µε την συνολική εικόνα που έχει η κοινωνία για τον άνθρωπο, µε τις υπάρχουσες κοινωνικές και παραγωγικές σχέσεις, τους θεσµούς, το υπάρχον σύστηµα των αξιολογικών κατηγοριών, τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης, τα πρότυπα που κυριαρχούν στην κοινωνία, την κοινωνική θέση του ατόµου, έτσι όπως αυτή επηρεάζεται από την σχέση 10 Αναστασίας - Βαλεντίνης Ρήγα και συνεργατών, Αντικαιάδας. Αναπαραστάσεις και ψυχοκοινωνικές παρεµβάσεις για τα άτοµα µε ειδικές ανάγκες, εκδ. Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα 2006, σελ Εµφανίστηκε στην ελληνική νοµοθεσία µε παρέµβαση της Ελληνικής Εταιρίας Προστασίας Αυτιστικών Ατόµων µόλις το 1999, µε το Νόµο 2716/1999 για την Ψυχική Υγεία και το 2000 µε τον Ν. 2817/2000 για την Ειδική Αγωγή. 12 Ντέµης Παπαϊωάννου-Σταυροπούλου, Στου πόνου τη γυάλινη πίστα συνάντησα το πρόσωπο, εκδ. Ακρίτας, 1999, Σελ

15 µεταξύ των αντικειµενικών ιστορικό κοινωνικών συνθηκών µέσα στις οποίες ζει και δρα το άτοµο. 13 Οι αναπηρίες ταξινοµούνται ως προς τον χρόνο εκδήλωσης σε εκείνες µε τις οποίες γεννιέται το βρέφος τις συγγενείς αναπηρίες- και σε αναπηρίες οι οποίες µπορούν να προκληθούν σε κάποια χρονική στιγµή από κληρονοµικά αίτια, ασθένεια ή ατύχηµα. Οι αναπηρίες διακρίνονται σε τέσσερα είδη : κινητικές ή σωµατικές, αισθητηριακές, νοητικές - γνωστικές και συναισθηµατικές. Συχνά όµως η αναπηρία έχει επιπτώσεις όχι µόνο σε ένα τοµέα λειτουργικότητας του ατόµου, αλλά και σε άλλους τοµείς (περιπτώσεις πολυαναπηρίας). α. Σωµατικές αναπηρίες Αυτές χωρίζονται σε : Κινητικές (τετραπληγίες κλπ). Αναπηρίες λειτουργίας εσωτερικών συστηµάτων π.χ. καρδιοπάθειες, φυµατίωση, νεφρική ανεπάρκεια κλπ. Χρόνιες δερµατικές παθήσεις. Αναπηρίες στην οµιλία. Ιδιόµορφες χρόνιες παθήσεις (επιληψία, λέπρα κλπ). Αναπηρίες αισθητηρίων οργάνων (τυφλότητα, βαρηκοΐα κλπ). β. Ψυχικές αναπηρίες και πνευµατικές (διανοητικές) Αυτές διακρίνονται σε: Νευρώσεις και ψυχώσεις (σχιζοφρένειες, συναισθηµατικές διαταραχές, δυσκολίες κοινωνικής προσαρµογής). ιανοητικές καθυστερήσεις. 1.2 ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ Π.Ο.Υ. (ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΥΓΕΙΑΣ) Ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας (Π.Ο.Υ.), υιοθέτησε µια διεθνή ταξινόµηση για την αναπηρία αρχικά µε βάση το µοντέλο ICIDH (International Classification of Impairments, Disabilitie and Handicaps, 1980), όπου η αναπηρία αποτελείται από τρία ξεχωριστά, αλλά αλληλοσυνδεόµενα µέρη, 13 Ιωάννη Ζαϊµάκη και Αγάπης Κανδυλάκη, ίκτυα κοινωνικής προστασίας: µορφές παρέµβασης σε ευπαθείς οµάδες και σε πολυπολιτισµικές κοινότητες, Εκδ. Κριτική, Αθήνα,

16 «βλάβη - µειονέκτηµα» (impairment), «αναπηρία» (handicap), «ανικανότητα» (disability), τα οποία ορίζονται ως εξής: 14 µε τον όρο βλάβη/µειονέκτηµα (impairment) ορίζεται η κάθε απώλεια ή αλλοίωση ψυχολογικής, φυσιολογικής ή ανατοµικής δοµής ή λειτουργίας. µε τον όρο ανικανότητα (disability) ορίζεται η κατάσταση, που αντιστοιχεί σε µερική ή ολική µείωση της ικανότητας (ως αποτέλεσµα του µειονεκτήµατος) στην εκτέλεση µίας δραστηριότητας µε συγκεκριµένο τρόπο ή µέσα στα όρια που θεωρούνται φυσιολογικά για την ανθρώπινη υπόσταση. µε τον όρο αναπηρία (handicap) ορίζεται κάθε µειονέκτηµα ενός ατόµου, που προκύπτει από µια βλάβη ή µια ανικανότητα και το οποίο το περιορίζει ή το εµποδίζει από την εκπλήρωση ενός ρόλου που είναι οµαλός για αυτό (ανάλογα µε την ηλικία, το φύλο, τους κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες). Η ταξινόµηση των νόσων, των βλαβών, των αναπηριών και των µειονεκτηµάτων καθίσταται χρήσιµη για διάφορους τοµείς, που ασχολούνται µε την αναπηρία. Παρ αυτά, εκφράστηκαν ανησυχίες για την «ιατροκεντρική» προσέγγιση της αναπηρίας, που είχε ως συνέπεια να µη δίδεται βαρύτητα στις συνθήκες του περιβάλλοντος που συµβάλλουν στην περιθωριοποίηση του ανάπηρου ατόµου. Ως προς αυτή την κατεύθυνση κινείται το δεύτερο µοντέλο αναφοράς, που βασίζεται στο κοινωνικό µοντέλο, στο οποίο η αναπηρία εξετάζεται ως ένα θέµα που συνδέεται άµεσα µε την «ανάπηρη φύση» της κοινωνίας και όχι ως πρόβληµα που αφορά στα ίδια τα άτοµα. Το δεύτερο µοντέλο αναφοράς ICIDH 2 (International Classification of Functioning, Disability and Healt ICF 2001) σχεδιάστηκε σε µία προσπάθεια να βελτιώσει το πρώτο µοντέλο, ανταποκρινόµενο σε κριτικές που είχε αρχικά δεχτεί και λαµβάνοντας υπόψη τις εµπειρίες που αποκτήθηκαν από την χρήση του πρώτου. H Εφαρµογή του πλαισίου ICF άρχισε το 2001 µε την οµόφωνη έγκριση του, κατά την 54η παγκόσµια συνέλευση υγείας στις 22 Μαΐου 2001 (ψήφισµα WHA 54.21), για χρήση στα κράτη µέλη ως το διεθνές πρότυπο για την περιγραφή και τη µέτρηση της υγείας και της αναπηρίας. Έκτοτε, το ICF εφαρµόζεται σε µια ποικιλία ρυθµίσεων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. 15 Το ICF θέτει τις έννοιες «υγεία» και «αναπηρία» υπό ένα νέο πρίσµα. Αναγνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος µπορεί να βιώσει µια µείωση στον τοµέα της υγείας και συνεπώς, την εµπειρία κάποιου βαθµού αναπηρίας. Γι αυτό το λόγο, το ICF «ενσωµατώνει» την εµπειρία της αναπηρίας και την αναγνωρίζει ως µια παγκόσµια ανθρώπινη εµπειρία. Στρέφοντας το βλέµµα 14 Cl. Veil, «Αναπηρία και δυσπροσαρµοστικότητα θέτουν σε δοκιµασία τη ηµοκρατία», στο Μ.Καϊλα-Ν.Πολεµικός Γ.Φιλλίπου, «Άτοµα µε ειδικές ανάγκες : σύγχρονες κατευθύνσεις και απόψεις σε προβλήµατα πρόληψης, παρέµβασης, αντιµετώπισης : διεπιστηµονικό Ευρωπαϊκό συµπόσιο, Ρόδος, Μάϊος 1992», Εκδ. Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα, 1992, σελ world health organization 15

17 από την αιτία στο αποτέλεσµα τοποθετεί όλες τις καταστάσεις υγείας επί ίσοις όροις, επιτρέποντας να συγκριθούν µε ένα κοινό µετρό της υγείας και της αναπηρίας. 16 Το µοντέλο αυτό περιλαµβάνει όλους τους τοµείς της ανθρώπινης υγείας και κάποιες παραµέτρους της ευηµερίας σχετικές µε την υγεία, και τους περιγράφει µε όρους των τοµέων υγείας και των τοµέων που σχετίζονται µε την υγεία 17. Οι ορισµοί των παραµέτρων αναπηρίας στο πλαίσιο της υγείας, σύµφωνα µε τον ΠΟΥ, έχουν ως ακολούθως: - Σωµατικές Λειτουργίες: είναι οι φυσιολογικές ή ψυχολογικές λειτουργίες των συστηµάτων του σώµατος. - Σωµατικές οµές: είναι τα ανατοµικά µέρη του σώµατος, όπως τα όργανα, τα άκρα και τα συστατικά τους µέρη. - Βλάβες: είναι τα προβλήµατα στη λειτουργία ή στη δοµή του σώµατος όπως µια σηµαντική παρέκκλιση ή απώλεια. - ραστηριότητα: είναι η απόδοση ενός έργου ή µιας ενέργειας από ένα άτοµο. - Συµµετοχή: είναι η µεµονωµένη εµπλοκή σε µια κατάσταση της ζωής, που σχετίζεται µε το πλαίσιο της υγείας, τις σωµατικές δοµές και λειτουργίες και τις δραστηριότητες. - Περιορισµοί ραστηριότητας: είναι οι δυσκολίες που ένα άτοµο µπορεί να έχει στην εκτέλεση των δραστηριοτήτων. - Περιορισµοί Συµµετοχής: είναι τα προβλήµατα που ένα άτοµο µπορεί να βιώσει στον τρόπο ή την έκταση συµµετοχής σε καταστάσεις της ζωής. 18 Το ICF λαµβάνει υπόψη τις κοινωνικές πτυχές της αναπηρίας και δεν βλέπει την αναπηρία µόνο ως «ιατρική» ή «βιολογική» δυσλειτουργία. Συµπεριλαµβάνει τους παράγοντες πλαισίου (Contextual Factors), οι οποίοι µπορεί να έχουν αντίκτυπο στην υγεία του ατόµου και σε καταστάσεις που σχετίζονται µε την υγεία του: τους περιβαλλοντικούς και τους ατοµικούς παράγοντες Παραδείγµατα τοµέων υγείας είναι η όραση, η ακοή, το περπάτηµα, η µάθηση και η µνήµη, ενώ παραδείγµατα τοµέων σχετιζόµενων µε την υγεία είναι η µετακίνηση, η εκπαίδευση και η κοινωνική αλληλεπίδραση. Συγκεκριµένα, στο πρώτο µέρος της ταξινόµησης περιλαµβάνονται στοιχεία που αφορούν τη λειτουργικότητα και την αναπηρία σε σχέση µε τις οργανικές δοµές και τις ικανότητες συµµετοχής και δράσης του ατόµου, ενώ στο δεύτερο µέρος, περιλαµβάνονται οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που µπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα ζωής του ατόµου και σχετίζονται µε αναπηρίες διαφόρων βαθµών. 18 Μελέτη ια βίου µάθηση και αναπηρία, στο πλαίσιο του έργου «Εκπαιδευτική ενδυνάµωση των ατόµων µε αναπηρία και των στελεχών των αναπηρικών οργανώσεων» Ε.Π. «Εκπαίδευση και αρχική επαγγελµατική κατάρτιση» (ΕΠΕΑΕΚ II), Μέτρο 2.5 «ια Βίου Εκπαίδευση», Κατηγορία Πράξεων α: «Ανάπτυξη των Ι ΒΕ και λειτουργία προγραµµάτων δια βίου εκπαίδευσης», Ενέργεια «Εναλλακτικές µορφές δια βίου εκπαίδευσης», Αθήνα, 2008, σελ

18 Α) Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες, αποτελούν το φυσικό και το κοινωνικό περιβάλλον, καθώς και τις κοινωνικές στάσεις, τις αξίες και τους θεσµούς που ισχύουν σε κάθε κοινωνία. Αυτοί οι παράγοντες καταγράφουν τις θετικές και αρνητικές επιπτώσεις του περιβάλλοντος στην ανθρώπινη λειτουργία. Στην ταξινόµηση οι περιβαλλοντικοί παράγοντες αφορούν δυο επίπεδα: το ατοµικό και το κοινωνικό. α) Ατοµικό επίπεδο: είναι το άµεσο περιβάλλον του ατόµου, στο οποίο συµπεριλαµβάνονται το σπίτι, ο εργασιακός χώρος και το σχολείο. Σ αυτό το επίπεδο περιλαµβάνονται η άµεση επαφή µε τους ανθρώπους, όπως είναι η οικογένεια, οι γνωστοί, οι συνάδελφοι και οι φίλοι, καθώς επίσης και τα φυσικά και υλικά χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος τα οποία έχουν αλληλεπίδραση µε το άτοµο. β) Κοινωνικό επίπεδο: Αυτό το επίπεδο περιλαµβάνει οτιδήποτε έχει αντίκτυπο στο άτοµο σε επίπεδο δοµών, υπηρεσιών και οργανώσεων που σχετίζονται µε το εργασιακό περιβάλλον, µε δραστηριότητες, τις υπηρεσίες επικοινωνίας και µεταφορών, καθώς επίσης και τους νόµους, τους κανονισµούς, τις στάσεις των ανθρώπων και τις ιδεολογίες. Η αναπηρία χαρακτηρίζεται ως το αποτέλεσµα µιας περίπλοκης σχέσης µεταξύ της κατάστασης της υγείας ενός ατόµου και των περιβαλλοντικών παραγόντων καθώς οι τελευταίοι αλληλεπιδρούν µε τις παραµέτρους των σωµατικών λειτουργιών, των σωµατικών δοµών, των δραστηριοτήτων και της συµµετοχής. Εξαιτίας αυτής της σχέσης, θεωρείται πως η απόδοση του κάθε ατόµου µπορεί να καθοριστεί από την αλληλεπίδραση του µε το περιβάλλον στο οποίο ζει. Β) Οι ατοµικοί παράγοντες αποτελούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα του ατόµου, τα οποία όµως δεν αποτελούν µέρος της κατάστασης της υγείας του. Οι παράγοντες αυτοί µπορεί να περιλαµβάνουν το φύλο, την ηλικία, τον τρόπο ζωής, τις συνήθειες, την ανατροφή, το κοινωνικό υπόβαθρο, τη µόρφωση, το επάγγελµα, καθένα από αυτά µπορεί να διαδραµατίσει σηµαντικό ρόλο στην αναπηρία σε µικρότερο ή µεγαλύτερο βαθµό. 19 Έτσι, σύµφωνα µε τον Παγκόσµιο Οργανισµό Υγείας (2004), ούτε η έκπτωση ούτε η ανικανότητα οδηγούν απαραίτητα στην αναπηρία. Το αντίθετο όµως, θεωρείται ως βέβαιο. Αν το άτοµο έχει µειονέκτηµα/έκπτωση είναι πιθανό να έχει αναπηρία, σε περίπτωση όµως που το άτοµο έχει αναπηρία, τότε θεωρείται σίγουρο ότι έχει µειονέκτηµα/ανικανότητα. Ο ορισµός του Π.Ο.Υ. εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο. «Αναπηρία είναι το αποτέλεσµα οργανικών ή περιβαλλοντολογικών αιτίων που δηµιουργούν ένα σύνολο εµποδίων σε σηµαντικές περιοχές της ζωής, όπως η 19 Ό.π., σελ

19 αυτοεξυπηρέτηση, η απασχόληση, η εκπαίδευση, η ψυχαγωγία και η γενικότερη κοινωνική συµµετοχή» ΜΟΝΤΕΛΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Η έννοια της αναπηρίας και η ερµηνεία αυτής είναι ένα ζήτηµα που απασχολεί και βρίσκεται σε µια µακροχρόνια διαµάχη κυρίως µεταξύ της βιολογικής και της κοινωνικής κατανόησης του ζητήµατος. ηµιουργήθηκαν διάφορα µοντέλα ερµηνείας της και η αναπηρία προσεγγίστηκε µέσα από διαφορετικές οπτικές, ανάλογα µε τις αντιλήψεις και την ιδεολογία των µελετητών καθώς και από τον τρόπο που κάθε κοινωνία αντιλαµβάνεται και ερµηνεύει την αναπηρία ανά περίοδο. Σύµφωνα µε την D.Kaplan, στην βιβλιογραφία οι ερµηνείες της αναπηρίας οµαδοποιούνται σε τέσσερις κατηγορίες 21 : Α) στο ηθικό µοντέλο (moral model), το οποίο ερµηνεύει την αναπηρία ως αµαρτία και ντροπή. Πρόκειται για την παλαιότερη θεώρηση της αναπηρίας η οπoία συνδεόταν µε αισθήµατα ενοχής και ντροπής που βίωνε τόσο το άτοµο όσο και η οικογένεια του, η οποία έκρυβε το µέλος και του στερούσε το δικαίωµα στη µόρφωση. Β) το ιατρικό µοντέλο (medical model) το οποίο ερµηνεύει την αναπηρία ως ασθένεια η οποία επιδέχεται θεραπεία. Η κοινωνία δεν αντιλαµβάνεται καθόλου την ευθύνη της απέναντι στους αναπήρους διότι αποδίδει τα προβλήµατά τους στα ατοµικά χαρακτηριστικά και θεωρεί ότι θα εξαλείψουν όταν θεραπευτεί η αναπηρία. Είναι προϊόν του 19 ου αιώνα. Γ) το µοντέλο της αποκατάστασης (rehabillllitation model) το οποίο προέρχεται από το ιατρικό µοντέλο και θεωρεί την αναπηρία ως ελάττωµα. Εµφανίστηκε µετά τον Β παγκόσµιο πόλεµο στην προσπάθεια να ενταχθούν οι ανάπηροι στρατιώτες στην κοινωνική ζωή. ) το αναπηρικό µοντέλο (disability model) το οποίο ερµηνεύει την αναπηρία ως αποτέλεσµα κυρίαρχων απόψεων των µελών της κοινωνίας, της ανυπαρξίας υπηρεσιών και δοµών κατάλληλης υποστήριξης και ως αποτέλεσµα ποικίλων στερεοτύπων και προκαταλήψεων. Τοποθετείται χρονικά µετά τη δεκαετία του 60 και ακολουθεί το κίνηµα για τα δικαιώµατα των αναπήρων (disability rights movement) και το κίνηµα για ανεξάρτητη διαβίωση (independent living movement). 20 Αθηνάς Ζώνιου Σιδέρη, Η αναγκαιότητα της ένταξης: προβληµατισµοί και προοπτικές, στο Σύγχρονες ενταξιακές προσεγγίσεις, τόµος Α, εκδ. Ελληνικά γράµµατα, Αθήνα, 2004, σελ Deborah Kaplan, «The Definition of Disability: Perspective of the Disability Community», Journal of Health Care Law and Policy, Vol. 3, Issue 2, 2000, p

20 Στην παρούσα εργασία θα αναλύσουµε τις δυο βασικές προσεγγίσεις : το ατοµικό/ιατρικό και το κοινωνικό µοντέλο κατανόησης της αναπηρίας. Οι κύριες προσεγγίσεις θα µπορούσαν να ενταχθούν σε αυτές τις δυο βασικές κατηγορίες Ιατρικό µοντέλο Το ατοµικό/ιατρικό µοντέλο συνδέει την αναπηρία µε την «ελλειµµατική» φυσική κατάσταση του ατόµου και ερµηνεύει τη σωµατική βλάβη για την οποία µιλά µε βιολογικούς/ιατρικούς όρους. Κύρια αιτία της αναπηρίας, σύµφωνα µε αυτό το µοντέλο, είναι το βιολογικό σώµα. Αναπηρία είναι το αποτέλεσµα µιας φυσικής κατάστασης εγγενής στο άτοµο (είναι µέρος του σώµατος του ατόµου που πάσχει) και αποτελεί κάθε σωµατική, νοητική ή άλλη «απόκλιση» ή «ελάττωµα» του ατόµου που µειώνει την ποιότητα ζωής του εξαιτίας των µειονεκτηµάτων που παρουσιάζει. Η αναπηρία είναι µια παθολογία του ατόµου, µια προσωπική τραγωδία, µια ανωµαλία και αποτέλεσµα της ανεπάρκειας. Σ αυτήν την ιατρική προσέγγιση, η αναπηρία είναι αποτέλεσµα συγκεκριµένης παθολογίας και, εποµένως, οι άνθρωποι µε ανεπάρκειες είναι «φυλακισµένοι µέσα στα σώµατά τους». Το πρόβληµα ή η ανεπάρκεια προκαλεί την αναπηρία και το άτοµο είναι το θύµα της. Είναι ένα τροµερό γεγονός αλλαγής στη ζωή του ανθρώπου που συµβαίνει σπάνια και σε άτυχους ανθρώπους. 22 Η αναπηρία αντιµετωπίζεται ως ιατρικό περιστατικό µε ψυχολογικές προεκτάσεις παρά ως κοινωνικό φαινόµενο. Τα ιατρικά επαγγέλµατα έχουν κεντρικό ρόλο στο ιατρικό µοντέλο αναπηρίας. Η κρίση για το εάν ένα άτοµο είναι «άτοµο µε αναπηρία» ή όχι βασίζεται κατά κύριο λόγο σε ιατρικές γνωµατεύσεις και ταξινοµήσεις. 23 Το µοντέλο υποστηρίζει ότι αποκλειστικά µέσω της ιατρικής αντιµετώπισης πολλές «δυσλειτουργίες» µπορούν να αποκατασταθούν και τα άτοµα µπορούν να γίνουν «φυσιολογικά». Κατά συνέπεια η ασθένεια και η ανικανότητα διαχείρισης των σωµατικών και ψυχικών λειτουργιών που κάνει να πάσχει το άτοµο περιστρέφονται γύρω από τον προσδιορισµό της ασθένειας και στην κατανόηση αυτής, τον έλεγχο και τη µεταστροφή της πορείας της και στόχος 22 Michael Oliver, Understanding disability from Theory to Practice, Macmillan Press Ltd., Hampshire, 1996, σελ.65. Επίσης βλ. Bill Hughes, Disability and the Body, in John Swain, Disabling Barriers Enabling Environments, London, Sage Publications, 1993, σελ Σχεδιάζοντας πολιτική σε θέµατα αναπηρίας, Ε.Σ.Α.µεΑ., Ιούνιος, 2008, σελ

21 της είναι να επαναφέρει τους ανάπηρους όσο πλησιέστερα γίνεται στην κανονικότητα, µε οποιοδήποτε κόστος. 24 Απόρροια της αντίληψης αυτής, είναι η απόρριψη κάθε συσχέτισης µεταξύ της δυσλειτουργίας λόγω αναπηρίας και του περιβάλλοντος στο οποίο ζει το άτοµο µε αναπηρία. Το ιατρικό µοντέλο υποθέτει ότι οι δυσκολίες που αντιµετωπίζουν τα άτοµα µε αναπηρία στην κοινωνία είναι µια εντελώς φυσική συνέπεια των περιορισµών που επιβάλλονται στο άτοµο από την ανεπάρκεια ή τη βιολογία τους. Για το άτοµο αξία έχει η ύπαρξη «ανθρώπινων χαρακτηριστικών». Αντίθετα, η έλλειψη αυτών γίνεται «µειονέκτηµα» για το άτοµο, έχοντας ταυτόχρονα και την ανάλογη αρνητική κοινωνική αξιολόγηση, µε αποτέλεσµα να το βιώνει ως «ελάττωµα». Σύµφωνα λοιπόν µε τον Hughes «για τις σύγχρονες αντιλήψεις το να φαίνεται κανείς ελαττωµατικός είναι σαν να προσβάλλει την αίσθηση της τάξης στο πεδίο της αισθητικής, είναι σαν να πρόκειται για αναστάτωση στην ήδη διαµορφωµένη εικόνα του κανονικού». 25 Ο ανάπηρος είναι διαφορετικός από τον φυσιολογικό άνθρωπο καθώς παρεκκλίνει από την «κανονικότητα». Το ιατρικό µοντέλο απαιτεί από τα άτοµα µε αναπηρία να γίνουν ίδια µε τα άτοµα χωρίς αναπηρία. Σε περιπτώσεις, όµως, που δεν είναι δυνατή η βελτίωση της υγείας του αναπήρου στο επίπεδο που θεωρείται φυσιολογικό για την κοινωνία, ο ανάπηρος θα πρέπει να λάβει πρόσθετη βοήθεια και υποστήριξη, χωρίς να του παρέχεται εξ ολοκλήρου η δυνατότητα να συµµετέχει στην κοινωνική ζωή σε ισότιµη βάση µε τους µη ανάπηρους. 26 Μόνο µετά την αποκατάσταση της υγείας τους, καθίσταται δυνατή η ισότητα των ευκαιριών στην κοινωνική ζωή. Αν τα άτοµα µε αναπηρία δεν µπορούν να το κάνουν αυτό, δηλαδή να επιτύχουν την αποκατάσταση της αναπηρίας τους και κατ επέκταση την ενσωµάτωσή τους στην κοινωνία, τότε αντιµετωπίζονται διαφορετικά, οδηγούνται στην ιδρυµατοποίηση και αποµονώνονται. Η ευθύνη της πολιτείας περιορίζεται στην εξασφάλιση υπηρεσιών και δοµών ιατρικής φροντίδας και περίθαλψης. Μια συµπάσχουσα και δίκαιη κοινωνία οφείλει να επενδύει στις υπηρεσίες της υγείας σε µια προσπάθεια να αντιµετωπιστεί ιατρικά η αναπηρία, να αποκατασταθεί ή να βελτιωθεί η δυσλειτουργία που προκαλεί η βλάβη, ώστε τα ανάπηρα άτοµα να ζήσουν µια πιο «κανονική» ζωή. 24 Ό.π., σελ46 25 Bill Hughes, ο.π., σελ Małgorzata Perdeus-Białek, Περισσότερα σχετικά µε τη σύγχρονη προσέγγιση για την αναπηρία, 20

22 1.3.2 Το κοινωνικό µοντέλο Στον αντίποδα της ατοµικής/ιατρικής προσέγγισης βρίσκεται η κοινωνική προσέγγιση. Η σύγχρονη αντίληψη της αναπηρίας έχει προκύψει ως αντίδραση κατά του «ιατρικού µοντέλου». Ο τρόπος σκέψης του «ιατρικού µοντέλου» αποδείχτηκε απαράδεκτος από πολλά άτοµα µε αναπηρία στις ΗΠΑ και το Ηνωµένο Βασίλειο. Η θεωρητική αφετηρία του κοινωνικού µοντέλου της αναπηρίας εντοπίζεται στη Βρετανία από ακτιβιστές και σπουδαστές, την δεκαετία του 1970, στη συγκρότηση της Ένωσης Ατόµων µε Κινητικές Βλάβες κατά του ιαχωρισµού (Union of Physically Impaired Against Segregation), γνωστή και ως UPIAS, η οποία σηµατοδότησε την έναρξη της αµφισβήτησης του ιατρικού µοντέλου της αναπηρίας και των ορισµών που αυτό έδινε για τις έννοιες της βλάβης, της αναπηρίας και της µειονεξίας. Η UPIAS, απαντώντας στους ορισµούς που έδωσε ο Π.Ο.Υ. για τη βλάβη, την αναπηρία και τη µειονεξία, πρότεινε τον ορισµό των εννοιών αυτών ως εξής: Βλάβη (impairment): «η απώλεια µέρους ή ολόκληρου άκρου ή ύπαρξη ελαττωµατικού άκρου, οργανισµού ή µηχανισµού του σώµατος». Αναπηρία (disability): «η δυσπραγία ή ο περιορισµός της δραστηριότητας» που προκαλείται από τους σύγχρονους κοινωνικούς οργανισµούς, οι οποίοι λαµβάνουν ελάχιστα υπόψη τους πώς οι κινητικές βλάβες µπορεί να αποκλείσουν την πρόσβαση σε κάποιον από το σύνολο µιας κοινωνίας. Μειονεξία (handicap): αγνοήθηκε από την Ένωση, καθώς δεν θεωρήθηκε αξιοσηµείωτος όρος για να συµπεριληφθεί. 27 Ο διαχωρισµός µεταξύ βλάβης (impairment) και αναπηρίας (disability) αποτελεί κοµβικό σηµείο του κοινωνικού µοντέλου. Η έννοια της βλάβης χρησιµοποιείται για να αναφερθεί στις ιδιότητες εκείνες που υπάρχουν ή απουσιάζουν από ένα άτοµο όπως εξασθένηση χρήσης των άκρων, εξασθένιση των ψυχικών και νοητικών δυνατοτήτων του ατόµου και συµπεριλαµβανόµενου δυσλειτουργιών των εσωτερικών οργάνων του σώµατος. Από την άλλη µε την έννοια αναπηρία, αναφερόµαστε στους περιορισµούς που αντιµετωπίζει ένα άτοµο µε αναπηρίες οι οποίοι προκαλούνται από την κοινωνία όταν δεν παρέχει τα απαραίτητα εφόδια και 27 Union of Physically Impaired Against Segregation, Το κοινωνικό µοντέλο αποτέλεσε σηµαντικό κοµµάτι για την ανάπτυξη του αναπηρικού κινήµατος στη Βρετανία, καθώς επέτρεψε την χάραξη µιας πολιτικής στρατηγικής, µε στόχο την εξάλειψη των εµποδίων, µε σκοπό την προώθηση της ένταξης των ατόµων µε αναπηρία αντικαθιστώντας το ιατρικό µοντέλο, όπου η ευθύνη αφορούσε τα ίδια τα άτοµα και την δυσλειτουργία που τα χαρακτήριζε. Tom Shakespeare, Disability Rights and Wrongs, Routledge, New York, 2006, σελ.30 21

23 την κατάλληλη προσοχή απέναντι τους, ώστε να τα ενδυναµώσει και τα καθιστά ανίκανα να είναι λειτουργικά. 28 Συνεπώς δεν ωφελεί σε τίποτα ο διαχωρισµός σε διάφορες οµάδες µε βάση το είδος της βλάβης (προβλήµατα όρασης, κινητικά προβλήµατα, νοητική καθυστέρηση, κ.λ.π.), κάτι που αποτελεί συνήθη πρακτική των φιλανθρωπικών ιδρυµάτων, των σχολείων και άλλων οργανισµών. Το κοινωνικό µοντέλο απαντάει στο ερώτηµα «τι προκαλεί την αναπηρία;» δίνοντας έµφαση όχι στους ιατρικούς παράγοντες, αλλά στους περιβαλλοντικούς, ψυχολογικούς, πολιτισµικούς και εν γένει κοινωνικούς παράγοντες που πρέπει να λαµβάνονται υπόψη. εν αρνείται το πρόβληµα της αναπηρίας αλλά σε αντίθεση µε το ιατρικό πρότυπο, παύει να ενοχοποιείται το άτοµο και η ευθύνη αναζητείται στην κοινωνία. Τοποθετεί την αναπηρία όχι σε ένα ανίκανο ή µη λειτουργικό σώµα, αλλά σε ένα απαγορευτικό και καταπιεστικό κοινωνικό περιβάλλον και διατείνεται ότι πολλοί περιορισµοί που επιβάλλονται σε άτοµα µε αναπηρία δεν αποτελούν φυσιολογική ή αναπόφευκτη συνέπεια της ανικανότητάς τους, αλλά είναι προϊόν ενός κοινωνικού περιβάλλοντος που αδυνατεί να λάβει υπόψη της συγκεκριµένα άτοµα. 29 Εξηγεί τις δυσκολίες που βιώνουν τα άτοµα µε αναπηρία βάσει του τρόπου µε τον οποίο η κοινωνία σχεδιάζεται και του τρόπου µε τον οποίο εµείς «κατασκευάζουµε» την αναπηρία. εν είναι οι όποιου είδους ατοµικοί περιορισµοί που προκαλούν το πρόβληµα αλλά η αποτυχία της κοινωνίας να παρέχει τις κατάλληλες υπηρεσίες που θα απαντούν στις ανάγκες των αναπήρων. Το µοντέλο αναγνωρίζει ότι µερικοί άνθρωποι έχουν φυσικές, διανοητικές ή ψυχολογικές διαφορές από το σύνολο των ατόµων που ζουν σε ένα ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, αλλά αυτό δεν σηµαίνει πως οδηγεί απαραίτητα στην ανικανότητα των ατόµων µε αναπηρία απέναντι στο κοινωνικό σύνολο, καθώς παρατηρείται πως η ίδια η κοινωνία αποτυγχάνει πολλές φορές να προσαρµόσει και να περιλάβει τον τρόπο που τα άτοµα αυτά είναι «κανονικά». Η αναπηρία δεν είναι χαρακτηριστικό του ατόµου αλλά σύνθετη οµάδα συνθηκών. Η κοινωνία καθιστά ανάπηρους τους ανθρώπους αποκλείοντας τους από το δικαίωµα της πλήρους συµµετοχής στο κοινωνικό γίγνεσθαι και τους τοποθετεί σε µια περιθωριακή θέση εξάρτησης, φτώχειας, ανεργίας και διάψευσης των ίσων δικαιωµάτων που δικαιούνται ως πολίτες. 30 Αν η κοινωνία δεν ικανοποιεί τις ανάγκες όλων των ατόµων, ανεξάρτητα από τις κινητικές τους ικανότητες και το νοητικό τους επίπεδο, τότε η κοινωνία ήταν αυτή που προκαλεί την αναπηρία και όχι η ιατρική 28 Shakespeare, T., Watson, N., «The social model of disability: an outdated ideology?», Research in Social Science and Disability, Vol. 2, 2002, p Αγγελικής Βοζίκη, Η Κοινωνική Κατασκευή της Αναπηρίας, 30 Αθηνάς Ζώνιου-Σιδέρη, Η αναγκαιότητα της ένταξης: προβληµατισµοί και προοπτικές, στο Σύγχρονες ενταξιακές προσεγγίσεις, ό.π., σελ Επίσης στο Michael Oliver, Understanding disability from Theory to Practice, ό.π. σελ

24 κατάσταση που χρησιµοποιεί για να ερµηνεύσει τη λειτουργία του µυαλού ή του σώµατος του ατόµου. 31 Το µοντέλο συνδέει την αναπηρία µε τα εµπόδια, που αναγκάζεται το άτοµο µε αναπηρίες να υπερβεί, προκειµένου να συµµετέχει ισότιµα στην κοινωνία. Είναι όλα εκείνα τα πράγµατα που επιβάλουν περιορισµούς στα άτοµα µε αναπηρία, κυρίως παίρνοντας ως σηµείο αναφοράς το πρότυπο του «φυσιολογικού ατόµου» 32 και συνεχίζοντας µε τις ατοµικές προκαταλήψεις, τις αρνητικές συµπεριφορές, το στιγµατισµό στις καθιερωµένες διακρίσεις, από τα µη προσβάσιµα κτίρια µέχρι τα µη χρησιµοποιούµενα µέσα µαζικής µεταφοράς, από την διαχωριστική εκπαίδευση µέχρι τους απαγορευτικούς εργασιακούς διακανονισµούς, όσο και άλλες πτυχές της κοινωνίας (θεσµοί, νόµοι, πεποιθήσεις κ.λπ.), που οδηγούν σε διακρίσεις σε βάρος των ατόµων µε αναπηρία. Τα ποικίλα εµπόδια, οικονοµικά, πολιτικά και κοινωνικά τοποθετούν τα άτοµα µε αναπηρία στην κορυφή του προβλήµατος, µε τρόπο που αυτά να αποµονώνονται και να αποκλείονται από την πλήρη συµµετοχή στην κοινωνία. Αυτή η αποτυχία δεν έχει τυχαίες συνέπειες πάνω σε άτοµα αλλά συστηµατικές συνέπειες στους ανάπηρους ως οµάδα που βιώνει αυτή την αποτυχία σαν θεσµοποιηµένη διάκριση σε όλο το κοινωνικό εύρος. Ο Oliver προτείνει ότι η κοινωνία είναι αυτή που οφείλει να αλλάξει και όχι τα άτοµα. Αυτή η αλλαγή θα πρέπει να αποτελέσει µέρος της διαδικασίας της πολιτικής ενδυνάµωσης των αναπήρων ως οµάδα, πέρα από τις κοινωνικές πολιτικές και τα προγράµµατα του πολιτικού κατεστηµένου και πέρα από τις ατοµικές θεραπείες και επεµβάσεις που προτείνονται από τα ιατρικά και παραϊατρικά επαγγέλµατα. 33 Το κοινωνικό πρότυπο της αναπηρίας εστιάζει συχνά στις αλλαγές που απαιτούνται στην κοινωνία, όπως να υπάρχει µια θετικότερη στάση απέναντι στα άτοµα µε αναπηρίες, να εξαλειφθούν θέσεις υποτίµησης και οίκτου απέναντι στις µειονεξίες που µπορεί να παρουσιάζει ένα άτοµο, να βρεθούν νέοι πόροι και ενισχύσεις για τα άτοµα µε αναπηρίες, να υπάρξει µια καλύτερη πληροφόρηση αυτών των ατόµων ώστε να διευκολύνονται σε όλα τα επίπεδα της κοινωνική και προσωπικής τους ζωής, να υπάρξουν καλύτερες και πιο εξελιγµένες φυσικές δοµές, όπως κατάλληλα διαµορφωµένα κτήρια, δρόµοι κ.α ώστε να µην αποκλείονται από το κοινωνικό περιβάλλον που ζουν. Σύµφωνα µάλιστα µε συγκλίνουσες εκτιµήσεις, η υγεία ενός ατόµου ή ενός πληθυσµού εξαρτάται κατά 20% από τους βιολογικούς παράγοντες, κατά 20-30% από το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, κατά 10-20% από τις υπηρεσίες υγείας και κατά 40-50% από την ανθρώπινη συµπεριφορά. Η 31 David Thomas, Honor Woods, Νοητική καθυστέρηση. Θεωρία και πράξη, εκδ. Τόπος, Αθήνα, 2008, σελ Σχεδιάζοντας πολιτική σε θέµατα αναπηρίας, ό.π., σελ Michael Oliver, The individual and social model of disability, ιαθέσιµο στο 23

25 κατανόηση της δράσης αυτών των παραγόντων, καθώς και του τρόπου αλληλεπίδρασής τους φωτίζει την ερµηνεία των φαινοµένων της υγείας και της αρρώστιας. 34 Η µετατόπιση του κέντρου βάρους από το ατοµικό στο κοινωνικό επίπεδο, είχε πολλαπλές επιπτώσεις. Αποκάλυψε προβλήµατα των ατόµων µε αναπηρία και προσπάθησε να αναζητήσει τα αίτια στα οποία οφείλονταν, µε αποτέλεσµα να δράσει µε νέα µέτρα για την αντιµετώπισή τους. Τα προβλήµατα των ατόµων µε αναπηρία εκλαµβάνονται πλέον κυρίως ως προβλήµατα σχέσεων ανάµεσα στα άτοµα µε αναπηρία και το περιβάλλον. Η αντίληψη της έννοιας της αναπηρίας αλλάζει και η ευθύνη για την ύπαρξη των προβληµάτων αναζητείται και στην καταλληλότητα του περιβάλλοντος (δοµηµένου, θεσµικού κ.λπ.). Κύριο µέληµα οι απαραίτητες περιβαλλοντικές τροποποιήσεις για την πλήρη συµµετοχή των ατόµων µε αναπηρία σε όλους τους τοµείς της κοινωνικής ζωής, ώστε να ανταποκριθεί η κοινωνία στις ανάγκες των ατόµων µε αναπηρία. Το ζήτηµα είναι εποµένως θέµα στάσης ή ιδεολογίας και απαιτεί την κοινωνική αλλαγή. 35 Ερµηνεύοντας την αναπηρία από κοινωνικό επίπεδο, αυτοµάτως διακρίνονται οι πτυχές των κοινωνικών δικαιωµάτων και της ισότητας, καθώς και η υποχρέωση της κοινωνίας να εξασφαλίσει µια ισότιµη συµµετοχή σε κάθε έκφανση της κοινωνικής ζωής. Μέσα από το κοινωνικό πρότυπο εξετάζονται όλοι οι παράγοντες που έχουν επιπτώσεις στην λειτουργικότητα των ατόµων µε αναπηρία και δεν τους αφήνουν το περιθώριο της ίσης κοινωνικής συµµετοχής και λειτουργικότητας. Η προσπάθεια για ισότητα συγκρίνεται συχνά µε τις προσπάθειες άλλων κοινωνικά περιθωριοποιηµένων ή αποκλεισµένων οµάδων. Σε αντίθεση µε το ιατρικό µοντέλο, όπου ενθαρρύνει τη δηµιουργία ή / και τη συντήρηση προκαταλήψεων, στίγµατος και αποκλεισµού των ατόµων µε αναπηρία, το κοινωνικό µοντέλο έχει «θετική» προσέγγιση και δίνει ιδιαίτερη έµφαση στους όρους: ικανότητα, εύλογη προσαρµογή, καθολικός σχεδιασµός, δικαιώµατα, διαφορά, πλήρη ένταξη των ατόµων στην κοινωνία. 36 Τονίζει, πως η αναπηρία δεν συνεπάγεται την απώλεια του δυναµικού, την παραγωγικότητα του ατόµου, την ικανότητα του να συνεισφέρει στην κοινωνία, στις αξίες, στις ευκαιρίες και σε άλλες τέτοιες ιδιότητες και ότι η αναπηρία είναι µέρος της ανθρώπινης ζωής. Στόχος του, είναι να απαλείψει τον στιγµατισµό και την αποξένωση που πολλές φορές νιώθει το άτοµο µε αναπηρία. Με αυτό τον τρόπο ο αυτοσεβασµός και η ανεξαρτησία των αναπήρων παίρνουν τη θέση που αξίζουν και τα άτοµα αυτά µπορούν να διεκδικήσουν τη ζωή που τους αξίζει 34 Γ.Κ. Τούντα, Από το βιοϊατρικό στο βιοψυχοκοινωνικό µοντέλο ερµηνείας της υγείας και της αρρώστιας, 10/2/2007, 35 Μελέτη δια βίου µάθηση και αναπηρία, ο.π., σελ Σχεδιάζοντας πολιτική σε θέµατα αναπηρίας, ο.π, σελ.47 24

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Ορισμός Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Νομοθεσία απασχόλησης για θέματα αναπηρίας Η εργασία είναι δικαίωμα όλων των ανθρώπων συμπεριλαμβανομένου των ανθρώπων με αναπηρία όπως αυτό ορίζεται και προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ : ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ I I ΘΕΜΑ: ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ (Α. Μ. Ε. Α) ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Κα. ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Τόμος Γ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Σύνοψη Το τετράτομο έργο "Εισαγωγή στην ειδική παιδαγωγική" αποτελεί συμβολή στην προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορική Αναδρομή. Η ειδική εκπαίδευση στην Ελλάδα

Ιστορική Αναδρομή. Η ειδική εκπαίδευση στην Ελλάδα Ιστορική Αναδρομή Η ειδική εκπαίδευση στην Ελλάδα Μοντέλο αναπηρίας Ιατρικό μοντέλο: Η αναπηρία κατανοείται από βιολογικής πλευράς και επομένως το άτομο με αναπηρία θεωρείται ότι έχει ανάγκη από ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Άτομα με Νοητική Αναπηρία: αποκλεισμός και αντιμετώπιση από την ευρύτερη κοινότητα. Ελένη Δημητρίου

Άτομα με Νοητική Αναπηρία: αποκλεισμός και αντιμετώπιση από την ευρύτερη κοινότητα. Ελένη Δημητρίου Άτομα με Νοητική Αναπηρία: αποκλεισμός και αντιμετώπιση από την ευρύτερη κοινότητα Ελένη Δημητρίου Άτομα με Νοητική Αναπηρία: ποιοι είναι Αναπηρία: οποιαδήποτε μορφή ανεπάρκειας ή μειονεξίας η οποία προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία

Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία Δικαιώματα & Υπηρεσίες για τα Άτομα με Νοητική Αναπηρία Ελένη Δημητρίου Ψυχολόγος Λειτουργός Έγκαιρης Παιδικής Παρέμβασης Επιτροπή Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Νοητική Αναπηρία Επιτροπή Προστασίας

Διαβάστε περισσότερα

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας»

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» «Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» Mαρίνα Οικονόµου-Λαλιώτη Επικ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Επιστηµονικά Υπεύθυνη του Προγράµµατος «αντι-στίγµα» ΕΠΙΨΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ https://pileidou.wordpress.com/

Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ https://pileidou.wordpress.com/ Εκπαίδευση Νηπίων με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες ή και Αναπηρία στο νηπιαγωγείο Πηλείδου Κωνσταντίνα Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ https://pileidou.wordpress.com/ Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μία αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Ανα τυξιακή Σύµ ραξη «ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ» "Ολοκληρωµένη Παρέµβαση για την Ισότιµη Συµµετοχή των Ατόµων µε Ανα ηρία στην Εργασία"

Ανα τυξιακή Σύµ ραξη «ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ» Ολοκληρωµένη Παρέµβαση για την Ισότιµη Συµµετοχή των Ατόµων µε Ανα ηρία στην Εργασία Newsletter No. 3 Α ρίλιος 2007 Ανα τυξιακή Σύµ ραξη «ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ» Έργο: "Ολοκληρωµένη Παρέµβαση για την Ισότιµη Συµµετοχή των Ατόµων µε Ανα ηρία στην Εργασία" Επιµέλεια: ΕΜΠΟΡΙΚΟ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΚΟΠΟΣ Το διδακτορικό πρόγραμμα στην Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση αποσκοπεί στην εμβάθυνση και κριτική

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία]

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] Σύμφωνα με τη σχετική Σύμβαση του Ο.Η.Ε., τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία

Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία 3 Δεκεμβρίου 2014 Ας παραδειγματιστούμε από έναν κινέζικο μύθο: «Μια γριά κάθε πρωί κουβαλούσε νερό στο σπίτι της από το κοντινό πηγάδι με δύο δοχεία δεμένα στις δύο

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία»

«Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» «Ο ρόλος της εκπαίδευσης ενηλίκων στη σύγχρονη κοινωνία» Σίμου Δανάη Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Συνεχιζόμενη Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση danai.simou@st.ouc.ac.cy Περίληψη: Στη σημερινή κοινωνία παρατηρούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙ ΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ. Πίνακας περιεχοµένων

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙ ΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ. Πίνακας περιεχοµένων ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΙ ΙΚΗ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΗ Τόµος Α ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙ ΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ Πίνακας περιεχοµένων ΠΡΟΛΟΓΟΣ... ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ... ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ... ΜΕΡΟΣ Α ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ»

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ» «H AΠΑΣΧΟΛΗΣΗ A ΩΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ» Ημερίδα του ΠΑΣΥΠΚΑ «Δράσεις ένταξης των κινητικά αναπήρων στην παραγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ γα μέλη Προσωπικών Δικτύων

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ γα μέλη Προσωπικών Δικτύων ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ γα μέλη Προσωπικών Δικτύων Αγαπητά μέλη του BITSE, Όλοι μας έχουμε άτυπα προσωπικά δίκτυα στη ζωή μας. Έχουμε ανθρώπους στους οποίους βασιζόμαστε, εμπιστευόμαστε, καθώς και ανθρώπους

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Tα παιδιά με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν προβλήματα στις βασικές ψυχολογικές διαδικασίες που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ

Κλίμακα. Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου. Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Ρομά και εκπαίδευση ΚΕΝΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ ΓΙΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΡΟΜΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ 2015 Κλίμακα Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου & Κοινωνικού Κεφαλαίου Η ΚΛΙΜΑΚΑ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Η. Ε. ΚΟΥΡΚΟΥΤΑΣ ΓΕΝΙΚΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ Τα άρθρα και τα βιβλία τα οποία χρησιµοποιούµε πρέπει να είναι σύγχρονα (µετά το 2000) και επιστηµονικά Παροµοίως, από το διαδίκτυο δεν χρησιµοποιούµε

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ & ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΑΜΕΑ 1438 / Διάγραμμα 1 ΟΡΑΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ Κάποιες φορές ακούμε να γίνεται συζήτηση για τα άτομα με αναπηρία. Το τελευταίο διάστημα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση

Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής. MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Επιστημών της Αγωγής Φιλοσοφία του προγράμματος MA Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση Η Κυπριακή κοινωνία, πολυπολιτισμική εκ παραδόσεως και λόγω ιστορικών και γεωγραφικών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Σύμβολο της μεθόδου "Κείμενο για Όλους" Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Τμήμα Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Μάρτιος 2009 Ποια είναι τα δικαιώματα των μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Ο Νόμος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας.

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας. Diversity Διαφορετικότητα Ο σεβασμός στην διαφορετικότητα του άλλου καθώς και η έμπρακτή αποδοχή της, συμβάλει στην δημιουργία κοινωνιών οι οποίες χαρακτηρίζονται από ιδέες ισότητας, αλληλοσεβασμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α.

ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ Τ.Ε.Φ.Α.Α. Η δυνατότητα για εργασιακή απασχόληση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους δείκτες κοινωνικής καταξίωσης και αποδοχής του ατόμου από το κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Νεανική γυναικεία επιχειρηματικότητα. Άννα Ευθυμίου Δικηγόρος Εντεταλμένη Σύμβουλος σε Θέματα Νεολαίας στο Δήμο Θεσσαλονίκης Πρόεδρος ΜΚΟ ΝΕΟΙ

Νεανική γυναικεία επιχειρηματικότητα. Άννα Ευθυμίου Δικηγόρος Εντεταλμένη Σύμβουλος σε Θέματα Νεολαίας στο Δήμο Θεσσαλονίκης Πρόεδρος ΜΚΟ ΝΕΟΙ Νεανική γυναικεία επιχειρηματικότητα Άννα Ευθυμίου Δικηγόρος Εντεταλμένη Σύμβουλος σε Θέματα Νεολαίας στο Δήμο Θεσσαλονίκης Πρόεδρος ΜΚΟ ΝΕΟΙ Ορισμός επιχειρηματικότητας κάθε προσπάθεια για δημιουργία

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 26/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Ενότητα: Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΙΤΙΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΤΥΧΗΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η συµβολή του ΕΣΠΑ ( ΚΠΣ) στην ενδυνάµωση του Ανθρώπινου υναµικού

Η συµβολή του ΕΣΠΑ ( ΚΠΣ) στην ενδυνάµωση του Ανθρώπινου υναµικού Η συµβολή του ΕΣΠΑ ( ΚΠΣ) στην ενδυνάµωση του Ανθρώπινου υναµικού ΙΩΑΝΝΗΣ ΙΑΜ, ΜΕΞΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Ε.Σ.Π.Α. (Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς) ) 2007-2013 Ε.Π. Ανάπτυξη Ανθρώπινου υναµικού Ενίσχυση της

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

www.emfasisfoundation.org

www.emfasisfoundation.org www.emfasisfoundation.org Emfasis Foundation 2 Περιεχόμενα Emfasis σελ. 4 Ο σκοπός μας σελ. 4 Κοινωνική Εργασία Δρόμου (Social Street Work) σελ. 5-6 Τι είναι αυτό που μας ορίζει σελ. 6-7 Οι ομάδες μας

Διαβάστε περισσότερα

Γ. Συµπεράσµατα από οµάδες εργασίας του Συνεδρίου

Γ. Συµπεράσµατα από οµάδες εργασίας του Συνεδρίου Γ. Συµπεράσµατα από οµάδες εργασίας του Συνεδρίου 1. Θα βοηθούσε η ανάπτυξη ενός συντονιστικού οργάνου για θέµατα οικογένειας και παιδιών (π.χ. Υπουργείο Οικογένειας, Παιδιού και Νεότητας) 2. Η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΑ Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας

ΕΚΑ Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας ΕΚΑ Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Αθήνας ] Ηµερίδα ΤΕΕ «Επιτυχία σηµαίνει κανένα ατύχηµα» Χαιρετισµός του Προέδρου του ΕΚΑ Γρηγόρη Φελώνη Παρασκευή, 2 Νοεµβρίου 2001 1 Το ζήτηµα των συνθηκών εργασίας αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Θόρυβος και επιπτώσεις στις δραστηριότητες και την υγεία µε βάση έρευνες της WHO

Θόρυβος και επιπτώσεις στις δραστηριότητες και την υγεία µε βάση έρευνες της WHO Θόρυβος και επιπτώσεις στις δραστηριότητες και την υγεία µε βάση έρευνες της WHO > Επιπτώσεις στην υγεία 1 Το 1993 οµάδα εργασίας της WHO 1 προσδιόρισε και ανέφερε τις σηµαντικότερες επιπτώσεις του θορύβου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ Στο παρόν παρατίθενται μερικές χρήσιμες πληροφορίες για τον λαμβάνοντα την συνέντευξη, οι οποίες, όμως δεν είναι επαρκείς από μόνες τους! Αν ο λαμβάνων την συνέντευξη κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Μ. Μαδιανός Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιεινής Ζωγράφου, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ψυχιατρική 2002, 13:297-300 Η Ελλάδα, τρία έτη µετά την ένταξή της από το

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση σε φυσικό περιβάλλον / υγεία / ποιότητα ζωής / περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση. «ΑΓΩΓΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ»

Άσκηση σε φυσικό περιβάλλον / υγεία / ποιότητα ζωής / περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση. «ΑΓΩΓΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ» Άσκηση σε φυσικό περιβάλλον / υγεία / ποιότητα ζωής / περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση. «ΑΓΩΓΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ» Κουθούρης Χαρίλαος, Επίκουρος Καθηγητής στην «ιοίκηση ραστηριοτήτων Αναψυχής», Τ.Ε.Φ.Α.Α., Πανεπιστηµίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 ΘΕΜΑ:Παραγοντες που επηρεαζουν την υγεια. Το 1948 με την ιδρυση του Π.Ο.Υ. τεθηκαν επισημως τα θεμελια για

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ Αναστασία Αλευριάδου Αν. Καθηγήτρια ΠΤΝ ΠΔΜ Υπεύθυνη Δράσεων Συμβουλευτικής ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΟΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού

Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού Το Μανιφέστο των Δικαιωμάτων του Παιδιού Τα παιδιά αποτελούν το μισό του πληθυσμού στις αναπτυσσόμενες χώρες. Περίπου 100 εκατομμύρια παιδιά ζουν μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ζωή των παιδιών σε ολόκληρο

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας

Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας Βία + Εκφοβισμός στο σχολείο συζήτηση με αφορμή την ημέρα αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας 6 Μαρτίου 2013 Τελευταίο Θρανίο Καθηγητές Εν Δράσει Κόσμος Χωρίς Πολέμους και Βία ΟΜΟΦΟΒΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Ψυχική Υγεία είναι η αρµονική λειτουργία της ψυχοσωµατικής ενότητας της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ Leonardo da Vinci Leonardo Project: A EUROPEAN OBSERVATORY ON THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFE LONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES AND THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικά Εργαστήρια Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε γενικό τίτλο «Βασικά Θέµατα για τη µετάβαση των νέων στην παραγωγική διαδικασία»

Εκπαιδευτικά Εργαστήρια Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε γενικό τίτλο «Βασικά Θέµατα για τη µετάβαση των νέων στην παραγωγική διαδικασία» Εκπαιδευτικά Εργαστήρια Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε γενικό τίτλο «Βασικά Θέµατα για τη µετάβαση των νέων στην παραγωγική διαδικασία» Μάιος 2011 ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 Επιπτώσεις της ανεργίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΕΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΤΟΜΕΑ

ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΕΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΤΟΜΕΑ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ 3330 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Οι πτυχιούχοι του Τμήματος κατέχουν τις απαραίτητες επιστημονικές γνώσεις και δεξιότητες στην εφαρμογή μεθόδων που τους δίνουν τη

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία ΘΕΜΑ:

Πτυχιακή Εργασία ΘΕΜΑ: T.E.I ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ: Ε.Υ.Π ΤΜΗΜΑ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΘΕΜΑ: Ο βαθμός ικανοποίησης των ατόμων με κινητικές βλάβες αναφορικά με την προσβασιμότητα στους δημόσιους χώρους και υπηρεσίες στο

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΑΛΚΥΟΝΗ" Ο Σύλλογος ΑΛΚΥΟΝΗ, είναι φιλανθρωπικό σωματείο μη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΑΛΚΥΟΝΗ"

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΛΚΥΟΝΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΦΟΡΕΩΝ ΣΕ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ "ΑΛΚΥΟΝΗ" Ο Σύλλογος ΑΛΚΥΟΝΗ, είναι φιλανθρωπικό σωματείο μη

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Πρόσκληση κάλεσμα της Υπουργού Εργασίας για τη στήριξη άνεργων νέων και την καταπολέμηση της παιδικής φτώχιας

Θέμα: Πρόσκληση κάλεσμα της Υπουργού Εργασίας για τη στήριξη άνεργων νέων και την καταπολέμηση της παιδικής φτώχιας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Ημερομηνία: ευτέρα, 28 Φεβρουαρίου 2011 Θέμα: Πρόσκληση κάλεσμα της Υπουργού Εργασίας για τη στήριξη άνεργων νέων και την καταπολέμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Δρ Γεώργιος Ι Κούρτογλου Παθολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ Εκρηκτικές διαστάσεις λαμβάνει πλέον ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ

Ο ΗΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ Ο ΗΓΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Ο βασικός στόχος της ειδικής έρευνας για την Απασχόληση των Ατόµων µε Προβλήµατα υγείας είναι να συγκεντρώσει πληροφορίες για τη θέση

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Εύλογες προσαρμογές για την Απασχόληση Ανθρώπων με Αναπηρία

Εύλογες προσαρμογές για την Απασχόληση Ανθρώπων με Αναπηρία Εύλογες προσαρμογές για την Απασχόληση Ανθρώπων με Αναπηρία Εύλογες προσαρμογές Προσπελασιμότητα Σύμφωνα με το άρθρο 9 της Σύμβασης δικαιωμάτων των ανθρώπων με αναπηρία και η προσβασιμότητα ορίζεται ως:

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα Εισαγωγή Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα κατά τη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η γλωσσική τους συµπεριφορά δεν είναι η αναµενόµενη για τη χρονολογική τους ηλικία (βλέπε, Schwartz, 2008,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 Αγαπητοί συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι, Σας ευχαριστώ όλους που ήρθατε στη χώρα μας και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟ Α ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ 1. Γαστροοισοφαγική παλινδρόµηση (ΓΟΠ) Η συχνότητα της ΓΟΠ σε παιδιά µε ΕΠ αναφέρεται από 26% - 75%, ενώ σε φυσιολογικά παιδιά και βρέφη εκτιµάται περίπου στο 7-8% (Cadman και συν. 1978,

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου

Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Σχέδιο Δράσης Φτώχεια και Εργασία: Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση διερεύνησης και άμβλυνσης του φαινομένου Ένα πρόβλημα που μας αφορά όλους Το φαινόμενο της φτώχειας παραμένει κυρίαρχο στις σύγχρονες κοινωνίες

Διαβάστε περισσότερα

Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής συνοχής και ένταξης των µεταναστών για µια βιώσιµη Ευρώπη

Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής συνοχής και ένταξης των µεταναστών για µια βιώσιµη Ευρώπη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟ ΙΟΙΚΗΣΗ ΚΥΚΛΑ ΩΝ Επιτροπή των Περιφερειών ιάσκεψη µε θέµα Απασχόληση και πολιτισµός, πυλώνες κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα