ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ. Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ. Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς"

Transcript

1 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΑΣΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ (Forestwatch)? Η Παρατήρηση δασών (Forestwatch) είναι ένα διεθνές Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τα άση που εκπονήθηκε από το WWF (Παγκόσµιο Ταµείο για τη Φύση). Εφαρµόστηκε για πρώτη φορά το 1995 στα σκανδιναβικά δάση από το WWF Σουηδίας. Το 1996 µε την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης επεκτάθηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, συγκεκριµένα στην Iταλία, την Ισπανία και την Ελλάδα. Η διεύρυνση αυτή του προγράµµατος απαίτησε και την ανάλογη προσαρµογή τόσο στα δεδοµένα των δασών κάθε χώρας όσο και στις απαιτήσεις και ανάγκες του εκπαιδευτικού τους συστήµατος. Με βάση τα ελληνικά δεδοµένα, το ετοίµασε ένα πρώτο σχέδιο του παιδαγωγικού υλικού του προγράµµατος. Σε συνεργασία µε το Υπουργείο Παιδείας και τους Υπεύθυνους Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, το πρόγραµµα εφαρµόστηκε πιλοτικά σε 11 σχολεία της Ελλάδας από τις περιοχές της Αττικής, Φλώρινας, Εβρου και Κεφαλλονιάς. Την πιλοτική φάση ακολούθησε αξιολόγηση, στη διάρκεια της οποίας συγκεντρώθηκαν τα σχόλια και οι παρατηρήσεις των εκπαιδευτικών που εφάρµοσαν το πρόγραµµα καθώς και οι προτάσεις τους για τη βελτίωση του υλικού. Τα στοιχεία αυτά οδήγησαν στην τελική συγγραφή του παρόντος υλικού. Θα πρέπει να σηµειωθεί ότι ελληνική έκδοση του υλικού έχει διατηρήσει όλα εκείνα τα στοιχεία που εξασφαλίζουν το διεθνή χαρακτήρα του προγράµµατος. Ετσι η Παρατήρηση ασών (Forestwatch) µπορεί να λειτουργήσει ως πλαίσιο για την ανταλλαγή πληροφοριών και εµπειριών µεταξύ σχολείων που θέλουν να ασχοληθούν µε το θέµα δάσος. Τα σχολεία αυτά µπορεί να προέρχονται τόσο από την Ελλάδα όσο και από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες (Σουηδία, Ιταλία, Ισπανία) που συµµετέχουν στο πρόγραµµα. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η Παρατήρηση ασών (Forestwatch) είναι ένα µικρό σε διάρκεια και απλό στην εφαρµογή Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που απευθύνεται σε µαθητές Γυµνασίου. Οι γενικοί στόχοι του προγράµµατος είναι : η παρατήρηση της βιοποικιλότητας στο δάσος η κατανόηση της έννοιας δασικό οικοσύστηµα η µελέτη της επίδρασης των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο δάσος η ανάπτυξη ικανοτήτων παρατήρησης, ανάλυσης και σύνθεσης Κεντρικός άξονας του προγράµµατος είναι µια ή περισσότερες εκδροµές στο δάσος κατά τη διάρκεια των οποίων οι µαθητές πραγµατοποιούν µια σειρά από παρατηρήσεις πάνω στο αβιοτικό και βιοτικό (χλωρίδα, πανίδα) περιβάλλον των δασών. Για τη στήριξη του προγράµµατος έχουν προβλεφθεί τα εξής µεθοδολογικά εργαλεία : 1. Το Ερωτηµατολόγιο Παρατήρησης ασών. Πρόκειται για το βασικό µεθοδολογικό εργαλείο του προγράµµατος µε τη βοήθεια του οποίου οι µαθητές, πρώτα στην τάξη και κατόπιν στο πεδίο, συγκεντρώνουν πληροφορίες σχετικά µε το δάσος. Αποτελείται από 15 ερωτήσεις κλειστού και ανοικτού τύπου. Κάθε ερώτηση υποδεικνύει 1

2 συγκεκριµένες παιδαγωγικές δραστηριότητες, η υλοποίηση των οποίων επιτρέπει τη συµπλήρωση του ερωτηµατολογίου. Οι τρεις πρώτες ερωτήσεις απαντώνται από το σύνολο της οµάδας η οποία συµµετέχει στο πρόγραµµα πριν από την επίσκεψη στο δάσος, ενώ οι υπόλοιπες υλοποιούνται στο δάσος κατά οµάδες 3-5 µαθητών. 2. Η Περιληπτική Φόρµα Παρατήρησης ασών. Πρόκειται ουσιαστικά για το ίδιο ερωτηµατολόγιο που διατίθεται και µε τη µορφή της περιληπτικής φόρµας. Συµπληρώνεται από εκπαιδευτικούς και µαθητές µετά το πέρας της έρευνας. Κάθε τάξη συµπληρώνει µία Περιληπτική Φόρµα όπου συντίθενται και αναφέρονται συνολικά τα αποτελέσµατα των ερευνών των επί µέρους οµάδων. Ενα συµπληρωµένο αντίγραφο της Περιληπτικής Φόρµας στέλνεται στο. Το γραφείο θα επεξεργάζεται τα στοιχεία και σε τακτά χρονικά διαστήµατα θα συντάσει έκθεση µε τα συγκεντρωτικά αποτελέσµατα από τις έρευνες όλων των σχολείων της Ελλάδας που συµµετείχαν στο πρόγραµµα. 3. Το Εγχειρίδιο Παρατήρησης ασών για τους Εκπαιδευτικούς. Το παρόν εγχειρίδιο είναι ένας απλός οδηγός που απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς και δίνει βασικές γνώσεις και πρακτικές συµβουλές πάνω στην οργάνωση της έρευνας. Για κάθε θέµα που εξετάζεται δίνονται και βιβλιογραφικές αναφορές στις οποίες µπορεί να ανατρέξει ο εκπαιδευτικός για περαιτέρω πληροφορίες. Το πρόγραµµα εκτυλίσσεται σε τρεις φάσεις. Η πρώτη φάση περιλαµβάνει την προετοιµασία της έρευνας και την αναζήτηση των γενικών πληροφοριών για το δάσος, η δεύτερη την εκδροµή στο δάσος όπου θα συµπληρωθεί το µεγαλύτερο µέρος του ερωτηµατολογίου και η τρίτη την επεξεργασία των αποτελεσµάτων και τη συµπλήρωση της Περιληπτικής Φόρµας. Για τη διεκπεραίωση του προγράµµατος απαιτούνται τρεις τουλάχιστον συναντήσεις των µαθητών που συµµετέχουν στην έρευνα (όλης της τάξης ή της οµάδας Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης). Θα πρέπει να τονιστεί ότι η Παρατήρηση ασών (Forestwatch) δεν φιλοδοξεί να καλύψει το θέµα δάσος. Αντίθετα, το πρόγραµµα αξιοποιείται καλύτερα αν λειτουργήσει ως έναυσµα για την ανάπτυξη περαιτέρω προβληµατισµών, δραστηριοτήτων και τελικά προγραµµάτων µε µεγαλύτερη εµβέλεια γύρω από το θέµα δάσος. Για εκπαιδευτικό υλικό που θα µπορούσε να στηρίξει τέτοια προγράµµατα : ΕΕΠΕΕ 1987, Cornell 1994, WWF 1995, WWF Α ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Εκπαιδευτικοί και µαθητές πρέπει να προετοιµαστούν για την έρευνα Παρατήρησης ασών (Forestwatch) πριν από την επίσκεψη στο δάσος, κατά προτίµηση αρκετές ηµέρες πριν. Είναι απαραίτητο να αφιερώσουν µία ώρα περίπου για να διαβάσουν το ερωτηµατολόγιο και να συζητήσουν κάθε βήµα της έρευνας. Οι µαθητές πρέπει να έχουν µια πολύ ξεκάθαρη ιδέα για το τί θα κάνουν - και γιατί - πριν αρχίσουν να συµπληρώνουν το ερωτηµατολόγιο. ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΥ ΑΣΟΥΣ εν χρειάζεται να αναζητήσετε ένα αποµακρυσµένο ή παρθένο δάσος. Κάθε δάσος είναι κατάλληλο για την έρευνα αρκεί να είναι οµαλό και να µπορεί κανείς να φτάσει σ αυτό εύκολα, κατά προτίµηση µε τα πόδια ή µε ποδήλατο. Είναι πλεονέκτηµα εάν γνωρίζετε ήδη ένα κατάλληλο δάσος. Θα ήταν χρήσιµο να πραγµατοποιήσετε µια σύντοµη επίσκεψη στο δάσος πριν πάτε εκεί µε τους µαθητές, ώστε να εξετάσετε και να επιλέξετε το χώρο υλοποίησης των δραστηριοτήτων. Ελάτε σε επαφή µε τους υπεύθυνους των κατά τόπους δασαρχείων και 2

3 ενηµερώστε τους για την έρευνα. Οι ειδικοί θα σας δώσουν πολύτιµες πληροφορίες σε όλη τη διάρκεια της έρευνας. ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟ ΑΣΟΣ : ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Νο 1-3 Οι τρεις πρώτες ερωτήσεις του ερωτηµατολογίου συµπληρώνονται από τους µαθητές πριν από την επίσκεψη στο δάσος. Αρχίστε την έρευνα παίρνοντας µια συνέντευξη από τον ιδιοκτήτη του δάσους που πρόκειται να επισκεφθείτε. Αν το δάσος είναι δηµόσιο ή αν δε γνωρίζετε το καθεστώς ιδιοκτησίας, επικοινωνείστε µε το δασαρχείο. Η οµάδα των µαθητών που θα πραγµατοποιήσει τη συνέντευξη πρέπει να έχει προηγουµένως επεξεργαστεί τους άξονές της. Οι ερωτήσεις Νο 1 και Νο 3 µπορούν να λειτουργήσουν ως γενικό πλαίσιο για τη συνέντευξη αυτή. Ο Ι ΙΟΚΤΗΤΗΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Τα δάση στην χώρα µας χωρίζονται σε δύο µεγάλες κατηγορίες : τα δηµόσια και τα ιδωτικά. Συγκεκριµένα, οι µορφές της δασικής ιδιοκτησίας έχουν ως εξής: Πίνακας Νο 1. (Πηγή: Υπουργείο Γεωργίας 1992). Μορφές Ιδιοκτησίας ΠΙΝΑΚΑΣ Νο 1 Εκταση σε εκτάρια (ha) (1ha=10 στρέµµατα) Ποσοστά (%) ηµόσια ,5 Μη δηµόσια ή ιδιωτικά Κοινοτικά Μοναστηριακά ,8 Συνιδιόκτητα ,7 Ιδιόκτητα (ιδιωτών) ΣΥΝΟΛΟ Μια άλλη κατηγορία ιδιοκτησίας είναι τα διακατεχόµενα δάση, δηλαδή δάση για τα οποία δεν υπάρχουν αποσαφηνισµένοι τίτλοι ιδιοκτησίας και εµπλέκονται το δηµόσιο και ιδιώτες. Ο αριθµός των δασών αυτών ανέρχεται σε 1314 µε συνολική έκταση εκταρίων (Κ.Ε.Π.Ε, 1976). Στις παραπάνω µορφές ιδιοκτησίας την προσωρινή κατοχή έχει το δηµόσιο και την εκµετάλλευση τα φυσικά ή νοµικά πρόσωπα. Το πρόβληµα µε την κυριότητα των δασών και των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα είναι πάρα πολύ παλαιό. Ο πρώτος νόµος που ψηφίστηκε για την διευθέτησή του, ήταν το έτος Από τότε µέχρι σήµερα, δεν έχει γίνει ολοκληρωµένο δασικό κτηµατολόγιο για όλη την Ελλάδα, εκτός από ορισµένες περιοχές όπως τα ωδεκάνησα που συντάχθηκε όταν βρίσκονταν τα νησιά υπό ιταλική κυριαρχία. Επισηµαίνεται ότι στην Ευρώπη τα µόνα κράτη που δεν έχουν ολοκληρωµένο δασικό κτηµατολόγιο είναι η Ελλάδα και η Αλβανία (Στεργιάδης 1987). Εκτός απο την µορφή ιδιοκτησίας του δάσους, µας ενδιαφέρει εάν υφίσταται κάποιο πλαίσιο ή καθεστώς προστασίας για το δάσος το οποίο πρόκειται να επισκεφθούµε. Προστατεύονται δάση ή εκτεταµένες δασικές εκτάσεις που διαθέτουν ορισµένα χαρακτηριστικά µοναδικά από άποψη, 3

4 επιστηµονικού ενδιαφέροντος, µε περιοχές σηµαντικές για την εγκατάσταση και αναπαραγωγή σπανίων φυτών, ζώων και πτηνών, ωραιότητας κτλ. Οι κατηγορίες προστατευόµενων περιοχών σε εθνικό επίπεδο είναι οι εξής: 1) Εθνικοί ρυµοί (Πρέσπες, Βίκος-Αώος, Πίνδος, Ολυµπος, Οίτη, Παρνασσός, Αίνος, Πάρνηθα, Σούνιο, Λευκά Ορη), 2) Τόποι παρθένας φύσης (Ροδόπη), 3) Αισθητικά άση, ( άσος Καισσαριανής - Αττική, Φοινικόδασος Βάϊ - Κρήτη κτλ.) 4) Υγρότοποι ιεθνούς Σηµασίας - Ramsar ( έλτα Εβρου κτλ.), 5) ιατηρητέα Μνηµεία της Φύσης, που µπορεί να είναι µεµονωµένα δέντρα (π.χ. ο πλάτανος του Ιπποκράτη στην Κω) ή µικρά δάση (π.χ. δάσος αειφύλλων πλατάνων στο νησί Σαπιέντζα Μεσσηνίας) 6) Ελεγχόµενες Κυνηγετικές Περιοχές (π.χ. όρος Οσσα - Λάρισα), 7) Καταφύγια Θηραµάτων (Περιοχές όπου απαγορεύεται πλήρως το κυνήγι), 8) Κρατικά Εκτροφεία Θηραµάτων (π.χ. Πάρνηθα - Αττική, Αµφίκλεια - Λαµία). Εκτός από την ελληνική νοµοθεσία, πολλές περιοχές προστατεύονται από διεθνείς συµβάσεις. Οι κυριότερες κατηγορίες είναι: 1) Ζώνες Ειδικής Προστασίας (SPA) ( άσος αδιάς - Σουφλί, Στενά ποταµού Νέστου κτλ.), 2)Υγρότοποι Ραµσάρ, (Λίµνη Κερκίνη - Σερρών, Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα κτλ.). ΤΟ ΑΣΟΣ ΚΑΙ Η ΓΥΡΩ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΡΩΤΗΣΗ 2 Η ερώτηση σχετίζεται µε τη ρύπανση του αέρα. Η ρύπανση της ατµόσφαιρας επηρεάζει σε µεγάλο βαθµό το δάσος. Θα πρέπει να σηµειωθεί εδώ ότι το θέµα της ρύπανσης του αέρα δεν αποτελεί ακόµα σηµαντικό πρόβληµα για τα ελληνικά δάση. Είναι φαινόµενο που έχει πάρει µεγάλες διαστάσεις στα δάση της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Τα δασικά όπως και τα λοιπά οικοσυστήµατα ρυπαίνονται σήµερα από διάφορες ουσίες που προέρχονται κυρίως από τη χρήση υγρών και στερεών καυσίµων ως πηγή ενέργειας. Οι πηγές των ρυπαντών είναι εργοστάσια βαριάς βιοµηχανίας, διϋλιστήρια, θερµοηλεκτρικά εργοστάσια, µέσα µεταφοράς, κεντρικές θερµάνσεις των πόλεων κτλ. Το δάσος που θα επιλέξετε µπορεί να επηρεάζεται από πηγές ρύπανσης που βρίσκονται στην γύρω περιοχή ή πολύ µακριά, διότι οι αέριοι ρύποι µπορεί να µεταφερθούν µε την βοήθεια του ανέµου σε πολύ µακρινές αποστάσεις. Ενας από τους κυριότερους και βλαβερότερους ρυπαντές της ατµόσφαιρας είναι το διοξείδιο του θείου (SO 2 ). Το αέριο αυτό εκλύεται από την καύση οργανικών ουσιών που περιέχουν θείο. Οταν διαλύεται στο νερό, στις σταγόνες της βροχής, δηµιουργεί τη γνωστή «όξινη βροχή» που προκαλεί βλάβες στα δέντρα, στο έδαφος, στην πανίδα και χλωρίδα του εδάφους, όπως και στα νερά των λιµνών και των ποταµών. Αλλος σηµαντικός ρυπαντής είναι το διοξείδιο του αζώτου (ΝΟ 2 ). ιαλύεται στη βροχή και σχηµατίζει νιτρικό οξύ το οποίο συµβάλλει µε την σειρά του στη δηµιουργία της όξινης βροχής. Αλλοι ρυπαντές είναι: Ο 3, HF, CO, CO 2, βαρέα µέταλλα, υδρογονάνθρακες κλπ. Ως αποτέλεσµα της επίδρασης των ρυπαντικών ουσιών, τα δασικά φυτά παρουσιάζουν γενικά µία ελάττωση της ανάπτυξης τους. Τα συµπτώµατα της τελικής βλάβης µπορεί να είναι: νέκρωση των άκρων των βελόνων ή νέκρωση µεταξύ των νεύρων των φύλλων, στίγµατα ή χλώρωση (κιτρίνισµα), νανισµός ή και νέκρωση των δέντρων. Η ρύπανση προκαλεί επίσης την οξίνιση του εδάφους (µείωση του ph) µε συνέπεια την αλλοίωση των φυσικών και χηµικών του ιδιοτήτων. Ως αποτέλεσµα αυτής της αλλοίωσης, οι ρίζες των δένδρων δεν απορροφούν τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, τα δένδρα χάνουν τη ζωτικότητά τους και προσβάλλονται δευτερογενώς από έντοµα και µύκητες. Η νέκρωση της βλάστησης που ακολουθεί έχει ως συνέπεια την αύξηση της διάβρωσης του εδάφους από τα νερά της βροχής (Καϊλίδης 1985). 4

5 ΤΟ ΑΣΟΣ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΕΡΩΤΗΣΗ 3 Η πορεία εξέλιξης του δασικού οικοσυστήµατος εξαρτάται κυρίως από την χρήση που γινόταν, γίνεται και θα γίνει από τον ιδιοκτήτη του (ιδιώτες ή δηµόσιο). Οσον αφορά το σήµερα είναι δυνατό να διαπιστώσουµε τους τρόπους διαχείρισης. Για το παρελθόν και το µέλλον θα ενηµερωθούµε από τον ιδιοκτήτη ή το δασαρχείο. Ο άνθρωπος εκµεταλλεύεται το δάσος από τους αρχαίους χρόνους µε διάφορους τρόπους. Μπορεί να κάνει υλοτοµία των δέντρων για την παραγωγή ξυλείας, καυσοξύλων και ξυλοκάρβουνου, να κόβει βέργες ιτιάς για καλαθοπλεκτική, να συλλέγει το ρετσίνι από τα κωνοφόρα (π.χ. πεύκα) για την παραγωγή προϊόντων όπως το νέφτι, να οδηγεί για βόσκηση στο δάσος τα οικόσιτα ζώα του, να κυνηγάει τα ζώα που ζούν µέσα στο δάσος, να συλλέγει καρπούς (κάστανα, καρύδια, φουντούκια, βατόµουρα, αγριοφράουλες), είτε άλλα αγαθά όπως η µαστίχα από τα µαστιχόδεντρα στην Χίο, αρωµατικά φυτά (ρίγανη, φασκόµηλο) κτλ. Το δάσος είναι πηγή πολλών αγαθών, υφίσταται όµως πολλές φορές ληστρική εκµετάλλευση. Είναι σηµαντικό να κατανοήσουν οι µαθητές που συµµετέχουν στην έρευνα ότι τα οφέλη που απορρέουν από τη σωστή διαχείριση του δάσους είναι τεράστιας σηµασίας για το κοινωνικό σύνολο. Ο ιδιοκτήτης του δάσους πρέπει να διαχειρίζεται σωστά το δάσος και να παίρνει µέτρα που βοηθούν και το προστατεύουν από διάφορους κινδύνους. Τέτοια µέτρα µπορεί είναι η αντιπυρική προστασία, η αναδάσωση µε κατάλληλα είδη σε περίπτωση που χρειάζεται. Επίσης πρέπει να παίρνει µέτρα για την προστασία των πληθυσµών των ζώων (π.χ απαγόρευση κυνηγιού) τα οποία είτε διαµένουν καθ όλη την διάρκεια του έτους στο δάσος είτε είναι αποδηµητικά όπως τα τρυγώνια, οι κούκοι, µερικά είδη τσίχλας κτλ. ή τέλος είναι είδη απειλούµενα προς εξαφάνιση όπως οι µαυρόγυπες, οι βασιλαετοί κτλ. Ολες οι ενέργειες που γίνονται στο παρόν και θα γίνουν στο µέλλον καθορίζονται και προβλέπονται από µία ιαχειριστική Μελέτη, η οποία ανανεώνεται κάθε δέκα χρόνια. Η µελέτη αυτή συντάσσεται από τη δασική υπηρεσία για τα δηµόσια δάση και από ειδικευµένα γραφεία για τα ιδιωτικά. Στην τελευταία αυτή περίπτωση η διαχειριστική µελέτη εγκρίνεται υποχρεωτικά από τη ασική Υπηρεσία. Να σηµειωθεί εδώ ότι το Σύνταγµα του 1975 που ισχύει σήµερα (άρθρα 17 και 24), οι δασικοί κώδικες 4173/1929, 86/1969 και o νόµος Ν.998/1979, προβλέπουν ότι τις δασικές εκτάσεις, δηµόσιες και µη, πρέπει να τις διαχειρίζεται η ασική Υπηρεσία. Γενικά, τα παλαιότερα χρόνια οι χρήσεις και οι ενέργειες που γίνονταν στο δάσος ήταν πολύ περισσότερες από ό,τι σήµερα. Αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό από τη µείωση του πληθυσµού των ανθρώπων που ζούν γύρω από το δάσος ή µέσα σε αυτό και την ελάττωση του βαθµού προσπελασιµότητάς του, δηλαδή πόσα µονοπάτια χρησιµοποιούνταν πριν µερικά χρόνια και πόσα χρησιµοποιούνται σήµερα. Η µόνη χρήση που παρουσιάζει σε µερικές περιπτώσεις εντατικοποίηση είναι η ξυλοπαραγωγή. Β ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ HΜΕΡΑ Η-1 Συνιστάται να συναντάται η οµάδα την προηγούµενη ηµέρα πριν από την αναχώρηση. Στη συνάντηση αυτή θα πρέπει να χωριστούν οι µαθητές σε οµάδες, να επιβεβαιωθεί ότι το 5

6 ερωτηµατολόγιο έγινε πλήρως κατανοητό από όλους τους µαθητές καθώς και ότι κάθε άτοµο γνωρίζει τα υλικά για τα οποία είναι υπεύθυνο. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΥΛΙΚΑ: Για τον εκπαιδευτικό: - ένα λευκό Ερωτηµατολόγιο Παρατήρησης ασών και το παρόν εγχειρίδιο - ένα κουτί πρώτων βοηθειών Για την τάξη: - οδηγοί τσέπης για είδη (δέντρων, φυτών, θηλαστικών, πουλιών, ερπετών / αµφιβίων και ασπόνδυλων) - ένα κουβάρι ταινία οδοποϊίας Για κάθε οµάδα: - ένας διαφανής χάρακας και λευκά χαρτιά - µια πυξίδα - ένα µολύβι για κάθε µέλος - διαφανείς κόλλες millimetre - µια µεζούρα - ένας µεγεθυντικός φακός - µικρά κουτιά ή σακούλες - ένα κουτί συσκευασίας γάλακτος ή γιαουρτιού - ένας πλαστικός φάκελλος για το ερωτηµατολόγιο σε περίπτωση βροχής - σακίδια αν χρειάζονται - ένα µαχαίρι για την αποκόλληση τµήµατος φλοιού από ξερά δέντρα - πλαστικές σακούλες σκουπιδιών Για κάθε άτοµο: - νερό, τροφές, ρουχισµός και τέλος µία σφυρίχτρα για κάθε παιδί για την περίπτωση που ενδεχοµένως χαθεί 6

7 ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΣΙΚΟ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ? Το κλίµα και το έδαφος (αβιοτικοί παράγοντες) µιας περιοχής χαρακτηρίζουν το βιότοπο ή τη γεωκοινότητα της περιοχής. Σε αυτό το βιότοπο ζουν και αναπτύσσονται ορισµένα είδη από κατώτερα και ανώτερα φυτά, τα οποία συνθέτουν τη φυτοκοινότητα της περιοχής και ορισµένα είδη από κατώτερα και ανώτερα ζώα που αποτελούν τη ζωοκοινότητα. Η φυτοκοινότητα και η ζωοκοινότητα (βιοτικοί παράγοντες) βρίσκονται σε στενή σχέση µεταξύ τους και αποτελούν τη βιοκοινότητα. Μαζί µε τους αβιοτικούς παράγοντες συνθέτουν τη βιογεωκοινότητα ή οικοσύστηµα της περιοχής. Οταν στη φυτοκοινότητα κυριαρχούν τα δέντρα τότε µιλάµε για δασικό οικοσύστηµα. Τα µέλη από τις διάφορες κοινότητες καθώς και οι κοινότητες που συνθέτουν το δάσος στο σύνολό τους βρίσκονται σε στενές διαρθρωτικές σχέσεις και υπόκεινται σε αµοιβαίες αλληλοεπιδράσεις. εν υπάρχει κανένα είδος δέντρου που να είναι σε θέση να γεµίσει από µόνο του και να εκµεταλλευθεί όλο το ζωτικό χώρο του δάσους. Ετσι, στις δασικές κοινωνίες µε υψηλή διάρθρωση, διακρίνονται περισσότεροι όροφοι σε καθέναν από τους οποίους συµµετέχουν περισσότερα από ένα είδη ( Ντάφης 1985). Σχήµα Νο 1 Κάτω από την επίδραση των κλιµατικών παραγόντων και του εδάφους δηµιουργούνται ορισµένες διαπλάσεις δάσους. Μεγάλη επίδραση στην εξάπλωση των διαπλάσεων του δάσους ασκεί η ποσότητα και η κατανοµή της βροχής ανά έτος. Επίσης το υπερθαλάσσιο ύψος, η κλίση και η διαµόρφωση του εδάφους ασκούν µεγάλη επίδραση στην εξάπλωση των δασοπονικών ειδών και της δασικής βλάστησης. Στη βιοκοινότητα υπάρχει µία ποικιλοµορφία ειδών. Εκτός από τα λίγα κυριαρχούντα είδη, συµπεριλαµβάνονται ακόµη και πολλοί άλλοι µικρότεροι οργανισµοί όπως έντοµα, µύκητες 7

8 κτλ.. Τα µικρότερα αυτά είδη παίζουν πολύ σηµαντικό ρόλο στην ποικιλοµορφία του οικοσυστήµατος. Παρατηρήθηκε γενικά ότι οι βιοκοινότητες παρουσιάζουν µεγαλύτερη ποικιλοµορφία ως προς τους µικρούς οργανισµούς παρά ως προς τους µεγάλους. Για παράδειγµα υπάρχουν περισσότερα είδη εντόµων από ό,τι πτηνών, περισσότερα ετήσια µικρού µεγέθους φυτικά είδη από ό,τι θάµνοι και περισσότερα είδη θάµνων από ό,τι δένδρων. Σχήµα Νο 2 Οσο περισσότερα είδη συµµετέχουν σε ένα οικοσύστηµα, τόσο µεγαλύτερη είναι η ποικιλότητα του οικοσυστήµατος, τόσο µεγαλύτερη ικανότητα αυτορύθµισης έχει και, κατ επέκταση, τόσο σταθερότερο είναι. Στην Ελλάδα οι δασικοί τύποι ή δασικές διαπλάσεις διακρίνονται στις κατηγορίες των βιοµηχανικών δασών δηλ. δάση που παράγουν βιοµηχανική ξυλεία και των µηβιοµηχανικών δασών. Η πρώτη κατηγορία περιλαµβάνει τα κωνοφόρα (έλατα, πεύκα, ερυθρελάτη) και τα πλατύφυλλα (οξυά, καστανιά, δρύες, πλατάνι, σηµύδα) και καλύπτει το 25,4% της επιφάνειας της χώρας. Η δεύτερη κατηγορία αποτελείται από τους αείφυλλους πλατύφυλλους ή σκληρόφυλλους θάµνους (µακία βλάστηση), που καλύπτουν το 23,9% της επιφάνειας της χώρας (Υπουργείο Γεωργίας 1992). Οι δασικές διαπλάσεις που διακρίνουµε είναι (Βώκου 1998): 1. Αείφυλλες - σκληρόφυλλες διαπλάσεις (Μακί). Είναι ένα µικτό σύστηµα από αείφυλλους θάµνους µε χαρακτηριστικότερα είδη τα εξής: Πουρνάρι ή Πρίνος (Quercus coccifera), Αριά (Quercus ilex), Κουµαριά (Arbutus unedo), Γλιστροκουµαριά (Arbutus andranchne), Μυρτιά (Myrtus communis), Σχίνος (Pistacia lentiscus), Κοκορεβιθιά (Pistacia terebinthus), Αγριλιά (Olea oleaster), Χρυσόξυλο (Cotinus coggygria), Φιλύκι (Phillyrea latifolia), Κουτσουπιά (Cercis siliquastrum), Ρείκι (Erica sp.), Γκορτσιά (Pyrus amygdaliformis), Χαρουπιά (Ceratonia siliqua), Αρκευθοι (Juniperus spp.) και άλλα. 2. Αείφυλλα δάση χαµηλών υψοµέτρων. Εξαπλώνονται σε σχετικά χαµηλά υψόµετρα, σπάνια πάνω από τα 1000 µέτρα. ιακρίνονται σε δύο κατηγορίες,: στην πρώτη κυριαρχούν τα θερµόφιλα κωνοφόρα ενώ στη δεύτερη επικρατούν οι αείφυλλες βελανιδιές. A. Στα δάση των θερµόφιλων κωνοφόρων µεγάλη εξάπλωση παρουσιάζει η χαλέπιος πεύκη (Pinus halepensis). Το είδος αυτό εµφανίζεται σποραδικά στα νησιά του Ιονίου και άφθονο στην Αττική, στην Β και ΒΑ Πελοπόννησο, στην Εύβοια, στις χερσονήσους της 8

9 Χαλκιδικής και στα νησιά των Β. Σποράδων όπου βρίσκονται και τα ανατολικότερα όρια εξάπλωσής της. Η τραχεία πεύκη (Pinus brutia) συναντάται στη Θράκη, Θάσο, Κρήτη και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Η Κουκουναριά (Pinus pinea) εµφανίζεται στις παραλίες της.πελοποννήσου, Αττικής, Χαλκιδικής, Σκόπελου, Σκιάθου και Εύβοιας.Το Κυπαρίσσι (Cupressus sempervirens) εµφανίζεται φυσικά στα νησιά Ρόδο, Μήλο, Σάµο, Σύµη, Κω και Κρήτη. Στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο καλλιεργείται από αρχαιοτάτους χρόνους. Στην πλειονότητα των δασών της κατηγορίας αυτής απαντάται ένας πλούσιος υπώροφος αειφύλλων - σκληροφύλλων θάµνων. B. Οι αείφυλλες βελανιδιές αντιπροσωπεύονται µε τα είδη πουρνάρι (Quercus coccifera) και αριά (Quercus ilex ). Τα δύο αυτά είδη µπορεί να τα συναντήσουµε είτε σε θαµνώδη είτε σε δενδρώδη µορφή. Πολύ σπάνια αυτά τα είδη σχηµατίζουν αµιγή δάση. Συνήθως βρίσκονται σε µίξη µε πεύκα ή άλλες φυλλοβόλες ή ηµιφυλλοβόλες βελανιδιές. 3. Μικτά φυλλοβόλα δάση. Σε αυτά τα δάση κυριαρχούν οι φυλλοβόλες βελανιδιές. Στην Ελλάδα φύονται 13 είδη αυτού του γένους ( Quercus ). Συνήθως βρίσκονται σε µίξη µε είδη όπως τα σφεντάµια ( Acer ), οι γαύροι ( Carpinus sp.), οι οστριές ( Ostrya carpinifolia ), οι φουντουκιές ( Corylus spp. ), οι φλαµουριές ( Tilia spp. ), η καστανιά (Castanea sativa ) και η καρυδιά ( Juglans regia ) κτλ. 4. Ορεινά κωνοφόρα. Χαρακτηριστικά είδη αυτής της κατηγορίας είναι τα έλατα. Στην Ελλάδα φύεται σαν ενδηµικό είδος το κεφαλλονίτικο έλατο (Abies cephalonica) το οποίο, διασταυρούµενο µε το ευρωπαϊκό λευκό έλατο (Abies alba), δίνει το φυσικό υβρίδιο Abies borisii regis. Επίσης συναντάµε σε αυτή την κατηγορία και τη µαύρη πεύκη (Pinus nigra). 5. άση οξυάς. Συνήθως συναντάµε αµιγή δάση οξυάς. Στην Ελλάδα φύονται 3 είδη αυτού του γένους (Fagus). Η γεωγραφική εξάπλωση της οξυάς δεν επεκτείνεται νοτιότερα από την κοιλάδα του Σπερχειού. 6. άση ψυχρόβιων κωνοφόρων. Στα δάση αυτά επικρατούν η δασική πεύκη (Pinus sylvestris) και το ρόµπολο ή αλλιώς λευκόδερµη πεύκη (Pinus leucodermis). Στην ζώνη αυτή θα συναντήσουµε και την ερυθρελάτη (Picea abies) η οποία φύεται στην χώρα µας µόνο στην Ροδόπη (Ελατιά και Ζαγκραντένια περιοχές Ν. ράµας). Τέλος θα συναντήσουµε ένα πλατύφυλλο είδος, τη σηµύδα (Betula pendula) µε εξάπλωση µόνο στην βόρειο Ελλάδα και σε µεγάλο υψόµετρο. 7. Παρόχθια δάση. Η κατηγορία αυτή περιλαµβάνει δάση των οποίων η παρουσία οφείλεται αποκλειστικά στην ύπαρξη νερού. Αποτελούνται από φυλλοβόλα δέντρα και θάµνους. Χαρακτηριστικά είδη είναι: Λεύκες (Populus spp.), ιτιές (Salix spp.), πλατάνια (Platanus orientalis), φτελιές (Ulmus spp.), φλαµουριές (Tilia spp.). ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΟΛΗ ΤΗΝ ΟΜΑ Α Πριν ξεκινήσει η πραγµατική εργασία, καλό θα ήταν να περπατήσετε λίγο µαζί µε τους µαθητές µέσα στο δάσος. Περιηγηθείτε την περιοχή που έχετε επιλέξει και ζητήστε από τους συµµετέχοντες στην έρευνα να περιγράψουν τι βλέπουν και πώς αισθάνονται. Το επόµενο βήµα είναι να επιλέξετε την κατεύθυνση που θα έχει µια ευθεία γραµµή, η οποία θα διατέµνει το δάσος και εκατέρωθεν της οποίας θα γίνει η έρευνα. Το µήκος αυτής της ευθείας γραµµής θα είναι µεταξύ 100 και 150 µέτρων. Την απόσταση προτείνουµε να την µετρήσετε σε βήµατα. Τα 100 µέτρα είναι περίπου 150 βήµατα (1 βήµα = 0.6 µέτρα). Προσπαθήστε να επιλέξετε το µήκος της ευθείας µε βάση την ορατότητα που έχετε µέσα στο δάσος, ώστε να µπορείτε να βλέπετε και να επιτηρείτε συνέχεια τους συµµετέχοντες στην έρευνα. Μόλις γίνει 9

10 αυτή η επιλογή, ολόκληρη η οµάδα θα περπατήσει κατά µήκος αυτής της ευθείας και θα την σηµαδεύσει µε ίχνη (µε ταινία οδοποϊίας) τα όποια θα µπορούν να αφαιρεθούν εύκολα µετά το πέρας της έρευνας. Προτείνουµε να τοποθετήσετε τα σηµάδια κατά µήκος της ευθείας σε απόσταση 20 µε 30 βήµατα το ένα από το άλλο. Αυτό θα σας βοηθήσει στο επόµενο στάδιο της εργασίας. ΕΙ ΟΣ ΤΟΥ ΑΣΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 4 Ποιά είναι τα κυρίαρχα δένδρα που υπάρχουν στον συγκεκριµένο χώρο; Εάν κυριαρχεί µια συγκεκριµένη κατηγορία π.χ. κωνοφόρα, τότε µιλάµε για αµιγές δάσος κωνοφόρων και αντίστοιχα, εάν τα κυριαρχούντα δένδρα ανήκουν και στις δυο κατηγορίες (κωνοφόρα - πλατύφυλλα), τότε πρόκειται για δάσος µικτό. Μπορούµε έτσι να µιλήσουµε για µικτό δάσος ελάτης µε οξυά (πρώτο µπαίνει το είδος που καταλαµβάνει µεγαλύτερο εκατοστιαίο ποσοστό (%) στον χώρο). Για να απαντήσουν στις ερωτήσεις οι µαθητές θα πρέπει να υπολογίσουν την εκατοστιαία αναλογία ανάµεσα στις κατηγορίες και τα είδη (π.χ. έλατα 20%, πεύκα 80%). Αν ενδιαφέρεστε να προχωρήσετε σε περαιτέρω αναγνώριση των ειδών : Κάιζερ 1994, Σφήκας 1993, Αθανασιάδης 1986, Καββάδας

11 ΤΟ ΑΣΙΚΟ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 5 Οι µαθητές πρέπει να περιγράψουν το είδος του οικοσυστήµατος στο οποίο βρίσκονται. Οπως αναφέρθηκε στα προηγούµενα, το κύριο γνώρισµα ενός δασικού οικοσυστήµατος είναι η κυριαρχία των δένδρων. Μπορεί όµως να υπάρχουν και διαφορετικοί βιότοποι κατά µήκος της ευθείας. Υπάρχει περίπτωση να συναντήσετε περιοχές µε νερά, βάλτους, διάκενα, βραχώδεις περιοχές, θαµνώνες, ποτάµια, χειµάρρους, λιβάδια, µικρές λίµνες κτλ. Κάθε τέτοια περιοχή είναι και ένας διαφορετικός βιότοπος το οποίο µπορεί να είναι τµήµα ή και συνέχεια ενός πιο πολύπλοκου οικοσυστήµατος. Για παράδειγµα, µέσα στο δασογενές περιβάλλον µπορεί να συναντήσετε µία φυσική πηγή ή ένα ρυάκι. Αυτό και µόνο το χαρακτηριστικό, δηλαδή η περίσσεια νερού, δίνει στη συγκεκριµένη περιοχή κάποια άλλα χαρακτηριστικά τα οποία µεταφράζονται σε µία διαφορετική ποικιλία και συχνότητα φυτικών και ζωϊκών ειδών. Η αλλαγή αυτή του µικροπεριβάλλοντος µπορεί να δηµιουργηθεί και από παράγοντες όπως η ποσότητα της ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στο έδαφος, η κλίση, το υψόµετρο, ο άνεµος κ.τλ. Σύµφωνα µε τα παραπάνω, προκαλέστε µία συζήτηση µε τους µαθητές σχετικά µε αυτό που βλέπουν. ΙΧΝΗ ΑΠΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 6 Η χρησιµότητα των δασών είναι πολύπλευρη και ποικίλη. Η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει αφήσει τα σηµάδια της µέσα στο δασικό περιβάλλον. Τα ίχνη αυτά µπορεί να είναι παλαιοτέρων εποχών ή και σηµερινά. Υπολείµµατα περιφράξεων από πέτρες, πάσσαλοι από φράκτες µαρτυρούν στάνες για ζώα που έβοσκαν στο δάσος ή κοντά σε αυτό, παλαιά λατοµεία, σηµάδια πάνω σε δέντρα (πεύκα) από τη διαδικασία της ρητινοσυλλογής, πέτρινες κατασκευές για την παραγωγή ξυλανθράκων και ασβέστη, κυψέλες για µελίσια, χώροι αναψυχής, αντιπυρικές ζώνες, πρέµνα, χώροι συγκέντρωσης των υλοτοµηµένων δέντρων (κορµοπλατείες), µονοπάτια, σκουπίδια που άφησαν οι επισκέπτες, ίχνη από ρόδες τροχοφόρων οχηµάτων, ορεινά καταφύγια, ξύλινα σπίτια όπου διαµένουν όσοι εργάζονται στο δάσος κτλ.. Μπορεί επίσης να δείτε και ίχνη από δασικές πυρκαγιές (µαυρισµένοι κορµοί κλπ). ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΜΙΚΡΕΣ ΟΜΑ ΕΣ Μετά το τέλος των ερωτήσεων του τµήµατος του ερωτηµατολογίου που συµπληρώνεται από ολόκληρη την οµάδα, χωρίζουµε τους µαθητές σε οµάδες µικρότερες των 5 ατόµων. Κατά µήκος της διατέµνουσας ευθείας την οποία έχουµε περπατήσει στο προηγούµενο στάδιο της έρευνας, επιλέγουµε έναν αριθµό σηµείων (ανάλογα µε το µήκος της και τον αριθµό των οµάδων). Κάθε τέτοιο σηµείο θα αποτελεί την αρχή ενός τετραγώνου διαστάσεων 10x10 µέτρων ή 16x16 βηµάτων. Σε κάθε τέτοιο τετράγωνο θα απασχοληθεί και µία οµάδα. Τα τετράγωνα που θα επιλέξετε πρέπει να έχουν µεταξύ τους µία απόσταση ικανή, ώστε κάθε οµάδα να δουλεύει απερίσπαστη και χωρίς να ενοχλεί ή να ενοχλείται από τις άλλες οµάδες. Προτείνουµε η απόσταση αυτή να είναι ίση µε 16 βήµατα ή 10 µέτρα. Ετσι εάν ολόκληρη η οµάδα που συµµετέχει στην έρευνα αποτελείται από 30 µαθητές και την χωρίσετε σε 6 τµήµατα των 5 µαθητών, τότε το µήκος της διατέµνουσας ευθείας θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 110 µέτρα. 11

12 Κάθε οµάδα θα µελετήσει και θα καταγράψει πληροφορίες (σύµφωνα µε τις ερωτήσεις για τις µικρές οµάδες) που αφορούν ένα πλήθος διαφορετικών δέντρων, θάµνων, ποών και ζώων. Στο τέλος θα συγκριθούν τα αποτελέσµατα µε τις άλλες οµάδες στο πλαίσιο µίας συζήτησης. ΠΟΥΛΙΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΖΩΑ ΤΟΥ ΑΣΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 7 Κάνετε ησυχία για µερικά λεπτά, µην αγγίζετε τίποτε, κοιτάτε τριγύρω και ακούστε. Θα ακούσετε εύκολα τους ήχους των πουλιών, τους ήχους εντόµων (π.χ. βόµβος µελισσών, ήχος από τζιτζίκια) αλλά είναι πολύ δύσκολο να δείτε τα διάφορα ζώα και ακόµα πιο δύσκολο να αναγνωρίσετε το είδος τους. Γενικά το δάσος, ανάλογα µε την σύνθεση και τη δοµή του, προσφέρει διάφορες οικολογικές συνθήκες για την ανάπτυξη των ζώων, τα οποία βρίσκουν εκεί καταφύγιο και την αναγκαία για αυτά τροφή. Τα µικτά δάση µε έναν πλούσιο υπώροφο προσφέρουν ευνοϊκότερες και σε µεγαλύτερη ποικιλία συνθήκες διατροφής από τα αµιγή δάση, στα οποία κυριαρχούν τα κωνοφόρα. Σηµαντικό ρόλο παίζουν επίσης τα διάκενα και οι θαµνότοποι. Πουλιά: Τα πουλιά είναι σηµαντικά για το δασικό οικοσύστηµα. Τα περισσότερα από αυτά τρέφονται µε έντοµα, π.χ τα ψαρόνια, οι κούκοι, οι δρυοκολάπτες, οι τσαλαπετεινοί, οι µελισσοφάγοι ενώ άλλα είναι σαρκοφάγα, π.χ ο µπούφος που καταναλώνει 3-4 µεγάλα και 8-10 µικρά ποντίκια την ηµέρα. Θηλαστικά: Τα θηλαστικά µπορούν να διακριθούν, από καθαρά οικολογική άποψη, σε φυτοφάγα (λαγοί, ζαρκάδια, ελάφια κτλ.) και σαρκοφάγα (λύκοι, αλεπούδες, τσακάλια κτλ). Ερπετά και αµφίβια: Στα ερπετά ανήκουν τα φίδια, οι σαύρες και οι χελώνες. Τα φίδια αντιπροσωπεύουν περίπου 2500 είδη σε όλο τον κόσµο, τρέφονται σχεδόν αποκλειστικά µε ζώα (ποντίκια, βατράχια κτλ.) και αυγά. Οι σαύρες είναι 2600 είδη περίπου σε όλο τον κόσµο, τρέφονται επί το πλείστον µε έντοµα. Τέλος οι χελώνες τρέφονται µε χλόη, φύλλα, φρούτα αλλά και µε έντοµα και µε σκουλήκια. Στα αµφίβια ανήκουν τα βατράχια, οι φρύνοι και οι σαλαµάνδρες. Είναι περίπου είδη σε όλο τον κόσµο. Τα βατράχια βρίσκονται παντού όπου υπάρχει νερό. Τρέφονται µε σκουλήκια έντοµα και αράχνες. Οι φρύνοι περνούν το µεγαλύτερο µέρος της ζωής τους στην ξηρά παρά στο νερό. Τρέφονται µε έντοµα. Τέλος, οι σαλαµάνδρες µοιάζουν µε τις σαύρες. Το δέρµα τους είναι όµως πολύ υγρό χωρίς λέπια. Τρέφονται µε έντοµα και βρίσκονται σε µέρη µε νερό. Ασπόνδυλα: Εδώ ανήκουν τα σκουλήκια (βροχοσκώληκας κτλ.) που ζούν στο έδαφος, τα αρθρόποδα που είναι µία πολυάριθµη τάξη του ζωϊκού βασιλείου, των οποίων το σώµα εµφανίζεται αρθρωτό όπως π.χ. τα µυρµήγκια, µύγες, σκόροι, σκαθάρια, πεταλούδες, αράχνες, µυριάποδα (π.χ σαρανταποδαρούσα, χιλιοποδαρούσα). Τα ασπόνδυλα παίζουν σηµαντικό ρόλο τόσο στην αποσύνθεση των οργανικών υλών (φύλλα, βελόνες, κλαδιά, ξερά δέντρα, κουφάρια θανόντων ζώων κλτ.) που βρίσκονται στο έδαφος του δάσους όσο και στην επικονίαση των φυτών. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά µε τα ζώα του δάσους : Handrinos and Akriotis 1997, Peterson et al. 1984, Ε.Ο.Ε 1996, Κάιζερ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΣΤΟ ΑΣΟΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 8 Εαν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά το έδαφος, τη φυλλωσιά, τα κλαδιά των δένδρων και των θάµνων, τους κορµούς των δένδρων είτε αυτά είναι ιστάµενα είτε κατακείµενα, τους βράχους, τις τρύπες στο έδαφος, τις κουφάλες δένδρων (χωρίς να βάλει το χέρι του µέσα), θα βρεί ίχνη 12

13 από ζώα. Τα ίχνη αυτά µπορεί να είναι τρίχες, πούπουλα, αυγά, κελύφη αυγών, σκελετοί θανόντων ζώων, δέρµα από ερπετά, ίχνη από βόσκηση, πατήµατα σε υγρό έδαφος, σηµεία που αναπαύονται (γιατάκια), φωλιές πάνω στα δέντρα ή στο έδαφος, περιττώµατα, καρποί µισοφαγωµένοι από τρωκτικά (σκίουροι, ποντίκια) κτλ. Πολλά ζώα αφήνουν µία χαρακτηριστική µυρωδιά, η οποία είναι έντονη όταν βρισκόµαστε σε σηµείο που έχουν περάσει πρόσφατα ή όταν βρισκόµαστε κοντά στην φωλιά τους (π.χ. αρσενικό ελάφι κατά την περίοδο της αναπαραγωγής ή φωλιά τσαλαπετεινού). Τα περισσότερα ίχνη θα τα βρείτε από ασπόνδυλα, λόγω του µεγάλου αριθµού τους µέσα στο δασικό οικοσύστηµα. Θα δείτε π.χ τις στοές που δηµιουργούν τα έντοµα µέσα στο ξύλο, τον ιστό από αράχνες ή ακόµα πολλά µαζεµένα κάτω από πέτρες, όπου συγκρατείται αρκετή υγρασία. Οι µαθητές δεν θα πρέπει να επιχειρήσουν να πιάσουν τα ζώα, απλά να ψάξουν για ίχνη. Εάν βρείτε κελύφη αυγών στο έδαφος, οι µαθητές δεν θα πρέπει να αρχίσουν να σκαρφαλώνουν στα δέντρα προσπαθώντας να βρουν τη φωλιά. Αυγά πουλιών µπορεί να µπερδευτούν µε αυγά ερπετών ή αµφίβιων. Αποτυπώµατα και φτερά είναι σχετικά εύκολο να παρατηρηθούν. Αποφύγετε να πιάνετε περιττώµατα µε γυµνά χέρια. Μόνο πολύ στεγνές ύλες µπορούν να µεταφερθούν στο σχολείο. Κατά την αναζήτηση ιχνών και στοιχείων που πιστοποιούν την ύπαρξη ζώων µέσα στο δάσος πρέπει να είστε πολύ προσεκτικοί διότι υπάρχει περίπτωση να τα ενοχλήσετε κάποια ζώα και να γίνουν επικίνδυνα για την οµάδα (Gourier 1997). ΕΝΤΡΑ ΣΤΟ ΑΣΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 9 Οπως αναφέρθηκε και στα προηγούµενα το δάσος αποτελείται από πλήθος ειδών δέντρων. Οι συµµετέχοντες στην έρευνα πρέπει να µετρήσουν στο τετράγωνό τους τον αριθµό των δέντρων που η διάµετρός τους (ορίζουµε ότι η διάµετρος του κορµού θα µετριέται σε ύψος 1,30 µέτρα από το έδαφος) υπερβαίνει τα 10 cm. Εάν δείτε δέντρα µε δύο ή περισσότερους κορµούς διαµέτρου άνω των 10 cm, οι οποίοι βγαίνουν από την ίδια ρίζα, τότε θα το υπολογίσετε σαν ένα δέντρο. Σε σύγκριση µε άλλα έµβια όντα, τα δέντρα φθάνουν σε ασυνήθιστα µεγάλη ηλικία. Στο δάσος θα συναντήσουµε δέντρα όλων των ηλικιών. Η διάρκεια ζωής των δέντρων εξαρτάται από το είδος και τις συνθήκες του περιβάλλοντος (π.χ το κυπαρίσι ζεί από 600 έως και 2000 χρόνια). Για να εκτιµήσουµε την ηλικία ενός δέντρου κοιτάµε το µέγεθος της διαµέτρου του κορµού (µεγαλύτερη διάµετρος µεγαλύτερη ηλικία), την µορφή του (π.χ. το έλατο όταν είναι σε νεαρή ηλικία έχει µορφή κωνική όταν όµως είναι γερασµένο η µορφή του είναι ακανόνιστη), επίσης το ποσοστό των λειχήνων που βρίσκονται στα κλαδιά του, (µεγάλος αριθµός λειχηνών δείχνει µεγαλύτερη ηλικία), το ύψος τους, κτλ. Ξεχωρίστε τα δέντρα που έχουν µερικά ή όλα από τα παραπάνω χαρακτηριστικά και εκτιµήστε, σε πολύ γενικές γραµµές, την ηλικία χρησιµοποιώντας τον παρακάτω τύπο: Ηλικία = Περιφέρεια κορµού σε ύψος 1,30 µέτρα 2,5 Μέσα στην συστάδα υπάρχουν δέντρα κατακείµενα ή ιστάµενα που είναι νεκρά. Τα νεκρά δέντρα είναι πολύ σηµαντικά για τα ξυλοφάγα έντοµα και τους ξυλοσηπτικούς µύκητες. Κάτω από τον φλοιό αυτών των δέντρων υπάρχουν χιλιάδες µικρά ζώα (ψαλίδες, σαρανταποδαρούσες) τα οποία αποτελούν άριστη τροφή για τα πουλιά (π.χ δρυοκολάπτες) και 13

14 για τα άλλα ζώα. Οι δασεργάτες κόβουν τα ξερά δέντρα από το δάσος για να αποτρέψουν την πιθανότητα προσβολής του δάσους από βλαβερά έντοµα και µύκητες. Με αυτό τον τρόπο µειώνεται παράλληλα και ο κίνδυνος πυρκαγιάς στο δάσος. Πολλά δέντρα συνήθως πλατύφυλλα (πλατάνια, βελανιδιές, ελιές κτλ.) έχουν στον κορµό τους κουφάλες. Για να δηµιουργηθεί µία τέτοια τρύπα πάνω στον κορµό ενός δέντρου απαιτούνται πάρα πολλά χρόνια. Συνήθως τέτοιες τρύπες δηµιουργούνται όταν ένα δέντρο χάσει τµήµα του φλοιού του. Για παράδειγµα, εαν ένα πλατάνι χτυπηθεί από µία µεγάλη πέτρα που έχει παρασυρθεί από τα ορµητικά νερά ενός χειµάρρου, τότε θα αποκοπεί κοµµάτι από το φλοιό του πλάτανου και το σηµείο αυτό θα προσβληθεί από έντοµα και µύκητες. Με την πάροδο του χρόνου δηµιουργείται µία τρύπα στο δέντρο, που ονοµάζεται κουφάλα (Gourier 1997). ΑΣΟΚΟΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 10 Το δάσος καλλιεργείται. Η καλλιέργεια γίνεται βάσει της ιαχειριστικής Μελέτης που συντάσσεται από τους δασολόγους.υπεύθυνοι για την εφαρµογή αυτής της µελέτης και γενικότερα για τη διεξαγωγή οποιωνδήποτε ενεργειών µέσα στο δάσος είναι οι δασοπόνοι. Η καλλιέργεια του δάσους συνίσταται κυρίως στην επιλογή και κοπή ορισµένων δέντρων. Η ηλικία των δέντρων που θα υλοτοµηθούν ποικίλλει ανάλογα µε το είδος. Τα δέντρα υλοτοµούνται συχνά σε ηλικία µεγαλύτερη των 100 χρόνων για την παραγωγή ξυλείας, µπορεί όµως να κοπούν και σε µικρότερη ηλικία, όταν γίνεται αραίωση του δάσους. Το τµήµα του κορµού που παραµένει στο έδαφος µετά την υλοτοµία του δέντρου ονοµάζεται πρέµνο. Για να υπολογιστεί η ηλικία στην οποία κόπηκε ένα δέντρο, πρέπει να µετρηθούν οι ετήσιοι δακτύλιοι σε πρέµνα που βρίσκονται µέσα στο δάσος και δεν έχουν υποστεί σήψη. Με άλλα λόγια, η µέτρηση της ηλικίας γίνεται µε την µέτρηση των ετησίων δακτυλίων του κορµού. Κάθε ετήσιος δακτύλιος αποτελείται από δύο δακτυλίους. Ο ένας είναι ανοικτόχρωµος και σχηµατίζεται την Ανοιξη, ενώ ο άλλος είναι σκουρόχρωµος και σχηµατίζεται την αρχή του Φθινοπώρου. Για την εγκυρότερη εκτίµηση τη ηλικίας των δέντρων πρέπει να µετρηθούν οι ετήσιοι δακτύλιοι αρχίζοντας από δύο διαφορετικά σηµεία του πρέµνου, µε κατεύθυνση από το εξωτερικό προς το εσωτερικό του. Να υπολογίσετε την ηλικία σαν µέσο όρο αυτών των µετρήσεων. Να σηµειωθεί ότι η καταµέτρηση των δακτυλίων είναι πιο εύκολη στα πλατύφυλλα (οξυές, βελανιδιές). Για περισσότερες πληροφορίες (WWF 1995, Gourier 1997). ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΧΑΜΗΛΗΣ ΒΛΑΣΤΗΣΗΣ ( Υπόροφος ) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 11 & 12 Η χαµηλή βλάστηση αποτελείται από πόες, βρύα, λειχήνες και από µερικούς χαµηλούς θάµνους. Η ηλικία, η δοµή, το είδος ή τα είδη που συνθέτουν το δάσος επηρεάζουν σηµαντικά τη σύνθεση και την πυκνότητα της υποβλάστησης. Σε δάση στα οποία οι φυλλωσιές των δέντρων είναι πολύ κοντά η µία µε την άλλη, δεν φθάνει στο έδαφος άµεση ηλιακή ακτινοβολία. Τέτοια δάση αποτελούνται συνήθως από είδη όπως η ελάτη, η οξυά κτλ. Για παράδειγµα, σε δάσος ελάτης εµφανίζεται µια αραιή χαµηλή βλάστηση ή λείπει εντελώς. Στις περιπτώσεις αυτές (που λείπει εντελώς) το έδαφος καλύπτεται σχεδόν αποκλειστικά από τα πεσµένα φύλλα, βελόνες και µικρά ελατάκια που περιµένουν να ανοίξει η κόµη για να αυξηθούν. Εκτός όµως από αυτούς τους παράγοντες και η εποχή του έτους παίζει σηµαντικό ρόλο στην σύνθεση του υπορόφου. Η σύνθεση της χαµηλής βλάστησης αποτελείται από: Ψυχανθή όπως τριφύλλι ( Trifolium sp.), βίκος (Pisum sp.), γαλαζοτρίφυλλο ή µηδική (Medicago sp.), λαθούρι (Lathyrus sp.), 14

15 Astragalus, Vicia κτλ., από Αγροστώδη, όπως αγριάδα (Agropyrum repens), αγριοκρίθαρο (Hordeum murinum) κτλ., από χαµηλή ή υψηλή φτέρη (Pteridium sp.), τσουκνίδες (Urtica sp.) κτλ. Στον υπόροφο ανήκουν επίσης φυτά τα οποία παράγουν βρώσιµους καρπούς, πρώτης τάξεως τροφή για τα πουλιά και τα ζώα. Μερικά από τα πιό κοινά είδη είναι: οι αγριοφράουλες (Fragaria vesca), τα βατόµουρα (Rubus sp.) κτλ. Στη χαµηλή βλάστηση θα δείτε πάρα πολλά λουλούδια, όπως άγριες τουλίπες (Tulipa sp.), κρίνους (Lilium sp.), ασφόδελους (Asphodelus sp.), κρόκους (Crocus sp.), κυκλάµινα (Cyclamen sp.) κτλ. Ψάξτε επίσης για φυτά αναριχώµενα, όπως κισσοί (Hedera helix), άγρια αιγοκλήµατα ή αγιοκλήµατα (Lonicera sp.) κτλ. Θα βρείτε πολλά αρωµατικά φυτά όπως: ρίγανη (Origanum spp.), µέντα (Mentha piperita), λεβάντα (Lavandula sp.), θυµάρι (Thymus sp.), τσάϊ του βουνού (Sideritis sp.), φασκόµηλο (Salvia sp.), χαµοµήλι (Marticaria chamomilla) κτλ. Η επίδραση που ασκεί η χαµηλή βλάστηση στο δάσος µπορεί να είναι ευνοϊκή ή δυσµενής. Χαµηλή βλάστηση από ψυχανθή βοηθάει στον εµπλουτισµό του εδάφους µε άζωτο. Το άζωτο λειτουργεί ως λίπασµα στο δάσος βοηθώντας την ανάπτυξη των δέντρων. Πυκνή υποβλάστηση από αγροστώδη καταναλώνει µεγάλες ποσότητες νερού ενώ, όταν ξηραίνεται, γίνεται πολύ εύφλεκτη αυξάνοντας έτσι τους κινδύνους πυρκαγιάς. Ολα αυτά τα διαφορετικά φυτά, είναι σηµαντικά ως τροφή και καταφύγιο, τόσο για τα µικρά όσο και για τα µεγάλα ζώα του δάσους. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά µε τα φυτά της χαµηλής βλάστησης: Σφήκας 1980, Polunin and Huxley

16 ΜΥΚΗΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 13 Οι µύκητες κατέχουν σηµαντική θέση στο φυτικό βασίλειο και αντιπροσωπεύονται µε µεγάλο αριθµό ειδών, πάνω από γνωστά είδη. Είναι οργανισµοί χωρίς χλωροφύλλη, ανίκανοι εποµένως να φωτοσυνθέσουν, δηλ. να συνθέσουν οργανικές ουσίες. Για τον παραπάνω λόγο ζούν είτε ως σαπρόφυτα, δηλ. αντλούν τις αναγκαίες οργανικές ουσίες από οργανικές ύλες που αποσυντίθεται (ξηροί κορµοί δέντρων, φύλλα, βελόνες, καρποί, κλαδιά, αποµεινάρια θανόντων ζώων), είτε ως παράσιτα, δηλαδή σε βάρος άλλων ζωντανών οργανισµών. Σε πολλές περιπτώσεις οι µύκητες περνούν µέρος της ζωής τους ως σαπρόφυτα και όταν τους δοθεί ευκαιρία µεταβάλλονται σε παράσιτα. ιακρίνουµε τους κατώτερους µονοκύτταρους µύκητες (π.χ. µούχλα, µαγιά, προζύµι) και τους ανώτερους µύκητες, τα γνωστά µας µανιτάρια. Οι ανώτεροι µύκητες ή αλλιώς µανιτάρια, αντιπροσωπεύονται κυρίως από την κλάση των Βασιοδιοµύκητων (Basiodiomycetes). Σε αυτήν την οµάδα ανήκουν και τα περισσότερα κοινά µανιτάρια που µεγαλώνουν στο έδαφος των δασών και των αγρών. Οι µύκητες αναπτύσσονται σε πολύ διαφορετικούς τόπους. Γενικά κάθε µύκητας έχει το χαρακτηριστικό του περιβάλλον µέσα στο οποίο ζει, π.χ πολλοί βρίσκονται κοντά σε ένα συγκεκριµένο είδος δέντρου. Οι κατώτεροι µύκητες (µαγιά, προζύµι) κατορθώνουν να ζούν σε κάθε εποχή. Για τους ανώτερους µύκητες, δηλαδή τα µανιτάρια, η ευνοϊκή περίοδος ανάπτυξης είναι η Ανοιξη και το Φθινόπωρο. Η µορφή και ο χρωµατισµός των µανιταριών ποικίλλει. Για παράδειγµα, οι ίσκες (Fomes spp.) έναι προσκολληµένες στον κορµό των δέντρων χωρίς µίσχο και µοιάζουν µε γείσο. Η συνηθέστερη εξωτερική µορφολογία ενός µανιταριού είναι αυτή που φαίνεται στο σχήµα Νο 3. Οι µύκητες βρίσκονται συνήθως σε µέρη µε πολλή υγρασία, πάνω σε νεκρά ή ζωντανά δέντρα, σε κατακείµενους κορµούς και στο έδαφος ανάµεσα σε πεσµένα φύλλα ή βελόνες. Μαζί µε άλλους ζωικούς οργανισµούς αποικοδοµούν τις οργανικές ενώσεις σε ανόργανες. Με αυτό τον τρόπο βοηθούν στον εµπλουτισµό του εδάφους µε ανόργανα στοιχεία. Ακόµα, ορισµένοι µύκητες δεσµεύουν από το έδαφος το άζωτο, απαραίτητο στοιχείο για τη θρέψη των φυτών. Μερικές µορφές µανιταριών φαίνονται στο σχήµα Νο. 4. Για περισσότερα στοιχεία γύρω από τους µύκητες : Παντίδου 1987 Σχήµα Νο 4 ΛΕΙΧΗΝΕΣ ΚΑΙ ΑΕΡΑΣ ΓΕΝΙΚΑ Οι λειχήνες ζούν πάνω στα κλαδιά και στους κορµούς πολλών δασικών δέντρων. Απαιτούν φως, άρα αναπτύσσονται σε µοναχικά δέντρα, σε αραιές συστάδες ή στα άκρα των συστάδων. Αναπτύσσονται καλύτερα σε περιοχές υγρές µε µεγάλο υψόµετρο και σε περιοχές µε µεγάλο ύψος βροχής. Οι λειχήνες φύονται σε δέντρα µεγάλης ηλικίας καθώς και σε δέντρα που δεν αυξάνουν καλά. 16

17 Οι λειχήνες αποτελούν άριστα καταφύγια εντόµων, ιδίως κατά τον χειµώνα. Ακόµα αποσαθρώνουν τα πετρώµατα προετοιµάζοντας το έδαφος για την ανάπτυξη άλλων ανώτερων φυτών. Στον Εθνικό ρυµό της Πάρνηθας έχουν προσδιοριστεί περίπου 50 είδη λειχηνών Οι λειχήνες δεν είναι παράσιτα. Παίρνουν τη τροφή τους (νερό και θρεπτικά στοιχεία) από την ατµόσφαιρα. Για το λόγο αυτό οι λειχήνες είναι πολύ ευαίσθητοι στην ατµοσφαιρική ρύπανση και λειτουργούν ως υγειονόµετρα. Ετσι, δε θα συναντήσουµε λειχήνες σε περιβάλλοντα µε υψηλά ποσοστά SO 2 (διοξείδιο του θείου) στην ατµόσφαιρα. ιακρίνουµε τέσσερεις οµάδες λειχήνων: Λειχήνες µε µορφή φλοιού ή κρούστας - στερεωµένοι σταθερά σαν κρούστα, µερικές φορές σαν να είναι ενωµένοι µε το φλοιό, είναι δύσκολο να τους αποκολλήσεις. Λειχήνες µε µορφή φύλλων - έχουν ένα σώµα σαν φύλλο, που είναι δεµένο µε λεπτές ίνες πάνω στον κορµό. Είναι σαν κολληµένοι και εύκολα αφαιρούνται. Λειχήνες µε µορφή θάµνου - µοιάζουν σαν µικροί θάµνοι πάνω στον κορµό. Κρεµάµενοι λειχήνες - µοιάζουν µε κοντά ή µακρυά γένια που κρέµονται από κλαδιά ή κορµούς δέντρων. Βρίσκονται πάντα σε περιβάλλοντα µε µεγάλη υγρασία (Nicholson and Brightman 1966). ΕΡΩΤΗΣΗ 14 Για να γίνει ευκολότερος ο υπολογισµός των ποσοστών, οι µαθητές θα πρέπει να χρησοµοποιήσουν διαφανείς κόλλες millimetre. Η εργασία θα πραγµατοποιηθεί ως εξής: Μερικοί µαθητές θα χρησιµοποιήσουν την πυξίδα για να βρούν την κατεύθυνση του Βορρά. Το πείραµα θα εκτελεστεί στη βόρεια πλευρά του δέντρου, αφού εκεί βρίσκονται συνήθως οι λειχήνες. Ενας µαθητής από την οµάδα θα κρατήσει την διαφανή κόλλα στο επίπεδο των µατιών του, πάνω στην βορεινή πλευρά του κορµού και θα µετρήσει πόσα τετράγωνα καλύπτονται από τους λειχήνες. Εάν για παράδειγµα τα τετράγωνα που καλύπτονται από την κόλλα millimetre είναι 10, τότε η κάλυψη είναι ίση µε 10%. ΤΟ Ε ΑΦΟΣ ΤΟΥ ΑΣΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 15 Γενικά είναι παραδεκτό ότι το έδαφος είναι ένας φυσικός σχηµατισµός ο οποίος αναπτύσσεται πάνω στην επιφάνεια της γης από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων, µε τη µακρόχρονη επίδραση του κλίµατος και των ζώντων οργανισµών. Ως δασικό έδαφος µπορεί να χαρακτηριστεί το τµήµα της επιφάνειας της γής που χρησιµεύει σαν µέσο στήριξης και ανάπτυξης της δασικής βλάστησης, αποτελείται δε από ορυκτά και οργανική ουσία, περιέχει διάφορες ποσότητες νερού και αέρα και κατοικείται από ποικιλία οργανισµών. Στην επιφάνεια των δασικών εδαφών µεγάλες ποσότητες οργανικών υπολειµµάτων (φύλλα, βελόνες, καρποί, κλαδιά, φλοιός, ξύλο, περιττώµατα ζώων, σκελετοί κτλ.) αποσυντίθενται και τα θρεπτικά στοιχεία που ελευθερώνονται ξαναχρησιµοποιούνται από τα φυτά. Η ταχύτητα αποσύνθεσης διαφέρει από δάσος σε δάσος. Για την περιγραφή του οργανικού µέρους των δασικών εδαφών χρησιµοποιούνται διάφοροι ορισµοί. Ο κυριότερος από αυτούς είναι ο ακόλουθος: 17

18 Φυλλοστρωµνή: Αναφέρεται στα πρόσφατα υπολείµµατα των φυτών και ζώων (π.χ. τρίχες, περιττώµατα) που βρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους και των οποίων η αποσύνθεση δεν έχει προχωρήσει αρκετά. Χούµος (Humus): Αναφέρεται σε οργανικά υλικά των οποίων η αποσύνθεση έχει προχωρήσει αρκετά, ώστε να σχηµατίζεται µία άµορφη σκοτεινόχρωµη µάζα. Είναι στενά αναµειγµένος µε το ανόργανο τµήµα του εδάφους. Στο έδαφος συναναντάµε µία µεγάλη ποικιλία από οργανισµούς. Το µέγεθός τους ποικίλλει από τα µικροσκοπικά µονοκύτταρα βακτήρια µέχρι τους τυφλοπόντικες και τα αγριοκούνελα. Ο ρόλος τους στο δασικό έδαφος είναι σηµαντικός και σχετίζεται άµεσα µε τον σχηµατισµό του εδάφους, την αποσύνθεση των οργανικών υπολειµµάτων, την απελευθέρωση διαθέσιµων για τα φυτά θρεπτικών ουσιών και µε την επίδραση των µικροοργανισµών στην αύξηση των φυτών. Οι οργανισµοί του εδάφους ανήκουν τόσο στο φυτικό όσο και στο ζωϊκό βασίλειο. Η πανίδα του εδάφους συµβάλλει στην αποσύνθεση των υπολειµµάτων και το σχηµατισµό του χούµου κυρίως µε το µικροτεµαχισµό των οργανικών υπολειµµάτων, µε τη µερική αλλοίωση που προκαλούν σε αυτά όταν διέρχονται από το πεπτικό τους σύστηµα και µε την ανάµειξη των υπολειµµάτων µε το ανόργανο έδαφος. Το είδος και ο πληθυσµός της πανίδας στο έδαφος συνήθως εξετάζεται µε απ ευθείας παρατήρηση ή έµµεσα, µε την παρατήρηση των περιττωµάτων τους και άλλων υπολειµµάτων τους. Οι µικροοργανισµοί του εδάφους (βακτήρια, µύκητες) παίζουν το σπουδαιότερο ρόλο στη αποσύνθεση των οργανικών υπολειµµάτων. Ολη η διεργασία της διάσπασης και αποσύνθεσης των οργανικών ουσιών σε ανόργανα στοιχεία γίνεται απ αυτούς. (Παπαµίχος 1985). Γ ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Μετά την ολοκλήρωση της έρευνας στο δάσος, θα πρέπει να πραγµατοποιηθεί µια ακόµα συνάντηση όλων των µαθητών που συµµετείχαν στο πρόγραµµα. Η συνάντηση αυτή θα αφιερωθεί στην παρουσίαση και επεξεργασία των αποτελεσµάτων. Ζητήστε από όλες τις οµάδες να παρουσιάσουν προφορικά τα αποτελέσµατα των ερευνών τους. Με βάση τα συνολικά αποτελέσµατα συµπληρώστε την Περιληπτική Φόρµα Παρατήρησης ασών. Στις ερωτήσεις όπου οι απαντήσεις των οµάδων έχουν δοθεί είτε µε απόλυτους αριθµούς είτε µε εκατοστιαία ποσοστά, στην Περιληπτική Φόρµα θα αναφερθεί ο µέσος όρος. Ενα αντίγραφο της συµπληρωµένης Περιληπτικής Φόρµας θα σταλεί στο. Οπως έχει ήδη αναφερθεί, το γραφείο θα επεξεργάζεται τα στοιχεία και σε τακτά χρονικά διαστήµατα θα συντάσσει έκθεση µε τα συγκεντρωτικά αποτελέσµατα από τις έρευνες όλων των σχολείων της Ελλάδας. Καλό θα ήταν οι µαθητές να έρθουν και πάλι σε επαφή µε τον ιδιοκτήτη της γης και να τον ενηµερώσουν για τα ευρήµατά τους: Υπάρχει κάτι ιδιαίτερο που θα έπρεπε να µάθει; Ενα άλλο θέµα που θα πρέπει να εξετάσετε είναι το πώς θα παρακολουθήσουν οι µαθητές την εξέλιξη του δάσους που µελέτησαν. Συζητήστε µαζί τους και αποφασίστε για το είδος και το χρόνο µιας ακόµη έρευνας. Κρατήστε όλα τα συµπληρωµένα ερωτηµατολόγια, χάρτες και πληροφοριακό υλικό συγκεντρωµένα σε ένα φάκελο. Μπορεί άλλες οµάδες να τα χρησιµοποιήσουν και να συγκρίνουν τα αποτελέσµατα σε ένα χρόνο, σε δέκα χρόνια. Ακόµη και τα εγγόνια αυτών που πήραν µέρος µπορεί να εκµεταλλευθούν αυτά τα αποτελέσµατα στο µέλλον. 18

19 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αθανασιάδης Ν. 1985: ασική Βοτανική ΙΙ, Εκδόσεις Γιαχούδη Γιαπούλη, Θεσ/νίκη Βώκου. 1988: Τα άση της Μεσογείου στο Τα δάση γύρω από τη Μεσόγειο, Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τα Γυµνάσια, WWF, Αθήνα Cornell J. 1994: Ας µοιραστούµε τη φύση µε τα παιδιά, Παρατηρητής, Θεσ/νικη ΕΕΠΕΕ (Ελληνική Εταιρεία Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και Ενηµέρωσης) 1987 : Το δάσος: ο άγνωστος ευεργέτης, Αθήνα Ε.Ο.Ε (Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία) 1996: Ολα τα πουλιά της Ελλάδας, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα Ε.Ο.Ε (Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία) 1996: Θηλαστικά και ερπετά της Ελλάδας, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα Gourier James 1997: Οδηγός για µικρούς Ροβινσώνες στο δάσος, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα Handrinos G. and Akriotis Th. 1997: The birds of Greece, Ch. Helm, A&C Black, London Καββάδας : Eικονογραφηµένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Αθήνα Καϊλίδης,. Σ. 1985: Ρύπανση φυσικού περιβάλλοντος, Εκδόσεις Γιαχούδη Γιαπούλη, Θεσ/νίκη Kaizer Rene 1994: Το βιβλίο του δάσους, Ερευνητές, Αθήνα ΚΕΠΕ (Κέντρο Προγραµµατισµού και Οικονοµικών Ερευνών) 1976: Πρόγραµµα Αναπτύξεως , Εκθεση Οµάδας Εργασίας, Τοµέας ασών Μακρής Ν., Παπασταύρου Α. 1988: ασική Πολιτική, Γραφικές τέχνες, Θεσ/νίκη Ντάφης Σ. 1985: ασική Οικολογία, Εκδόσεις Γιαχούδη Γιαπούλη, Θεσ/νίκη Παντίδου Μ.Ε 1985: Μανιτάρια από τα ελληνικά δάση, Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, Αθήνα Παπαµίχος Ν.Θ 1985: ασικά εδάφη, A. Π. Θ, Υπηρεσία ηµοσιευµάτων, Θεσ/νίκη Peterson R., Mountfort G., Hollom P. 1984: Τα πουλιά της Ελλάδας και της Ευρώπης, Εκδόσεις Χρυσός Τύπος, Α.Ε, Αθήνα Polunin Ol., Huxley An. 1987: Flowers of the Mediterranean, Chatto and Windus ltd. Στεργιάδης Γ.Χ. 1987: Στοιχεία δασικού κτηµατολογίου, A. Π. Θ, Υπηρεσία ηµοσιευµάτων, Θεσ/νίκη, Σφήκας Γ. 1993: ένδρα και θάµνοι της Ελλάδας, Ευσταθιάδης, Αθήνα Σφήκας Γ. 1980: Αγριολούλουδα της Ελλάδας, Ευσταθιάδης, Αθήνα Σφήκας Γ. 1980: Φαρµακευτικά φυτά της Ελλάδας, Ευσταθιάδης, WWF, Αθήνα Υπουργείο Γεωργίας Aποτελέσµατα πρώτης Εθνικής απογραφής ασών. ιεύθυνση ασικού Κτηµατολογία- ασολογίου χαρτογράφησης, απογραφής και ταξινόµησης δασών και δασικών εκτάσεων, Αθήνα WWF 1995: άσος στο Περιβαλλοντική εκπαίδευση στο ηµοτικό Σχολείο, WWF, Αθήνα WWF 1998: Τα δάση γύρω από τη Μεσόγειο, Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Γυµνάσιο, WWF, Αθήνα 19

Αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης των περιοχών έρευνας από δασοκομική και οικοφυσιολογική άποψη

Αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης των περιοχών έρευνας από δασοκομική και οικοφυσιολογική άποψη LIFE + AdaptFor Αξιολόγηση της παρούσας κατάστασης των περιοχών έρευνας από δασοκομική και οικοφυσιολογική άποψη Επίδραση της κλιματικής αλλαγής στα Δασικά οικοσυστήματα Καλλιόπη Ραδόγλου & Γαβριήλ Σπύρογλου

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ.

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ. ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΣΟΥΝΙΟΥ:ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΧΛΩΡΙΔΑ- ΠΑΝΙΔΑ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ; Είναι μία γεωγραφική περιοχή με εξαιρετική φυσική ομορφιά, που συγκεντρώνει σπάνια και υπό εξαφάνιση είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία

Ελληνικοί Βιότοποι. Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Τάξη Οδηγίες Μάθημα Ε Δημοτικού Πώς συμπληρώνουμε τα φύλλα εργασίας Γεωγραφία Στόχος της δραστηριότητας αυτής είναι να γνωρίσουμε και να καταγράψουμε τους ελληνικούς βιότοπους και να εντοπίσουμε τα ζώα

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα.

Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Πρότυπα οικολογικής διαφοροποίησης των μυρμηγκιών (Υμενόπτερα: Formicidae) σε κερματισμένα ορεινά ενδιαιτήματα. Γεωργιάδης Χρήστος Λεγάκις Αναστάσιος Τομέας Ζωολογίας Θαλάσσιας Βιολογίας Τμήμα Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5

Περιεχόµενα. 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 Έργου: Page 2 of 21 Περιεχόµενα 1 Εισαγωγή 4 2 Η όδευση του αγωγού σε τµήµατα 5 2.1 Πεδιάδα του Αξιού (Kp 0 65) 5 2.2 Όρος Βέρµιο (Kp 65 105) 8 2.3 Λεκάνη της Πτολεµαΐδας (Kp 105 125) 13 2.4 Όρος Άσκιο

Διαβάστε περισσότερα

Δάση & Πυρκαγιές: αναζητείται ελπίδα

Δάση & Πυρκαγιές: αναζητείται ελπίδα Δάση & Πυρκαγιές: αναζητείται ελπίδα Ανθρωπογενείς επιδράσεις Κλιματική αλλαγή Μεταβολές πυρικών καθεστώτων Κώστας Δ. Καλαμποκίδης Καθηγητής Παν. Αιγαίου Περίγραμμα 1.0 Δασικά Οικοσυστήματα: επαναπροσδιορισμός

Διαβάστε περισσότερα

AdaptFor Προσαρμογή της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα

AdaptFor Προσαρμογή της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα LIFE+ Περιβαλλοντική Πολιτική και Διακυβέρνηση 2008 AdaptFor Προσαρμογή της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα Βασιλική Χρυσοπολίτου Δήμητρα Κεμιτζόγλου 13.12.2010, Αθήνα Δήμητρα Κεμιτζόγλου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha.

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha. 1 2 Φύλλο εργασίας 1 Σ Λ Σ Λ 3. Σ Λ 4. Σ Λ 5. Σ Λ Βιοτικοί Οργανισμοί: Αλεπού, Βελανιδιά, Δέντρο, Έλατο, Θάμνος, Πεύκο, Πλάτανος, Χελώνα, Σκίουρος Αβιοτικοί Οργανισμοί: Έδαφος, Θερμοκρασία, Κλίμα, Υγρασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ

ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΕΙ ΩΝ ΠΑΝΙ ΑΣ Α. Λεγάκις Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστηµίου Αθηνών Η παρακολούθηση των ειδών της πανίδας µιας προστατευόµενης περιοχής είναι µια ιδιαίτερα πολύπλοκη διαδικασία γιατί ο αριθµός

Διαβάστε περισσότερα

Οι Εθνικοί ρυµοί της Ελλάδας...υπό την προστασία µου!

Οι Εθνικοί ρυµοί της Ελλάδας...υπό την προστασία µου! Οι Εθνικοί ρυµοί της Ελλάδας...υπό την προστασία µου! Aλεξανδροπούλου Παυλίνα Graphic designer - «Pi Beliefs, οπτική επικοινωνία περιβάλλοντος & πολιτισµού» email: pavlinac@otenet.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

Ο χώρος του πανεπιστηµίου περικλείεται από εκτάσεις βλάστησης σε όλη την περίµετρο του λόφου µε συνολική έκταση 18 στρεµµάτων. Για την καταγραφή των

Ο χώρος του πανεπιστηµίου περικλείεται από εκτάσεις βλάστησης σε όλη την περίµετρο του λόφου µε συνολική έκταση 18 στρεµµάτων. Για την καταγραφή των . ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΟΥ CO 2.1 Γενικά Η υπερθέρµανση του πλανήτη και οι κλιµατικές αλλαγές ως αποτέλεσµα της αύξησης των εκλυόµενων αερίων του θερµοκηπίου, λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων,

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34 Φυσικά λιπάσματα Τα κύρια θρεπτικά συστατικά των φυτών Τρεις είναι οι θρεπτικές ουσίες που απαιτούνται από τα φυτά σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από τα άλλα στοιχεία. Είναι το άζωτο(n), ο φώσφορος(p) και

Διαβάστε περισσότερα

Ανακοίνωση για υπηρεσίες οικοφυσιολόγου

Ανακοίνωση για υπηρεσίες οικοφυσιολόγου Ανακοίνωση για υπηρεσίες οικοφυσιολόγου Στο πλαίσιο του έργου «Προσαρμογή της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα» το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα LIFE Περιβαλλοντική Πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση της Ελληνικής χλωρίδας και βλάστησης στο αστικό περιβάλλον Βιοποικιλότητα στο αστικό πράσινο

Αξιοποίηση της Ελληνικής χλωρίδας και βλάστησης στο αστικό περιβάλλον Βιοποικιλότητα στο αστικό πράσινο Αξιοποίηση της Ελληνικής χλωρίδας και βλάστησης στο αστικό περιβάλλον Βιοποικιλότητα στο αστικό πράσινο Κυριάκος Γεωργίου Τομέας Βοτανικής, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστήμιο Αθηνών E-mail kgeorghi@biol.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα : Παράκτιες Αμμοθίνες με είδη Κέδρων. Θέμα Παράκτιες αμμοθίνες με είδη κέδρων και δίκτυο «Natura 2000» στο νησί της Ρόδου

Ημερίδα : Παράκτιες Αμμοθίνες με είδη Κέδρων. Θέμα Παράκτιες αμμοθίνες με είδη κέδρων και δίκτυο «Natura 2000» στο νησί της Ρόδου Ημερίδα : Παράκτιες Αμμοθίνες με είδη Κέδρων Θέμα Παράκτιες αμμοθίνες με είδη κέδρων και δίκτυο «Natura 2000» στο νησί της Ρόδου Εισηγητές Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, Δασολόγος-Περιβαλλοντολόγος Δέσποινα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου.

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. Ο Όλυµπος Πιθανώς σχηµατίστηκε κατά την διάρκεια της Ηωκαίνου εποχής πριν

Διαβάστε περισσότερα

Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας

Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας Ομάδα έργου: Παναγιώτης Πουλιανίδης, Αναστασία Κάκια, Φωτεινή Πελεκάνη Σεμινάριο Κατάρτισης Δασικών Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Πλωμαρίου. Οι άνθρωποι και οι δρόμοι της ρητίνης

Γυμνάσιο Πλωμαρίου. Οι άνθρωποι και οι δρόμοι της ρητίνης Γυμνάσιο Πλωμαρίου Σχολικό Έτος 2007-08 Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Οι άνθρωποι και οι δρόμοι της ρητίνης ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΛΩΜΑΡΙΟΥ Το δάσος του Αμπελικού ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΛΩΜΑΡΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΛΩΜΑΡΙΟΥ Η θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Υ ΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ»

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Υ ΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ» ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Υ ΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ» Η ΠΥΡΚΑΓΙΑ TOY 2007 ΣΤΟΝ ΕΘΝΙΚΟ ΡΥΜΟ ΠΑΡΝΗΘΑΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΝΕΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β.

Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β. Πρόγραμμα LIFE PINDOS/ GREVENA Δράσεις διαχείρισης του Οικότοπου προτεραιότητας 9530* (Δάση μαύρης πεύκης - Pinus nigra) περιοχής Γρεβενών (Β. Πίνδος) Τα δάση μαύρης πεύκης: ένα πολύτιμο φυσικό απόθεμα

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Μάρλης, Γεωργία Κοντονή, Κωνσταντίνα Παλαιοθοδώρου

Γιώργος Μάρλης, Γεωργία Κοντονή, Κωνσταντίνα Παλαιοθοδώρου H Γ τάξη του 6 ου Δημοτικού Σχολείου Ζακύνθου Στα πλαίσια της ευέλικτης ζώνης μελέτησε το θέμα: «Χλωρίδα και πανίδα της Ζακύνθου» Εκπαιδευτικοί: Γιώργος Μάρλης, Γεωργία Κοντονή, Κωνσταντίνα Παλαιοθοδώρου

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

LIFE10 NAT/CY/000717. Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο

LIFE10 NAT/CY/000717. Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο JUNIPERCY LIFE10 NAT/CY/000717 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο 3ο ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ Ιούνιος 2014 2 JUNIPERCY ΤΟ ΕΡΓΟ JUNIPERCY Το έργο «Βελτίωση της κατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο Δράσεων και Μέτρων Προσαρμογής της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή

Πλαίσιο Δράσεων και Μέτρων Προσαρμογής της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή Πλαίσιο Δράσεων και Μέτρων Προσαρμογής της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή Βασιλική Χρυσοπολίτου και Πέτρος Κακούρος, ΕΚΒΥ Το κλίμα και τα δάση στο μέλλον Υπάρχουν αβεβαιότητες σχετικά με:

Διαβάστε περισσότερα

"ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ"

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ "ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ" Δρ. Νικόλαος Α. Θεοδωρίδης ΓΕΝΙΚΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΔΑΣΩΝ & ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή;

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Αναδάσωση. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Εισαγωγή Το δάσος Τα δάση δεν αποτελούν απλώς ένα σύνολο δένδρων και θάµνων, αλλά πλούσια οικοσυστήµατα µε πολλά είδη φυτών και ζώων, που αλληλοσυνδέονται µε πολύπλοκες

Διαβάστε περισσότερα

«ΤΟ ΔΑΣΟΣ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2007-2008

«ΤΟ ΔΑΣΟΣ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2007-2008 «ΤΟ ΔΑΣΟΣ» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2007-2008 2008 Οι Ομάδες εργασίας μας Η Πράσινη Μέρα εντρογαλιές Αμυγδαλιές ασοφύλακες Κυπαρίσσια Οι πρώτες ενέργειες στη συνέχεια Η Πράσινη Μέρα Αδαμοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα συστήματα χρήσης γης Βοσκήσιμη ύλη Κτηνοτροφικά προϊόντα Δασικά προϊόντα Μακροπρόθεσμο κέρδος από δένδρα

Διαβάστε περισσότερα

Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν

Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ο ΥΣΣΕΑΣ 2 ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΣΥΚΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΥΛΗΣ ΤΡΙΚΑΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ 3 Ο : 27.4.2008 ΦΥΛΛΟ Δραστηριοτήτων Όνοµα:... Ας αναζητήσουµε τις φωτογραφίες που λείπουν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 Κυριακή 18 Μαρτίου 2012, ώρα 11:00 ενδροφύτευση - Τριάδι Θέρµης ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ: Τετάρτη 21 Μαρτίου 2012, ώρα 18:00 ΚΤΙΡΙΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ - Αίθουσα Τελετών Σχολή ασολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο

Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Ας προσπαθήσουμε όλοι να μη χαθεί κανένα είδος ζώου από την Κύπρο Ξέρεις ότι: Πανίδα ονομάζουμε όλα τα ζώα μιας περιοχής. Αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης

ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης Κ. Μαντζανάς Εργαστήριο Λιβαδικής Οικολογίας Σχολή ασολογίας και Φ. Περιβάλλοντος Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Από τα μέσα της δεκαετίας του 50 μέχρι σήμερα, έχουν κατασκευαστεί από τη ΔΕΗ Α.Ε. και βρίσκονται σε λειτουργία, 15 μεγάλα και 9 μικρά Υδροηλεκτρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής

Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής Η παρακολούθηση των δασών στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής Γιώργος Πουλής, Δασολόγος M.Sc. Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων - Υγροτόπων Διάρθρωση της παρουσίασης Σχεδιασμός ενός προγράμματος παρακολούθησης Η

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

Φορέας ιαχείρισης Σαµαριάς (Λευκών Ορέων): Ένα καινούργιο πρόβληµα ή ένα καινούργιο εργαλείο;

Φορέας ιαχείρισης Σαµαριάς (Λευκών Ορέων): Ένα καινούργιο πρόβληµα ή ένα καινούργιο εργαλείο; Φορέας ιαχείρισης Σαµαριάς (Λευκών Ορέων): Ένα καινούργιο πρόβληµα ή ένα καινούργιο εργαλείο; Παρουσίαση: Παναγιώτης Νύκτας Περιβαλλοντολόγος Ειδικός Επιστήµονας.Σ. Φορέα ιαχείρισης Ε.. Σαµαριάς Περιεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ Προστασία και Διαχείριση Περιβάλλοντος Ευριπίδου 18, Αθήνα 2103213695 www.forest.gr

ΥΛΗ Προστασία και Διαχείριση Περιβάλλοντος Ευριπίδου 18, Αθήνα 2103213695 www.forest.gr Τα Ελληνικά δάση και η Κλιματική Αλλαγή Το ιοξείδιο του άνθρακα Τα τελευταία χρόνια, που η Κλιματική αλλαγή έχει μπει στις συζητήσεις όλης της ανθρωπότητας, εμείς στην Ελλάδα κοιτάζουμε με αληθινή λύπη

Διαβάστε περισσότερα

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις

Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Με τη συνεισφορά του χρηματοδοτικού μέσου LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Μικρά ζώα, μικρές δράσεις Η Κύπρος είναι νησί και η θάλασσα τη χωρίζει από Ασία Ευρώπη Αφρική Χάρη στην απομόνωση εξελίχτηκαν μοναδικά

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4253, 23/7/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΔΑΣΩΝ ΝΟΜΟ

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4253, 23/7/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΔΑΣΩΝ ΝΟΜΟ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΔΑΣΩΝ ΝΟΜΟ Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. 14 του 1967 49 του 1987 44 του 1991 27(Ι) του 1999 1. Ο παρών Νόμος θα αναφέρεται ως ο περί Δασών

Διαβάστε περισσότερα

Τα Ελληνικά δάση και η Κλιματική Αλλαγή

Τα Ελληνικά δάση και η Κλιματική Αλλαγή Τα Ελληνικά δάση και η Κλιματική Αλλαγή Ως κλιματική αλλαγή αναφέρεται η υπερθέρμανση του πλανήτη που προκαλείται από την άνοδο του ποσού των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα. Το διοξείδιο του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

Ως δάσος χαρακτηρίζεται ένα πολύπλοκο οικοσύστημα με φυτά και ζώα που χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη πυκνότητα δέντρων.

Ως δάσος χαρακτηρίζεται ένα πολύπλοκο οικοσύστημα με φυτά και ζώα που χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη πυκνότητα δέντρων. Ως δάσος χαρακτηρίζεται ένα πολύπλοκο οικοσύστημα με φυτά και ζώα που χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη πυκνότητα δέντρων. Τα δάση καλύπτουν το 9,4% της επιφάνειας της Γης (το 30% της ξηράς), αν και παλαιότερα

Διαβάστε περισσότερα

«Οικοξενάγηση στην Προστατευόμενη Περιοχή του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου»

«Οικοξενάγηση στην Προστατευόμενη Περιοχή του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου» «Οικοξενάγηση στην Προστατευόμενη Περιοχή του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου» Θέμις Νασοπούλου MSc Ξεναγός Εθνικών Δρυμών και Υγροτόπων Λιτόχωρο 7-8/12/2013, «Ελληνο- Γερμανικό Φόρουμ Ορεινής Πεζοπορίας» www.olympusfd.gr

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση περιοχών Δικτύου Natura 2000. Μαρίνα Ξενοφώντος Λειτουργός Περιβάλλοντος Τμήμα Περιβάλλοντος

Διαχείριση περιοχών Δικτύου Natura 2000. Μαρίνα Ξενοφώντος Λειτουργός Περιβάλλοντος Τμήμα Περιβάλλοντος Διαχείριση περιοχών Δικτύου Natura 2000 Μαρίνα Ξενοφώντος Λειτουργός Περιβάλλοντος Τμήμα Περιβάλλοντος Το Δίκτυο Natura 2000 Πανευρωπαϊκό Δίκτυο Οικολογικών Περιοχών το οποίο δημιουργήθηκε το 1992 με την

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15 Περιεχόμενα Πρόλογος...11 1. Οργανισμοί...15 1.1 Οργανισμοί και είδη...15 1.1.1 Ιδιότητες των οργανισμών...15 1.1.2 Φαινότυπος, γονότυπος, οικότυπος...17 1.1.3 Η έννοια του είδους και ο αριθμός των ειδών...19

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων

Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων Χ. Περλέρου, Γ. Σπύρογλου, Δ. Αβτζής και Σ. Διαμαντής ΕΛΓΟ-Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Σεμινάριο κατάρτησης δασολόγων,

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης

Σώστε τη γη. Κρεσφόντης Χρυσοσπάθης Επειδή ο πληθυσμός της γης και οι ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνοντας συνεχώς, χρησιμοποιούμε όλο και περισσότερο γλυκό νερό. Με τον τρόπο αυτό, όπως υποστηρίζουν οι επιστήμονες, το γλυκό νερό ρυπαίνεται

Διαβάστε περισσότερα

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά 3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά Στάδια Προγράμματος Καθορισμός Θέματος Ομάδων εργασίας Συλλογή υλικού σχετικού με το

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Θεοδοσία Βασιλείου Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής: Ανάληψη

Διαβάστε περισσότερα

Οργανικός Άνθρακας στα Δασικά Εδάφη της Ελλάδας

Οργανικός Άνθρακας στα Δασικά Εδάφη της Ελλάδας Οργανικός Άνθρακας στα Δασικά Εδάφη της Ελλάδας Π. Μιχόπουλος Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Ι Ε Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων και Τεχνολογίας Δασικών Προϊόντων Υπουργείο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE

ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙ Α ΑΣΟΓΕΩΡΓΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΧΡΗΣΗΣ ΓΗΣ Θεσσαλονίκη, 4 Φεβρουαρίου 2005 ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE Βασίλειος Π. Παπαναστάσης Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια.

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. ........ Tα δασογεωργικά συστήματα στην Ελλάδα καταλαμβάνουν έκταση 1.044.875 εκτ. που αντιστοιχεί στο 32% της συνολικής γεωργικής γης

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ = Εξωτερικοί παράγοντες που µπορούν να προκαλέσουν

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση καμένων περιοχών

Αποκατάσταση καμένων περιοχών Αποκατάσταση καμένων περιοχών Δρ Γεώργιος Λυριντζής, Διατελέσας Τακτικός Ερευνητής του ΕΘΙΑΓΕ Δρ Γεώργιος Μπαλούτσος, Διατελέσας Τακτικός Ερευνητής του ΕΘΙΑΓΕ Δρ Γεώργιος Καρέτσος, Εντεταλμένος Ερευνητής,

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικά Οικοσυστήματα. Φυσικά οικοσυστήματα Χερσαία οικοσυστήματα Ερημοποίηση Μείωση της βιοποικιλότητας

Φυσικά Οικοσυστήματα. Φυσικά οικοσυστήματα Χερσαία οικοσυστήματα Ερημοποίηση Μείωση της βιοποικιλότητας Φυσικά Οικοσυστήματα Φυσικά οικοσυστήματα Χερσαία οικοσυστήματα Ερημοποίηση Μείωση της βιοποικιλότητας Φυσικά Οικοσυστήματα Φυσικό οικοσύστημα είναι το σύνολο των βιοτικών παραγόντων (ζωντανών οργανισμών,

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Κόντου Δασολόγος - Περιβαλλοντολόγος

Βασιλική Κόντου Δασολόγος - Περιβαλλοντολόγος Ανακαλύπτω τις αξίες του δάσους σε ένα περιβαλλοντικό δασικό μονοπάτι 1 Βασιλική Κόντου Δασολόγος - Περιβαλλοντολόγος Ανακαλύπτω τις αξίες του δάσους σε ένα περιβαλλοντικό δασικό μονοπάτι Εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα

Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ Σχολ. Έτος: 2011 2012 Επιμέλεια: Χριστίνα Τσώτα ΦΩΚΙΑ ΜΟΝΑΧΟΥΣ - ΜΟΝΑΧΟΥΣ Κοινό όνομα: Μεσογειακή φώκια Μήκος: 2 3 μέτρα Βάρος: 300

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς Τεύχος 1 Σεπτέμβριος 2014 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς LIFE12NAT/CY/000758 Περιεχόµενα Περισσότερες πληροφορίες www.life-rizoelia.eu

Διαβάστε περισσότερα

Αρωματικά και Φαρμακευτικά Φυτά τάσεις και προοπτικές. Χρήστος Δόρδας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Γεωπονική Σχολή Εργαστήριο Γεωργίας

Αρωματικά και Φαρμακευτικά Φυτά τάσεις και προοπτικές. Χρήστος Δόρδας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Γεωπονική Σχολή Εργαστήριο Γεωργίας 1 Αρωματικά και Φαρμακευτικά Φυτά τάσεις και προοπτικές Χρήστος Δόρδας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Γεωπονική Σχολή Εργαστήριο Γεωργίας 2 Αντικείμενο της ομιλίας Σημασία των αρωματικών φυτών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ Η ΣΧΕΣΗ ΜΑΣ ΜΕ ΤΗ ΓΗ Δ. ΑΡΖΟΥΜΑΝΙΔΟΥ είναι οι παραγωγικές δυνάμεις ή το αποτέλεσμα των παραγωγικών δυνάμεων που υπάρχουν και δρουν στο φυσικό περιβάλλον και που για τον σημερινό άνθρωπο μπορούν,

Διαβάστε περισσότερα

Πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές -το Παράδειγµα της Πάρνηθας- ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ

Πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές -το Παράδειγµα της Πάρνηθας- ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές -το Παράδειγµα της Πάρνηθας- ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (οι Εθνικοί ρυµοί) ονοµατεπώνυµο: τάξη: ηµεροµηνία: Η Πάρνηθα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: Δημοτικό Σχολείο Παλώδιας ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 Αρ. Μαθητών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα: 38 Αρ. Εκπαιδευτικών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα: 7 Εκπαιδευτικοί:

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεπισκόπηση - Φωτοερμηνεία

Τηλεπισκόπηση - Φωτοερμηνεία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Τηλεπισκόπηση - Φωτοερμηνεία Ενότητα 3: Φωτοερμηνεία. Κωνσταντίνος Περάκης Ιωάννης Φαρασλής Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΛΥΣΕΙΣ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΛΥΣΕΙΣ 2η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Κυριακή, 26 Μαΐου, 2013 Ώρα: 11:00-12:00 Οδηγίες: 1) Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από 9 σελίδες και περιλαμβάνει 25 θέματα. 2) Οι ορθές απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, ΓΕΩΤΕΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΓΡΟΔΑΣΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ Η Αγροδασοπονία στα Πλαίσια της Νέας ΚΑΠ 2014 2020 Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2014 Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ Κεφάλαιο 5 ο : Οικοσυστήµατα ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ Η µελέτη των αλληλεπιδράσεων µεταξύ των µορφών ζωής και του περιβάλλοντός τους είναι η επιστήµη της οικολογίας. Το οικολογικό σύστηµα των οργανισµών και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

Φορέας ιαχείρισης Υγροτόπων Κοτυχίου Στροφυλιάς Καραµπέρου Γεωργία, ασολόγος-συντονίστρια έργου Αρετή Ζαχαροπούλου, Περιβαλλοντολόγος Βασιλική

Φορέας ιαχείρισης Υγροτόπων Κοτυχίου Στροφυλιάς Καραµπέρου Γεωργία, ασολόγος-συντονίστρια έργου Αρετή Ζαχαροπούλου, Περιβαλλοντολόγος Βασιλική Εθνικό Πάρκο Υγροτόπων ΚοτυχίουΚοτυχίου Στροφυλιάς Φορέας ιαχείρισης Υγροτόπων Κοτυχίου Στροφυλιάς Καραµπέρου Γεωργία, ασολόγος-συντονίστρια έργου Αρετή Ζαχαροπούλου, Περιβαλλοντολόγος Βασιλική Ορφανού,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Η περιοχή εφαρμογής του πιλοτικού προγράμματος αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

21 η ΜΑΡΤΙΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

21 η ΜΑΡΤΙΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 η ΜΑΡΤΙΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ ΔΑΣΟΣ ΟΞΙΑΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΛΑΟ ΒΛΑΣΙΟΥ ΑΡΓΙΘΕΑΣ H 21 η Μαρτίου, ημέρα της Εαρινής Ισημερίας, σηματοδοτεί την αρχή της Άνοιξης και καθιερώθηκε ως η παγκόσμια ημέρα

Διαβάστε περισσότερα

Η συνολική κατανοµή των συστηµάτων θέρµανσης, σύµφωνα µε µελέτη που εκπονήθηκε από το ΥΠΕΧΩ Ε για το Νοµό Καβάλας διαµορφώνεται ως εξής:

Η συνολική κατανοµή των συστηµάτων θέρµανσης, σύµφωνα µε µελέτη που εκπονήθηκε από το ΥΠΕΧΩ Ε για το Νοµό Καβάλας διαµορφώνεται ως εξής: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 : ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 139 10. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 10.1 ΡΥΠΑΝΣΗ 10.1.1 Ατµοσφαιρική ρύπανση Κύριες πηγές της ατµοσφαιρικής ρύπανσης στην πόλη της Καβάλας είναι η οδική κυκλοφορία, οι εγκαταστάσεις βιοµηχανίας

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου. του (Agriculture and climate, Eurostat).

Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου. του (Agriculture and climate, Eurostat). Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Α.1 Το φαινόµενο του θερµοκηπίου Ένα από τα µεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήµατα που αντιµετωπίζει η ανθρωπότητα και για το οποίο γίνεται προσπάθεια επίλυσης είναι το φαινόµενο του θερµοκηπίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά του Θαμνώνα και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα