Antonis Κ. Petrides [Company Name]

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Antonis Κ. Petrides [Company Name]"

Transcript

1 Antonis Κ. Petrides [Company Name]

2 Η ΠΡΩΤΗ ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΝΕΦΕΛΕΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ Σενάριο διδασκαλίας ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ: Μαθητές Γ Γυµνασίου ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ: Τέσσερις 40λεπτες διδακτικές περίοδοι ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΑΞΗΣ: Ενιαία, σε οµάδες ΜΕΘΟΔΟΙ: Διαλογική, διερευνητική, συνεργατική ΜΕΣΑ: Σχολικό εγχειρίδιο, πίνακας, Η/Υ, βιντεοπροβολέας, Διαδίκτυο, Microsoft PowerPoint, Φύλλα Εργασίας ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ: Ορίζονται γενικοί και ειδικοί στόχοι (βλ. πιο κάτω). ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Γενικός στόχος είναι οι µαθητές:! Να έλθουν σε επαφή µε µια τυπική Παράβαση Παλαιάς Κωµωδίας, για να συνειδητοποιήσουν τη φύση και τη λειτουργία της γενικά στο κωµικό είδος και ειδικά στο έργο του Αριστοφάνη Νεφέλες. Ειδικότερα, σε σχέση µε τον πρώτο γενικό στόχο (κατανόηση της λειτουργίας της Παράβασης στην Παλαιά Κωµωδία), οι µαθητές θα πρέπει: (α) Ως προς τη σχέση της Παράβασης µε το υπόλοιπο έργο:! Να κατανοήσουν ότι η Παράβαση ΔΕΝ είναι απλό ιντερµέδιο, δηλαδή ένα διάλειµµα στη δράση χωρίς συνέπειες για την προώθηση της πλοκής και της θεµατολογίας του, αλλά ότι αποτελεί ένα από τα πιο βασικά και απαραίτητα µέρη για την ορθή κατανόηση και ερµηνεία του. Στην Παράβαση συµπυκνώνεται ο ηθικός προβληµατισµός της κωµωδίας, ανακεφαλαιώνονται, εµµέσως πλην σαφώς, τα σπουδαιότερά της θέµατα και καθίσταται πιο εµφανής η κωµική (µε ό,τι υπονοεί αυτό) παρέµβαση του έργου στην πραγµατικότητα της αθηναϊκής πόλης.! Να καταλάβουν ότι η Παράβαση συνιστά κατ ουσίαν το θεµατικό αποθετήριο του έργου ότι δηλαδή στην Παράβαση πρωτίστως ξεκαθαρίζουν τα βασικά θέµατα, οι συµβολισµοί και οι αλληγορίες του. Μεταξύ άλλων στην Παράβαση κατά κανόνα καθίσταται απόλυτα σαφής πια η σηµασία της ταυτότητας του χορού (για ποιο λόγο, µε άλλα λόγια, ο χορός είναι «νεφέλες», «σφήκες»,

3 «Αχαρνείς» κλπ) και η ταυτότητα του χορού δεν είναι τίποτε άλλο παρά η συµβολική απεικόνιση του κυριότερου θέµατος του έργου. (β) Ως προς τη φύση, το ύφος και τον χαρακτήρα της Παράβασης:! Να αντιληφθούν τον τρόπο µε τον οποίο η Παράβαση συνδυάζει τον ψόγον και το επιθετικό προσωπικό σκώµµα µε την ανάπτυξη θεµάτων ζωτικής σηµασίας για την πόλη. Το γεγονός αυτό παραπέµπει στην καταγωγή της κωµωδίας, συγκεκριµένα στη σχέση της µε τον Ίαµβο.! Να διαπιστώσουν όµως παράλληλα ότι στην Παράβαση το σοβαρό µήνυµα αυτοϋπονοµεύεται συνειδητά µέσα από το χιούµορ, τον αυτοσαρκασµό και το γενικώς ευτράπελο κλίµα (µια οµάδα από έντοµα ή συννεφάκια, π.χ., παρουσιάζονται να νουθετούν την πόλη και τους πολίτες και µάλιστα µε επιχειρήµατα όπως «ρίχναµε βροχή, για να σας εµποδίσουµε να καταστρέψετε τον εαυτό σας»!). Στην Παράβαση παρατηρούµε ένα από τα κατεξοχήν γνωρίσµατα της Παλαιάς Κωµωδίας, το σπουδαιογέλοιον.! Να αντιληφθούν τη µεταθεατρική διάσταση της Παράβασης και τη σηµασία που έχει ο πολλαπλασιασµός των ταυτοτήτων του χορού για την κατανόηση της ιδιαιτερότητάς της (πλασµατικός χαρακτήρας, χορός κωµωδίας, φερέφωνο του ποιητή). (γ) Ως προς τη δοµή της Παράβασης και τη θέση της στη δοµή της κωµωδίας:! Να γνωρίσουν τα τυπικά δοµικά µέρη της Παράβασης και τον ρόλο που επιτελεί το καθένα από αυτά (κοµµάτιον κυρίως παράβασις ή ἀνάπαιστοι πνῖγος ἐπιρρηµατικὴ συζυγία).! Να συνειδητοποιήσουν ποια είναι η θέση και η σηµασία της Παράβασης στο τυπικό δοµικό σχήµα της Παλαιάς Κωµωδίας, αλλά και το πόσο εύπλαστο µπορεί να αποβεί το τυπικό σχήµα αυτό στα χέρια του κωµικού ποιητή. Ειδικότερα, σε σχέση µε τον δεύτερο γενικό στόχο (κατανόηση της λειτουργίας της Παράβασης στις Νεφέλες), οι µαθητές θα πρέπει:! Να εντοπίσουν τα θέµατα που εγείρουν οι Νεφέλες, αρχικά εξ ονόµατος του ποιητή στην Κυρίως Παράβαση και κατόπιν εξ ονόµατος του εαυτού τους και της Σελήνης στην επιρρηµατική συζυγία (στο επίρρηµα και το αντεπίρρηµα αντιστοίχως).! Να συσχετίσουν τα θέµατα αυτά µε τον προβληµατισµό του έργου µέχρι τώρα, καθώς επίσης βεβαίως και µε την ιστορία του Στρεψιάδη, έτσι ώστε να αποκτήσουν επίγνωση του γεγονότος ότι εκ πρώτης όψεως µεν η Παράβαση δείχνει να ασχολείται µε ασύνδετα θέµατα, αλλά επί της ουσίας προεκτείνει τον ίδιο βασικό προβληµατισµό γύρω από το καθήκον του χρηστού πολίτη και το ορθό µοντέλο πολιτικής συµπεριφοράς.! Να επισηµάνουν τις διαφορετικές ταυτότητες-φωνές των Νεφελών στην Παράβαση και να απαντήσουν στο ερώτηµα πώς εξηγείται αυτή η πολυφωνία, τι εξυπηρετεί και πώς σχετίζεται µε τη φύση και τη λειτουργία της Παράβασης ως δοµικού συστατικού της Κωµωδίας.! Να αντιληφθούν γενικά τη σηµασία που έχει η Παράβαση για την εξέλιξη του ρόλου των Νεφελών στο έργο συσχετίζοντάς την µε ό,τι προηγήθηκε και ειδικά µε την Πάροδο. 3

4 ! Να προϊδεαστούν ως προς τη θέση της Παράβασης των Νεφελών στο σχήµα του έργου, µε σκοπό να κατανοήσουν (αναδροµικά, αφού προχωρήσουν τα µαθήµατα) τη λογική που υπαγορεύει την ιδιαίτερη θέση της στο έργο αυτό (πριν από τον Επιρρηµατικό Αγώνα, ενώ κατά κανόνα η Παράβαση έπεται). ΑΦΟΡΜΗΣΗ Διαβάζουµε µια φορά ολόκληρη την Κυρίως Παράβαση από την αρχή µέχρι το τέλος και προβαίνουµε σε σχολιασµό (γλωσσικό, πραγµατολογικό, ιστορικό ή άλλο) στον βαθµό που απαιτείται για τη στοιχειώδη κατανόηση του κειµένου. ΣΗΜΕΙΩΣΗ Βασικό βοήθηµα για τον σχολιασµό του κειµένου αποτελεί το σχολικό εγχειρίδιο, χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι ο εκπαιδευτικός υποχρεούται να καλύψει εξαντλητικά το σύνολο των σχολίων που περιλαµβάνονται στο εγχειρίδιο παρά µόνο στον βαθµό που είναι ΑΠΟΛΎΤΩΣ απαραίτητο, ώστε οι µαθητές να κατανοήσουν το κείµενο σε πρωτοβάθµιο επίπεδο αρχικά. Π.χ., στην περίπτωση προσωπικοτήτων όπως ο Εύπολις και ο Έφιππος αρκεί ο χαρακτηρισµός «ποιητές της Παλαιάς Κωµωδίας, αντίπαλοι του Αριστοφάνη». Στην περίπτωση της φράσης «ο Γνωστικός κι ο Ανήθικος» αρκεί η αναφορά «Πρόκειται για υπαινιγµό στο έργο του Αριστοφάνη Δαιταλῆς, το οποίο διδάχθηκε από τον Καλλίστρατο το 427». Για τον Κλέωνα και τον Υπέρβολο, φτάνει η φράση «διάσηµοι πολιτικοί της εποχής µε ιδιαίτερη απήχηση στις πλατιές µάζες». Για περισσότερες λεπτοµέρειες παραπέµπουµε τους µαθητές στα σχόλια του βιβλίου και τους αφήνουµε να τα µελετήσουν µόνοι. Α. ΠΡΩΤΕΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ Ξεκινάµε επιδιώκοντας ως εφέ την έκπληξη: µε µαιευτικές ερωτήσεις εξάγουµε από τους µαθητές τα βασικά (εξωτερικά) χαρακτηριστικά µιας κωµικής παράβασης, κυρίως το γεγονός ότι διαρρηγνύει τη θεατρική ψευδαίσθηση, ότι διαθέτει µεταθεατρικό χαρακτήρα και ότι σε αυτήν ο χορός απευθύνει τον λόγο στους θεατές υιοθετώντας, πέρα από τη δραµατική του ταυτότητα, αυτήν του Αθηναίου πολίτη που συµµετέχει στους δραµατικούς αγώνες αλλά επίσης λειτουργώντας και ως φερέφωνο του ποιητή. Α1. Ο ΧΟΡΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΑΤΕΣ: ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΘΕΑΤΡΙΚΟΤΗΤΑ Το πρώτο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Παράβασης που µπορούν εύκολα να διαπιστώσουν οι µαθητές µας είναι το γεγονός ότι ο χορός µιλά απευθείας στους θεατές σπάζοντας τη «θεατρική ψευδαίσθηση» αλλά και διακόπτοντας τη φυσική ροή της ιστορίας. 4

5 Διαβάζουµε το κοµµάτιον. Ζητάµε από τους µαθητές να παρατηρήσουν τον τρόπο µε τον οποίο ξεκινά (ἀλλ ἴθι χαίρων): Ποιος µιλάει και σε ποιον; Τι του ζητά να κάνει; Με την αποχώρηση του πρώτου προσώπου, ποιος άλλος βρίσκεται στη σκηνή; Οι µαθητές ανακαλύπτουν ένα πρώτο τυπικό χαρακτηριστικό της Παράβασης: την «άδεια σκηνή». Στην Παράβαση οι υποκριτές αποχωρούν και ο χορός αποµένει µόνος ενώπιον των θεατών. Παλαιότερα, οι µελετητές πίστευαν ότι στο σηµείο αυτό ο χορός αφαιρούσε µέρος από το θεατρικό κοστούµι του (αυτό είναι πιθανόν και σε κάποια έργα αναφέρεται ρητά), ακόµη και το προσωπείο του, ώστε να τονιστεί και θεατρικά η διττή του ταυτότητα ως µέλους του δραµατικού σύµπαντος αλλά και ως εκτελεστή της παράστασης. Για τη δεύτερη αυτή υπόθεση δεν υπάρχει σε κανένα κείµενο ξεκάθαρη απόδειξη. Ζητάµε από τους µαθητές στη συνέχεια να στοχαστούν πάνω στον ίδιο τον όρο «Παράβασις»: Τι σηµαίνει, αλήθεια, ο όρος αυτός; Μήπως είναι καθ οιονδήποτε τρόπο «αντικανονική» στο σηµείο αυτό η σκηνική διαρρύθµιση στις Νεφέλες; «Παραβαίνει» δηλαδή κάποιο γνωστό κανόνα; Οι µαθητές σαφώς δεν µπορούν να απαντήσουν αυτή την ερώτηση µε βάση όσα γνωρίζουν µέχρι τώρα και φυσικά η σύγχρονη σηµασία του όρου παράβαση (αδίκηµα, παραβίαση ενός κανόνα) τους µπερδεύει. Προς το παρόν, όµως, επιδιώκουµε αυτό ακριβώς: να τους δηµιουργήσουµε την απορία και την περιέργεια. Διερευνούµε τον όρο παράβασις-παραβαίνω σε ένα αρχαιοελληνικό λεξικό (π.χ. το λεξικό Liddell-Scott- Jones, που εντοπίζεται ελεύθερα στο διαδίκτυο): Ποιες δύο σηµασίες του ουσιαστικού παράβασις και του ρήµατος παραβαίνω είναι πιθανόν να σχετίζονται µε τη χρήση του όρου στην Κωµωδία; Οι µαθητές ανακαλύπτουν ότι ο όρος παράβασις παράγεται από το ρήµα παραβαίνω, το οποίο στα αρχαία ελληνικά σηµαίνει «προχωρώ προς µια κατεύθυνση» (εν προκειµένω, ο χορός προχωρεί προς την κατεύθυνση των θεατών), αλλά επίσης και «παρεκβαίνω, παρεκκλίνω από την πορεία µου» (εν προκειµένω από την κανονική πορεία της αφήγησής µου). Σε αυτό το στάδιο αφήνουµε ασχολίαστη τη δεύτερη σηµασία και επιµένουµε στην πρώτη. Ο χορός πλησιάζει τους θεατές. Γιατί; Οι πλείστοι µαθητές ίσως υποψιαστούν ότι ο χορός σκοπεύει να εκτελέσει ένα χορευτικό νούµερο πλησιέστερα στο ακροατήριο. Καθώς κάτι τέτοιο αντιβαίνει µε τις συµβάσεις του ρεαλιστικού θεάτρου, στις οποίες είµαστε ως επί το πλείστον εκτεθειµένοι, λίγοι µαθητές µάλλον θα υποπτευθούν ότι ο χορός σκοπεύει να απευθύνει τον λόγο στους ίδιους τους θεατές προσφωνώντας τους άµεσα και ρητά: ὦ θεώµενοι. Ακόµη και όσοι το αντιληφθούν, ίσως δεν συνειδητοποιήσουν αµέσως ότι η πρακτική αυτή είναι ιδιαίτερη και αξιοπρόσεκτη. Οι έµµεσες πολιτικές διαστάσεις αυτής της πρακτικής δεν πρέπει να υποτιµώνται: τηρουµένων των αναλογιών και χωρίς να ξεχνούµε την κωµική χροιά που δίνει στα δρώµενα το γεγονός ότι οι χορευτές δεν έχουν πλήρως απεκδυθεί το θεατρικό τους ένδυµα και την ενδοδραµατική τους ταυτότητα (παραµένουν «νεφέλες», έστω και αν µιλούν ως «Αριστοφάνης» ή ως άνδρες Αθηναίοι πολίτες για τις ταυτότητες του χορού βλ. 5

6 παρακάτω) ο χορός απευθύνεται στους θεατές του θεάτρου µε τον τρόπο µε τον οποίο οι επιδεικτικοί και δικανικοί ρήτορες προσφωνούν τους πολίτες της Αθήνας στην Εκκλησία του Δήµου και τα Δικαστήρια. Κάτω από το στρώµα του χιούµορ και της απολαυστικής ειρωνείας, παρόλο τον αυτοσαρκασµό που τη χαρακτηρίζει και παρά το γεγονός ότι σπανίως οι λύσεις που προτείνει είναι πρακτικές, η Κωµωδία διεκδικεί τον ρόλο του «διδασκάλου της πόλεως» εξίσου µε την τραγωδία αν µη τι άλλο επειδή τα θέµατα που θίγει είναι σοβαρά και κρίσιµα (σπουδαία), έστω και αν θίγονται µε τρόπο χιουµοριστικό και ανάλαφρο (γελοῖον). Αφού βεβαιωθούµε ότι οι µαθητές έχουν εντοπίσει τι συµβαίνει, επιµένουµε στην αναδίφηση και την αξιοποίηση της προσωπικής τους θεατρικής εµπειρίας: Έχετε δει κάτι παρόµοιο στο σύγχρονο θέατρο ή έστω την τηλεόραση και το σινεµά; Αν ναι, πού και πώς; Κατά πάσα πιθανότητα οι µαθητές στην πλειοψηφία τους θα απαντήσουν ότι κάτι τέτοιο είναι ξένο προς τη θεατρική τους εµπειρία. Κάποιοι ίσως θα θυµηθούν τις παραστάσεις που παρακολούθησαν ως παιδιά, στις οποίες η ευθεία επικοινωνία µεταξύ ηθοποιών και παιδιών-θεατών, ακόµη και η πρόσκληση προς τα παιδιά εκ µέρους των χαρακτήρων να συµµετάσχουν εµµέσως στην εξέλιξη της ιστορίας, δεν είναι σπάνια. Κάποιοι επίσης ίσως θα θυµηθούν ακόµη και την «Αίγια Φούξια» (!) και τους πολλαπλούς τρόπους µε τους οποίους η επιτυχηµένη κωµική σειρά µας υποδείκνυε ότι αποτελούσε τεχνητή τηλεοπτική µυθοπλασία αποκαλύπτοντάς µας τα συστατικά της τέχνης της! Η «Αίγια Φούξια», άλλωστε, όπως και η Παλαιά Κωµωδία επένδυε πολλά στις αναλογίες ανάµεσα στο κωµικό σύµπαν και τη θύραθεν πραγµατικότητα. Αυτή είναι η ευκαιρία να εισαγάγουµε τους µαθητές σε µια έννοια πολύ βασική για τη θεατρική τους παιδεία εν γένει αλλά και για την κατανόηση της Παλαιάς Κωµωδίας ειδικότερα: την έννοια της θεατρικής ψευδαίσθησης. " Με τον όρο «θεατρική ψευδαίσθηση» εννοούµε την πλαστή εντύπωση που το θέατρο καλλιεργεί στον θεατή (εν γνώσει του τελευταίου και µε τη συµµετοχή του) ότι το θέαµα που βλέπει επί σκηνής είναι αληθινό, ότι εκτυλίσσεται πράγµατι καθώς το παρακολουθεί. Αυτό προϋποθέτει εκ µέρους του θεατή µια νοητική κίνηση που στη θεωρία αποκαλείται «αναστολή της δυσπιστίας» (suspension of disbelief»). Ο θεατής αφήνεται να πιστέψει ότι πράγµατι µπροστά του βλέπει τον Στρεψιάδη και «ξεχνά» ότι ο Στρεψιάδης στην πραγµατικότητα είναι το δηµιούργηµα ενός ηθοποιού (ενός συµπολίτη του, χωριανού, γείτονά του κλπ). Ο θεατής παραβλέπει επίσης µια σειρά άλλων συµβάσεων, δηλαδή ad hoc ρυθµίσεων του θεάτρου, που θα ήταν αφύσικες και παράλογες στην κανονική ζωή αλλά είναι απαραίτητες για το στήσιµο του θεατρικού κόσµου, όπως η χρήση προσωπείων και σκηνικών, ο θεατρικός µονόλογος, η ποιητική γλώσσα, η ιδιαίτερη, συµβολική χρήση του χώρου και του χρόνου. Ο θεατής παραβλέπει επίσης το γεγονός ότι ενώ ο ίδιος βλέπει το θέαµα, οι υποκριτές, ο χορός κλπ. φαίνεται να µην έχουν καµία συναίσθηση της δικής του παρουσίας. Με λίγα λόγια «θεατρική ψευδαίσθηση» είναι, όπως είπε ο σοφιστής Γοργίας, η κατάσταση στην οποία σοφός θεατής δεν είναι εκείνος που επισηµαίνει µε αντίδραση όλα αυτά τα «παράλογα» αλλά εκείνος που αφήνεται να «εξαπατηθεί» από αυτά, προκειµένου να υπηρετηθεί ο καλλιτεχνικός στόχος. Στα είδη εκείνα του θεάτρου στα οποία η θεατρική ψευδαίσθηση τυγχάνει πλήρους σεβασµού, όπως στην αρχαία τραγωδία και στο σύγχρονο ρεαλιστικό θέατρο, ο κόσµος των θεατρικών δρωµένων χωρίζεται από τον κόσµο των θεατών από τον περιβόητο «τέταρτο τοίχο», ο οποίος είναι διάφανος από την πλευρά των θεατών (δηλαδή οι θεατές βλέπουν τι συµβαίνει στον κόσµο του θεάτρου), αλλά συµπαγής και αδιαπέραστος από την πλευρά των ηθοποιών (οι ηθοποιοί, συµβατικά, δεν έχουν επίγνωση τι συµβαίνει στον χώρο των θεατών). Η 6

7 κωµωδία, όµως, η αρχαία όσο και η σύγχρονη, δεν τηρεί πάντοτε τη θεατρική ψευδαίσθηση και συχνά κατεδαφίζει τον «τέταρτο τοίχο», έτσι ώστε να εµπλέξει άµεσα τους θεατές στα δρώµενα. Η πιο σηµαντική τέτοια στιγµή στην Παλαιά Κωµωδία είναι η Παράβαση. Α2. ΧΟΡΙΚΗ ΠΟΛΥΦΩΝΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΘΕΑΤΡΟ Το δεύτερο, πολύ σπουδαίο χαρακτηριστικό της Παράβασης είναι ότι µιλά για το θέατρο µέσα από το θέατρο, κάνει δηλαδή θεωρητικές αναφορές στην τέχνη του θεάτρου αποκαλύπτοντας παράλληλα τις συµβάσεις, τις τεχνικές και τις άλλες προϋποθέσεις µε τις οποίες η παράσταση είναι στηµένη, τη στιγµή ακριβώς που εκτελείται η θεατρική πράξη. Αµέσως µετά, ζητάµε από τους µαθητές να κοιτάξουν τον στ. 509 και τον στ Ποιος µιλά σε καθεµιά από αυτές τις δύο περιπτώσεις; Οι µαθητές πάλι θα µπερδευτούν, αφού ενώ κανονικά και στις δύο περιπτώσεις µιλά ο χορός των Νεφελών (αυτό λέει και η nota των προσώπων), στη δεύτερη περίπτωση, στην κυρίως παράβαση, το Εγώ είναι πρόσωπο αρσενικού γένους! Μπορείτε να προσδιορίσετε περαιτέρω τα χαρακτηριστικά αυτού του δεύτερου Εγώ και να φανταστείτε για ποιον πρόκειται; Χωρίς µεγάλη δυσκολία εδώ οι µαθητές ανακαλύπτουν ότι πρόκειται φυσικά για τον ίδιο τον ποιητή. Κάνουµε ένα άλµα προς το Επίρρηµα και το Αντεπίρρηµα, το δεύτερο µέρος της Παράβασης των Νεφελών. Χωρίζουµε τους µαθητές σε δύο οµάδες και αναθέτουµε στη µια να µελετήσει στα γρήγορα το Επίρρηµα και στην άλλη το Αντεπίρρηµα. Με ποιου τη φωνή ή εξ ονόµατος τίνος µιλά ο χορός σε καθεµιά από αυτές τις περιπτώσεις; Οι µαθητές ανακαλύπτουν ότι στο µεν Επίρρηµα οι Νεφέλες µιλούν εξ ονόµατος του εαυτού τους, στο δε Αντεπίρρηµα εξ ονόµατος της Σελήνης. Ο χορός στην παράβαση υιοθετεί λοιπόν τρεις διαφορετικές ταυτότητες. Πώς µπορούµε να το εξηγήσουµε αυτό; Δεν είναι παράλογο; Αυτή είναι η ευκαιρία να τους εξηγήσουµε σε µια µίνι διάλεξη το πιο δύσκολο ίσως χαρακτηριστικό της παράβασης. Το πολλαπλό παιγνίδι µε τις ταυτότητες του χορού. " Στην Παράβαση, ο χορός αποδύεται εν µέρει τη δραµατική του ταυτότητα, παύει πλέον, δηλαδή, να ενσαρκώνει απλά και µόνο έναν πλασµατικό χαρακτήρα που ανήκει στον φανταστικό κόσµο του δράµατος (ένα σύνολο από νεφέλες, σφήκες, βατράχους, Αθηναίους χωρικούς ή κοµψευόµενους νεανίες κλπ) και υιοθετεί, ταυτοχρόνως, τουλάχιστον τρεις ταυτότητες. Συνεχίζει µεν να είναι ο δραµατικός χαρακτήρας που ήταν (οι Νεφέλες), αλλά επιδεικνύει ταυτόχρονα συνείδηση ότι είναι επίσης (α) Αθηναίος πολίτης που συµµετέχει στους δραµατικούς αγώνες ως µέλος χορού κωµωδίας, (β) εκπρόσωπος ή/και φερέφωνο του ιδίου του δραµατικού ποιητή, ο οποίος απευθύνεται διά µέσου του χορού προς τους συµπολίτες του. 7

8 Την ίδια στιγµή ο χορός µιλά θεωρητικά για το θέατρο, ενώ η θεατρική παράσταση ακόµη συνεχίζεται! Πώς είναι δυνατόν να συµβαίνει αυτό; Τους ξανάτυχε να διαπιστώσουν κάτι παρόµοιο; Με αυτή την αφορµή εισάγουµε πια τους µαθητές µας και σε µια άλλη βασική έννοια για την κατανόηση της Παλαιάς Κωµωδίας και των ιδιαιτεροτήτων της, την έννοια του µεταθεάτρου. " Παρεπόµενο του γεγονότος ότι η Παλαιά Κωµωδία αδιαφορεί για τη διατήρηση της θεατρικής ψευδαίσθησης είναι και το ότι το θέατρο µιλά συχνά για τον ίδιο τον εαυτό του, άµεσα ή έµµεσα, την ίδια τη στιγµή της παράστασης. Ο αρχαίος κωµικός ποιητής αρθρώνει θεατρική θεωρία ενώ κάνει θέατρο. Οι θεατρικοί χαρακτήρες ξεχνούν για µια στιγµή ότι ανήκουν σε ένα πλασµατικό σύµπαν και επικοινωνούν απευθείας µε την πραγµατικότητα που τους περιβάλλει ξεχνούν δηλαδή ότι είναι «Νεφέλες» και απευθυνόµενοι στους θεατές, οι οποίοι ως επί το πλείστον είναι άνδρες Αθηναίοι πολίτες όπως και οι ίδιοι οι συντελεστές της παράστασης, 1 τα µέλη του χορού µιλούν κι αυτοί ως πολίτες που συγκροτούν έναν κωµικό χορό και οι οποίοι εκπροσωπούν τον ποιητή που τους εκπαίδευσε µιλώντας µάλιστα σε πρώτο πρόσωπο εξ ονόµατός του: για µια στιγµή, λοιπόν, βγαίνουν έξω από τα όρια του πλασµατικού σύµπαντος του έργου και αποκαλύπτουν το γεγονός ότι είναι θεατρικοί συντελεστές και όχι αληθινά συννεφάκια! Η Παλαιά Κωµωδία, όπως και άλλα είδη µη ρεαλιστικού θεάτρου, βάζει τους χαρακτήρες της να σχολιάζουν τα θεατρικά της χαρακτηριστικά, να ξεσκεπάζουν, ακόµη και να υπονοµεύουν, τις συµβάσεις της, να συζητούν πώς και ποιος κάνει καλύτερο κωµικό θέατρο κ.ο.κ: κοντολογίς, να έχουν επίγνωση της θεατρικότητάς τους. Αυτή η θεατρική τεχνική, που εµπλέκει τον θεατή στην παράσταση ως ενεργητικό παράγοντα πια, όχι µόνο ως παθητικό δέκτη, ονοµάζεται µεταθέατρο. Η Παράβαση, ειδικά οι ἀνάπαιστοι ή κυρίως παράβασις, είναι κατεξοχήν η στιγµή κατά την οποία η Κωµωδία προβαίνει σε αυτού του είδους την ενδοσκόπηση (αλλά όχι η µοναδική περίπτωση στην οποία το κάνει). Ο χορός εξ ονόµατος του κωµικού ποιητή ανατέµνει την ίδια την ιστορία του είδους και τοποθετεί τον δικό του ποιητή στον πιο ψηλό βάθρο. Πολύ συνηθισµένη βέβαια σε αυτή τη διαδικασία είναι η ειρωνεία: ο ποιητής δεν γελοιοποιεί απλά τους αντιπάλους του, αλλά επίσης ενίοτε αυτοϋπονοµεύεται και αυτοσαρκάζεται, όπως ακριβώς στις «Νεφέλες», στις οποίες βεβαίως ο αυτοσαρκασµός εξυπηρετεί έναν υψηλότερο αφηγηµατικό σκοπό (βλ. παρακάτω, Ενότητα Δ). ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ Ο µαθητής ξεκινά να αντιλαµβάνεται τρία βασικά χαρακτηριστικά της κωµικής Παράβασης: πρώτον, ότι η Παράβαση συνιστά απευθείας ανταλλαγή µεταξύ του χορού και των θεατών, ότι δηλαδή δεν εµπλέκει κανέναν από τους υποκριτές, οι οποίοι προσωρινά αποχωρούν. δεύτερον, ότι η Παράβαση διαρρηγνύει τη «θεατρική ψευδαίσθηση» και τρίτον, ότι η Παράβαση διαθέτει σαφή µεταθεατρική διάσταση: µε τον όρο µεταθεατρικότητα εννοούµε ότι ο ποιητής µιλά για το θέατρο κάνοντας θέατρο. 1 Στα Μεγάλα Διονύσια µη Αθηναίοι πολίτες µπορούσαν να είναι µόνο οι υποκριτές. 8

9 B. Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΒΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΩΜΩΔΙΑ Όλα τα πιο πάνω στοιχεία προϊδεάζουν τους µαθητές ότι η Παράβαση είναι ένα εντελώς ιδιότυπο δοµικό συστατικό της Κωµωδίας, που πρέπει να προσεχθεί. Προχωρώντας εντοπίζουµε κι άλλα στοιχεία, που ορίζουν ακόµη ακριβέστερα και βαθύτερα τη φύση και τον ρόλο της Παράβασης τόσο γενικά στην Κωµωδία όσο και ειδικά στις «Νεφέλες». Β1. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ ΚΑΙ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΩΝ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ Ξεκινάµε διερευνώντας (α) τα παράπονα που εκφράζει στο όνοµα του ποιητή ο χορός στην «κυρίως παράβαση», όσον αφορά στην ιστορία των «Νεφελών» στους δραµατικούς αγώνες της Αθήνας και (β) τη σχέση των συγκεκριµένων παραπόνων µε την πλοκή του έργου. Θυµίζουµε στους µαθητές ότι διερευνώντας τον όρο «Παράβαση» στο λεξικό εντοπίσαµε, εκτός από τη σηµασία «προχωρώ προς µια κατεύθυνση», και τη σηµασία «κάνω παρέκβαση, αποµακρύνοµαι για λίγο από τη φυσιολογική ροή της αφήγησής µου». Αφού διαβάσουµε θεατρικά ολόκληρο το κοµµάτιον και την κυρίως παράβαση, ρωτάµε τους µαθητές: Σε τι αναφέρεται εδώ το κείµενο (παραλείπουµε να εξετάσουµε προς το παρόν το ποιος µιλά) Οι µαθητές εύκολα θα εντοπίσουν ότι γίνεται αναφορά στην αποτυχία της πρώτης παράστασης των «Νεφελών» και στην ελπίδα του ποιητή ότι η διασκευασµένη εκδοχή του έργου θα έχει καλύτερη τύχη. Πού στηρίζει ο ποιητής όµως αυτή του την ελπίδα; Σαφώς στο γεγονός ότι στην προηγούµενη περίπτωση δεν επικράτησαν ανάµεσα στο ακροατήριο και τους κριτές οι φωνές των σοφῶν, δηλαδή των θεατών εκείνων που ξέρουν να ξεχωρίσουν την ποιότητα, να εκτιµήσουν την εξυπνάδα και την πρωτοτυπία κλπ. Εδώ κάνουµε µια µικρή παρέκβαση. Φροντίζουµε από το προηγούµενο µάθηµα να έχουµε ζητήσει από µια οµάδα µαθητών να διερευνήσουν το σύστηµα κρίσης και εξαγωγής αποτελεσµάτων στους δραµατικούς αγώνες της Αθήνας και ειδικά στα Μεγάλα Διονύσια, όπου διαγωνίστηκαν οι Νεφέλες το 423 π.χ (π.χ. µε βάση την Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο του Blume). Δίνουµε 5 χρόνο στους µαθητές να παρουσιάσουν στην τάξη τα πορίσµατά τους. Αναµένουµε ότι θα λάβουµε περίπου την ακόλουθη απάντηση: Οι δραµατικοί αγώνες της Αθήνας κρίνονταν από ένα περίπλοκο σύστηµα, το οποίο εξασφάλιζε µεν την αµεροληψία των κριτών, είχε όµως δύο πολύ σοβαρά µειονεκτήµατα (κρίνοντας µε τα σύγχρονα µέτρα): πρώτον, ενείχε το στοιχείο της τύχης σε µεγάλο βαθµό (εφόσον οι κριτές αποφασίζονταν µε δύο διαδοχικές διαδικασίες κλήρωσης) και δεύτερον, οι κριτές δεν ήταν κατ ανάγκην επαγγελµατίες θεατράνθρωποι αλλά απλά µέλη του κοινού (έστω και αν ο µέσος Αθηναίος είχε αυξηµένη θεατρική εµπειρία τόσο πρακτική, συµµετέχοντας σε παραστάσεις, όσο και ως θεατής). 9

10 Ζητάµε από τους µαθητές να φανταστούν γιατί ο Αριστοφάνης απέτυχε στην πρώτη του προσπάθεια µε τις Νεφέλες, εφόσον, όπως ο ίδιος τουλάχιστον ισχυρίζεται, το έργο ήταν αριστούργηµα κωµικής θεατρικής τέχνης. Το πιθανότερο είναι ότι οι µαθητές θα ταυτιστούν µε την άποψη που εκφράζει ο ποιητής διά µέσου του χορού, ότι δηλαδή απέτυχε διότι το αθηναϊκό κοινό, παρασυρµένο από τα φτηνά, εύκολα κόλπα των ανταγωνιστών του, δεν ήταν σε θέση να εκτιµήσει την αξία του Αριστοφάνη, ο οποίος παρουσίασε µια πιο απαιτητική µορφή κωµωδίας. Εδώ, όµως, παρεµβαίνουµε εξηγώντας ότι τα πράγµατα ήταν πολύ πιο περίπλοκα και ότι οι πιθανές αιτίες της ήττας του ποιητή ήταν πολλές: (α) στους ανταγωνιστές του Αριστοφάνη το 423 π.χ. συµπεριλαµβανόταν, µεταξύ άλλων, ο Κρατίνος και η «Πυτίνη» του, έργο που, αν και δεν σώθηκε, θεωρούνταν αριστούργηµα ήδη κατά την αρχαιότητα: Παλαιά Κωµωδία ΔΕΝ είναι µόνο ο Αριστοφάνης (β) όσο λαµπρή και αν είναι η δραµατουργία ενός έργου (δηλαδή ο τρόπος µε τον οποίο είναι γραµµένο ως δραµατικό κείµενο) το θέατρο είναι ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ: συνεπώς αν οι υποκριτές του Αριστοφάνη δεν ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχοι (ο πρωταγωνιστής, να σηµειώσουµε, κατανεµόταν σε κάθε κωµικό ποιητή µε κλήρωση για σκοπούς δικαιοσύνης), αν ο χοροδιδάσκαλος (που µπορεί να ταυτίζεται µε τον ποιητή ή να είναι άλλο πρόσωπο) δεν σχεδίασε µια όµορφη χορογραφία και δεν εκπαίδευσε επαρκώς τον χορό να την εκτελέσει, αν ο χορηγός δεν επένδυσε όσα χρειαζόταν, ώστε να φτιαχτούν όµορφα προσωπεία και κοστούµια, ή αν ο σκευοποιός που τα δηµιούργησε δεν ήταν σπουδαίος τεχνίτης, η όλη ποιότητα της παράστασης, η οποία εξαρτιόταν, όπως προκύπτει από τα πιο πάνω, από σειρά παραγόντων και όχι µόνο από την ικανότητα του δραµατικού ποιητή, θα επηρεαζόταν αρνητικά. Παρόλα αυτά ο ρόλος των κριτών, που ήταν συνηθισµένοι άνθρωποι, όχι ειδικοί, αλλά και του απλού θεατή, ο οποίος µε τις αντιδράσεις του προφανώς επηρέαζε τους κριτές, συνέχιζε να είναι καίριος. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ Με το τέλος της ενότητας Β1 του µαθήµατός µας οι µαθητές συµπληρώνουν τις γνώσεις τους τόσο για το θεσµικό πλαίσιο του αρχαίου θεάτρου όσο και για τους παράγοντες εκείνους που θα µπορούσαν να συµβάλουν στην αποτυχία ή την επιτυχία ενός έργου: µε άλλα λόγια, συνειδητοποιούν ότι το θέατρο δεν είναι ποίηµα και άρα ότι η επιτυχία µιας παράστασης δεν εξαρτάται µόνο από τον ποιητή! Β2. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ: ΜΗΠΩΣ Ο ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΕΧΕΙ ΧΑΣΕΙ ΤΟΝ ΕΙΡΜΟ ΤΟΥ; Σαφώς οι µαθητές µας θα έχουν ήδη προσέξει και θα τους έχει κάνει εντύπωση ότι η Παράβαση των «Νεφελών» δεν φαίνεται να έχει σχέση µε την πλοκή του έργου και δεν δείχνει να προωθεί την εξέλιξη της ιστορίας. Τότε τι εξυπηρετεί η ύπαρξή της; Είναι απλά ένα ιντερµέδιο, ένα αυτοτελές, ενδιάµεσο δηλαδή κοµµάτι µε τη δική του λογική και χωρίς αυστηρή σύνδεση µε ό,τι προηγείται και ό,τι έπεται; Επικεντρωνόµαστε τώρα µε περισσότερη λεπτοµέρεια στο περιεχόµενο της Παράβασης. Χωρίζουµε τους µαθητές σε τρεις οµάδες. Ζητάµε από την πρώτη να σκιαγραφήσει το περιεχόµενο της Κυρίως Παράβασης, από τη δεύτερη του Επιρρήµατος και από την τρίτη του Αντεπιρρήµατος: 10

11 ΚΥΡΙΩΣ ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΕΠΙΡΡΗΜΑ ΑΝΤΕΠΙΡΡΗΜΑ Ο Αριστοφάνης, µιλώντας µε το στόµα του χορού, εύχεται αυτή τη φορά, σε αντίθεση µε την πρώτη διδασκαλία των Νεφελών, κατά την οποία το κοινό προτίµησε να στεφανώσει ανάξιους αντιπάλους, να βγει νικητής. Συνεχίζει να πιστεύει στη δυνατότητα του ακροατηρίου να ξεχωρίζει το ποιοτικό από το φαύλο, διότι διαθέτει ως πειστήριο που επέδειξε το κοινό προς το πρωτόλειό του. Του αξίζει, άλλωστε. Η κωµωδία του είναι πολύ πιο έξυπνη, πρωτότυπη και τίµια από των αντιπάλων του, αφού δεν επιζητεί να εξαπατήσει το κοινό µε φτηνά κολπάκια και συνεχείς επαναλήψεις. Επίσης δεν επιτίθεται κατ επανάληψη στους ίδιους πολιτικούς άνδρες, πολλώ δε µάλλον όταν αυτοί δεν βρίσκονται πια εν ζωή ή στην ακµή τους σε αντίθεση µε τους αντιπάλους του, που το κάνουν κατά κόρον, και µάλιστα παραµορφώνοντας κωµικές εµπνεύσεις του ιδίου του Αριστοφάνη. Οι Νεφέλες εκφράζουν µε τη σειρά τους το δικό τους παράπονο: παρά το γεγονός ότι από όλους τους θεούς οι Νεφέλες είναι εκείνες που ωφελούν τους Αθηναίους περισσότερο, εντούτοις από όλους λαµβάνουν τις µικρότερες τιµές. Οι Νεφέλες απαριθµούν τις προσφορές τους προς τον λαό: µε τη βροχή εµποδίζουν τους Αθηναίους να επιχειρήσουν στρατιωτικές εκστρατείες, αν αυτές είναι ανόητες και επικίνδυνες µε τη βροντή και άλλα φυσικά φαινόµενα, στέλνοντας δηλαδή κακούς οιωνούς, προειδοποίησαν τους Αθηναίους σε µια συγκεκριµένη περίπτωση, όταν επρόκειτο να εκλέξουν στρατηγό τον ανίκανο Κλέωνα. Οι Αθηναίοι τότε δεν άκουσαν τις Νεφέλες, όµως αυτές ακόµη και τώρα έχουν συµβουλές να τους δώσουν για το πώς να επανορθώσουν το σφάλµα τους. Οι Νεφέλες µεταφέρουν αυτή τη φορά τα παράπονα της Σελήνης, η οποία επίσης, παρά τις καλές υπηρεσίες της προς την πόλη (π.χ. µε το φως της βοηθά τους Αθηναίους να εξοικονοµήσουν τα χρήµατα που θα πλήρωναν για δάδες), νιώθει πως οι Αθηναίοι την αδικούν. Συγκεκριµένα, οι Αθηναίοι βλάπτουν τη Σελήνη, όταν αναστατώνουν συνεχώς το σεληνιακό ηµερολόγιο. Αυτοί τους οι άσκοποι νεωτερισµοί έχουν ως αποτέλεσµα οι άλλοι θεοί, που συχνά στερούνται το δείπνο τους (µε τις αλλαγές στο ηµερολόγιο ορισµένες προγραµµατισµένες γιορτές και θυσίες δεν λαµβάνουν χώρα), να θεωρούν υπεύθυνη την ίδια τη θεά, παρότι δεν φταίει σε τίποτα. Είναι σαφές ότι και στις τρεις πιο πάνω περιπτώσεις ο λόγος έχει κωµική χροιά. Βασίµως όµως υποψιαζόµαστε ότι κάτω από το περίβληµα αυτό κρύβεται κάτι σοβαρό (κάτω από το γελοῖον κρύβεται κάτι σπουδαῖον, όπως συµβαίνει γενικώς στην Κωµωδία). Ζητάµε από τις ίδιες τρεις οµάδες να µας απαντήσουν στην πιο κάτω ερώτηση. Θα µπορούσατε να συνοψίσετε µε µια φράση κάθε φορά τα παράπονα του Αριστοφάνη, των Νεφελών και της Σελήνης; Ποιο ελάττωµα, έλλειψη ή µειονέκτηµα των Αθηναίων εντοπίζει ο χορός σε κάθε περίπτωση; ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΝΕΦΕΛΕΣ ΣΕΛΗΝΗ Η συµπεριφορά των Αθηναίων ως θεατών και ως κριτών στους θεατρικούς διαγωνισµούς. Έλλειψη ποιοτικού και αισθητικού κριτηρίου. Η συµπεριφορά των Αθηναίων ως πολιτών στην Εκκλησία του Δήµου. Έλλειψη ηθικού, πολιτικού και στρατηγικού κριτηρίου. Η συµπεριφορά των Αθηναίων ως θρησκευτικών όντων. Έλλειψη σεβασµού προς την παραδοσιακή θρησκεία. Ας ερεθίσουµε λίγο τους µαθητές µας! Εκ πρώτης όψεως ποια σχέση µπορεί να έχουν αυτά µε την πλοκή µέχρι τώρα; 11

12 Η απάντηση που λογικά θα λάβουµε είναι πως οι αναφορές αυτές του χορού εκ πρώτης όψεως φαίνονται τελείως άσχετες όχι µόνο µε τη µέχρι τώρα εξέλιξη της πλοκής αλλά και µε την υπόθεση των «Νεφελών» γενικά! Αν οι µαθητές µας δηλώσουν και αγανακτισµένοι γι αυτό, τόσο το καλύτερο, διότι έτσι θα θαυµάσουν περισσότερο την «πονηριά» του Αριστοφάνη. Επενδύουµε στην έκπληξη των µαθητών για το µάλλον ενοχλητικό γεγονός που ανακάλυψαν! Θα µπορούσαν οι µαθητές µας να σκεφτούν κάποια εξήγηση, κάτι που να ερµηνεύει πώς και γιατί ο Αριστοφάνης, εκεί που αφηγούνταν την ιστορία του αγαθιάρη και άξεστου χωρικού Στρεψιάδη, ξαφνικά βάζει τον χορό να στρέφεται προς το θέµα των θεατρικών αγώνων, της πολιτικής και της θρησκευτικής συµπεριφοράς των Αθηναίων, και να αναφέρεται στους θεατές που µπορούν να διαχωρίσουν την ποιότητα από αυτούς που αδυνατούν να το πράξουν; Κάποιοι µαθητές ίσως σκεφτούν πως ο Αριστοφάνης κάνει εδώ απλώς ένα διάλειµµα, ότι δίνει στους θεατές του την ευκαιρία να πάρουν µια ανάσα πριν προχωρήσει στη δέσιν, δηλαδή την κρίσιµη εκείνη σύγκρουση, που φέρνει το κωµικό πρόβληµα στο απροχώρητο και οδηγεί τα πράγµατα προς την οριστική τους κατάληξη. Πρόκειται για εξήγηση µερικώς ορθή µόνο, φυσικά, αλλά προς το παρόν δεν επιµένουµε. Αρπάζουµε την ευκαιρία για να πληροφορήσουµε τους µαθητές µας ποια είναι κανονικά η θέση της Παράβασης στην Παλαιά Κωµωδία Η Παράβαση κανονικά έπεται του Επιρρηµατικού Αγώνος. Στον Επιρρηµατικό Αγώνα, υπό κανονικές συνθήκες, ο κωµικός ήρωας συγκρούεται µε τον βασικό του ανταγωνιστή σε λεκτική µονοµαχία, νικά και θριαµβεύει. Η Παράβαση σηµαίνει τον θρίαµβό του (το πρώτο µέρος της Παράβασης, αυτό που διαβάζουµε τώρα, είναι κατά κανόνα αφιερωµένο στον έπαινο ή τον αυτοέπαινο του ποιητή και του έργου του) και εισάγει το τελευταίο µέρος του έργου, τις Ιαµβικές Σκηνές, στις οποίες ο ήρωας δρέπει τους καρπούς των κόπων του, µοιράζει ευλογίες σε όσους τον βοήθησαν ή αδικήθηκαν από το προηγούµενο καθεστώς και τιµωρεί πραγµατικά τους ανθρώπους που προκάλεσαν την κρίση. Στις Νεφέλες δεν συµβαίνει κάτι τέτοιο. Η Παράβαση δεν έπεται, αλλά προηγείται του Επιρρηµατικού Αγώνα, κατ ακρίβεια και των δύο Επιρρηµατικών Αγώνων. Θα µπορούσαν οι µαθητές µας να φανταστούν το γιατί; Θα µπορούσαµε, µάλλον, εδώ να εκµαιεύσουµε τουλάχιστον την υποψία ότι αυτή η αντιστροφή της κανονικής σειράς των πραγµάτων είναι σκόπιµη και όχι τυχαία, ότι η δοµή των «Νεφελών» αποκλίνει γενικώς από το τυπικό δοµικό σχήµα της Κωµωδίας κι αυτό έχει τη σηµασία του. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ Συνεπώς, µε την ολοκλήρωση και αυτού του δεύτερου µέρους του µαθήµατός µας έχουµε βοηθήσει τους µαθητές µας να τοποθετήσουν (α) την παράβαση στο πλαίσιο των «Νεφελών» εν γένει παρατηρώντας την ιδιότυπη θέση της στη δοµή του έργου και (β) τις «Νεφέλες» στο πλαίσιο του αρχαίου ελληνικού θεάτρου ως θεσµού µε αναφορά στην τύχη του έργου στον δραµατικό διαγωνισµό του 423 και τις πιθανές αιτίες που οδήγησαν στην αποτυχία του. Ταυτόχρονα, έχουµε εξάψει την περιέργειά τους όσον αφορά στη σκοπιµότητα 12

13 όλων αυτών των αναφορών σε αυτό το σηµείο του έργου. Γιατί ο Αριστοφάνης διακόπτει τη φυσιολογική ροή της ιστορίας, για να µας πει όλα αυτά; Είναι απλά ένα διάλειµµα ή µήπως κρύβεται κάτι βαθύτερο και πιο στρατηγικό πίσω από τις γραµµές αυτές; ΑΡΧΑΙΑ ΚΩΜΩ ΙΑ: ΤΥΠΙΚΗ ΟΜΗ ΕΞΟ ΟΣ Κῶµος «ΠΡΟΛΟΓΟΣ» Η αρχική κατάσταση. Η γέννηση της Κωµικής Ιδέας ΚΡΙΣΗ& «ΠΑΡΟ ΟΣ» Είσοδος Χορού. Ιαµβικές σκηνές που συνδέονται µε αυτήν ΕΠΕΙΣΟ ΙΑ ΜΕ ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΧΟΡΙΚΩΝ Έκθεση της νέας τάξης πραγµάτων ΠΑΡΑΒΑΣΗ Ο χορός προβαίνει σε σχόλια επί του γενικού θέµατος του έργου ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ& ΠΑΡΑΒΑΣΗ& ΘΡΙΑΜΒΟΣ& ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ Ο Κωµικός Ήρωας εξαναγκάζει τον Χορό ή/ και τον αντίπαλό του να υποχωρήσει Γ. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΩΣ ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΠΥΡΗΝΑΣ ΤΗΣ ΚΩΜΩΔΙΑΣ Στο τελευταίο αυτό κοµµάτι του µαθήµατος καθοδηγούµε λίγο τους µαθητές µας προς τον βασικό στόχο του µαθήµατος, που είναι να κατανοήσουν σε ένα πρωτοβάθµιο τουλάχιστον επίπεδο, εφόσον πλήρης αντίληψη δεν µπορεί να επέλθει παρά αρκετά αργότερα τη θεµατική σχέση ανάµεσα στην Παράβαση των «Νεφελών» και την εν γένει θεµατολογία του έργου. Γ1. ΤΑ ΠΑΡΑΠΟΝΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΚΑΙ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΑΣΗ. ΟΙ ΑΘΗΝΑΙΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ Επιχειρούµε να προβληµατίσουµε τους µαθητές υποβάλλοντάς τους τις ακόλουθες δύο εφαπτόµενες ερωτήσεις. 13

14 Η παράβαση των Νεφελών διατυπώνει τον ισχυρισµό ότι τον αθηναϊκό δήµο τον κατατρύχουν τρεις βασικές κακοδαιµονίες, τρεις βασικές ελλείψεις: η έλλειψη ποιοτικού κριτηρίου, η έλλειψη ηθικού/πολιτικού/ στρατηγικού αισθητηρίου και η τάση προς τον περιττό, ανατρεπτικό νεωτερισµό. Με βάση τα όσα είδαµε µέχρι τώρα ποια/ποιες από τις πιο πάνω ελλείψεις χαρακτηρίζει/ χαρακτηρίζουν τον Στρεψιάδη; Μήπως κάποια ή κάποιες από αυτές τις ελλείψεις µπορεί να εξηγεί και την επιρροή ενός θεσµού όπως το Φροντιστήριο ή ενός ανθρώπου όπως ο Σωκράτης στην αθηναϊκή κοινωνία; Οι διάφορες φωνές που εκφράζονται µέσα από το στόµα του χορού των Νεφελών επιµένουν σε µια σειρά θεµάτων, που έχουν ως κοινό παρονοµαστή το ενδεδειγµένο µοντέλο σκέψης και συµπεριφοράς που πρέπει να χαρακτηρίζει τον δόκιµο δηµοκρατικό πολίτη: από την ορθή κρίση στους δραµατικούς αγώνες µε γνώµονα τη σοφίαν και την καλαισθησία (το αισθητικό κριτήριο), µέχρι την την ευθυκρισία στις πολιτικές αποφάσεις και την ώριµη επιλογή των κατάλληλων δηµοσίων λειτουργών µε κριτήριο την αξία και την ηθική τους (το ηθικό, το πολιτικό και το στρατηγικό κριτήριο). Τρεις είναι οι ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που προκύπτουν από τα πιο πάνω οι οποίες αφενός «ξεκλειδώνουν» τη φύση της Παράβασης ως δοµικού συστατικού της κωµωδίας, αφετέρου αναδεικνύουν τη συµβολή της συγκεκριµένης σκηνής στη θεατρική διαπραγµάτευση των µεγάλων θεµάτων των «Νεφελών» και προβάλλουν την ειρωνεία ως την πιο βασική υφολογική ιδιοµορφία του έργου: πρώτον, ότι εκ πρώτης όψεως οι νουθεσίες αυτές του χορού δεν σχετίζονται µε την υπόθεση του έργου δεύτερον, ότι ο Στρεψιάδης, ο κωµικός ήρωας, επ ουδενί δεν εκπροσωπεί το πιο πάνω µοντέλο πολίτη (αν και ο κωµικός ήρωας συνήθως είναι ακριβώς ο ηθικός µέσος άνθρωπος) και τρίτον ότι οι ίδιες οι Νεφέλες, οι θεές του Σωκράτη, µας εκπλήσσουν δίνοντας τέτοιες συµβουλές και επιπλέον προσευχόµενες (για µια ακόµη φορά, το είχαν κάνει και στην Πάροδο) στους «νεκρούς» θεούς του παραδοσιακού πανθέου, τους οποίους υποτίθεται ότι έχουν αντικαταστήσει. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ Η µέχρι τώρα ανάλυση βοήθησε τους µαθητές να ξεκινήσουν τουλάχιστον να συλλαµβάνουν το βασικό υπονόηµα του έργου: ότι οι κοινωνικές, πολιτικές, παιδευτικές και άλλες δυσλειτουργίες που δίνουν το στεφάνι του νικητή στον χειρότερο ποιητή και το αξίωµα του στρατηγού στον πιο ανήθικο υποψήφιο είναι κατά βάση όµοιες µε εκείνες που διευκολύνουν τους επικίνδυνους νεωτερισµούς σε διάφορες πτυχές της δηµόσιας ζωής (την παιδεία, τη θρησκεία, ακόµη και την οικογένεια), που ανάγουν τη σοφιστική διδασκαλία σε απόλυτη προϋπόθεση επιτυχίας και που σπρώχνουν κακόµοιρους φουκαράδες, όπως ο Στρεψιάδης, στις δαγκάνες των Σωκράτηδων. Παράλληλα, όµως, οι µαθητές µας είναι πλέον έτοιµοι να αντιµετωπίσουν και µια άλλη µεγάλη, αλλά πικρή αλήθεια του έργου: ότι τύποι όπως ο Στρεψιάδης, απλοί άνθρωποι του λαού, λιγάκι αφελείς, λιγάκι ξεκούτηδες, δεν είναι ακριβώς θύµατα των περιστάσεων, παρόλα τους τα ελαφρυντικά είναι ταυτόχρονα σε µεγάλο βαθµό και οι ίδιοι θύτες, αφού είναι η δική τους αβελτηρία, η δική τους προτίµηση για την εύκολη και άκοπη επιτυχία, η δική τους άρνηση να αντιµετωπίσουν ανδρίκεια και έντιµα τα προβλήµατά τους και τελικά η δική τους ανικανότητα να ξεχωρίσουν ποιος ωφελεί και ποιος βλάπτει το δηµόσιο συµφέρον, που προλειαίνει το έδαφος για τον Σωκράτη. 14

15 Τόσο η πρώτη Παράβαση των «Νεφελών», όσο και η δεύτερη, που ακολουθεί αρκετά πιο κάτω, δεν αποτελούν απλά το ξέσπασµα του Αριστοφάνη για την αποτυχία του να κερδίσει το πρώτο βραβείο το 423 π.χ, αλλά συνιστούν πληρέστατη αιτιολογία της κρίσης που µαστίζει την Αθήνα. Οι «Νεφέλες» είναι η κωµωδία της Κρίσης: µιας κρίσης, όµως, που δεν είναι παρά µόνο στην επιφάνειά της κρίση χρέους! Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Αριστοφάνης στην Παράβαση δεν εστιάζει το πρόβληµα τόσο στους αδίστακτους µεταπράτες της γνώσης, τον Σωκράτη και τους σοφιστές, οι οποίοι δεν αναφέρονται καν, όσο στους ανόητους Αθηναίους, τους απλούς πολίτες, που δεν ξέρουν να ξεχωρίζουν το καλό από το κακό, το ποιοτικό από το ασήµαντο και το χρηστό από το φαύλο. Ο Στρεψιάδης είναι αυτός ακριβώς αυτός ο τύπος ανθρώπου. Η συµπτωµατολογία της κρίσης θα αποκαλυφθεί και πάλι εµµέσως και µόνο στο µάτι που ξέρει να διεισδύει κάτω από τα φαινόµενα στον πρώτο Επιρρηµατικό Αγώνα. Εκεί, ο Δίκαιος Λόγος φαινοµενικά υπερτερεί ηθικά κι ας χάνει τη διαλογική µάχη. Στην πραγµατικότητα, όµως, τόσο ο Δίκαιος όσο και ο Άδικος Λόγος εκτίθενται ως ακραία µοντέλα ηθικής συµπεριφοράς, εξίσου απορριπτέα και προβληµατικά. Γ2. Η ΠΑΡΑΒΑΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΦΕΛΩΝ Από την Πάροδο µέχρι και την Έξοδο, οπότε αποκαλύπτονται πλήρως, οι Νεφέλες παίζουν ένα πονηρό παιγνίδι στο έργο: ενώ ποζάρουν ως οι θεές-προστάτιδες του Σωκράτη και του Φροντιστηρίου, αλλά και ως η ενσάρκωση της... αερολογίας του, στην πραγµατικότητα είναι κάτι άλλο. Οι Νεφέλες, όπως γενικώς και η κωµωδία στην οποία πρωταγωνιστούν, συµβάλλουν µε τη στάση τους ώστε να ξεµπροστιαστεί τόσο ο Σωκράτης όσο και ο Στρεψιάδης, να αποκαλυφθεί ότι και ο ένας και ο άλλος αποτελούν φορείς της ηθικής κρίσης που µαστίζει την Αθήνα. Χωρίζουµε τους µαθητές σε δύο οµάδες και τους ζητάµε να µελετήσουν την Ωδή και την Αντωδή αντιστοίχως και να απαντήσουν στις ακόλουθες ερωτήσεις: Παρατηρούµε ότι και οι δύο ωδές συνιστούν «κλητικούς ύµνους», δηλαδή θρησκευτικά άσµατα που επικαλούνται κάποιους θεούς. Ποιοι θεοί τυγχάνουν επίκλησης κάθε φορά; Υπάρχει κάτι που σας φαίνεται παράξενο στο περιεχόµενο των ασµάτων αυτών; Συνάδει π.χ. η εικόνα των Νεφελών στην ωδή και την αντωδή της Παράβασης µε τον τρόπο που περιγράφει τη φύση και τη λειτουργία τους ο Σωκράτης στο σχετικό επεισόδιο µε τον Στρεψιάδη; Θυµάστε κάποιο άλλο προηγούµενο σηµείο του έργου στο οποίο η φωνή των Νεφελών να θυµίζει τη στάση τους εδώ; Οι Νεφέλες, όπως ακριβώς και στην Πάροδο, προσεύχονται στο παραδοσιακό πάνθεο όσο και στις «νέες» θεότητες µε τις οποίες είναι πιο άµεσα συνδεδεµένες, όπως ο Αιθέρας. Όσο προχωρεί το έργο, τόσο πυκνώνουν οι ενδείξεις ότι δεν ταυτίζονται µε τις δυνάµεις του ασύδοτου και ισοπεδωτικού νεωτερισµού, ότι δεν αποτελούν τις νέες θεότητες που έρχονται να αντικαταστήσουν το πεθαµένο ολύµπιο πάνθεο, αλλά ότι είναι πιστές και ευσεβείς δυνάµεις, που ενεργούν για το καλό της πόλης. Δεν είναι φυσικά τυχαίο ότι ο κατάλογος των θεϊκών αναφορών στις δύο ωδές τελειώνει µε τα ονόµατα της Αθηνάς και του Διονύσου: του θεού του θεατρικού φεστιβάλ και της θεάς που προστατεύει την πόλη που το φιλοξενεί. 15

16 ΣΗΜΕΙΩΣΗ Η Α Παράβαση στις Νεφέλες. Σενάριο διδασκαλίας Είναι πολύ χρήσιµο να παρατηρήσει κανείς τις σηµασιολογικές µετατοπίσεις των όρων σοφός και δεξιός, που κυριαρχούν στην Παράβαση των Νεφελών, καθώς αυτές αντιστοιχούν µε τις µεταπτώσεις στην ίδια τη στάση του χορού. Στο κοµµάτιον ο όρος σοφία (σοφίαν ἐπασκεῖ) χρησιµοποιείται στο πλαίσιο του επαίνου που ο χορός κάνει για τα νεώτερα πράγµατα του Φροντιστηρίου έχει δηλαδή σαφώς τη σωκρατική του σηµασία, όπως ακριβώς στις προηγούµενες ενότητες του έργου µέχρι το σηµείο αυτό. Στην κυρίως παράβασιν ο όρος επανέρχεται συνεχώς δίνοντας την εντύπωση η οποία φυσικά είναι παραπλανητική ότι και πάλι αναφέρεται σε εκείνη τη σοφιστικής κοπής διανοητική ικανότητα που ξεχωρίζει τον καλλιεργηµένο θεατή, ο οποίος ξέρει να διακρίνει την «εξυπνάδα» της αριστοφανικής κωµωδίας, από το άξεστο πλήθος. Όµως λίγο αργότερα, από την Ωδή και εξής και ειδικά στο Επίρρηµα, όταν οι Νεφέλες ξεκάθαρα πια ταυτίζονται µε ένα ηθικό µοντέλο ξένο προς τον Σωκράτη, γίνεται αντιληπτό ότι η σοφία που επαγγέλλονται είναι κι αυτή µη σωκρατική: είναι η ικανότητα, κατ ακρίβεια η υποχρέωση, του πολίτη να ξεχωρίζει ανάµεσα στο καλό και το κακό, το ποιοτικό και το φαύλο. Αυτού του είδους τη σοφίαν τη διδάσκει διά των έργων του στους Αθηναίους ο Αριστοφάνης, αλλά φυσικά δεν τη διδάσκει ο Σωκράτης, του οποίου η διδασκαλία κατατείνει µεν στην ανύψωση του ατόµου πάνω από το πλήθος, αλλά αυτή η ανύψωση είναι συµφεροντολογική, αριβιστική, ανήθικη και εν τέλει αντιπαραγωγική και επικίνδυνη. Για να αξιοποιήσουµε και τις συνδέσεις που κάνει ο Αριστοφάνης ανάµεσα στις «Νεφέλες» και το παλαιότερο έργο του, τους «Δαιταλῆς», η ορθή σοφία είναι και σώφρων. Η σοφία όµως του Σωκράτη είναι καταπύγων! Δ. ΜΙΑ ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ ΓΙΑ ΜΑΣ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥΣ! Η ΕΙΡΩΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΑΣΗ Είναι εύκολο να αποδείξει κανείς πως οι ισχυρισµοί βάσει των οποίων ο Αριστοφάνης τεκµηριώνει την ανωτερότητά του έναντι των αντιπάλων του και κυρίως έναντι του Εύπολι είναι αβάσιµοι, σε βαθµό που δεν µπορεί παρά να είναι ειρωνικοί: ΤΙ ΥΠΟΤΙΘΕΤΑΙ ΟΤΙ ΑΠΟΦΕΥΓΕΙ (ΕΝΩ ΔΕΝ ΑΠΟΦΕΥΓΟΥΝ ΟΙ ΑΝΤΙΠΑΛΟΙ ΤΟΥ) οὐδὲν ἦλθε ῥαψαµένη σκύτινον καθειµένον ἐρυθρὸν ἐξ ἄκρου, παχύ, τοῖς παιδίοις ἵν ᾖ γέλως οὐδ ἔσκωψεν τοὺς φαλακρούς ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ Τέτοιου είδους δερµάτινος τεχνητός φαλλός συµπεριλαµβανόταν στο ένδυµα όλων των κωµικών χαρακτήρων. Είναι µάλλον απίθανο κάτι τέτοιο να µην ίσχυε στην περίπτωση του Στρεψιάδη. Ο Αριστοφάνης σαφώς και κοροϊδεύει τον Σωκράτη για τη φαλάκρα του, χαρακτηριστικό το οποίο είχε κι ο ίδιος και για το οποίο αυτοσαρκάστηκε 16

17 ουκ ολίγες φορές αλλού. οὐδὲ κόρδαχ εἵλκυσεν Κόρδακα µάλλον χορεύει ο Στρεψιάδης στους στ και οὐδὲ πρεσβύτης ὁ λέγων τἄπη τῇ βακτηρίᾳ τύπτει τὸν παρόντ, ἀφανίζων πονηρὰ σκώµµατα οὐδ εἰσῇξε δᾷδας ἔχουσ οὐδ ἰοὺ ἰού βοᾷ κἀγὼ µὲν τοιοῦτος ἀνὴρ ὢν ποητὴς οὐ κοµῶ οὐδ ὑµᾶς ζητῶ ξαπατᾶν δὶς καὶ τρὶς ταὔτ εἰσάγων ἀλλ αἰεὶ καινὰς ἰδέας εἰσφέρων σοφίζοµαι οὐδὲν ἀλλήλαισιν ὁµοίας καὶ πάσας δεξιάς ὃς µέγιστον ὄντα Κλέων ἔπαισ εἰς τὴν γαστέρα κοὐκ ἐτόλµησ αὖθις ἐπεµπηδῆσ αὐτῷ κειµένῳ. οὗτοι δ, ὡς ἅπαξ παρέδωκεν λαβὴν Ὑπέρβολος, τοῦτον δείλαιον κολετρῶσ ἀεὶ καὶ τὴν µητέρα. Εὔπολις µὲν τὸν Μαρικᾶν πρώτιστον παρείλκυσεν ἐκστρέψας τοὺς ἡµετέρους Ἱππέας κακὸς κακῶς Αυτό ακριβώς συµβαίνει στη σκηνή ανάµεσα στον Στρεψιάδη και τους δύο δανειστές του. Αφού ο γέρος τσαµπουνά ένα σωρό σοφιστικές ανοησίες, τις οποίες µετά βίας καταλαβαίνει, διώχνει τους δανειστές κακήν-κακώς. Τον έναν µάλιστα τον κυνηγά µε τον καµτσίκι! Έτσι ακριβώς τελειώνουν οι Νεφέλες, µε τον γέρο να ορµά στη σκηνή κρατώντας δάδες και φωνάζοντας. Οι δε κραυγές ἰοὺ ἰού είναι ακριβώς τα λόγια µε τα οποία ο Στρεψιάδης ξεκίνησε το έργο! Μα, όπως απαιτεί και η σύµβαση της κυρίως παραβάσεως, αυτό ακριβώς κάνει ο Αριστοφάνης εδώ, αυτοεπαινείται! Αυτό φυσικά δεν ισχύει ποσώς! Πέραν του γεγονότος ότι οι ίδιες οι Νεφέλες, όπως έχουν φτάσει στα χέρια µας, δεν είναι παρά η επεξεργασία του παλαιότερου, αποτυχηµένου έργου, πολλά από τα κωµικά ευρήµατα που το έργο µας περιλαµβάνει επαναλαµβάνουν τεχνικές που χρησιµοποιήθηκαν από τον Αριστοφάνη πιο παλιά. Μεταξύ άλλων, ο ἀγὼν ανάµεσα στον Δίκαιο και τον Άδικο Λόγο πρέπει να θύµιζε στους θεατές φρόντισε και ο ίδιος Αριστοφάνης γι αυτό τον ανάλογο αγώνα µεταξύ του Σώφρονα και του Ανήθικου αδελφού στους Δαιταλῆς. Και πάλι ο Αριστοφάνης δεν λέει τα πράγµατα ως έχουν. Κριτικές κατά του Κλέωνα διατηρούνται και σε αυτή την εκδοχή των Νεφελών (ή τουλάχιστον επιβιώνουν από την πρώτη γραφή του έργου). Επαναλαµβάνονται όµως και στην Ειρήνη, η οποία διδάχθηκε το 421 π.χ., µετά τον θάνατο του Κλέωνα στην Αµφίπολη (752-9). Μα το ίδιο πράγµα κάνει κι ο Αριστοφάνης, όχι µια αλλά τρεις φορές, στις ίδιες τις Νεφέλες (623-6, 874-6, )! Ο ισχυρισµός του Αριστοφάνη και πάλι ακούγεται αστείος, τη στιγµή που η παράβασή του είναι γραµµένη σε... ευπολίδειο µέτρο, κι όταν ο Κρατίνος στην Πυτίνη (το έργο που νίκησε τις Νεφέλες στον διαγωνισµό) αντέστρεψε ακριβώς τις κατηγορίες θεωρώντας ότι οι Ιππείς ήταν το έργο που έκλεψε από τον Εύπολι! Ίσως η ίδια η ιδέα της επίθεσης κατά του Σωκράτη να προέρχεται από τον Εύπολι. Για ποιο λόγο να προβαίνει ο Αριστοφάνης σε αυτούς τους εξωφρενικούς ισχυρισµούς, που τόσο εύκολα ανατρέπονται; Μπορούν να δοθούν τρεις ερµηνείες, που δεν ανατρέπουν, µάλλον συµπληρώνουν, η µία την άλλη και που τελικά σχετίζονται µε τον ρόλο της Παράβασης ως του χώρου στον οποίο ανακεφαλαιώνονται όλα τα µεγάλα θέµατα του έργου: Πρωτίστως, πρόκειται για χιουµοριστική τεχνική, η οποία διακρίνει τον σοφόν θεατή από τον αµαθή και τον ανόητο. Το χιούµορ εδώ είναι λεπτό και βασίζεται στον (αυτο)σαρκασµό. Ο µόνος θεατής που µπορεί να γελάσει µε αστεία τύπου «δείτε τι σπουδαίος που είµαι εγώ και τι άχρηστοι που είναι οι άλλοι» είναι ο θεατής που γνωρίζει τη σύµβαση, η οποία απαιτεί τον αυτοέπαινο του ποιητή σε αυτό 17

18 ακριβώς το το σηµείο της Παράβασης. Αµέσως, για να γελάσει κανείς εδώ απαιτείται να είναι βαθύς γνώστης των κωδίκων της Παλαιάς Κωµωδίας. Επίσης, όµως, πάνω από όλα, µπορεί να γελάσει µόνο ο θεατής εκείνος που έχει αρκετή µνήµη και παρατηρητικότητα, ώστε να θυµηθεί πως ΟΛΑ όσα αναφέρει ο Αριστοφάνης ως πρακτικές άλλων τα έχει εφαρµόσει ο ίδιος είτε σε άλλες κωµωδίες του είτε ακόµη και σ αυτήν εδώ τη συγκεκριµένη. Ο Αριστοφάνης αυτοσαρκάζεται και ξέρει πολύ καλά πως ένα µέρος των θεατών γνωρίζει πως αυτά που λέει, η θεωρητική διαφορά ανάµεσα σ αυτόν και τους ανταγωνιστές του, δεν ισχύει. Αυτό δηµιουργεί µια αίσθηση πνευµατικής εγγύτητας µε τους θεατές που ξέρουν και κατανοούν. Υπάρχει όµως επίσης περίπτωση αυτό πιστεύουν µελετητές όπως ο Thomas Hubbard ότι ο Αριστοφάνης δεν αυτοσαρκάζεται απλά, αλλά σαρκάζει τους θεατές. Το κείµενο, σύµφωνα µε τον Hubbard, αφήνει να εννοηθεί ότι όλες αυτές οι φτηνές τεχνικές που ο Αριστοφάνης σαρκάζει υπάρχουν µεν στις δεύτερες Νεφέλες, αλλά δεν υπήρχαν στην αρχική εκδοχή του έργου, την πιο έξυπνη και λαµπρή δηµιουργία του ποιητή, την οποία το ανόητο κοινό απέρριψε. Αυτό που κατά τον Hubbard ο ποιητής υπαινίσσεται είναι ότι αναγκάστηκε να τις επαναφέρει στην αναθεωρηµένη εκδοχή του έργου του, προκειµένου να κερδίσει τη λαϊκή εύνοια. Συνεπώς, ο σοφός θεατής οφείλει να νιώσει ντροπή και ενοχές για το γεγονός ότι εξώθησε τον µεγάλο αυτό ποιητή σε τέτοιου είδους φτηνές πρακτικές. Υπάρχει τέλος η πιθανότητα, στο σηµείο αυτό ο Αριστοφάνης δηλαδή ο χορός των Νεφελών να σαρκάζει τις δοµές εκφοράς του δηµόσιου λόγου στην Αθήνα, δηλαδή τις διαδικασίες εκείνες µε τις οποίες τα πλήθη πείθονται στα διάφορα αθηναϊκά σώµατα συλλογικής λήψης αποφάσεων (Εκκλησία του Δήµου, Βουλή, Δικαστήρια κλπ). Ο οµιλητής ισχυρίζεται πως το έργον του είναι καινόν και σοφόν. Καλεί τους θεατές να πειστούν γι αυτό, και προφανώς λόγω του κύρους του («πιστέψτε µας, είµαστε θεές!», θα πουν οι Νεφέλες στη δεύτερη παράβαση) πιστεύει πως όσο κι αν τα γεγονότα τα ίδια τον διαψεύδουν, θα τα καταφέρει. Σ αυτή την περίπτωση, λοιπόν, ο «διδάσκαλος-ποιητής Αριστοφάνης» είναι τόσο απατηλός και επικίνδυνος για την πόλη όσο και ο «διδάσκαλος-φιλόσοφος Σωκράτης», όσο φυσικά οι πολίτες δεν ανοίγουν τα µάτια τους µαζί µε τ αυτιά τους, για να δουν ότι τα πάντα κρίνονται από τα γεγονότα, ότι τα λόγια είναι αέρας, ατµός, νεφέλες! Ο Αριστοφάνης, µε άλλα λόγια, παρουσιάζει την ήττα του στους δραµατικούς αγώνες ως σύµπτωµα της βαθιάς κρίσης που αντιµετωπίζει η αθηναϊκή δηµοκρατία. Η σύνδεση είναι βεβαίως χιουµοριστική, αλλά στην ουσία η κωµωδία των Νεφελών γενικά περιστρέφεται γύρω από τα ποικίλα συµπτώµατα της κρίσης αυτής, που εν τέλει εντοπίζονται σε ένα πρόσωπο: στο πρόσωπο του αλλοτριωµένου πολίτη. 18

19 ΣΤ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΝΕΦΕΛΕΣ Η «ΚΥΡΙΩΣ ΠΑΡΑΒΑΣΗ» ( ) Στη µετάφραση επιχείρησα να µιµηθώ (λίγο-πολύ και σε δυναµικό φυσικά τονισµό!) το ευπολίδειο µέτρο που χρησιµοποιεί ο Αριστοφάνης (oo X υ υ oo X υ ). Αρχαίο κείµενο (εκδ. Dover 1968) Χο. ἀλλ ἴθι χαίρων (509) τῆς ἀνδρείας εἵνεκα ταύτης. (510) εὐτυχία γένοιτο τἀν- (511) θρώπῳ ὅτι προήκων εἰς βαθὺ τῆς ἡλικίας νεωτέροις τὴν φύσιν αὑτοῦ πράγµασιν χρωτίζεται (515) καὶ σοφίαν ἐπασκεῖ. ὦ θεώµενοι, κατερῶ πρὸς ὑµᾶς ἐλευθέρως (517) τἀληθῆ, νὴ τὸν Διόνυσον τὸν ἐκθρέψαντά µε. οὕτω νικήσαιµί τ ἐγὼ καὶ νοµιζοίµην σοφὸς ὡς ὑµᾶς ἡγούµενος εἶναι θεατὰς δεξιοὺς (520) καὶ ταύτην σοφώτατ ἔχειν τῶν ἐµῶν κωµῳδιῶν πρώτους ἠξίωσ ἀναγεῦσ ὑµᾶς, ἣ παρέσχε µοι ἔργον πλεῖστον εἶτ ἀνεχώρουν ὑπ ἀνδρῶν φορτικῶν ἡττηθεὶς οὐκ ἄξιος ὤν. ταῦτ οὖν ὑµῖν µέµφοµαι τοῖς σοφοῖς, ὧν οὕνεκ ἐγὼ ταῦτ ἐπραγµατευόµην. (525) ἀλλ οὐδ ὣς ὑµῶν ποθ ἑκὼν προδώσω τοὺς δεξιούς. ἐξ ὅτου γὰρ ἐνθάδ ὑπ ἀνδρῶν, οὓς ἡδὺ καὶ λέγειν, ὁ σώφρων τε χὠ καταπύγων ἄριστ ἠκουσάτην, κἀγώ, παρθένος γὰρ ἔτ ἦν κοὐκ ἐξῆν πώ µοι τεκεῖν, ἐξέθηκα, παῖς δ ἑτέρα τις λαβοῦσ ἀνείλετο, (530) ὑµεῖς δ ἐξεθρέψατε γενναίως κἀπαιδεύσατε, ἐκ τούτου µοι πιστὰ παρ ὑµῶν γνώµης ἔσθ ὅρκια. νῦν οὖν Ἠλέκτραν κατ ἐκείνην ἥδ ἡ κωµῳδία ζητοῦσ ἦλθ, ἤν που πιτύχῃ θεαταῖς οὕτω σοφοῖς. γνώσεται γάρ, ἤνπερ ἴδῃ, τἀδελφοῦ τὸν βόστρυχον. (535) ὡς δὲ σώφρων ἐστὶ φύσει σκέψασθ, ἥτις πρῶτα µὲν οὐδὲν ἦλθε ῥαψαµένη σκύτινον καθειµένον ἐρυθρὸν ἐξ ἄκρου, παχύ, τοῖς παιδίοις ἵν ᾖ γέλως οὐδ ἔσκωψεν τοὺς φαλακρούς, οὐδὲ κόρδαχ εἵλκυσεν (540) οὐδὲ πρεσβύτης ὁ λέγων τἄπη τῇ βακτηρίᾳ τύπτει τὸν παρόντ, ἀφανίζων πονηρὰ σκώµµατα οὐδ εἰσῇξε δᾷδας ἔχουσ οὐδ ἰοὺ ἰού βοᾷ Μετάφραση Α. Κ. Πετρίδη Στο καλό να µας πας και να χαίρεσαι αυτή την ανδρειά σου. Ευτυχία ο άνθρωπος να βρει, που µπασµένος στα χρόνια στο νου του δίνει χρώµα µ ιδέες µοντέρνες και σε τέχνες σοφές εξασκείται. Θεατές, εγώ θα σας πω, την αλήθεια ελεύθερα, µα τον Διόνυσο, άντρα σωστό και γερό που µ έθρεψε. Να νικήσω εύχοµαι εγώ, για σοφό να µ έχετε, κοφτερούς στον νου θεατές που κι εγώ σας πίστεψα και ετούτο, απ όλα το πιο επιδέξιο έργο µου, να γευτείτε πρώτους εσάς εθεώρησα άξιους, που µου πήρε µόχθο πολύ. Μα ηττηµένος έφυγα, τιποτένιοι κάφροι ενικήσαν! Για τούτο τ άδικο τους σοφούς εσάς εγκαλώ, που για σας εκόπιασα. Αλλά κι έτσι ανάµεσό σας δεν προδίνω τους σοφούς. Τι από τότε που έπαινο ηδύ στον αγώνα πήρανε απ ανθρώπους που εκτιµώ ο Γνωστικός κι ο Ανήθικος, που εγώ παιδούλα δεν έκανε! κι όµως! γέννησα και παράτησα σ αλληνή να τους πάρει αγκαλιά, µα γλυκό ψωµί από σας έφαγαν, µορφώθηκαν, όλ αυτά σαν αµανάτι της αγάπης σας κρατώ. Κι έτσι τώρα σαν τη γνωστή την Ηλέκτρα η κωµωδία σεργιανίζει µπας και πετύχει θεατές τόσο σοφούς. Θα γνωρίσει, άµα τον δει, του αδελφού τον βόστρυχο. Πόσο φρόνιµη είναι, σκεφτείτε, πρωτίστως που ρθε δω δίχως να χει πούλο από δέρµα, παχύ, να κρέµεται, κοκκινούλη άκρη-άκρη, να γελάνε τα παιδιά δεν πειράζει τους φαλακρούς, δεν σέρνει τον κόρδακα, ούτε ο γέρος, το πρώτο βιολί, µπαστουνίζει όποιον βρει κρύβοντας µε κόλπα φτηνά τα ψυχρά τ αστεία του, ούτε στη σκηνή µας πηδά µε δαδιά και µε σκληριές: 19

20 ἀλλ αὑτῇ καὶ τοῖς ἔπεσιν πιστεύουσ ἐλήλυθεν. κἀγὼ µὲν τοιοῦτος ἀνὴρ ὢν ποητὴς οὐ κοµῶ, (545) οὐδ ὑµᾶς ζητῶ ξαπατᾶν δὶς καὶ τρὶς ταὔτ εἰσάγων, ἀλλ αἰεὶ καινὰς ἰδέας εἰσφέρων σοφίζοµαι οὐδὲν ἀλλήλαισιν ὁµοίας καὶ πάσας δεξιάς ὃς µέγιστον ὄντα Κλέων ἔπαισ εἰς τὴν γαστέρα κοὐκ ἐτόλµησ αὖθις ἐπεµπηδῆσ αὐτῷ κειµένῳ. (550) οὗτοι δ, ὡς ἅπαξ παρέδωκεν λαβὴν Ὑπέρβολος, τοῦτον δείλαιον κολετρῶσ ἀεὶ καὶ τὴν µητέρα. Εὔπολις µὲν τὸν Μαρικᾶν πρώτιστον παρείλκυσεν ἐκστρέψας τοὺς ἡµετέρους Ἱππέας κακὸς κακῶς, προσθεὶς αὐτῷ γραῦν µεθύσην τοῦ κόρδακος οὕνεχ, ἣν (555) Φρύνιχος πάλαι πεπόηχ, ἣν τὸ κῆτος ἤσθιεν. εἶθ Ἕρµιππος αὖθις ἐποίησεν εἰς Ὑπέρβολον, ἅλλοι τ ἤδη πάντες ἐρείδουσιν εἰς Ὑπέρβολον, τὰς εἰκοὺς τῶν ἐγχέλεων τὰς ἐµὰς µιµούµενοι. ὅστις οὖν τούτοισι γελᾷ, τοῖς ἐµοῖς µὴ χαιρέτω. (560) ἢν δ ἐµοὶ καὶ τοῖσιν ἐµοῖς εὐφραίνησθ εὑρήµασιν, εἰς τὰς ὥρας τὰς ἑτέρας εὖ φρονεῖν δοκήσετε. ήλθ εδώ µ εµπιστοσύνη στον εαυτό, στα λόγια της. Κι εγώ, ας είµαι βάρδος τρανός, δεν το παίρνω απάνω µου, ούτε θα σας κοροϊδέψω µε τα ίδια δυο και τρεις, αλλά πάντα φρέσκιες ιδέες να σας πω σκαρφίζοµαι, που δεν µοιάζει η µια µε την άλλη κι είναι όλες τους λαµπρές. Στα ντουζένια του τον Κλέωνα στο στοµάχι χτύπησα, δεν έστερξα να του ορµήξω, όταν κείνος έπεσε. Τούτοι όµως µόλις λαβή θα τους δώσει ο Υπέρβολος, ασταµάτητα πελεκούν τούτον και τη µάνα του. Ο Εύπολις τον Μαρικᾶν πρώτος σέρνει στη σκηνή, τους Ἱππῆς µου, ο άσχετος, άσχετα αντιγράφοντας: µια µπεκρού γριά κοτσάρει να χορεύει κόρδακα που στον Φρύνιχο ήδη παλιά ένα κήτος έχαφτε. Γράφει κι ο Έρµιππος κωµωδία; Θέµα πάλι, ο Υπέρβολος. Κι άλλοι, οι πάντες πλέον, βάζουν στόχο τον δόλιο Υπέρβολο τις δικές µου µεταφορές για τα χέλια κλέβοντας. Όποιος τούτα αστεία τα βρίσκει, τα δικά µου ας παρατά! Μα αν σ ευφραίνουν και τ αγαπάς τα δικά µου ευρήµατα, οι γενιές του αύριο θα λεν: µυαλωµένος άνθρωπος! 20

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Β ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Β ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Β ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 24 ΜΑΪΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΛΥΣΕΙΣ ΓΝΩΣΤΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Γιατί εγώ τόσο

Διαβάστε περισσότερα

Διήμερο σεμινάριο. Εισαγωγή στη θεατρική Σκηνοθεσία. Bar theater

Διήμερο σεμινάριο. Εισαγωγή στη θεατρική Σκηνοθεσία. Bar theater Διήμερο σεμινάριο Εισαγωγή στη θεατρική Σκηνοθεσία Bar theater & Γιατί η υποκριτική είναι Τέχνη Σάββατο και Κυριακή 19 και 20 Οκτωβρίου 2013 στην αίθουσα του ''Θυρεάτη''(παραπλεύρως Αφων Καρκούλη) Έναρξη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΥΚΛΟΘΕΑΤΡΟΥ 21-24 Mαρτίου ΦΕΣΤΙΒΑΛ 21 Mαρτίου παγκόσμια ήμερα κουκλοθέατρου

ΚΟΥΚΛΟΘΕΑΤΡΟΥ 21-24 Mαρτίου ΦΕΣΤΙΒΑΛ 21 Mαρτίου παγκόσμια ήμερα κουκλοθέατρου τίο υ αρ ια σμ ΘΕΑ ΤΟ 2 ήμ 1-2 ερ 4 Ρ α κ Mα ου ρτ Υ κλο ίου θέ ατ ρ ου ΚΛΟ ΚΟΥ γκό πα ΣΤΙ Β 21 ΑΛ M ΦΕ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΛΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ Είναι τεράστια η χαρά, η τιμή και η συγκίνηση που μου δίνεται η ευκαιρία,

Διαβάστε περισσότερα

1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ»

1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» 1 Β Λυκείου: 1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» ( σύμφωνα με τις ερωτήσεις αξιολόγησης του υπουργείου Παιδείας) α ) Tο δράμα 1) Ποια είναι τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

Περιοδικό Εκπαίδευση & Θέατρο

Περιοδικό Εκπαίδευση & Θέατρο Το άρθρο αυτό είναι ελεύθερα προσβάσιμο μέσω της ιστοσελίδας: www.theatroedu.gr Εκδότης: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση Για παραγγελίες σε έντυπη μορφή όλων των βιβλίων: info@theatroedu.gr

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήρι 2: Εν αρχή ην ο λόγος των κοινοτήτων

Εργαστήρι 2: Εν αρχή ην ο λόγος των κοινοτήτων Εργαστήρι 2: Εν αρχή ην ο λόγος των κοινοτήτων Στο εργαστήρι αυτό οι μαθητές καλούνται να παρουσιάσουν ένα θεατρικό διάλογο και να προβληματιστούν για τα κριτήρια επιλογής των αντιπροσώπων τους στα μαθητικά

Διαβάστε περισσότερα

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς εκδόθηκε η ακόλουθη ανακοίνωση µε αφορµή την τροπολογία που κατέθεσε ο ευρωβουλευτής της

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35 ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 35 «Οἱ μὲν πολλοὶ ἐπαινοῦσι τὸν προσθέντα Ο Περικλής, όμως, διαφωνεί. τῷ νόμῳ τὸν λόγον τόνδε» Γιατί; 1. «ἐμοὶ δὲ ἀρκοῦν ἂν ἐδόκει εἶναι ἀνδρῶν ἀγαθῶν ἔργῳ γενομένων

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2 Εγχειρίδιο Χρήσης Εισαγωγή Το δηµιουργήθηκε µε στόχο να αποτελέσει υποστηρικτικό εργαλείο για τον επαγγελµατία Ασφαλιστικό ιαµεσολαβητή, ο οποίος χρειάζεται να διευκρινίζει και να αναλύει τις ασφαλιστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Βασικέ Οδηγίε : ίνεται ιδιαίτερη σηµασία στην εισαγωγή στα ρητορικά κείµενα (Βιβλίο Ρητορικών Κειµένων Μαθητή, Βιβλίο εκπαιδευτικού). Σε κάθε περίοδο διδασκαλία θα πρέπει να γίνεται ανάγνωση ολόκληρη τη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

σχετικά µε το καθεστώς της δεύτερης ανάθεσης µαθηµάτων στην δευτεροβάθµια

σχετικά µε το καθεστώς της δεύτερης ανάθεσης µαθηµάτων στην δευτεροβάθµια ΠΡΟΕ ΡΕΥΩΝ (Ιωάννης Τραγάκης): Θα συζητηθεί η µε αριθµό 189/4-9- 2012 επίκαιρη ερώτηση του Βουλευτή της ηµοκρατικής Αριστεράς κ. Θωµά Ψύρρα προς τον Υπουργό Παιδείας και Θρησκευµάτων, Πολιτισµού και Αθλητισµού

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή

Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή ΠΙΛΟΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΜΑΘΗΣΙΑΚΗ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ Ανάπτυξη Επιχειρηµατολογίας µε τη Χρήση του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή Γιαννάκης Βασιλειάδης Εκπαιδευτικός Υποψήφιος ιδάκτορας Ανάπτυξη Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

«Ρήματα της αρχαίας ελληνικής που συντάσσονται με γενική»

«Ρήματα της αρχαίας ελληνικής που συντάσσονται με γενική» 3ο Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο Ημαθίας ΠΡΑΚΤΙΚΑ «Ρήματα της αρχαίας ελληνικής που συντάσσονται με γενική» Παξιμαδάκη Ειρήνη Φιλόλογος, ΓΕΛ Κάτω Μηλιάς Πιερίας eirinipax@gmail.com ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεόραση και διαφήμιση

Τηλεόραση και διαφήμιση Τηλεόραση και διαφήμιση Δείτε τι έγραψαν μερικά παιδιά για τις διαφημίσεις:... Σε κάθε σπίτι σήμερα έχει μπει η τηλεόραση και, όπως γνωρίζουμε, κάθε μέρα βομβαρδιζόμαστε από τις διάφορες διαφημίσεις που

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης

Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης Προσαρµογή για παιδιά Εισαγωγή Η γη είναι το σπίτι µας - Ζούµε σε µια πολύ σηµαντική εποχή και πρέπει να προστατεύσουµε τη Γη. - Όλοι οι λαοί του κοσµού φτιάχνουν µια µεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ - ΦΑΣΗ Β (2013-2014)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ - ΦΑΣΗ Β (2013-2014) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ - ΦΑΣΗ Β (2013-2014) Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου): Σκανταλιές (5 η Ενότητα, Β.Μ., τεύχος

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΡΜΑ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΦΟΡΜΑ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΦΟΡΜΑ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Στοιχεία εκπαιδευτικού Ονοματεπώνυμο: Μαρκαντωνάτος Δημήτρης Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Ειδικότητα: Φιλόλογος E-mail: dmark@acn.gr, dmark@sch.gr Τίτλος μαθήματος: Οι θεσμοί

Διαβάστε περισσότερα

Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Αξονες Προτεραιότητας 1,2,3, - Οριζόντια Πράξη», Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011

Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Αξονες Προτεραιότητας 1,2,3, - Οριζόντια Πράξη», Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Αξονες Προτεραιότητας 1,2,3, - Οριζόντια Πράξη», Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Προτεινόµενη διάρκεια: 5 διδακτικές ώρες Στην πορεία διαπραγµάτευσης

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΩΣΤΕ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΤΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Του ρα Κώστα Γ. Κονή *

ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΩΣΤΕ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΤΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Του ρα Κώστα Γ. Κονή * ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΩΣΤΕ ΣΗΜΑΣΙΑ ΣΤΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Του ρα Κώστα Γ. Κονή * Το θέµα των πωλήσεων ήταν και θα παραµείνει πάντοτε πρώτο στις προτεραιότητες κάθε επιχείρησης. Μάλλον, θα έπρεπε να ήταν το πρώτο θέµα πάντοτε

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 - Η επίσημη ιστοσελίδα Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία www.andreaskastanas.com Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 Όταν αποκαλώ ένα έργο μου «μυθιστόρημα», με την χρήση της λέξης δηλώνω το είδος της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά*

Το αληθινό παραμύθι της βίας. Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Α. ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Διαβάζουμε το κείμενο. Το αληθινό παραμύθι της βίας Από τον Ευγένιο Τριβιζά* Η εκφοβιστική και επιθετική συμπεριφορά παιδιών εναντίον συμμαθητών τους είναι ένα πολύμορφο και

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Διδαγμένο κείμενο Πλάτωνα Πολιτεία (519D-520A) Ἒπειτ, ἒφη, ἀδικήσομεν αὐτούς, καί ποιήσομεν χεῖρον ζῆν, δυνατόν αὐτοῖς ὂν ἂμεινον; Ἐπελάθου, ἦν δ ἐγώ, πάλιν, ὦ

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270)

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ: Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία: 1. Η αναπόληση

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ

Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ Θ.Α. ΑΜΕΛΙΔΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΘΕΩΡΙΑ Ι. ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ Α. Επίκληση στη λογική 3 Β. Επίκληση στο συναίσθημα (του δέκτη) 6 Γ. Επίκληση στο

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ Κριτήρια αξιολόγησης θέµατος ελεύθερης ανάπτυξης & Οδηγίες Βαθµολόγησης Κλάδος ΠΕ60-70 Εισαγωγή Στη διεθνή ερευνητική πρακτική χρησιµοποιούνται, συνήθως, δύο µέθοδοι αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες χορήγησης και διόρθωσης κατατακτήριων τεστ. «Ας μιλήσουμε Ελληνικά Ι, ΙΙ, ΙΙΙ»

Οδηγίες χορήγησης και διόρθωσης κατατακτήριων τεστ. «Ας μιλήσουμε Ελληνικά Ι, ΙΙ, ΙΙΙ» Οδηγίες χορήγησης και διόρθωσης κατατακτήριων τεστ «Ας μιλήσουμε Ελληνικά Ι, ΙΙ, ΙΙΙ» Περιεχόμενα Οδηγίες χορήγησης και διόρθωσης γραπτών τεστ... 3 Ας μιλήσουμε Ελληνικά Ι... 5 Μέρος Α : Κατανόηση προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΖΙΜ ΧΙΚΜΕΤ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Η ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ ΘΑΛΑΣΣΑ

ΝΑΖΙΜ ΧΙΚΜΕΤ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Η ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΝΑΖΙΜ ΧΙΚΜΕΤ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Η ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ ΘΑΛΑΣΣΑ Να γελάσεις απ' τα βάθη των χρυσών σου ματιών είμαστε μες στο δικό μας κόσμο Η πιο όμορφη θάλασσα είναι αυτή που δεν έχουμε ακόμα ταξιδέψει Τα πιο

Διαβάστε περισσότερα

--------------------------------------

-------------------------------------- ------------------------------------- Project Brief Ανάπτυξη ηλεκτρονικής εκπαιδευτικής εφαρμογής -------------------------------------- 1 Στόχοι / Overview 1. Περιγράψτε με λίγα λόγια το έργο. Ποιοι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου»

ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» ΤΡΟΠΟΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΑΚΩΝ ΚΟΜΙΚΣ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ «οι μύθοι του Αισώπου» 6/Θ ΔΗΜ. ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΙΤΡΟΥΣ ΠΙΕΡΙΑΣ Μαρία Υφαντή (ΠΕ 11) Δαμιανός Τσιλφόγλου (ΠΕ 20) Θέμα: Μύθοι Αισώπου και διδαχές του Τάξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ- Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ- Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Αξονες Προτεραιότητας 1,2,3, - Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ- Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι.

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Δρ Χάρις Πολυκάρπου Συντονίστρια Θεατρικής Αγωγής, Γραφείο Αναλυτικών Π.Ι. Ν.Α.Π. Θεατρικής Αγωγής Ορολογία: «Θεατρική Αγωγή αποτελεί η παιδαγωγική και κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Προσκλήσεις και ευχές Ενότητα: Κοινωνικές σχέσεις (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα: 1

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. του Prem Rawat

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. του Prem Rawat ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ του Prem Rawat TΙΣ ΠΡΟΑΛΛΕΣ σκεφτόμουν τι είναι η ειρήνη. Και κατάλαβα κάτι: η ειρήνη είναι το άρωμα. Όταν ο Θεός βρίσκεται κοντά σου, αναδύεται αυτό το άρωμα. Είναι εξαίσιο. Είναι όμορφο.

Διαβάστε περισσότερα

Σ ένα συνοριακό σταθμό

Σ ένα συνοριακό σταθμό Σ ένα συνοριακό σταθμό - Αντώνη Σαμαράκη Σχεδιασμός πρότασης: Μαρία Παπαλεοντίου, Φιλόλογος Δημιουργία κλίματος δεκτικότητας Προβάλλονται εικόνες σχετικές με σταθμούς και τρένα με μουσική υπόκρουση και

Διαβάστε περισσότερα

Με την προσδοκία ότι το βιβλίο αυτό θα αποβεί χρήσιμο σε μαθητές και συναδέλφους φιλολόγους, εύχομαι καλή επιτυχία στο έργο τους.

Με την προσδοκία ότι το βιβλίο αυτό θα αποβεί χρήσιμο σε μαθητές και συναδέλφους φιλολόγους, εύχομαι καλή επιτυχία στο έργο τους. 5 Πρόλογος Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια βελτιωμένη έκδοση του Συντακτικού της αρχαίας ελληνικής γλώσσας σε πίνακες που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2000. Η επανέκδοσή του κρίθηκε αναγκαία προκειμένου να

Διαβάστε περισσότερα

ιονύσιος Φιλιώτης: Αν δεν γράψουµε Ιστορία, θα µας διαγράψει η Ιστορία

ιονύσιος Φιλιώτης: Αν δεν γράψουµε Ιστορία, θα µας διαγράψει η Ιστορία ιονύσιος Φιλιώτης: Αν δεν γράψουµε Ιστορία, θα µας διαγράψει η Ιστορία Ο Πρόεδρος του Συνδέσµου Φαρµακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος σε µια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη στο περιοδικό «Business Partners»

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 014-015 ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 014-15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού του Εκπαιδευτικού

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης

Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Η χρήση ενεργητικών τεχνικών στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ΣΕΠ για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης Κατσιούλα Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός, Σύμβουλος ΣΕΠ, ΚΕΣΥΠ Κιλκίς Σιάνου Χατζηκαμάρη Παναγιώτα, Εκπαιδευτικός,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο τρίτο. Κεφάλαιο τρίτο

Κεφάλαιο τρίτο. Κεφάλαιο τρίτο Κεφάλαιο τρίτο Αυτό που ξέρουµε σαν αρρώστια είναι το τελικό στάδιο µιας βαθύτερης ανωµαλίας και είναι φανερό ότι για να εξασφαλίσουµε πλήρη επιτυχία στη θεραπεία, το ν' αντιµετωπίσουµε µόνο το τελικό

Διαβάστε περισσότερα