ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ. Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ. Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς"

Transcript

1 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς ΠΑΡΑΤΗΡΩΝΤΑΣ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΑΣΟΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΑΣΩΝ (Forestwatch)? Η Παρατήρηση δασών (Forestwatch) είναι ένα διεθνές Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τα άση που εκπονήθηκε από το WWF (Παγκόσµιο Ταµείο για τη Φύση). Εφαρµόστηκε για πρώτη φορά το 1995 στα σκανδιναβικά δάση από το WWF Σουηδίας. Το 1996 µε την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης επεκτάθηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, συγκεκριµένα στην Iταλία, την Ισπανία και την Ελλάδα. Η διεύρυνση αυτή του προγράµµατος απαίτησε και την ανάλογη προσαρµογή τόσο στα δεδοµένα των δασών κάθε χώρας όσο και στις απαιτήσεις και ανάγκες του εκπαιδευτικού τους συστήµατος. Με βάση τα ελληνικά δεδοµένα, το ετοίµασε ένα πρώτο σχέδιο του παιδαγωγικού υλικού του προγράµµατος. Σε συνεργασία µε το Υπουργείο Παιδείας και τους Υπεύθυνους Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, το πρόγραµµα εφαρµόστηκε πιλοτικά σε 11 σχολεία της Ελλάδας από τις περιοχές της Αττικής, Φλώρινας, Εβρου και Κεφαλλονιάς. Την πιλοτική φάση ακολούθησε αξιολόγηση, στη διάρκεια της οποίας συγκεντρώθηκαν τα σχόλια και οι παρατηρήσεις των εκπαιδευτικών που εφάρµοσαν το πρόγραµµα καθώς και οι προτάσεις τους για τη βελτίωση του υλικού. Τα στοιχεία αυτά οδήγησαν στην τελική συγγραφή του παρόντος υλικού. Θα πρέπει να σηµειωθεί ότι ελληνική έκδοση του υλικού έχει διατηρήσει όλα εκείνα τα στοιχεία που εξασφαλίζουν το διεθνή χαρακτήρα του προγράµµατος. Ετσι η Παρατήρηση ασών (Forestwatch) µπορεί να λειτουργήσει ως πλαίσιο για την ανταλλαγή πληροφοριών και εµπειριών µεταξύ σχολείων που θέλουν να ασχοληθούν µε το θέµα δάσος. Τα σχολεία αυτά µπορεί να προέρχονται τόσο από την Ελλάδα όσο και από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες (Σουηδία, Ιταλία, Ισπανία) που συµµετέχουν στο πρόγραµµα. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η Παρατήρηση ασών (Forestwatch) είναι ένα µικρό σε διάρκεια και απλό στην εφαρµογή Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που απευθύνεται σε µαθητές Γυµνασίου. Οι γενικοί στόχοι του προγράµµατος είναι : η παρατήρηση της βιοποικιλότητας στο δάσος η κατανόηση της έννοιας δασικό οικοσύστηµα η µελέτη της επίδρασης των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο δάσος η ανάπτυξη ικανοτήτων παρατήρησης, ανάλυσης και σύνθεσης Κεντρικός άξονας του προγράµµατος είναι µια ή περισσότερες εκδροµές στο δάσος κατά τη διάρκεια των οποίων οι µαθητές πραγµατοποιούν µια σειρά από παρατηρήσεις πάνω στο αβιοτικό και βιοτικό (χλωρίδα, πανίδα) περιβάλλον των δασών. Για τη στήριξη του προγράµµατος έχουν προβλεφθεί τα εξής µεθοδολογικά εργαλεία : 1. Το Ερωτηµατολόγιο Παρατήρησης ασών. Πρόκειται για το βασικό µεθοδολογικό εργαλείο του προγράµµατος µε τη βοήθεια του οποίου οι µαθητές, πρώτα στην τάξη και κατόπιν στο πεδίο, συγκεντρώνουν πληροφορίες σχετικά µε το δάσος. Αποτελείται από 15 ερωτήσεις κλειστού και ανοικτού τύπου. Κάθε ερώτηση υποδεικνύει 1

2 συγκεκριµένες παιδαγωγικές δραστηριότητες, η υλοποίηση των οποίων επιτρέπει τη συµπλήρωση του ερωτηµατολογίου. Οι τρεις πρώτες ερωτήσεις απαντώνται από το σύνολο της οµάδας η οποία συµµετέχει στο πρόγραµµα πριν από την επίσκεψη στο δάσος, ενώ οι υπόλοιπες υλοποιούνται στο δάσος κατά οµάδες 3-5 µαθητών. 2. Η Περιληπτική Φόρµα Παρατήρησης ασών. Πρόκειται ουσιαστικά για το ίδιο ερωτηµατολόγιο που διατίθεται και µε τη µορφή της περιληπτικής φόρµας. Συµπληρώνεται από εκπαιδευτικούς και µαθητές µετά το πέρας της έρευνας. Κάθε τάξη συµπληρώνει µία Περιληπτική Φόρµα όπου συντίθενται και αναφέρονται συνολικά τα αποτελέσµατα των ερευνών των επί µέρους οµάδων. Ενα συµπληρωµένο αντίγραφο της Περιληπτικής Φόρµας στέλνεται στο. Το γραφείο θα επεξεργάζεται τα στοιχεία και σε τακτά χρονικά διαστήµατα θα συντάσει έκθεση µε τα συγκεντρωτικά αποτελέσµατα από τις έρευνες όλων των σχολείων της Ελλάδας που συµµετείχαν στο πρόγραµµα. 3. Το Εγχειρίδιο Παρατήρησης ασών για τους Εκπαιδευτικούς. Το παρόν εγχειρίδιο είναι ένας απλός οδηγός που απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς και δίνει βασικές γνώσεις και πρακτικές συµβουλές πάνω στην οργάνωση της έρευνας. Για κάθε θέµα που εξετάζεται δίνονται και βιβλιογραφικές αναφορές στις οποίες µπορεί να ανατρέξει ο εκπαιδευτικός για περαιτέρω πληροφορίες. Το πρόγραµµα εκτυλίσσεται σε τρεις φάσεις. Η πρώτη φάση περιλαµβάνει την προετοιµασία της έρευνας και την αναζήτηση των γενικών πληροφοριών για το δάσος, η δεύτερη την εκδροµή στο δάσος όπου θα συµπληρωθεί το µεγαλύτερο µέρος του ερωτηµατολογίου και η τρίτη την επεξεργασία των αποτελεσµάτων και τη συµπλήρωση της Περιληπτικής Φόρµας. Για τη διεκπεραίωση του προγράµµατος απαιτούνται τρεις τουλάχιστον συναντήσεις των µαθητών που συµµετέχουν στην έρευνα (όλης της τάξης ή της οµάδας Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης). Θα πρέπει να τονιστεί ότι η Παρατήρηση ασών (Forestwatch) δεν φιλοδοξεί να καλύψει το θέµα δάσος. Αντίθετα, το πρόγραµµα αξιοποιείται καλύτερα αν λειτουργήσει ως έναυσµα για την ανάπτυξη περαιτέρω προβληµατισµών, δραστηριοτήτων και τελικά προγραµµάτων µε µεγαλύτερη εµβέλεια γύρω από το θέµα δάσος. Για εκπαιδευτικό υλικό που θα µπορούσε να στηρίξει τέτοια προγράµµατα : ΕΕΠΕΕ 1987, Cornell 1994, WWF 1995, WWF Α ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Εκπαιδευτικοί και µαθητές πρέπει να προετοιµαστούν για την έρευνα Παρατήρησης ασών (Forestwatch) πριν από την επίσκεψη στο δάσος, κατά προτίµηση αρκετές ηµέρες πριν. Είναι απαραίτητο να αφιερώσουν µία ώρα περίπου για να διαβάσουν το ερωτηµατολόγιο και να συζητήσουν κάθε βήµα της έρευνας. Οι µαθητές πρέπει να έχουν µια πολύ ξεκάθαρη ιδέα για το τί θα κάνουν - και γιατί - πριν αρχίσουν να συµπληρώνουν το ερωτηµατολόγιο. ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΥ ΑΣΟΥΣ εν χρειάζεται να αναζητήσετε ένα αποµακρυσµένο ή παρθένο δάσος. Κάθε δάσος είναι κατάλληλο για την έρευνα αρκεί να είναι οµαλό και να µπορεί κανείς να φτάσει σ αυτό εύκολα, κατά προτίµηση µε τα πόδια ή µε ποδήλατο. Είναι πλεονέκτηµα εάν γνωρίζετε ήδη ένα κατάλληλο δάσος. Θα ήταν χρήσιµο να πραγµατοποιήσετε µια σύντοµη επίσκεψη στο δάσος πριν πάτε εκεί µε τους µαθητές, ώστε να εξετάσετε και να επιλέξετε το χώρο υλοποίησης των δραστηριοτήτων. Ελάτε σε επαφή µε τους υπεύθυνους των κατά τόπους δασαρχείων και 2

3 ενηµερώστε τους για την έρευνα. Οι ειδικοί θα σας δώσουν πολύτιµες πληροφορίες σε όλη τη διάρκεια της έρευνας. ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟ ΑΣΟΣ : ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Νο 1-3 Οι τρεις πρώτες ερωτήσεις του ερωτηµατολογίου συµπληρώνονται από τους µαθητές πριν από την επίσκεψη στο δάσος. Αρχίστε την έρευνα παίρνοντας µια συνέντευξη από τον ιδιοκτήτη του δάσους που πρόκειται να επισκεφθείτε. Αν το δάσος είναι δηµόσιο ή αν δε γνωρίζετε το καθεστώς ιδιοκτησίας, επικοινωνείστε µε το δασαρχείο. Η οµάδα των µαθητών που θα πραγµατοποιήσει τη συνέντευξη πρέπει να έχει προηγουµένως επεξεργαστεί τους άξονές της. Οι ερωτήσεις Νο 1 και Νο 3 µπορούν να λειτουργήσουν ως γενικό πλαίσιο για τη συνέντευξη αυτή. Ο Ι ΙΟΚΤΗΤΗΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Τα δάση στην χώρα µας χωρίζονται σε δύο µεγάλες κατηγορίες : τα δηµόσια και τα ιδωτικά. Συγκεκριµένα, οι µορφές της δασικής ιδιοκτησίας έχουν ως εξής: Πίνακας Νο 1. (Πηγή: Υπουργείο Γεωργίας 1992). Μορφές Ιδιοκτησίας ΠΙΝΑΚΑΣ Νο 1 Εκταση σε εκτάρια (ha) (1ha=10 στρέµµατα) Ποσοστά (%) ηµόσια ,5 Μη δηµόσια ή ιδιωτικά Κοινοτικά Μοναστηριακά ,8 Συνιδιόκτητα ,7 Ιδιόκτητα (ιδιωτών) ΣΥΝΟΛΟ Μια άλλη κατηγορία ιδιοκτησίας είναι τα διακατεχόµενα δάση, δηλαδή δάση για τα οποία δεν υπάρχουν αποσαφηνισµένοι τίτλοι ιδιοκτησίας και εµπλέκονται το δηµόσιο και ιδιώτες. Ο αριθµός των δασών αυτών ανέρχεται σε 1314 µε συνολική έκταση εκταρίων (Κ.Ε.Π.Ε, 1976). Στις παραπάνω µορφές ιδιοκτησίας την προσωρινή κατοχή έχει το δηµόσιο και την εκµετάλλευση τα φυσικά ή νοµικά πρόσωπα. Το πρόβληµα µε την κυριότητα των δασών και των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα είναι πάρα πολύ παλαιό. Ο πρώτος νόµος που ψηφίστηκε για την διευθέτησή του, ήταν το έτος Από τότε µέχρι σήµερα, δεν έχει γίνει ολοκληρωµένο δασικό κτηµατολόγιο για όλη την Ελλάδα, εκτός από ορισµένες περιοχές όπως τα ωδεκάνησα που συντάχθηκε όταν βρίσκονταν τα νησιά υπό ιταλική κυριαρχία. Επισηµαίνεται ότι στην Ευρώπη τα µόνα κράτη που δεν έχουν ολοκληρωµένο δασικό κτηµατολόγιο είναι η Ελλάδα και η Αλβανία (Στεργιάδης 1987). Εκτός απο την µορφή ιδιοκτησίας του δάσους, µας ενδιαφέρει εάν υφίσταται κάποιο πλαίσιο ή καθεστώς προστασίας για το δάσος το οποίο πρόκειται να επισκεφθούµε. Προστατεύονται δάση ή εκτεταµένες δασικές εκτάσεις που διαθέτουν ορισµένα χαρακτηριστικά µοναδικά από άποψη, 3

4 επιστηµονικού ενδιαφέροντος, µε περιοχές σηµαντικές για την εγκατάσταση και αναπαραγωγή σπανίων φυτών, ζώων και πτηνών, ωραιότητας κτλ. Οι κατηγορίες προστατευόµενων περιοχών σε εθνικό επίπεδο είναι οι εξής: 1) Εθνικοί ρυµοί (Πρέσπες, Βίκος-Αώος, Πίνδος, Ολυµπος, Οίτη, Παρνασσός, Αίνος, Πάρνηθα, Σούνιο, Λευκά Ορη), 2) Τόποι παρθένας φύσης (Ροδόπη), 3) Αισθητικά άση, ( άσος Καισσαριανής - Αττική, Φοινικόδασος Βάϊ - Κρήτη κτλ.) 4) Υγρότοποι ιεθνούς Σηµασίας - Ramsar ( έλτα Εβρου κτλ.), 5) ιατηρητέα Μνηµεία της Φύσης, που µπορεί να είναι µεµονωµένα δέντρα (π.χ. ο πλάτανος του Ιπποκράτη στην Κω) ή µικρά δάση (π.χ. δάσος αειφύλλων πλατάνων στο νησί Σαπιέντζα Μεσσηνίας) 6) Ελεγχόµενες Κυνηγετικές Περιοχές (π.χ. όρος Οσσα - Λάρισα), 7) Καταφύγια Θηραµάτων (Περιοχές όπου απαγορεύεται πλήρως το κυνήγι), 8) Κρατικά Εκτροφεία Θηραµάτων (π.χ. Πάρνηθα - Αττική, Αµφίκλεια - Λαµία). Εκτός από την ελληνική νοµοθεσία, πολλές περιοχές προστατεύονται από διεθνείς συµβάσεις. Οι κυριότερες κατηγορίες είναι: 1) Ζώνες Ειδικής Προστασίας (SPA) ( άσος αδιάς - Σουφλί, Στενά ποταµού Νέστου κτλ.), 2)Υγρότοποι Ραµσάρ, (Λίµνη Κερκίνη - Σερρών, Μικρή και Μεγάλη Πρέσπα κτλ.). ΤΟ ΑΣΟΣ ΚΑΙ Η ΓΥΡΩ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΡΩΤΗΣΗ 2 Η ερώτηση σχετίζεται µε τη ρύπανση του αέρα. Η ρύπανση της ατµόσφαιρας επηρεάζει σε µεγάλο βαθµό το δάσος. Θα πρέπει να σηµειωθεί εδώ ότι το θέµα της ρύπανσης του αέρα δεν αποτελεί ακόµα σηµαντικό πρόβληµα για τα ελληνικά δάση. Είναι φαινόµενο που έχει πάρει µεγάλες διαστάσεις στα δάση της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Τα δασικά όπως και τα λοιπά οικοσυστήµατα ρυπαίνονται σήµερα από διάφορες ουσίες που προέρχονται κυρίως από τη χρήση υγρών και στερεών καυσίµων ως πηγή ενέργειας. Οι πηγές των ρυπαντών είναι εργοστάσια βαριάς βιοµηχανίας, διϋλιστήρια, θερµοηλεκτρικά εργοστάσια, µέσα µεταφοράς, κεντρικές θερµάνσεις των πόλεων κτλ. Το δάσος που θα επιλέξετε µπορεί να επηρεάζεται από πηγές ρύπανσης που βρίσκονται στην γύρω περιοχή ή πολύ µακριά, διότι οι αέριοι ρύποι µπορεί να µεταφερθούν µε την βοήθεια του ανέµου σε πολύ µακρινές αποστάσεις. Ενας από τους κυριότερους και βλαβερότερους ρυπαντές της ατµόσφαιρας είναι το διοξείδιο του θείου (SO 2 ). Το αέριο αυτό εκλύεται από την καύση οργανικών ουσιών που περιέχουν θείο. Οταν διαλύεται στο νερό, στις σταγόνες της βροχής, δηµιουργεί τη γνωστή «όξινη βροχή» που προκαλεί βλάβες στα δέντρα, στο έδαφος, στην πανίδα και χλωρίδα του εδάφους, όπως και στα νερά των λιµνών και των ποταµών. Αλλος σηµαντικός ρυπαντής είναι το διοξείδιο του αζώτου (ΝΟ 2 ). ιαλύεται στη βροχή και σχηµατίζει νιτρικό οξύ το οποίο συµβάλλει µε την σειρά του στη δηµιουργία της όξινης βροχής. Αλλοι ρυπαντές είναι: Ο 3, HF, CO, CO 2, βαρέα µέταλλα, υδρογονάνθρακες κλπ. Ως αποτέλεσµα της επίδρασης των ρυπαντικών ουσιών, τα δασικά φυτά παρουσιάζουν γενικά µία ελάττωση της ανάπτυξης τους. Τα συµπτώµατα της τελικής βλάβης µπορεί να είναι: νέκρωση των άκρων των βελόνων ή νέκρωση µεταξύ των νεύρων των φύλλων, στίγµατα ή χλώρωση (κιτρίνισµα), νανισµός ή και νέκρωση των δέντρων. Η ρύπανση προκαλεί επίσης την οξίνιση του εδάφους (µείωση του ph) µε συνέπεια την αλλοίωση των φυσικών και χηµικών του ιδιοτήτων. Ως αποτέλεσµα αυτής της αλλοίωσης, οι ρίζες των δένδρων δεν απορροφούν τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, τα δένδρα χάνουν τη ζωτικότητά τους και προσβάλλονται δευτερογενώς από έντοµα και µύκητες. Η νέκρωση της βλάστησης που ακολουθεί έχει ως συνέπεια την αύξηση της διάβρωσης του εδάφους από τα νερά της βροχής (Καϊλίδης 1985). 4

5 ΤΟ ΑΣΟΣ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΕΡΩΤΗΣΗ 3 Η πορεία εξέλιξης του δασικού οικοσυστήµατος εξαρτάται κυρίως από την χρήση που γινόταν, γίνεται και θα γίνει από τον ιδιοκτήτη του (ιδιώτες ή δηµόσιο). Οσον αφορά το σήµερα είναι δυνατό να διαπιστώσουµε τους τρόπους διαχείρισης. Για το παρελθόν και το µέλλον θα ενηµερωθούµε από τον ιδιοκτήτη ή το δασαρχείο. Ο άνθρωπος εκµεταλλεύεται το δάσος από τους αρχαίους χρόνους µε διάφορους τρόπους. Μπορεί να κάνει υλοτοµία των δέντρων για την παραγωγή ξυλείας, καυσοξύλων και ξυλοκάρβουνου, να κόβει βέργες ιτιάς για καλαθοπλεκτική, να συλλέγει το ρετσίνι από τα κωνοφόρα (π.χ. πεύκα) για την παραγωγή προϊόντων όπως το νέφτι, να οδηγεί για βόσκηση στο δάσος τα οικόσιτα ζώα του, να κυνηγάει τα ζώα που ζούν µέσα στο δάσος, να συλλέγει καρπούς (κάστανα, καρύδια, φουντούκια, βατόµουρα, αγριοφράουλες), είτε άλλα αγαθά όπως η µαστίχα από τα µαστιχόδεντρα στην Χίο, αρωµατικά φυτά (ρίγανη, φασκόµηλο) κτλ. Το δάσος είναι πηγή πολλών αγαθών, υφίσταται όµως πολλές φορές ληστρική εκµετάλλευση. Είναι σηµαντικό να κατανοήσουν οι µαθητές που συµµετέχουν στην έρευνα ότι τα οφέλη που απορρέουν από τη σωστή διαχείριση του δάσους είναι τεράστιας σηµασίας για το κοινωνικό σύνολο. Ο ιδιοκτήτης του δάσους πρέπει να διαχειρίζεται σωστά το δάσος και να παίρνει µέτρα που βοηθούν και το προστατεύουν από διάφορους κινδύνους. Τέτοια µέτρα µπορεί είναι η αντιπυρική προστασία, η αναδάσωση µε κατάλληλα είδη σε περίπτωση που χρειάζεται. Επίσης πρέπει να παίρνει µέτρα για την προστασία των πληθυσµών των ζώων (π.χ απαγόρευση κυνηγιού) τα οποία είτε διαµένουν καθ όλη την διάρκεια του έτους στο δάσος είτε είναι αποδηµητικά όπως τα τρυγώνια, οι κούκοι, µερικά είδη τσίχλας κτλ. ή τέλος είναι είδη απειλούµενα προς εξαφάνιση όπως οι µαυρόγυπες, οι βασιλαετοί κτλ. Ολες οι ενέργειες που γίνονται στο παρόν και θα γίνουν στο µέλλον καθορίζονται και προβλέπονται από µία ιαχειριστική Μελέτη, η οποία ανανεώνεται κάθε δέκα χρόνια. Η µελέτη αυτή συντάσσεται από τη δασική υπηρεσία για τα δηµόσια δάση και από ειδικευµένα γραφεία για τα ιδιωτικά. Στην τελευταία αυτή περίπτωση η διαχειριστική µελέτη εγκρίνεται υποχρεωτικά από τη ασική Υπηρεσία. Να σηµειωθεί εδώ ότι το Σύνταγµα του 1975 που ισχύει σήµερα (άρθρα 17 και 24), οι δασικοί κώδικες 4173/1929, 86/1969 και o νόµος Ν.998/1979, προβλέπουν ότι τις δασικές εκτάσεις, δηµόσιες και µη, πρέπει να τις διαχειρίζεται η ασική Υπηρεσία. Γενικά, τα παλαιότερα χρόνια οι χρήσεις και οι ενέργειες που γίνονταν στο δάσος ήταν πολύ περισσότερες από ό,τι σήµερα. Αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό από τη µείωση του πληθυσµού των ανθρώπων που ζούν γύρω από το δάσος ή µέσα σε αυτό και την ελάττωση του βαθµού προσπελασιµότητάς του, δηλαδή πόσα µονοπάτια χρησιµοποιούνταν πριν µερικά χρόνια και πόσα χρησιµοποιούνται σήµερα. Η µόνη χρήση που παρουσιάζει σε µερικές περιπτώσεις εντατικοποίηση είναι η ξυλοπαραγωγή. Β ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ HΜΕΡΑ Η-1 Συνιστάται να συναντάται η οµάδα την προηγούµενη ηµέρα πριν από την αναχώρηση. Στη συνάντηση αυτή θα πρέπει να χωριστούν οι µαθητές σε οµάδες, να επιβεβαιωθεί ότι το 5

6 ερωτηµατολόγιο έγινε πλήρως κατανοητό από όλους τους µαθητές καθώς και ότι κάθε άτοµο γνωρίζει τα υλικά για τα οποία είναι υπεύθυνο. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΥΛΙΚΑ: Για τον εκπαιδευτικό: - ένα λευκό Ερωτηµατολόγιο Παρατήρησης ασών και το παρόν εγχειρίδιο - ένα κουτί πρώτων βοηθειών Για την τάξη: - οδηγοί τσέπης για είδη (δέντρων, φυτών, θηλαστικών, πουλιών, ερπετών / αµφιβίων και ασπόνδυλων) - ένα κουβάρι ταινία οδοποϊίας Για κάθε οµάδα: - ένας διαφανής χάρακας και λευκά χαρτιά - µια πυξίδα - ένα µολύβι για κάθε µέλος - διαφανείς κόλλες millimetre - µια µεζούρα - ένας µεγεθυντικός φακός - µικρά κουτιά ή σακούλες - ένα κουτί συσκευασίας γάλακτος ή γιαουρτιού - ένας πλαστικός φάκελλος για το ερωτηµατολόγιο σε περίπτωση βροχής - σακίδια αν χρειάζονται - ένα µαχαίρι για την αποκόλληση τµήµατος φλοιού από ξερά δέντρα - πλαστικές σακούλες σκουπιδιών Για κάθε άτοµο: - νερό, τροφές, ρουχισµός και τέλος µία σφυρίχτρα για κάθε παιδί για την περίπτωση που ενδεχοµένως χαθεί 6

7 ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΣΙΚΟ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ? Το κλίµα και το έδαφος (αβιοτικοί παράγοντες) µιας περιοχής χαρακτηρίζουν το βιότοπο ή τη γεωκοινότητα της περιοχής. Σε αυτό το βιότοπο ζουν και αναπτύσσονται ορισµένα είδη από κατώτερα και ανώτερα φυτά, τα οποία συνθέτουν τη φυτοκοινότητα της περιοχής και ορισµένα είδη από κατώτερα και ανώτερα ζώα που αποτελούν τη ζωοκοινότητα. Η φυτοκοινότητα και η ζωοκοινότητα (βιοτικοί παράγοντες) βρίσκονται σε στενή σχέση µεταξύ τους και αποτελούν τη βιοκοινότητα. Μαζί µε τους αβιοτικούς παράγοντες συνθέτουν τη βιογεωκοινότητα ή οικοσύστηµα της περιοχής. Οταν στη φυτοκοινότητα κυριαρχούν τα δέντρα τότε µιλάµε για δασικό οικοσύστηµα. Τα µέλη από τις διάφορες κοινότητες καθώς και οι κοινότητες που συνθέτουν το δάσος στο σύνολό τους βρίσκονται σε στενές διαρθρωτικές σχέσεις και υπόκεινται σε αµοιβαίες αλληλοεπιδράσεις. εν υπάρχει κανένα είδος δέντρου που να είναι σε θέση να γεµίσει από µόνο του και να εκµεταλλευθεί όλο το ζωτικό χώρο του δάσους. Ετσι, στις δασικές κοινωνίες µε υψηλή διάρθρωση, διακρίνονται περισσότεροι όροφοι σε καθέναν από τους οποίους συµµετέχουν περισσότερα από ένα είδη ( Ντάφης 1985). Σχήµα Νο 1 Κάτω από την επίδραση των κλιµατικών παραγόντων και του εδάφους δηµιουργούνται ορισµένες διαπλάσεις δάσους. Μεγάλη επίδραση στην εξάπλωση των διαπλάσεων του δάσους ασκεί η ποσότητα και η κατανοµή της βροχής ανά έτος. Επίσης το υπερθαλάσσιο ύψος, η κλίση και η διαµόρφωση του εδάφους ασκούν µεγάλη επίδραση στην εξάπλωση των δασοπονικών ειδών και της δασικής βλάστησης. Στη βιοκοινότητα υπάρχει µία ποικιλοµορφία ειδών. Εκτός από τα λίγα κυριαρχούντα είδη, συµπεριλαµβάνονται ακόµη και πολλοί άλλοι µικρότεροι οργανισµοί όπως έντοµα, µύκητες 7

8 κτλ.. Τα µικρότερα αυτά είδη παίζουν πολύ σηµαντικό ρόλο στην ποικιλοµορφία του οικοσυστήµατος. Παρατηρήθηκε γενικά ότι οι βιοκοινότητες παρουσιάζουν µεγαλύτερη ποικιλοµορφία ως προς τους µικρούς οργανισµούς παρά ως προς τους µεγάλους. Για παράδειγµα υπάρχουν περισσότερα είδη εντόµων από ό,τι πτηνών, περισσότερα ετήσια µικρού µεγέθους φυτικά είδη από ό,τι θάµνοι και περισσότερα είδη θάµνων από ό,τι δένδρων. Σχήµα Νο 2 Οσο περισσότερα είδη συµµετέχουν σε ένα οικοσύστηµα, τόσο µεγαλύτερη είναι η ποικιλότητα του οικοσυστήµατος, τόσο µεγαλύτερη ικανότητα αυτορύθµισης έχει και, κατ επέκταση, τόσο σταθερότερο είναι. Στην Ελλάδα οι δασικοί τύποι ή δασικές διαπλάσεις διακρίνονται στις κατηγορίες των βιοµηχανικών δασών δηλ. δάση που παράγουν βιοµηχανική ξυλεία και των µηβιοµηχανικών δασών. Η πρώτη κατηγορία περιλαµβάνει τα κωνοφόρα (έλατα, πεύκα, ερυθρελάτη) και τα πλατύφυλλα (οξυά, καστανιά, δρύες, πλατάνι, σηµύδα) και καλύπτει το 25,4% της επιφάνειας της χώρας. Η δεύτερη κατηγορία αποτελείται από τους αείφυλλους πλατύφυλλους ή σκληρόφυλλους θάµνους (µακία βλάστηση), που καλύπτουν το 23,9% της επιφάνειας της χώρας (Υπουργείο Γεωργίας 1992). Οι δασικές διαπλάσεις που διακρίνουµε είναι (Βώκου 1998): 1. Αείφυλλες - σκληρόφυλλες διαπλάσεις (Μακί). Είναι ένα µικτό σύστηµα από αείφυλλους θάµνους µε χαρακτηριστικότερα είδη τα εξής: Πουρνάρι ή Πρίνος (Quercus coccifera), Αριά (Quercus ilex), Κουµαριά (Arbutus unedo), Γλιστροκουµαριά (Arbutus andranchne), Μυρτιά (Myrtus communis), Σχίνος (Pistacia lentiscus), Κοκορεβιθιά (Pistacia terebinthus), Αγριλιά (Olea oleaster), Χρυσόξυλο (Cotinus coggygria), Φιλύκι (Phillyrea latifolia), Κουτσουπιά (Cercis siliquastrum), Ρείκι (Erica sp.), Γκορτσιά (Pyrus amygdaliformis), Χαρουπιά (Ceratonia siliqua), Αρκευθοι (Juniperus spp.) και άλλα. 2. Αείφυλλα δάση χαµηλών υψοµέτρων. Εξαπλώνονται σε σχετικά χαµηλά υψόµετρα, σπάνια πάνω από τα 1000 µέτρα. ιακρίνονται σε δύο κατηγορίες,: στην πρώτη κυριαρχούν τα θερµόφιλα κωνοφόρα ενώ στη δεύτερη επικρατούν οι αείφυλλες βελανιδιές. A. Στα δάση των θερµόφιλων κωνοφόρων µεγάλη εξάπλωση παρουσιάζει η χαλέπιος πεύκη (Pinus halepensis). Το είδος αυτό εµφανίζεται σποραδικά στα νησιά του Ιονίου και άφθονο στην Αττική, στην Β και ΒΑ Πελοπόννησο, στην Εύβοια, στις χερσονήσους της 8

9 Χαλκιδικής και στα νησιά των Β. Σποράδων όπου βρίσκονται και τα ανατολικότερα όρια εξάπλωσής της. Η τραχεία πεύκη (Pinus brutia) συναντάται στη Θράκη, Θάσο, Κρήτη και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Η Κουκουναριά (Pinus pinea) εµφανίζεται στις παραλίες της.πελοποννήσου, Αττικής, Χαλκιδικής, Σκόπελου, Σκιάθου και Εύβοιας.Το Κυπαρίσσι (Cupressus sempervirens) εµφανίζεται φυσικά στα νησιά Ρόδο, Μήλο, Σάµο, Σύµη, Κω και Κρήτη. Στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο καλλιεργείται από αρχαιοτάτους χρόνους. Στην πλειονότητα των δασών της κατηγορίας αυτής απαντάται ένας πλούσιος υπώροφος αειφύλλων - σκληροφύλλων θάµνων. B. Οι αείφυλλες βελανιδιές αντιπροσωπεύονται µε τα είδη πουρνάρι (Quercus coccifera) και αριά (Quercus ilex ). Τα δύο αυτά είδη µπορεί να τα συναντήσουµε είτε σε θαµνώδη είτε σε δενδρώδη µορφή. Πολύ σπάνια αυτά τα είδη σχηµατίζουν αµιγή δάση. Συνήθως βρίσκονται σε µίξη µε πεύκα ή άλλες φυλλοβόλες ή ηµιφυλλοβόλες βελανιδιές. 3. Μικτά φυλλοβόλα δάση. Σε αυτά τα δάση κυριαρχούν οι φυλλοβόλες βελανιδιές. Στην Ελλάδα φύονται 13 είδη αυτού του γένους ( Quercus ). Συνήθως βρίσκονται σε µίξη µε είδη όπως τα σφεντάµια ( Acer ), οι γαύροι ( Carpinus sp.), οι οστριές ( Ostrya carpinifolia ), οι φουντουκιές ( Corylus spp. ), οι φλαµουριές ( Tilia spp. ), η καστανιά (Castanea sativa ) και η καρυδιά ( Juglans regia ) κτλ. 4. Ορεινά κωνοφόρα. Χαρακτηριστικά είδη αυτής της κατηγορίας είναι τα έλατα. Στην Ελλάδα φύεται σαν ενδηµικό είδος το κεφαλλονίτικο έλατο (Abies cephalonica) το οποίο, διασταυρούµενο µε το ευρωπαϊκό λευκό έλατο (Abies alba), δίνει το φυσικό υβρίδιο Abies borisii regis. Επίσης συναντάµε σε αυτή την κατηγορία και τη µαύρη πεύκη (Pinus nigra). 5. άση οξυάς. Συνήθως συναντάµε αµιγή δάση οξυάς. Στην Ελλάδα φύονται 3 είδη αυτού του γένους (Fagus). Η γεωγραφική εξάπλωση της οξυάς δεν επεκτείνεται νοτιότερα από την κοιλάδα του Σπερχειού. 6. άση ψυχρόβιων κωνοφόρων. Στα δάση αυτά επικρατούν η δασική πεύκη (Pinus sylvestris) και το ρόµπολο ή αλλιώς λευκόδερµη πεύκη (Pinus leucodermis). Στην ζώνη αυτή θα συναντήσουµε και την ερυθρελάτη (Picea abies) η οποία φύεται στην χώρα µας µόνο στην Ροδόπη (Ελατιά και Ζαγκραντένια περιοχές Ν. ράµας). Τέλος θα συναντήσουµε ένα πλατύφυλλο είδος, τη σηµύδα (Betula pendula) µε εξάπλωση µόνο στην βόρειο Ελλάδα και σε µεγάλο υψόµετρο. 7. Παρόχθια δάση. Η κατηγορία αυτή περιλαµβάνει δάση των οποίων η παρουσία οφείλεται αποκλειστικά στην ύπαρξη νερού. Αποτελούνται από φυλλοβόλα δέντρα και θάµνους. Χαρακτηριστικά είδη είναι: Λεύκες (Populus spp.), ιτιές (Salix spp.), πλατάνια (Platanus orientalis), φτελιές (Ulmus spp.), φλαµουριές (Tilia spp.). ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΟΛΗ ΤΗΝ ΟΜΑ Α Πριν ξεκινήσει η πραγµατική εργασία, καλό θα ήταν να περπατήσετε λίγο µαζί µε τους µαθητές µέσα στο δάσος. Περιηγηθείτε την περιοχή που έχετε επιλέξει και ζητήστε από τους συµµετέχοντες στην έρευνα να περιγράψουν τι βλέπουν και πώς αισθάνονται. Το επόµενο βήµα είναι να επιλέξετε την κατεύθυνση που θα έχει µια ευθεία γραµµή, η οποία θα διατέµνει το δάσος και εκατέρωθεν της οποίας θα γίνει η έρευνα. Το µήκος αυτής της ευθείας γραµµής θα είναι µεταξύ 100 και 150 µέτρων. Την απόσταση προτείνουµε να την µετρήσετε σε βήµατα. Τα 100 µέτρα είναι περίπου 150 βήµατα (1 βήµα = 0.6 µέτρα). Προσπαθήστε να επιλέξετε το µήκος της ευθείας µε βάση την ορατότητα που έχετε µέσα στο δάσος, ώστε να µπορείτε να βλέπετε και να επιτηρείτε συνέχεια τους συµµετέχοντες στην έρευνα. Μόλις γίνει 9

10 αυτή η επιλογή, ολόκληρη η οµάδα θα περπατήσει κατά µήκος αυτής της ευθείας και θα την σηµαδεύσει µε ίχνη (µε ταινία οδοποϊίας) τα όποια θα µπορούν να αφαιρεθούν εύκολα µετά το πέρας της έρευνας. Προτείνουµε να τοποθετήσετε τα σηµάδια κατά µήκος της ευθείας σε απόσταση 20 µε 30 βήµατα το ένα από το άλλο. Αυτό θα σας βοηθήσει στο επόµενο στάδιο της εργασίας. ΕΙ ΟΣ ΤΟΥ ΑΣΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 4 Ποιά είναι τα κυρίαρχα δένδρα που υπάρχουν στον συγκεκριµένο χώρο; Εάν κυριαρχεί µια συγκεκριµένη κατηγορία π.χ. κωνοφόρα, τότε µιλάµε για αµιγές δάσος κωνοφόρων και αντίστοιχα, εάν τα κυριαρχούντα δένδρα ανήκουν και στις δυο κατηγορίες (κωνοφόρα - πλατύφυλλα), τότε πρόκειται για δάσος µικτό. Μπορούµε έτσι να µιλήσουµε για µικτό δάσος ελάτης µε οξυά (πρώτο µπαίνει το είδος που καταλαµβάνει µεγαλύτερο εκατοστιαίο ποσοστό (%) στον χώρο). Για να απαντήσουν στις ερωτήσεις οι µαθητές θα πρέπει να υπολογίσουν την εκατοστιαία αναλογία ανάµεσα στις κατηγορίες και τα είδη (π.χ. έλατα 20%, πεύκα 80%). Αν ενδιαφέρεστε να προχωρήσετε σε περαιτέρω αναγνώριση των ειδών : Κάιζερ 1994, Σφήκας 1993, Αθανασιάδης 1986, Καββάδας

11 ΤΟ ΑΣΙΚΟ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 5 Οι µαθητές πρέπει να περιγράψουν το είδος του οικοσυστήµατος στο οποίο βρίσκονται. Οπως αναφέρθηκε στα προηγούµενα, το κύριο γνώρισµα ενός δασικού οικοσυστήµατος είναι η κυριαρχία των δένδρων. Μπορεί όµως να υπάρχουν και διαφορετικοί βιότοποι κατά µήκος της ευθείας. Υπάρχει περίπτωση να συναντήσετε περιοχές µε νερά, βάλτους, διάκενα, βραχώδεις περιοχές, θαµνώνες, ποτάµια, χειµάρρους, λιβάδια, µικρές λίµνες κτλ. Κάθε τέτοια περιοχή είναι και ένας διαφορετικός βιότοπος το οποίο µπορεί να είναι τµήµα ή και συνέχεια ενός πιο πολύπλοκου οικοσυστήµατος. Για παράδειγµα, µέσα στο δασογενές περιβάλλον µπορεί να συναντήσετε µία φυσική πηγή ή ένα ρυάκι. Αυτό και µόνο το χαρακτηριστικό, δηλαδή η περίσσεια νερού, δίνει στη συγκεκριµένη περιοχή κάποια άλλα χαρακτηριστικά τα οποία µεταφράζονται σε µία διαφορετική ποικιλία και συχνότητα φυτικών και ζωϊκών ειδών. Η αλλαγή αυτή του µικροπεριβάλλοντος µπορεί να δηµιουργηθεί και από παράγοντες όπως η ποσότητα της ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στο έδαφος, η κλίση, το υψόµετρο, ο άνεµος κ.τλ. Σύµφωνα µε τα παραπάνω, προκαλέστε µία συζήτηση µε τους µαθητές σχετικά µε αυτό που βλέπουν. ΙΧΝΗ ΑΠΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 6 Η χρησιµότητα των δασών είναι πολύπλευρη και ποικίλη. Η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει αφήσει τα σηµάδια της µέσα στο δασικό περιβάλλον. Τα ίχνη αυτά µπορεί να είναι παλαιοτέρων εποχών ή και σηµερινά. Υπολείµµατα περιφράξεων από πέτρες, πάσσαλοι από φράκτες µαρτυρούν στάνες για ζώα που έβοσκαν στο δάσος ή κοντά σε αυτό, παλαιά λατοµεία, σηµάδια πάνω σε δέντρα (πεύκα) από τη διαδικασία της ρητινοσυλλογής, πέτρινες κατασκευές για την παραγωγή ξυλανθράκων και ασβέστη, κυψέλες για µελίσια, χώροι αναψυχής, αντιπυρικές ζώνες, πρέµνα, χώροι συγκέντρωσης των υλοτοµηµένων δέντρων (κορµοπλατείες), µονοπάτια, σκουπίδια που άφησαν οι επισκέπτες, ίχνη από ρόδες τροχοφόρων οχηµάτων, ορεινά καταφύγια, ξύλινα σπίτια όπου διαµένουν όσοι εργάζονται στο δάσος κτλ.. Μπορεί επίσης να δείτε και ίχνη από δασικές πυρκαγιές (µαυρισµένοι κορµοί κλπ). ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΜΙΚΡΕΣ ΟΜΑ ΕΣ Μετά το τέλος των ερωτήσεων του τµήµατος του ερωτηµατολογίου που συµπληρώνεται από ολόκληρη την οµάδα, χωρίζουµε τους µαθητές σε οµάδες µικρότερες των 5 ατόµων. Κατά µήκος της διατέµνουσας ευθείας την οποία έχουµε περπατήσει στο προηγούµενο στάδιο της έρευνας, επιλέγουµε έναν αριθµό σηµείων (ανάλογα µε το µήκος της και τον αριθµό των οµάδων). Κάθε τέτοιο σηµείο θα αποτελεί την αρχή ενός τετραγώνου διαστάσεων 10x10 µέτρων ή 16x16 βηµάτων. Σε κάθε τέτοιο τετράγωνο θα απασχοληθεί και µία οµάδα. Τα τετράγωνα που θα επιλέξετε πρέπει να έχουν µεταξύ τους µία απόσταση ικανή, ώστε κάθε οµάδα να δουλεύει απερίσπαστη και χωρίς να ενοχλεί ή να ενοχλείται από τις άλλες οµάδες. Προτείνουµε η απόσταση αυτή να είναι ίση µε 16 βήµατα ή 10 µέτρα. Ετσι εάν ολόκληρη η οµάδα που συµµετέχει στην έρευνα αποτελείται από 30 µαθητές και την χωρίσετε σε 6 τµήµατα των 5 µαθητών, τότε το µήκος της διατέµνουσας ευθείας θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 110 µέτρα. 11

12 Κάθε οµάδα θα µελετήσει και θα καταγράψει πληροφορίες (σύµφωνα µε τις ερωτήσεις για τις µικρές οµάδες) που αφορούν ένα πλήθος διαφορετικών δέντρων, θάµνων, ποών και ζώων. Στο τέλος θα συγκριθούν τα αποτελέσµατα µε τις άλλες οµάδες στο πλαίσιο µίας συζήτησης. ΠΟΥΛΙΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΖΩΑ ΤΟΥ ΑΣΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 7 Κάνετε ησυχία για µερικά λεπτά, µην αγγίζετε τίποτε, κοιτάτε τριγύρω και ακούστε. Θα ακούσετε εύκολα τους ήχους των πουλιών, τους ήχους εντόµων (π.χ. βόµβος µελισσών, ήχος από τζιτζίκια) αλλά είναι πολύ δύσκολο να δείτε τα διάφορα ζώα και ακόµα πιο δύσκολο να αναγνωρίσετε το είδος τους. Γενικά το δάσος, ανάλογα µε την σύνθεση και τη δοµή του, προσφέρει διάφορες οικολογικές συνθήκες για την ανάπτυξη των ζώων, τα οποία βρίσκουν εκεί καταφύγιο και την αναγκαία για αυτά τροφή. Τα µικτά δάση µε έναν πλούσιο υπώροφο προσφέρουν ευνοϊκότερες και σε µεγαλύτερη ποικιλία συνθήκες διατροφής από τα αµιγή δάση, στα οποία κυριαρχούν τα κωνοφόρα. Σηµαντικό ρόλο παίζουν επίσης τα διάκενα και οι θαµνότοποι. Πουλιά: Τα πουλιά είναι σηµαντικά για το δασικό οικοσύστηµα. Τα περισσότερα από αυτά τρέφονται µε έντοµα, π.χ τα ψαρόνια, οι κούκοι, οι δρυοκολάπτες, οι τσαλαπετεινοί, οι µελισσοφάγοι ενώ άλλα είναι σαρκοφάγα, π.χ ο µπούφος που καταναλώνει 3-4 µεγάλα και 8-10 µικρά ποντίκια την ηµέρα. Θηλαστικά: Τα θηλαστικά µπορούν να διακριθούν, από καθαρά οικολογική άποψη, σε φυτοφάγα (λαγοί, ζαρκάδια, ελάφια κτλ.) και σαρκοφάγα (λύκοι, αλεπούδες, τσακάλια κτλ). Ερπετά και αµφίβια: Στα ερπετά ανήκουν τα φίδια, οι σαύρες και οι χελώνες. Τα φίδια αντιπροσωπεύουν περίπου 2500 είδη σε όλο τον κόσµο, τρέφονται σχεδόν αποκλειστικά µε ζώα (ποντίκια, βατράχια κτλ.) και αυγά. Οι σαύρες είναι 2600 είδη περίπου σε όλο τον κόσµο, τρέφονται επί το πλείστον µε έντοµα. Τέλος οι χελώνες τρέφονται µε χλόη, φύλλα, φρούτα αλλά και µε έντοµα και µε σκουλήκια. Στα αµφίβια ανήκουν τα βατράχια, οι φρύνοι και οι σαλαµάνδρες. Είναι περίπου είδη σε όλο τον κόσµο. Τα βατράχια βρίσκονται παντού όπου υπάρχει νερό. Τρέφονται µε σκουλήκια έντοµα και αράχνες. Οι φρύνοι περνούν το µεγαλύτερο µέρος της ζωής τους στην ξηρά παρά στο νερό. Τρέφονται µε έντοµα. Τέλος, οι σαλαµάνδρες µοιάζουν µε τις σαύρες. Το δέρµα τους είναι όµως πολύ υγρό χωρίς λέπια. Τρέφονται µε έντοµα και βρίσκονται σε µέρη µε νερό. Ασπόνδυλα: Εδώ ανήκουν τα σκουλήκια (βροχοσκώληκας κτλ.) που ζούν στο έδαφος, τα αρθρόποδα που είναι µία πολυάριθµη τάξη του ζωϊκού βασιλείου, των οποίων το σώµα εµφανίζεται αρθρωτό όπως π.χ. τα µυρµήγκια, µύγες, σκόροι, σκαθάρια, πεταλούδες, αράχνες, µυριάποδα (π.χ σαρανταποδαρούσα, χιλιοποδαρούσα). Τα ασπόνδυλα παίζουν σηµαντικό ρόλο τόσο στην αποσύνθεση των οργανικών υλών (φύλλα, βελόνες, κλαδιά, ξερά δέντρα, κουφάρια θανόντων ζώων κλτ.) που βρίσκονται στο έδαφος του δάσους όσο και στην επικονίαση των φυτών. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά µε τα ζώα του δάσους : Handrinos and Akriotis 1997, Peterson et al. 1984, Ε.Ο.Ε 1996, Κάιζερ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΣΤΟ ΑΣΟΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 8 Εαν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά το έδαφος, τη φυλλωσιά, τα κλαδιά των δένδρων και των θάµνων, τους κορµούς των δένδρων είτε αυτά είναι ιστάµενα είτε κατακείµενα, τους βράχους, τις τρύπες στο έδαφος, τις κουφάλες δένδρων (χωρίς να βάλει το χέρι του µέσα), θα βρεί ίχνη 12

13 από ζώα. Τα ίχνη αυτά µπορεί να είναι τρίχες, πούπουλα, αυγά, κελύφη αυγών, σκελετοί θανόντων ζώων, δέρµα από ερπετά, ίχνη από βόσκηση, πατήµατα σε υγρό έδαφος, σηµεία που αναπαύονται (γιατάκια), φωλιές πάνω στα δέντρα ή στο έδαφος, περιττώµατα, καρποί µισοφαγωµένοι από τρωκτικά (σκίουροι, ποντίκια) κτλ. Πολλά ζώα αφήνουν µία χαρακτηριστική µυρωδιά, η οποία είναι έντονη όταν βρισκόµαστε σε σηµείο που έχουν περάσει πρόσφατα ή όταν βρισκόµαστε κοντά στην φωλιά τους (π.χ. αρσενικό ελάφι κατά την περίοδο της αναπαραγωγής ή φωλιά τσαλαπετεινού). Τα περισσότερα ίχνη θα τα βρείτε από ασπόνδυλα, λόγω του µεγάλου αριθµού τους µέσα στο δασικό οικοσύστηµα. Θα δείτε π.χ τις στοές που δηµιουργούν τα έντοµα µέσα στο ξύλο, τον ιστό από αράχνες ή ακόµα πολλά µαζεµένα κάτω από πέτρες, όπου συγκρατείται αρκετή υγρασία. Οι µαθητές δεν θα πρέπει να επιχειρήσουν να πιάσουν τα ζώα, απλά να ψάξουν για ίχνη. Εάν βρείτε κελύφη αυγών στο έδαφος, οι µαθητές δεν θα πρέπει να αρχίσουν να σκαρφαλώνουν στα δέντρα προσπαθώντας να βρουν τη φωλιά. Αυγά πουλιών µπορεί να µπερδευτούν µε αυγά ερπετών ή αµφίβιων. Αποτυπώµατα και φτερά είναι σχετικά εύκολο να παρατηρηθούν. Αποφύγετε να πιάνετε περιττώµατα µε γυµνά χέρια. Μόνο πολύ στεγνές ύλες µπορούν να µεταφερθούν στο σχολείο. Κατά την αναζήτηση ιχνών και στοιχείων που πιστοποιούν την ύπαρξη ζώων µέσα στο δάσος πρέπει να είστε πολύ προσεκτικοί διότι υπάρχει περίπτωση να τα ενοχλήσετε κάποια ζώα και να γίνουν επικίνδυνα για την οµάδα (Gourier 1997). ΕΝΤΡΑ ΣΤΟ ΑΣΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 9 Οπως αναφέρθηκε και στα προηγούµενα το δάσος αποτελείται από πλήθος ειδών δέντρων. Οι συµµετέχοντες στην έρευνα πρέπει να µετρήσουν στο τετράγωνό τους τον αριθµό των δέντρων που η διάµετρός τους (ορίζουµε ότι η διάµετρος του κορµού θα µετριέται σε ύψος 1,30 µέτρα από το έδαφος) υπερβαίνει τα 10 cm. Εάν δείτε δέντρα µε δύο ή περισσότερους κορµούς διαµέτρου άνω των 10 cm, οι οποίοι βγαίνουν από την ίδια ρίζα, τότε θα το υπολογίσετε σαν ένα δέντρο. Σε σύγκριση µε άλλα έµβια όντα, τα δέντρα φθάνουν σε ασυνήθιστα µεγάλη ηλικία. Στο δάσος θα συναντήσουµε δέντρα όλων των ηλικιών. Η διάρκεια ζωής των δέντρων εξαρτάται από το είδος και τις συνθήκες του περιβάλλοντος (π.χ το κυπαρίσι ζεί από 600 έως και 2000 χρόνια). Για να εκτιµήσουµε την ηλικία ενός δέντρου κοιτάµε το µέγεθος της διαµέτρου του κορµού (µεγαλύτερη διάµετρος µεγαλύτερη ηλικία), την µορφή του (π.χ. το έλατο όταν είναι σε νεαρή ηλικία έχει µορφή κωνική όταν όµως είναι γερασµένο η µορφή του είναι ακανόνιστη), επίσης το ποσοστό των λειχήνων που βρίσκονται στα κλαδιά του, (µεγάλος αριθµός λειχηνών δείχνει µεγαλύτερη ηλικία), το ύψος τους, κτλ. Ξεχωρίστε τα δέντρα που έχουν µερικά ή όλα από τα παραπάνω χαρακτηριστικά και εκτιµήστε, σε πολύ γενικές γραµµές, την ηλικία χρησιµοποιώντας τον παρακάτω τύπο: Ηλικία = Περιφέρεια κορµού σε ύψος 1,30 µέτρα 2,5 Μέσα στην συστάδα υπάρχουν δέντρα κατακείµενα ή ιστάµενα που είναι νεκρά. Τα νεκρά δέντρα είναι πολύ σηµαντικά για τα ξυλοφάγα έντοµα και τους ξυλοσηπτικούς µύκητες. Κάτω από τον φλοιό αυτών των δέντρων υπάρχουν χιλιάδες µικρά ζώα (ψαλίδες, σαρανταποδαρούσες) τα οποία αποτελούν άριστη τροφή για τα πουλιά (π.χ δρυοκολάπτες) και 13

14 για τα άλλα ζώα. Οι δασεργάτες κόβουν τα ξερά δέντρα από το δάσος για να αποτρέψουν την πιθανότητα προσβολής του δάσους από βλαβερά έντοµα και µύκητες. Με αυτό τον τρόπο µειώνεται παράλληλα και ο κίνδυνος πυρκαγιάς στο δάσος. Πολλά δέντρα συνήθως πλατύφυλλα (πλατάνια, βελανιδιές, ελιές κτλ.) έχουν στον κορµό τους κουφάλες. Για να δηµιουργηθεί µία τέτοια τρύπα πάνω στον κορµό ενός δέντρου απαιτούνται πάρα πολλά χρόνια. Συνήθως τέτοιες τρύπες δηµιουργούνται όταν ένα δέντρο χάσει τµήµα του φλοιού του. Για παράδειγµα, εαν ένα πλατάνι χτυπηθεί από µία µεγάλη πέτρα που έχει παρασυρθεί από τα ορµητικά νερά ενός χειµάρρου, τότε θα αποκοπεί κοµµάτι από το φλοιό του πλάτανου και το σηµείο αυτό θα προσβληθεί από έντοµα και µύκητες. Με την πάροδο του χρόνου δηµιουργείται µία τρύπα στο δέντρο, που ονοµάζεται κουφάλα (Gourier 1997). ΑΣΟΚΟΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 10 Το δάσος καλλιεργείται. Η καλλιέργεια γίνεται βάσει της ιαχειριστικής Μελέτης που συντάσσεται από τους δασολόγους.υπεύθυνοι για την εφαρµογή αυτής της µελέτης και γενικότερα για τη διεξαγωγή οποιωνδήποτε ενεργειών µέσα στο δάσος είναι οι δασοπόνοι. Η καλλιέργεια του δάσους συνίσταται κυρίως στην επιλογή και κοπή ορισµένων δέντρων. Η ηλικία των δέντρων που θα υλοτοµηθούν ποικίλλει ανάλογα µε το είδος. Τα δέντρα υλοτοµούνται συχνά σε ηλικία µεγαλύτερη των 100 χρόνων για την παραγωγή ξυλείας, µπορεί όµως να κοπούν και σε µικρότερη ηλικία, όταν γίνεται αραίωση του δάσους. Το τµήµα του κορµού που παραµένει στο έδαφος µετά την υλοτοµία του δέντρου ονοµάζεται πρέµνο. Για να υπολογιστεί η ηλικία στην οποία κόπηκε ένα δέντρο, πρέπει να µετρηθούν οι ετήσιοι δακτύλιοι σε πρέµνα που βρίσκονται µέσα στο δάσος και δεν έχουν υποστεί σήψη. Με άλλα λόγια, η µέτρηση της ηλικίας γίνεται µε την µέτρηση των ετησίων δακτυλίων του κορµού. Κάθε ετήσιος δακτύλιος αποτελείται από δύο δακτυλίους. Ο ένας είναι ανοικτόχρωµος και σχηµατίζεται την Ανοιξη, ενώ ο άλλος είναι σκουρόχρωµος και σχηµατίζεται την αρχή του Φθινοπώρου. Για την εγκυρότερη εκτίµηση τη ηλικίας των δέντρων πρέπει να µετρηθούν οι ετήσιοι δακτύλιοι αρχίζοντας από δύο διαφορετικά σηµεία του πρέµνου, µε κατεύθυνση από το εξωτερικό προς το εσωτερικό του. Να υπολογίσετε την ηλικία σαν µέσο όρο αυτών των µετρήσεων. Να σηµειωθεί ότι η καταµέτρηση των δακτυλίων είναι πιο εύκολη στα πλατύφυλλα (οξυές, βελανιδιές). Για περισσότερες πληροφορίες (WWF 1995, Gourier 1997). ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΧΑΜΗΛΗΣ ΒΛΑΣΤΗΣΗΣ ( Υπόροφος ) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 11 & 12 Η χαµηλή βλάστηση αποτελείται από πόες, βρύα, λειχήνες και από µερικούς χαµηλούς θάµνους. Η ηλικία, η δοµή, το είδος ή τα είδη που συνθέτουν το δάσος επηρεάζουν σηµαντικά τη σύνθεση και την πυκνότητα της υποβλάστησης. Σε δάση στα οποία οι φυλλωσιές των δέντρων είναι πολύ κοντά η µία µε την άλλη, δεν φθάνει στο έδαφος άµεση ηλιακή ακτινοβολία. Τέτοια δάση αποτελούνται συνήθως από είδη όπως η ελάτη, η οξυά κτλ. Για παράδειγµα, σε δάσος ελάτης εµφανίζεται µια αραιή χαµηλή βλάστηση ή λείπει εντελώς. Στις περιπτώσεις αυτές (που λείπει εντελώς) το έδαφος καλύπτεται σχεδόν αποκλειστικά από τα πεσµένα φύλλα, βελόνες και µικρά ελατάκια που περιµένουν να ανοίξει η κόµη για να αυξηθούν. Εκτός όµως από αυτούς τους παράγοντες και η εποχή του έτους παίζει σηµαντικό ρόλο στην σύνθεση του υπορόφου. Η σύνθεση της χαµηλής βλάστησης αποτελείται από: Ψυχανθή όπως τριφύλλι ( Trifolium sp.), βίκος (Pisum sp.), γαλαζοτρίφυλλο ή µηδική (Medicago sp.), λαθούρι (Lathyrus sp.), 14

15 Astragalus, Vicia κτλ., από Αγροστώδη, όπως αγριάδα (Agropyrum repens), αγριοκρίθαρο (Hordeum murinum) κτλ., από χαµηλή ή υψηλή φτέρη (Pteridium sp.), τσουκνίδες (Urtica sp.) κτλ. Στον υπόροφο ανήκουν επίσης φυτά τα οποία παράγουν βρώσιµους καρπούς, πρώτης τάξεως τροφή για τα πουλιά και τα ζώα. Μερικά από τα πιό κοινά είδη είναι: οι αγριοφράουλες (Fragaria vesca), τα βατόµουρα (Rubus sp.) κτλ. Στη χαµηλή βλάστηση θα δείτε πάρα πολλά λουλούδια, όπως άγριες τουλίπες (Tulipa sp.), κρίνους (Lilium sp.), ασφόδελους (Asphodelus sp.), κρόκους (Crocus sp.), κυκλάµινα (Cyclamen sp.) κτλ. Ψάξτε επίσης για φυτά αναριχώµενα, όπως κισσοί (Hedera helix), άγρια αιγοκλήµατα ή αγιοκλήµατα (Lonicera sp.) κτλ. Θα βρείτε πολλά αρωµατικά φυτά όπως: ρίγανη (Origanum spp.), µέντα (Mentha piperita), λεβάντα (Lavandula sp.), θυµάρι (Thymus sp.), τσάϊ του βουνού (Sideritis sp.), φασκόµηλο (Salvia sp.), χαµοµήλι (Marticaria chamomilla) κτλ. Η επίδραση που ασκεί η χαµηλή βλάστηση στο δάσος µπορεί να είναι ευνοϊκή ή δυσµενής. Χαµηλή βλάστηση από ψυχανθή βοηθάει στον εµπλουτισµό του εδάφους µε άζωτο. Το άζωτο λειτουργεί ως λίπασµα στο δάσος βοηθώντας την ανάπτυξη των δέντρων. Πυκνή υποβλάστηση από αγροστώδη καταναλώνει µεγάλες ποσότητες νερού ενώ, όταν ξηραίνεται, γίνεται πολύ εύφλεκτη αυξάνοντας έτσι τους κινδύνους πυρκαγιάς. Ολα αυτά τα διαφορετικά φυτά, είναι σηµαντικά ως τροφή και καταφύγιο, τόσο για τα µικρά όσο και για τα µεγάλα ζώα του δάσους. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά µε τα φυτά της χαµηλής βλάστησης: Σφήκας 1980, Polunin and Huxley

16 ΜΥΚΗΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 13 Οι µύκητες κατέχουν σηµαντική θέση στο φυτικό βασίλειο και αντιπροσωπεύονται µε µεγάλο αριθµό ειδών, πάνω από γνωστά είδη. Είναι οργανισµοί χωρίς χλωροφύλλη, ανίκανοι εποµένως να φωτοσυνθέσουν, δηλ. να συνθέσουν οργανικές ουσίες. Για τον παραπάνω λόγο ζούν είτε ως σαπρόφυτα, δηλ. αντλούν τις αναγκαίες οργανικές ουσίες από οργανικές ύλες που αποσυντίθεται (ξηροί κορµοί δέντρων, φύλλα, βελόνες, καρποί, κλαδιά, αποµεινάρια θανόντων ζώων), είτε ως παράσιτα, δηλαδή σε βάρος άλλων ζωντανών οργανισµών. Σε πολλές περιπτώσεις οι µύκητες περνούν µέρος της ζωής τους ως σαπρόφυτα και όταν τους δοθεί ευκαιρία µεταβάλλονται σε παράσιτα. ιακρίνουµε τους κατώτερους µονοκύτταρους µύκητες (π.χ. µούχλα, µαγιά, προζύµι) και τους ανώτερους µύκητες, τα γνωστά µας µανιτάρια. Οι ανώτεροι µύκητες ή αλλιώς µανιτάρια, αντιπροσωπεύονται κυρίως από την κλάση των Βασιοδιοµύκητων (Basiodiomycetes). Σε αυτήν την οµάδα ανήκουν και τα περισσότερα κοινά µανιτάρια που µεγαλώνουν στο έδαφος των δασών και των αγρών. Οι µύκητες αναπτύσσονται σε πολύ διαφορετικούς τόπους. Γενικά κάθε µύκητας έχει το χαρακτηριστικό του περιβάλλον µέσα στο οποίο ζει, π.χ πολλοί βρίσκονται κοντά σε ένα συγκεκριµένο είδος δέντρου. Οι κατώτεροι µύκητες (µαγιά, προζύµι) κατορθώνουν να ζούν σε κάθε εποχή. Για τους ανώτερους µύκητες, δηλαδή τα µανιτάρια, η ευνοϊκή περίοδος ανάπτυξης είναι η Ανοιξη και το Φθινόπωρο. Η µορφή και ο χρωµατισµός των µανιταριών ποικίλλει. Για παράδειγµα, οι ίσκες (Fomes spp.) έναι προσκολληµένες στον κορµό των δέντρων χωρίς µίσχο και µοιάζουν µε γείσο. Η συνηθέστερη εξωτερική µορφολογία ενός µανιταριού είναι αυτή που φαίνεται στο σχήµα Νο 3. Οι µύκητες βρίσκονται συνήθως σε µέρη µε πολλή υγρασία, πάνω σε νεκρά ή ζωντανά δέντρα, σε κατακείµενους κορµούς και στο έδαφος ανάµεσα σε πεσµένα φύλλα ή βελόνες. Μαζί µε άλλους ζωικούς οργανισµούς αποικοδοµούν τις οργανικές ενώσεις σε ανόργανες. Με αυτό τον τρόπο βοηθούν στον εµπλουτισµό του εδάφους µε ανόργανα στοιχεία. Ακόµα, ορισµένοι µύκητες δεσµεύουν από το έδαφος το άζωτο, απαραίτητο στοιχείο για τη θρέψη των φυτών. Μερικές µορφές µανιταριών φαίνονται στο σχήµα Νο. 4. Για περισσότερα στοιχεία γύρω από τους µύκητες : Παντίδου 1987 Σχήµα Νο 4 ΛΕΙΧΗΝΕΣ ΚΑΙ ΑΕΡΑΣ ΓΕΝΙΚΑ Οι λειχήνες ζούν πάνω στα κλαδιά και στους κορµούς πολλών δασικών δέντρων. Απαιτούν φως, άρα αναπτύσσονται σε µοναχικά δέντρα, σε αραιές συστάδες ή στα άκρα των συστάδων. Αναπτύσσονται καλύτερα σε περιοχές υγρές µε µεγάλο υψόµετρο και σε περιοχές µε µεγάλο ύψος βροχής. Οι λειχήνες φύονται σε δέντρα µεγάλης ηλικίας καθώς και σε δέντρα που δεν αυξάνουν καλά. 16

17 Οι λειχήνες αποτελούν άριστα καταφύγια εντόµων, ιδίως κατά τον χειµώνα. Ακόµα αποσαθρώνουν τα πετρώµατα προετοιµάζοντας το έδαφος για την ανάπτυξη άλλων ανώτερων φυτών. Στον Εθνικό ρυµό της Πάρνηθας έχουν προσδιοριστεί περίπου 50 είδη λειχηνών Οι λειχήνες δεν είναι παράσιτα. Παίρνουν τη τροφή τους (νερό και θρεπτικά στοιχεία) από την ατµόσφαιρα. Για το λόγο αυτό οι λειχήνες είναι πολύ ευαίσθητοι στην ατµοσφαιρική ρύπανση και λειτουργούν ως υγειονόµετρα. Ετσι, δε θα συναντήσουµε λειχήνες σε περιβάλλοντα µε υψηλά ποσοστά SO 2 (διοξείδιο του θείου) στην ατµόσφαιρα. ιακρίνουµε τέσσερεις οµάδες λειχήνων: Λειχήνες µε µορφή φλοιού ή κρούστας - στερεωµένοι σταθερά σαν κρούστα, µερικές φορές σαν να είναι ενωµένοι µε το φλοιό, είναι δύσκολο να τους αποκολλήσεις. Λειχήνες µε µορφή φύλλων - έχουν ένα σώµα σαν φύλλο, που είναι δεµένο µε λεπτές ίνες πάνω στον κορµό. Είναι σαν κολληµένοι και εύκολα αφαιρούνται. Λειχήνες µε µορφή θάµνου - µοιάζουν σαν µικροί θάµνοι πάνω στον κορµό. Κρεµάµενοι λειχήνες - µοιάζουν µε κοντά ή µακρυά γένια που κρέµονται από κλαδιά ή κορµούς δέντρων. Βρίσκονται πάντα σε περιβάλλοντα µε µεγάλη υγρασία (Nicholson and Brightman 1966). ΕΡΩΤΗΣΗ 14 Για να γίνει ευκολότερος ο υπολογισµός των ποσοστών, οι µαθητές θα πρέπει να χρησοµοποιήσουν διαφανείς κόλλες millimetre. Η εργασία θα πραγµατοποιηθεί ως εξής: Μερικοί µαθητές θα χρησιµοποιήσουν την πυξίδα για να βρούν την κατεύθυνση του Βορρά. Το πείραµα θα εκτελεστεί στη βόρεια πλευρά του δέντρου, αφού εκεί βρίσκονται συνήθως οι λειχήνες. Ενας µαθητής από την οµάδα θα κρατήσει την διαφανή κόλλα στο επίπεδο των µατιών του, πάνω στην βορεινή πλευρά του κορµού και θα µετρήσει πόσα τετράγωνα καλύπτονται από τους λειχήνες. Εάν για παράδειγµα τα τετράγωνα που καλύπτονται από την κόλλα millimetre είναι 10, τότε η κάλυψη είναι ίση µε 10%. ΤΟ Ε ΑΦΟΣ ΤΟΥ ΑΣΟΥΣ ΕΡΩΤΗΣΗ 15 Γενικά είναι παραδεκτό ότι το έδαφος είναι ένας φυσικός σχηµατισµός ο οποίος αναπτύσσεται πάνω στην επιφάνεια της γης από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων, µε τη µακρόχρονη επίδραση του κλίµατος και των ζώντων οργανισµών. Ως δασικό έδαφος µπορεί να χαρακτηριστεί το τµήµα της επιφάνειας της γής που χρησιµεύει σαν µέσο στήριξης και ανάπτυξης της δασικής βλάστησης, αποτελείται δε από ορυκτά και οργανική ουσία, περιέχει διάφορες ποσότητες νερού και αέρα και κατοικείται από ποικιλία οργανισµών. Στην επιφάνεια των δασικών εδαφών µεγάλες ποσότητες οργανικών υπολειµµάτων (φύλλα, βελόνες, καρποί, κλαδιά, φλοιός, ξύλο, περιττώµατα ζώων, σκελετοί κτλ.) αποσυντίθενται και τα θρεπτικά στοιχεία που ελευθερώνονται ξαναχρησιµοποιούνται από τα φυτά. Η ταχύτητα αποσύνθεσης διαφέρει από δάσος σε δάσος. Για την περιγραφή του οργανικού µέρους των δασικών εδαφών χρησιµοποιούνται διάφοροι ορισµοί. Ο κυριότερος από αυτούς είναι ο ακόλουθος: 17

18 Φυλλοστρωµνή: Αναφέρεται στα πρόσφατα υπολείµµατα των φυτών και ζώων (π.χ. τρίχες, περιττώµατα) που βρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους και των οποίων η αποσύνθεση δεν έχει προχωρήσει αρκετά. Χούµος (Humus): Αναφέρεται σε οργανικά υλικά των οποίων η αποσύνθεση έχει προχωρήσει αρκετά, ώστε να σχηµατίζεται µία άµορφη σκοτεινόχρωµη µάζα. Είναι στενά αναµειγµένος µε το ανόργανο τµήµα του εδάφους. Στο έδαφος συναναντάµε µία µεγάλη ποικιλία από οργανισµούς. Το µέγεθός τους ποικίλλει από τα µικροσκοπικά µονοκύτταρα βακτήρια µέχρι τους τυφλοπόντικες και τα αγριοκούνελα. Ο ρόλος τους στο δασικό έδαφος είναι σηµαντικός και σχετίζεται άµεσα µε τον σχηµατισµό του εδάφους, την αποσύνθεση των οργανικών υπολειµµάτων, την απελευθέρωση διαθέσιµων για τα φυτά θρεπτικών ουσιών και µε την επίδραση των µικροοργανισµών στην αύξηση των φυτών. Οι οργανισµοί του εδάφους ανήκουν τόσο στο φυτικό όσο και στο ζωϊκό βασίλειο. Η πανίδα του εδάφους συµβάλλει στην αποσύνθεση των υπολειµµάτων και το σχηµατισµό του χούµου κυρίως µε το µικροτεµαχισµό των οργανικών υπολειµµάτων, µε τη µερική αλλοίωση που προκαλούν σε αυτά όταν διέρχονται από το πεπτικό τους σύστηµα και µε την ανάµειξη των υπολειµµάτων µε το ανόργανο έδαφος. Το είδος και ο πληθυσµός της πανίδας στο έδαφος συνήθως εξετάζεται µε απ ευθείας παρατήρηση ή έµµεσα, µε την παρατήρηση των περιττωµάτων τους και άλλων υπολειµµάτων τους. Οι µικροοργανισµοί του εδάφους (βακτήρια, µύκητες) παίζουν το σπουδαιότερο ρόλο στη αποσύνθεση των οργανικών υπολειµµάτων. Ολη η διεργασία της διάσπασης και αποσύνθεσης των οργανικών ουσιών σε ανόργανα στοιχεία γίνεται απ αυτούς. (Παπαµίχος 1985). Γ ΦΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Μετά την ολοκλήρωση της έρευνας στο δάσος, θα πρέπει να πραγµατοποιηθεί µια ακόµα συνάντηση όλων των µαθητών που συµµετείχαν στο πρόγραµµα. Η συνάντηση αυτή θα αφιερωθεί στην παρουσίαση και επεξεργασία των αποτελεσµάτων. Ζητήστε από όλες τις οµάδες να παρουσιάσουν προφορικά τα αποτελέσµατα των ερευνών τους. Με βάση τα συνολικά αποτελέσµατα συµπληρώστε την Περιληπτική Φόρµα Παρατήρησης ασών. Στις ερωτήσεις όπου οι απαντήσεις των οµάδων έχουν δοθεί είτε µε απόλυτους αριθµούς είτε µε εκατοστιαία ποσοστά, στην Περιληπτική Φόρµα θα αναφερθεί ο µέσος όρος. Ενα αντίγραφο της συµπληρωµένης Περιληπτικής Φόρµας θα σταλεί στο. Οπως έχει ήδη αναφερθεί, το γραφείο θα επεξεργάζεται τα στοιχεία και σε τακτά χρονικά διαστήµατα θα συντάσσει έκθεση µε τα συγκεντρωτικά αποτελέσµατα από τις έρευνες όλων των σχολείων της Ελλάδας. Καλό θα ήταν οι µαθητές να έρθουν και πάλι σε επαφή µε τον ιδιοκτήτη της γης και να τον ενηµερώσουν για τα ευρήµατά τους: Υπάρχει κάτι ιδιαίτερο που θα έπρεπε να µάθει; Ενα άλλο θέµα που θα πρέπει να εξετάσετε είναι το πώς θα παρακολουθήσουν οι µαθητές την εξέλιξη του δάσους που µελέτησαν. Συζητήστε µαζί τους και αποφασίστε για το είδος και το χρόνο µιας ακόµη έρευνας. Κρατήστε όλα τα συµπληρωµένα ερωτηµατολόγια, χάρτες και πληροφοριακό υλικό συγκεντρωµένα σε ένα φάκελο. Μπορεί άλλες οµάδες να τα χρησιµοποιήσουν και να συγκρίνουν τα αποτελέσµατα σε ένα χρόνο, σε δέκα χρόνια. Ακόµη και τα εγγόνια αυτών που πήραν µέρος µπορεί να εκµεταλλευθούν αυτά τα αποτελέσµατα στο µέλλον. 18

19 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αθανασιάδης Ν. 1985: ασική Βοτανική ΙΙ, Εκδόσεις Γιαχούδη Γιαπούλη, Θεσ/νίκη Βώκου. 1988: Τα άση της Μεσογείου στο Τα δάση γύρω από τη Μεσόγειο, Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τα Γυµνάσια, WWF, Αθήνα Cornell J. 1994: Ας µοιραστούµε τη φύση µε τα παιδιά, Παρατηρητής, Θεσ/νικη ΕΕΠΕΕ (Ελληνική Εταιρεία Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και Ενηµέρωσης) 1987 : Το δάσος: ο άγνωστος ευεργέτης, Αθήνα Ε.Ο.Ε (Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία) 1996: Ολα τα πουλιά της Ελλάδας, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα Ε.Ο.Ε (Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία) 1996: Θηλαστικά και ερπετά της Ελλάδας, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα Gourier James 1997: Οδηγός για µικρούς Ροβινσώνες στο δάσος, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα Handrinos G. and Akriotis Th. 1997: The birds of Greece, Ch. Helm, A&C Black, London Καββάδας : Eικονογραφηµένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Αθήνα Καϊλίδης,. Σ. 1985: Ρύπανση φυσικού περιβάλλοντος, Εκδόσεις Γιαχούδη Γιαπούλη, Θεσ/νίκη Kaizer Rene 1994: Το βιβλίο του δάσους, Ερευνητές, Αθήνα ΚΕΠΕ (Κέντρο Προγραµµατισµού και Οικονοµικών Ερευνών) 1976: Πρόγραµµα Αναπτύξεως , Εκθεση Οµάδας Εργασίας, Τοµέας ασών Μακρής Ν., Παπασταύρου Α. 1988: ασική Πολιτική, Γραφικές τέχνες, Θεσ/νίκη Ντάφης Σ. 1985: ασική Οικολογία, Εκδόσεις Γιαχούδη Γιαπούλη, Θεσ/νίκη Παντίδου Μ.Ε 1985: Μανιτάρια από τα ελληνικά δάση, Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, Αθήνα Παπαµίχος Ν.Θ 1985: ασικά εδάφη, A. Π. Θ, Υπηρεσία ηµοσιευµάτων, Θεσ/νίκη Peterson R., Mountfort G., Hollom P. 1984: Τα πουλιά της Ελλάδας και της Ευρώπης, Εκδόσεις Χρυσός Τύπος, Α.Ε, Αθήνα Polunin Ol., Huxley An. 1987: Flowers of the Mediterranean, Chatto and Windus ltd. Στεργιάδης Γ.Χ. 1987: Στοιχεία δασικού κτηµατολογίου, A. Π. Θ, Υπηρεσία ηµοσιευµάτων, Θεσ/νίκη, Σφήκας Γ. 1993: ένδρα και θάµνοι της Ελλάδας, Ευσταθιάδης, Αθήνα Σφήκας Γ. 1980: Αγριολούλουδα της Ελλάδας, Ευσταθιάδης, Αθήνα Σφήκας Γ. 1980: Φαρµακευτικά φυτά της Ελλάδας, Ευσταθιάδης, WWF, Αθήνα Υπουργείο Γεωργίας Aποτελέσµατα πρώτης Εθνικής απογραφής ασών. ιεύθυνση ασικού Κτηµατολογία- ασολογίου χαρτογράφησης, απογραφής και ταξινόµησης δασών και δασικών εκτάσεων, Αθήνα WWF 1995: άσος στο Περιβαλλοντική εκπαίδευση στο ηµοτικό Σχολείο, WWF, Αθήνα WWF 1998: Τα δάση γύρω από τη Μεσόγειο, Πρόγραµµα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για το Γυµνάσιο, WWF, Αθήνα 19

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΗΣ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σχολική χρονιά 2012-13 ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑΣ 3, 16451

Διαβάστε περισσότερα

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha.

Λ. Θρακομακεδόνων 131, 136 79 Αχαρνές - Τηλ. 210 2445226 & 210 2435333 - Fax: 210 2445226 e-mail:info@parnitha.net - www.parnitha. 1 2 Φύλλο εργασίας 1 Σ Λ Σ Λ 3. Σ Λ 4. Σ Λ 5. Σ Λ Βιοτικοί Οργανισμοί: Αλεπού, Βελανιδιά, Δέντρο, Έλατο, Θάμνος, Πεύκο, Πλάτανος, Χελώνα, Σκίουρος Αβιοτικοί Οργανισμοί: Έδαφος, Θερμοκρασία, Κλίμα, Υγρασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Ανακοίνωση για υπηρεσίες οικοφυσιολόγου

Ανακοίνωση για υπηρεσίες οικοφυσιολόγου Ανακοίνωση για υπηρεσίες οικοφυσιολόγου Στο πλαίσιο του έργου «Προσαρμογή της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή στην Ελλάδα» το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα LIFE Περιβαλλοντική Πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση της Ελληνικής χλωρίδας και βλάστησης στο αστικό περιβάλλον Βιοποικιλότητα στο αστικό πράσινο

Αξιοποίηση της Ελληνικής χλωρίδας και βλάστησης στο αστικό περιβάλλον Βιοποικιλότητα στο αστικό πράσινο Αξιοποίηση της Ελληνικής χλωρίδας και βλάστησης στο αστικό περιβάλλον Βιοποικιλότητα στο αστικό πράσινο Κυριάκος Γεωργίου Τομέας Βοτανικής, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστήμιο Αθηνών E-mail kgeorghi@biol.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο Δράσεων και Μέτρων Προσαρμογής της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή

Πλαίσιο Δράσεων και Μέτρων Προσαρμογής της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή Πλαίσιο Δράσεων και Μέτρων Προσαρμογής της διαχείρισης των δασών στην κλιματική αλλαγή Βασιλική Χρυσοπολίτου και Πέτρος Κακούρος, ΕΚΒΥ Το κλίμα και τα δάση στο μέλλον Υπάρχουν αβεβαιότητες σχετικά με:

Διαβάστε περισσότερα

Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας

Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας Προσαρμογή της Διαχείρισης των Δασών στην Κλιματική Αλλαγή στην Ελλάδα: Δασαρχείο Καλαμπάκας Ομάδα έργου: Παναγιώτης Πουλιανίδης, Αναστασία Κάκια, Φωτεινή Πελεκάνη Σεμινάριο Κατάρτισης Δασικών Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34

Συντάχθηκε απο τον/την E-GEOPONOI.GR Πέμπτη, 07 Αύγουστος 2008 11:30 - Τελευταία Ενημέρωση Σάββατο, 14 Νοέμβριος 2009 14:34 Φυσικά λιπάσματα Τα κύρια θρεπτικά συστατικά των φυτών Τρεις είναι οι θρεπτικές ουσίες που απαιτούνται από τα φυτά σε πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από τα άλλα στοιχεία. Είναι το άζωτο(n), ο φώσφορος(p) και

Διαβάστε περισσότερα

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς

WWW.KINDYKIDS.GR. Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς WWW.KINDYKIDS.GR Όταν η ζωή στο νηπιαγωγείο γίνεται παιχνίδι! Το Site για γονείς και νηπιαγωγούς Το υλικό αυτό αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του KindyKids.gr και διανέμεται δωρεάν. ΖΩΑ ΠΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου.

ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. ΟΌλυµπος υψώνεται στην Β.Α. Θεσσαλία και στην Ν.. Μακεδονία. Ο Μύτικας ή αλλιώς το Πάνθεον είναι η Ψηλότερη κορυφή του Ολύµπου. Ο Όλυµπος Πιθανώς σχηµατίστηκε κατά την διάρκεια της Ηωκαίνου εποχής πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΛΙΜΝΕΣ ΤΗΣ ΔΕΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Από τα μέσα της δεκαετίας του 50 μέχρι σήμερα, έχουν κατασκευαστεί από τη ΔΕΗ Α.Ε. και βρίσκονται σε λειτουργία, 15 μεγάλα και 9 μικρά Υδροηλεκτρικά

Διαβάστε περισσότερα

«Οικοξενάγηση στην Προστατευόμενη Περιοχή του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου»

«Οικοξενάγηση στην Προστατευόμενη Περιοχή του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου» «Οικοξενάγηση στην Προστατευόμενη Περιοχή του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου» Θέμις Νασοπούλου MSc Ξεναγός Εθνικών Δρυμών και Υγροτόπων Λιτόχωρο 7-8/12/2013, «Ελληνο- Γερμανικό Φόρουμ Ορεινής Πεζοπορίας» www.olympusfd.gr

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

LIFE10 NAT/CY/000717. Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο

LIFE10 NAT/CY/000717. Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο JUNIPERCY LIFE10 NAT/CY/000717 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης του οικότοπου προτεραιότητας 9560* στην Κύπρο 3ο ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ Ιούνιος 2014 2 JUNIPERCY ΤΟ ΕΡΓΟ JUNIPERCY Το έργο «Βελτίωση της κατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus)

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ. (Monachus monachus) ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙ Η ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΦΩΚΙΑ (Monachus monachus) Η Μεσογειακή Φώκια είναι το µόνο είδος φώκιας που συναντάται στη Μεσόγειο και αποτελεί ένα από τα πλέον απειλούµενα είδη θαλάσσιων θηλαστικών στον

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4253, 23/7/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΔΑΣΩΝ ΝΟΜΟ

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4253, 23/7/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΔΑΣΩΝ ΝΟΜΟ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΝ ΠΕΡΙ ΔΑΣΩΝ ΝΟΜΟ Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψηφίζει ως ακολούθως: Συνοπτικός τίτλος. 14 του 1967 49 του 1987 44 του 1991 27(Ι) του 1999 1. Ο παρών Νόμος θα αναφέρεται ως ο περί Δασών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ

ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΑΣΟΠΟΝΙΑΣ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2012 Κυριακή 18 Μαρτίου 2012, ώρα 11:00 ενδροφύτευση - Τριάδι Θέρµης ΣΥΝΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ: Τετάρτη 21 Μαρτίου 2012, ώρα 18:00 ΚΤΙΡΙΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ - Αίθουσα Τελετών Σχολή ασολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης

ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης ασογεωργικά συστήµατα: Παράδοση και νέες προοπτικές ανάπτυξης και διαχείρισης της γεωργικής γης Κ. Μαντζανάς Εργαστήριο Λιβαδικής Οικολογίας Σχολή ασολογίας και Φ. Περιβάλλοντος Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση καμένων περιοχών

Αποκατάσταση καμένων περιοχών Αποκατάσταση καμένων περιοχών Δρ Γεώργιος Λυριντζής, Διατελέσας Τακτικός Ερευνητής του ΕΘΙΑΓΕ Δρ Γεώργιος Μπαλούτσος, Διατελέσας Τακτικός Ερευνητής του ΕΘΙΑΓΕ Δρ Γεώργιος Καρέτσος, Εντεταλμένος Ερευνητής,

Διαβάστε περισσότερα

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά

3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά 3ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΘΕΜΑ: Ο ελαιώνας ως οικοσύστημα: φυτά, πτηνά, θηλαστικά Στάδια Προγράμματος Καθορισμός Θέματος Ομάδων εργασίας Συλλογή υλικού σχετικού με το

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς

Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς Τεύχος 1 Σεπτέμβριος 2014 Βελτίωση της κατάστασης διατήρησης των οικοτόπων προτεραιότητας *1520 και *5220 στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ριζοελιάς LIFE12NAT/CY/000758 Περιεχόµενα Περισσότερες πληροφορίες www.life-rizoelia.eu

Διαβάστε περισσότερα

Φορέας ιαχείρισης Υγροτόπων Κοτυχίου Στροφυλιάς Καραµπέρου Γεωργία, ασολόγος-συντονίστρια έργου Αρετή Ζαχαροπούλου, Περιβαλλοντολόγος Βασιλική

Φορέας ιαχείρισης Υγροτόπων Κοτυχίου Στροφυλιάς Καραµπέρου Γεωργία, ασολόγος-συντονίστρια έργου Αρετή Ζαχαροπούλου, Περιβαλλοντολόγος Βασιλική Εθνικό Πάρκο Υγροτόπων ΚοτυχίουΚοτυχίου Στροφυλιάς Φορέας ιαχείρισης Υγροτόπων Κοτυχίου Στροφυλιάς Καραµπέρου Γεωργία, ασολόγος-συντονίστρια έργου Αρετή Ζαχαροπούλου, Περιβαλλοντολόγος Βασιλική Ορφανού,

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια.

Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. Συνδυασμός δέντρων και γεωργικών καλλιεργειών στην ίδια επιφάνεια. ........ Tα δασογεωργικά συστήματα στην Ελλάδα καταλαμβάνουν έκταση 1.044.875 εκτ. που αντιστοιχεί στο 32% της συνολικής γεωργικής γης

Διαβάστε περισσότερα

Πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές -το Παράδειγµα της Πάρνηθας- ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ

Πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές -το Παράδειγµα της Πάρνηθας- ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τις Προστατευόµενες Περιοχές -το Παράδειγµα της Πάρνηθας- ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ 1 ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (οι Εθνικοί ρυµοί) ονοµατεπώνυµο: τάξη: ηµεροµηνία: Η Πάρνηθα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος

ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ. Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΠΡΟΓΑΜΜΑΤΟΣ «ΚΑΘΑΡΑ ΠΟΤΑΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΕΣ ΠΟΛΕΙΣ» ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΕΛΤΑ Εθελοντικός Οργανισμός για τη Προστασία Αστικού Περιβάλλοντος ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Η περιοχή εφαρμογής του πιλοτικού προγράμματος αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικά Οικοσυστήματα. Φυσικά οικοσυστήματα Χερσαία οικοσυστήματα Ερημοποίηση Μείωση της βιοποικιλότητας

Φυσικά Οικοσυστήματα. Φυσικά οικοσυστήματα Χερσαία οικοσυστήματα Ερημοποίηση Μείωση της βιοποικιλότητας Φυσικά Οικοσυστήματα Φυσικά οικοσυστήματα Χερσαία οικοσυστήματα Ερημοποίηση Μείωση της βιοποικιλότητας Φυσικά Οικοσυστήματα Φυσικό οικοσύστημα είναι το σύνολο των βιοτικών παραγόντων (ζωντανών οργανισμών,

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Οργανικός Άνθρακας στα Δασικά Εδάφη της Ελλάδας

Οργανικός Άνθρακας στα Δασικά Εδάφη της Ελλάδας Οργανικός Άνθρακας στα Δασικά Εδάφη της Ελλάδας Π. Μιχόπουλος Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Ι Ε Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων και Τεχνολογίας Δασικών Προϊόντων Υπουργείο

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:...

Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Φυτά της Αλυκής και προσαρμογές στην Ξηρασία Όνομα Ομάδας:... Μέλη της ομάδας :...... Σχολείο:... Τάξη:... Ημερομηνία επίσκεψης:... Καταγραφή Περιβαλλοντικών συνθηκών Καλή σας μέρα. Ονομάζομαι Άγγελος

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων

Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων Οι επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής στα ξηροθερμοόρια δασικών ειδών: Η Δασική πεύκη Πιερίων Χ. Περλέρου, Γ. Σπύρογλου, Δ. Αβτζής και Σ. Διαμαντής ΕΛΓΟ-Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Σεμινάριο κατάρτησης δασολόγων,

Διαβάστε περισσότερα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα

Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια της νέας ΚΑΠ και οι προοπτικές εφαρμογής του στην Ελλάδα ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, ΓΕΩΤΕΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΓΡΟΔΑΣΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ Η Αγροδασοπονία στα Πλαίσια της Νέας ΚΑΠ 2014 2020 Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2014 Το αγροδασικό μέτρο στα πλαίσια

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

Το µέτρο αποσκοπεί στη στήριξη της δάσωσης µη γεωργικών γαιών µε στόχους: Την ενίσχυση της αντιδιαβρωτικής και αντιπυρικής προστασίας

Το µέτρο αποσκοπεί στη στήριξη της δάσωσης µη γεωργικών γαιών µε στόχους: Την ενίσχυση της αντιδιαβρωτικής και αντιπυρικής προστασίας 5.3.2.2.3. Πρώτη δάσωση µη γεωργικών γαιών ΤΙΤΛΟΣ ΜΕΤΡΟΥ Πρώτη δάσωση µη γεωργικών γαιών ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Άρθρα 36 (β) (iii) και 45 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 30 και σηµείο 5.3.2.2.3 Παράρτηµα II του

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΙΑΣΤΟΛΗ - ΣΥΣΤΟΛΗ Όταν θερµαίνεται το ξύλο αυξάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορία και σύγχρονες τάσεις (αειφορικής) διαχείρισης των δασών

Αειφορία και σύγχρονες τάσεις (αειφορικής) διαχείρισης των δασών ΕΘΝΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (ΕΘΙΑΓΕ) ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Αειφορία και σύγχρονες τάσεις (αειφορικής) διαχείρισης των δασών ρ. Σ. Γκατζογιάννης, Τακτικός ερευνητής Ι Ε/ ΕΘΙΑΓΕ 1. Το σύστηµα αξιών

Διαβάστε περισσότερα

Βιοποικιλότητα η φυσική ισορροπία. ράσεις υπεύθυνης επιχειρηµατικής πρακτικής για βιώσιµη ανάπτυξη

Βιοποικιλότητα η φυσική ισορροπία. ράσεις υπεύθυνης επιχειρηµατικής πρακτικής για βιώσιµη ανάπτυξη Βιοποικιλότητα η φυσική ισορροπία ράσεις υπεύθυνης επιχειρηµατικής πρακτικής για βιώσιµη ανάπτυξη Μέριµνα µε ευαισθησία για την προστασία του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας Η βιοποικιλότητα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Ωλενός, Ακράτα

ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Ωλενός, Ακράτα ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Ωλενός, Ακράτα Από τα αρχαία χρόνια, η γεωργία συνεχώς «απαλλοτριώνει» περιοχές από την άγρια φύση. τέως λίμνη Αγουλινίτσα Η Γεωργία κατακερματίζει το βιότοπο των ειδών που χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Οι προστατευόμενες περιοχές στον χάρτη

Οι προστατευόμενες περιοχές στον χάρτη Οι προστατευόμενες περιοχές στον χάρτη Εθνικός Δρυμός Αίνου Κεφαλληνίας Εθνικός Δρυμός Βίκου-Αώου Εθνικός Δρυμός Οίτης Εθνικός Δρυμός Παρνασσού Εθνικός Δρυμός Πάρνηθας Εθνικός Δρυμός Σουνίου Εθνικός Δρυμός

Διαβάστε περισσότερα

Ινστιτούτο ασικών Ερευνών. πολύτιµες ιδιότητες»

Ινστιτούτο ασικών Ερευνών. πολύτιµες ιδιότητες» ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ινστιτούτο ασικών Ερευνών (Βασιλικά, Λουτρά Θέρµης) ρ. Ιωάννης Σπανός Τακτικός Ερευνητής «Κρανιά: Μία νέα καλλιέργεια µε πολύτιµες ιδιότητες» Λαµία, 16Μαϊου 2012 Τοποθέτηση

Διαβάστε περισσότερα

ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE

ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙ Α ΑΣΟΓΕΩΡΓΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΧΡΗΣΗΣ ΓΗΣ Θεσσαλονίκη, 4 Φεβρουαρίου 2005 ασογεωργικά συστήµατα και το ευρωπαϊκό πρόγραµµα SAFE Βασίλειος Π. Παπαναστάσης Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Θεοδοσία Βασιλείου Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής: Ανάληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΑΡΚΑΔΙΟΥ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΟΙΤΗ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΑΡΚΑΔΙΟΥ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΟΙΤΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΖΑΡΚΑΔΙΟΥ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΟΙΤΗ Τσαπάρης Δημήτρης (δρ. Βιολόγος), Ηλιόπουλος Γιώργος (δρ. Βιολόγος), 2013 Η Οίτη και οι γειτονικοί ορεινοί όγκοι των Βαρδουσίων,

Διαβάστε περισσότερα

Τα αντιδιαβρωτικά και αντιπληµµυρικά έργα στην αρχαία Ολυµπία. µετά την πυρκαγιά της 26ης Αυγούστου 2007:

Τα αντιδιαβρωτικά και αντιπληµµυρικά έργα στην αρχαία Ολυµπία. µετά την πυρκαγιά της 26ης Αυγούστου 2007: ΕΘΝΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Ινστιτούτο Μεσογειακών ασικών Οικοσυστηµάτων & Τεχνολογίας ασικών Προϊόντων (Ι.Μ..Ο. & T..Π.) Τα αντιδιαβρωτικά και αντιπληµµυρικά έργα στην αρχαία Ολυµπία

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Κακούρος και Αντώνης Αποστολάκης

Πέτρος Κακούρος και Αντώνης Αποστολάκης Εγκατάσταση και αποτελέσματα παρακολούθησης της φυσικής και τεχνητής αποκατάστασης των δασών μαύρης πεύκης στον Πάρνωνα, προοπτικές έρευνας και τεκμηρίωσης Πέτρος Κακούρος και Αντώνης Αποστολάκης Ο σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμοί ονοματολογίας

Ορισμοί ονοματολογίας Περιγραφή των τύπων κάλυψης γης του Corine 2000 Απόδοση στα ελληνικά: Ρούλα Τρίγκου 1. Τεχνητές επιφάνειες Ορισμοί ονοματολογίας 1.1. Αστική οικοδόμηση 1. 1. 1. Συνεχής αστική οικοδόμηση Το μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι!

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι! Αν ρίξουμε μια προσεκτική ματιά γύρω μας, θα δούμε με πόση σοφία, χάρη και ομορφιά είναι όλα φτιαγμένα. Το κάθε έμψυχο και άψυχο δημιούργημα της φύσης αποτελεί ένα έργο τέχνης. Όλα γύρω θυμίζουν πίνακες,

Διαβάστε περισσότερα

Παπαστεργίου Σ. Κωνσταντινιά Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ. M.Sc. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Παπαστεργίου Σ. Κωνσταντινιά Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ. M.Sc. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Παπαστεργίου Σ. Κωνσταντινιά Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Α.Π.Θ. M.Sc. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Οι αμμοθίνες ή θίνες, είναι μικροί λόφοι από άμμο που συνήθως βρίσκονται στις παράκτιες περιοχές. Αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

14/11/2011. Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus

14/11/2011. Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus 4// Bιολογική ποικιλότητα ή Bιοποικιλότητα ποικιλότητα των διαφόρων μορφών ζωής Οικογένεια Felidae Υποοικογένεια Acinonychidea Acinonyx jubatus Επίπεδα βιοποικιλότητας Γενετική ποικιλότητα Ποικιλότητα

Διαβάστε περισσότερα

αναπτύσσεται και αποδίδει σε συγκεκριµένο έδαφος, κλίµα, υψόµετρο υγρασία και έκθεση. Εποχή φύτευσης

αναπτύσσεται και αποδίδει σε συγκεκριµένο έδαφος, κλίµα, υψόµετρο υγρασία και έκθεση. Εποχή φύτευσης Οδηγός φυτεύσεων Επιλογή θέσης φύτευσης Η θέση φύτευσης επιλέγεται, µε βάση τις τοπικές συνθήκες, το µέγεθος της επέµβασης και το σκοπό που θα εξυπηρετήσει. Η επιβίωση του φυτού κρίνεται από το βάθος του

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός διαχείρισης άλλων δασικών πόρων

Σχεδιασμός διαχείρισης άλλων δασικών πόρων Σχεδιασμός διαχείρισης άλλων δασικών πόρων Δρ. Βασιλική Καζάνα Αναπλ. Καθηγήτρια ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας & Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Δράμας Εργαστήριο Δασικής Διαχειριστικής Τηλ. & Φαξ: 25210

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιάζοντας με οικολογικά κριτήρια τη μεταπυρική διαχείριση των δασών μας

Σχεδιάζοντας με οικολογικά κριτήρια τη μεταπυρική διαχείριση των δασών μας Σχεδιάζοντας με οικολογικά κριτήρια τη μεταπυρική διαχείριση των δασών μας Μαργαρίτα Αριανούτσου Φαραγγιτάκη Τμήμα Βιολογίας ΕΚΠΑ http://uaeco.biol.uoa.gr ΕΚΒΥ 19/11/2014 Τα πλέον επιρρεπή στη φωτιά δασικά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή

Διαβάστε περισσότερα

Τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και. Την άµβλυνση των κλιµατικών µεταβολών

Τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και. Την άµβλυνση των κλιµατικών µεταβολών 5.3.2.2.1. Πρώτη δάσωση γεωργικών γαιών ΤΙΤΛΟΣ ΜΕΤΡΟΥ Πρώτη δάσωση γεωργικών γαιών ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Άρθρο 43 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 31 του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006 και Παράρτηµα II, σηµείο 5.3.2.2.1

Διαβάστε περισσότερα

Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν

Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν 7. Επαναχρησιμοποίηση νερού στο δήμο μας! Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν επεξεργασία πριν την επανάχρησή τους. Ο βαθμός επεξεργασίας εξαρτάται από την χρήση για την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΚΤΙΝΙΔΙΩΝ Το ακτινίδιο είναι θάμνος με άνθη χρώματος λευκού. Τα φύλλα του έχουν ωοειδές σχήμα και στο κάτω μέρος τους έχουν χνούδι. Ο καρπός του είναι εδώδιμος, με γλυκόξινη γεύση. Το εξωτερικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Φυτώριο Καλλωπιστικών Στεργίου Χρήστος. Κατάλογος Προϊόντων

Φυτώριο Καλλωπιστικών Στεργίου Χρήστος. Κατάλογος Προϊόντων Φυτώριο Καλλωπιστικών Στεργίου Χρήστος Κατάλογος Προϊόντων ΔΕΝΤΡΑ ΑΚΑΚΙΑ ΚΥΑΝΟΦΥΛΛΗ (ACACIA CYANOPHYLLA) : ΑΚΑΚΙΑ ΚΥΑΝ. ΣΑΚ. ΑΚΑΚΙΑ ΚΥΑΝ.ΔΕΝΤΡΟ ΓΛ.22 ΑΛΜΥΡΙΚΙ (TAMARIX PARVIFLORA) : ΑΛΜΥΡΙΚΙ ΔΕΝΤΡΟ ΓΛ.22

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ 37 ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ Κίµων Χατζηµπίρος Φυσικός, Οικολόγος Επίκ. Καθηγητής ΕΜΠ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ύο διεθνώς παραδεκτές αρχές : η πρόληψη είναι προτιµότερη από την επανόρθωση ο ρυπαίνων

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρα 36 (β) (iv) και 46 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 30 και σηµείο 5.3.2.2.4 Παράρτηµα II του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006

Άρθρα 36 (β) (iv) και 46 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 30 και σηµείο 5.3.2.2.4 Παράρτηµα II του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006 5.3.2.2.4. Ενισχύσεις Natura 2000 ΤΙΤΛΟΣ ΜΕΤΡΟΥ Ενισχύσεις Natura 2000 ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Άρθρα 36 (β) (iv) και 46 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 30 και σηµείο 5.3.2.2.4 Παράρτηµα II του Κανονισµού (ΕΚ)

Διαβάστε περισσότερα

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή

Κ ι λ µα µ τι τ κές έ Α λλ λ α λ γές Επι π πτ π ώ τ σει ε ς στη τ β ιοπο π ικιλό λ τη τ τα τ κ αι τ η τ ν ν ά γρια ζ ωή Επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και την άγρια ζωή Η παγκόσµια κλιµατική αλλαγή θεωρείται ως η σηµαντικότερη τρέχουσα απειλή για τη βιοποικιλότητα του πλανήτη. Παραδείγµατα από την Κυπριακή Φύση Μερικές από

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Μετά από σχετική εισήγηση του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (πράξεις 24/2013 και 32/2013 του.σ.) σας αποστέλλουµε

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΩΝ ΤΑΜΙΕΥΣΗΣ ΑΡ ΕΥΤΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ. ρ. Ε. Σταυρινός Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίµων ιοικ. Τοµέας Κοιν. Πόρων & Υποδοµών

ΕΡΓΩΝ ΤΑΜΙΕΥΣΗΣ ΑΡ ΕΥΤΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ. ρ. Ε. Σταυρινός Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίµων ιοικ. Τοµέας Κοιν. Πόρων & Υποδοµών ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΑΜΙΕΥΣΗΣ ΑΡ ΕΥΤΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΙΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ρ. Ε. Σταυρινός Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίµων µ ιοικ. Τοµέας Κοιν. Πόρων & Υποδοµών ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Πράσινα Δώματα Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Ποθητός Σταματιάδης, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Η Κ+Ν ΕΥΘΥΜΙΑΔΗ αβεε σας ενημερώνει. Έντομα εδάφους καλαμποκιού

Η Κ+Ν ΕΥΘΥΜΙΑΔΗ αβεε σας ενημερώνει. Έντομα εδάφους καλαμποκιού Η Κ+Ν ΕΥΘΥΜΙΑΔΗ αβεε σας ενημερώνει Έντομα εδάφους καλαμποκιού t ΓΝΩΡΙΖΩ t t t Αγρότιδες η Καραφατμέ η Κοφτοσκούληκα (Agotis spp) Τα τέλεια έντομα είναι νυκτόβια λεπιδόπτερα που ανήκουν σε διάφορα είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΕΣ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ- Προστασία και αποκατάσταση

ΔΑΣΙΚΕΣ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ- Προστασία και αποκατάσταση ΔΑΣΙΚΕΣ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ- Προστασία και αποκατάσταση Ο ανθρωπος εξαρτάται από τα δάση. Προμηθεύουν ξύλο και είναι σημαντικά για την αναψυχή του. Επιτελούν όμως και σημαντικές λειτουργίες. Ενισχύουν τη βιοποικιλότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ - ΘΡΑΚΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΔΡΑΜΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΤΕΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ - ΘΡΑΚΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΔΡΑΜΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΤΕΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ - ΘΡΑΚΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΔΡΑΜΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΑΣΟΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία με θέμα: Χρήση φαρμακευτικών φυτών και αποδοχή τους από τους κατοίκους της περιοχής

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα.

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ 1. Διευκρινίστε τις έννοιες «καιρός» και «κλίμα» 2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. 3. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοσιακά δασογεωργικά συστήµατα της Ελλάδας: η περίπτωση του ήµου Ασκίου. Κ. Μαντζανάς, Ε. Τσατσιάδης και Ε. Μπατιάνης

Παραδοσιακά δασογεωργικά συστήµατα της Ελλάδας: η περίπτωση του ήµου Ασκίου. Κ. Μαντζανάς, Ε. Τσατσιάδης και Ε. Μπατιάνης Παραδοσιακά δασογεωργικά συστήµατα της Ελλάδας: η περίπτωση του ήµου Ασκίου Κ. Μαντζανάς, Ε. Τσατσιάδης και Ε. Μπατιάνης Πλεονεκτήµατα δασογεωργικών συστηµάτων Περιβαλλοντικά Οικονοµικά. Απορροή, διάβρωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΕ ΥΨΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΤΡΟ ΤΗΣ ΧΑΛΕΠΙΟΥ ΠΕΥΚΗΣ (PINUS ΗALEPENSIS) ΣΕ ΦΥΤΕΙΑ ΑΠΟΓΟΝΩΝ ΣΤΗ Β. ΕΥΒΟΙΑ

ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΕ ΥΨΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΤΡΟ ΤΗΣ ΧΑΛΕΠΙΟΥ ΠΕΥΚΗΣ (PINUS ΗALEPENSIS) ΣΕ ΦΥΤΕΙΑ ΑΠΟΓΟΝΩΝ ΣΤΗ Β. ΕΥΒΟΙΑ ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΕ ΥΨΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΤΡΟ ΤΗΣ ΧΑΛΕΠΙΟΥ ΠΕΥΚΗΣ (PINUS ΗALEPENSIS) ΣΕ ΦΥΤΕΙΑ ΑΠΟΓΟΝΩΝ ΣΤΗ Β. ΕΥΒΟΙΑ Κομματά Αικατερίνη (1), Αριστοτέλης Χ. Παπαγεωργίου (1), Βαρελίδης Κων/νος (2), Ιωαννίδης Κων/νος (2),

Διαβάστε περισσότερα

Εξάτμιση και Διαπνοή

Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση, Διαπνοή Πραγματική και δυνητική εξατμισοδιαπνοή Μέθοδοι εκτίμησης της εξάτμισης από υδάτινες επιφάνειες Μέθοδοι εκτίμησης της δυνητικής και πραγματικής εξατμισοδιαπνοής (ΕΤ)

Διαβάστε περισσότερα

275 Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος Θεσσαλονίκης

275 Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος Θεσσαλονίκης 275 Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος Θεσσαλονίκης Η πρώτη Ανωτάτη Δασολογική Σχολή ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1917 (Ν.893/14-9-1917) και λειτούργησε εκεί επί 10 χρόνια. Το 1927 μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Για την παραγωγή του γίνεται ανάμειξη τηγμένης πρώτης ύλης με

Για την παραγωγή του γίνεται ανάμειξη τηγμένης πρώτης ύλης με Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτής ΚΕ.ΠΑ ΦΑΙΝΟΛΙΚΟΣ ΑΦΡΟΣ Ο φαινολικός αφρός γνωστός και σαν ισοκυανουρίνη είναι σκληροποιημένος αφρός ο οποίος όπως και οι πολυστερίνες ανήκει στα

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του φουντουκιού:

Η ιστορία του φουντουκιού: ΤΟ ΦΟΥΝΤΟΥΚΙ : Η ιστορία του φουντουκιού: Σύμφωνα με ιστορικά ευρήματα, τα φουντούκια πρωτοεμφανίστηκαν στις περιοχές της Σουηδίας, Δανίας και Γερμανίας κατά τη Μεσολιθική και Νεολιθική εποχή. Η καλλιέργεια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΑΚΑΤΕΡΓΑΣΤΗΣ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗΣ ΞΥΛΕΙΑΣ

ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΑΚΑΤΕΡΓΑΣΤΗΣ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗΣ ΞΥΛΕΙΑΣ ΑΤΕΙΘ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΤΜΗΜΑ LOGISTICS ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ ΑΚΑΤΕΡΓΑΣΤΗΣ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗΣ ΞΥΛΕΙΑΣ ΠΑΡΑΠΟΝΙΑΡΗ ΕΛΠΙΔΑ Α.Μ. 206 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΒΟΥΛΓΑΡΑΚΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Κατερίνη 2011 ΔΟΜΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Αρ. Όνοµα πιστοποιητικού Εκδίδουσα αρχή Σχόλια

ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Αρ. Όνοµα πιστοποιητικού Εκδίδουσα αρχή Σχόλια ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Ζωντανά ζώα και ζωικά προϊόντα 30 Έγκριση για την εισαγωγή ζωντανών ζώων (όλα τα θηλαστικά ζώα, πτηνά, ερπετά, ωφέλιµα έντοµα, ψάρια,

Διαβάστε περισσότερα

Νερό και φύση ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΝΕΡΟΥ. Η χηµική σύσταση του νερού. Οι ιδιότητες του νερού. Στόχοι. Πληροφορίες

Νερό και φύση ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΝΕΡΟΥ. Η χηµική σύσταση του νερού. Οι ιδιότητες του νερού. Στόχοι. Πληροφορίες 03 ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΝΕΡΟΥ Στόχοι Πληροφορίες Η χηµική σύσταση του νερού Να κατανοήσουν και να συνειδητοποιήσουν οι µαθητές: Tη σύσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ. 'jt, Λι» (,'* Fj law* ΒΙΜ^>Λ. ti. β ^ Η Basllli

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ. 'jt, Λι» (,'* Fj law* ΒΙΜ^>Λ. ti. β ^ Η Basllli ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ»* '* mwm WM'ti «βρηκ?' 1 ύ>, - 'jt, Λι» (,'* Fj law* ΒΙΜ^>Λ. ti P p'!^j^ β ^ Η Basllli Μ V "r." i η,% ΨΈΒΜ, ν; mt:;" IV' ' -» g g j Μ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Εργαστήριο Εδαφολογίας. Υπεύθυνη Εργαστηρίου: Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Εργαστήριο Εδαφολογίας. Υπεύθυνη Εργαστηρίου: Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου Για την κανονική ανάπτυξη των φυτών είναι απαραίτητα ορισμένα θρεπτικά στοιχεία, τα οποία προσλαμβάνονται είτε από το έδαφος είτε από την ατμόσφαιρα. Τα μακροστοιχεία είναι: C,H, O,N, P, K, Ca, Mg, S Ιχνοστοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Εισαγωγή στη Γεωργία Λαχανοκομία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλευτική δραστηριότητα

Μεταλλευτική δραστηριότητα Μεταλλευτική δραστηριότητα και μέλισσες A. Θρασυβούλου Εργαστήριο Μελισσοκομίας, ΑΠΘ H μεταλλευτική δραστηριότητα στη Χαλκιδική θα επηρεάσει σημαντικά το περιβάλλον της μέλισσας και συνεπώς την ίδια τη

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία εποπτικού χάρτη διαχείρισης δασών

Δημιουργία εποπτικού χάρτη διαχείρισης δασών Δημιουργία εποπτικού χάρτη διαχείρισης δασών με την χρήση ΓΠΣ Νικόλαος Mέντης 1 - Γιάννης Μελιάδης 2 1 Δασάρχης Δασαρχείου Αριδαίας Ν. Πέλλας 2 Ερευνητής Δασολόγος Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Εισαγωγή Το

Διαβάστε περισσότερα

Αγροδασοπονία: Μια νέα επιστήμη αλλά πολύ παλιά πρακτική

Αγροδασοπονία: Μια νέα επιστήμη αλλά πολύ παλιά πρακτική Αγροδασοπονία: Μια νέα επιστήμη αλλά πολύ παλιά πρακτική Δρ. Κωνσταντίνος Μαντζανάς Εργαστήριο Λιβαδικής Οικολογίας Τμήμα Δασολογίας και Φ. Περιβάλλοντος Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Η Αγροδασοπονία

Διαβάστε περισσότερα

Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά

Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΟΣΠΡΙΑ-ΠΟΛΥΕΤΕΙΣ ΘΑΜΝΩΔΕΙΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ-ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΆ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ Αρωματικά-Φαρμακευτικά Φυτά Κατερίνα Μ. Κουκ ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, ΕΘΙΑΓΕ 1 Σκοπός της ομιλίας να περιγράψω

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί ρύποι H χλωρίδα της γης (µεγαλύτερη φυσική πηγή εκποµπής αερίων ρύπων ) Τα δέντρα και τα φυτά µέσω της φωτοσύνθεσης Ανθρώπινες ραστηριότητες

Φυσικοί ρύποι H χλωρίδα της γης (µεγαλύτερη φυσική πηγή εκποµπής αερίων ρύπων ) Τα δέντρα και τα φυτά µέσω της φωτοσύνθεσης Ανθρώπινες ραστηριότητες Ατµοσφαιρική ρύπανση Μαρή Νεαμονίτης Παλαιολόγου Παπαβασιλείου Ορισµός Ανεπιθύµητη αλλαγή στα φυσικά, χηµικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του αέρα ζηµιογόνος για όλους τους οργανισµούς Πώς προκαλείται

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα