Oλόγος, λοιπόν, που στρεφόμαστε στα Βαλκάνια για

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Oλόγος, λοιπόν, που στρεφόμαστε στα Βαλκάνια για"

Transcript

1 H παραγωγή μετάλλων στα Bαλκάνια Kωνσταντίνα Παπακώστα Aρχαιολόγος M.Sc. Eκπαιδευτικός To πιο εκτεταμένο σύνολο μεταλλικών αντικειμένων που ανασκάφηκε στον ελλαδικό χώρο προέρχεται από τη φάση της τελικής νεολιθικής των Σιταγρών, αν και ένας μικρός αριθμός χάλκινων αντικειμένων χρονολογείται ήδη στη νεότερη νεολιθική (φάση Σιταγροί ΙΙ). Τριάντα έξι όστρακα με χάλκινη επίστρωση στο εσωτερικό αλλά και στα χείλη έχει προταθεί ότι ανήκουν σε χωνευτήρια, συνεπώς πρόκειται για ενδείξεις για λιώσιμο μεταλλικού χαλκού (Renfrew κ.ά. 2003). Παρόμοιες ενδείξεις έχουμε από το Γυαλί, το σπήλαιο της Αλεπότρυπας και το Μάνδαλο στη δυτική Μακεδονία. Παρά τα παραπάνω στοιχεία, η χύτευση χαλκού δεν μπορεί να τεκμαρθεί σε καμία νεολιθική θέση στην περιοχή του Αιγαίου (Betancourt 2006). Επιπλέον, τα αποτελέσματα ανάλυσης ισοτόπων του μολύβδου υποδεικνύουν ότι η προέλευση του ορυκτού πρέπει να αναζητηθεί κάπου βόρεια, πιθανόν στη Βουλγαρία (Betancourt 2006 Renfrew 2003). Oλόγος, λοιπόν, που στρεφόμαστε στα Βαλκάνια για να κατανοήσουμε τις αρχές της μεταλλουργικής τεχνολογίας στο Αιγαίο έχει να κάνει με το γεγονός ότι τεχνολογικά προπορεύονται. Αυτό που συνέβαινε στο Αιγαίο συνέβαινε και στα Βαλκάνια, αλλά αιώνες πριν και σε μεγαλύτερη κλίμακα. Το αρχαιότερο χάλκινο αντικείμενο στη Βαλκανική προέρχεται από το Balomir της Ρουμανίας, είναι περόνη μήκους 14,3 εκ. και χρονολογείται στην αρχαιότερη νεολιθική ( π.χ.). Ταυτόχρονα, οι Bαλκάνιοι μεταλλουργοί προμηθεύονταν το ορυκτό τους από υπόγεια ορυχεία με στοές και ήταν ικανοί να διαχωρίζουν με θέρμανση τα δευτερογενή θειούχα μεταλλεύματα (Betancourt 2006). Σε αυτό το πλαίσιο θα παρουσιάσουμε την εξόρυξη μεταλλεύματος στα δύο κυριότερα ορυχεία της Βαλκανικής ήδη από τα μέσα της 5ης χιλιετίας π.χ. (Begemann κ.ά. 1990), προκειμένου να διαφωτίσουμε την πρωτογενή παραγωγή αλλά και τη διανομή της πρώτης ύλης. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο παρόν άρθρο αναφερόμαστε σε πραγματική μεταλλουργία, εννοώντας τη μορφοποίηση της πρώτης ύλης με λιώσιμο, χύτευση και περαιτέρω επεξεργασία και όχι την ψυχρή κατεργασία του μετάλλου με σφυρηλάτηση, καθώς η τελευταία δεν αποτελεί τεχνολογική διαφοροποίηση σε σχέση με την τεχνική που χρησιμοποιούνταν για την κατεργασία πετρωμάτων (βλ. πυριτόλιθο κ.λπ.). Εξόρυξη της πρώτης ύλης Το Aibunar στη Βουλγαρία και η Rudna Glava στην ανατολική Σερβία θεωρούνται τα αρχαιότερα ορυχεία παρά το γεγονός ότι οι πρώτες ενδείξεις για μεταλλουργία όλων των μετάλλων που χρησιμοποιήθηκαν στην αρχαιότητα (χαλκός, μόλυβδος, άργυρος, χρυσός, σίδηρος, κασσίτερος) μαρτυρούνται στη Μέση Ανατολή (Pernicka 1997). To Αibunar (εικ. 1) είναι το πιο ενδιαφέρον σε μια σειρά ορυχείων χαλκού της χαλκολιθικής που εντοπίστηκαν στη νότια 1. Χαρτογραφική τοποθέτηση των Aibunar και Rudna Glava. 2. Γεωφυσικός χάρτης Σερβίας. 79

2 Βουλγαρία. Oι μεγάλες ποσότητες κεραμικής που βρέθηκαν χρονολογούν την εξαγωγή μεταλλεύματος στη φάση Karanovo VI- Gumelnitsa (4η χιλ. π.χ.). Στα ορυχεία του Aibunar, εκτός από τριπτές λίθινες μήτρες προφανώς χρησιμοποιήθηκαν και χάλκινοι πελέκεις με οριζόντια εγκοπή. Περισσότεροι από τόνοι εξορύχθηκαν από το Aibunar, από όπου υπολογίζεται ότι παράχθηκαν περίπου 1000 τόνοι τετηγμένου χαλκού. Η πρώτη κύρια φάση εκμετάλλευσής του χρονολογείται με ασφάλεια στη φάση Karanovo VI ή, με άλλα λόγια, σύγχρονα με το νεκροταφείο της Βάρνας (Kohl 2007). Σε ακτίνα 15 χλμ. γύρω από το ορυχείο εντοπίστηκαν επτά οικισμοί. Στα χαλκολιθικά στρώματά τους περιέχονταν περισσότερα από εκατό κομμάτια μεταλλεύματος οξειδίου του χαλκού τα οποία, σύμφωνα με ανάλυση φάσματος, προέρχονται από το Aibunar. Αφού τα φρεάτια ξαναγεμίστηκαν, οι μεταλλωρύχοι κατοικούσαν στις κοιλότητες, όπως δείχνει το πλήθος των κεραμικών ευρημάτων. Το επίμονο γέμισμα των φρεατίων του ορυχείου δεν μπορεί να εξηγηθεί από κάποια τεχνική χρησιμότητα. Επομένως, ο λόγος αυτής της πρακτικής μπορεί να αναζητηθεί στο επίπεδο της λατρευτικής πρακτικής. Όπως υποδεικνύουν πολλές εθνογραφικές μελέτες, οι μεταλλωρύχοι προφανώς θεωρούσαν προβληματικό να «πληγώνουν» τη γη σκάβοντάς την και απομακρύνοντας τους θησαυρούς της. Σε συνδυασμό με τη Rudna Glava οι ενδείξεις στο Aibunar παρουσιάζουν το ιδεολογικό υπόβαθρο της εξόρυξης χαλκού στη ΝΑ Ευρώπη κατά τη χαλκολιθική εποχή. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι εντοπίστηκαν τρεις ταφές της χαλκολιθικής στη θέση εξόρυξης 4b, όλες ακτέριστες. Εργαλεία εξόρυξης χαλκού φτιαγμένα από κέρατο ελαφιού και χαλκό (του οποίου η προέλευση δεν ήταν το Aibunar, Ottaway 1981) και κεραμική συλλέχθηκαν κατά την ανασκαφή, πράγμα που υποδηλώνει ότι οι νεκροί είχαν ασχοληθεί με την εξόρυξη του μεταλλεύματος. Η εξόρυξη εγκαταλείφθηκε όταν τα αποθέματα μεταλλευμάτων οξειδίου του χαλκού είχαν πλέον εξαντληθεί (Chernych 1978). H Rudna Glava (εικ. 2), που βρίσκεται στη νοτιοανατολική Σερβία, 140 χλμ. ανατολικά του Βελιγραδίου, χρονολογείται στην ύστερη φάση του πολιτισμού Vinca (μέσα ή β μισό της 4ης χιλ. π.χ./ β μισό της 5ης χιλ. cal. π.χ.). Oι φλέβες μαγνητίτη και χαλκοπυρίτη εξορύχθηκαν και εδώ μέχρι την οριστική εξάντλησή τους. Oι μεταλλωρύχοι ακολούθησαν το ορυκτό προς τα κάτω, κάποιες φορές μέχρι το βάθος των 15 μ. Η μέθοδος που ακολουθήθηκε ήταν η αρχική αποκάλυψη των φλεβών και στη συνέχεια η κατασκευή μιας πλατφόρμας πρόσβασης (εικ. 3). Στα στρώματα που βρίσκονταν κοντά στην επιφάνεια το μετάλλευμα αποσπώνταν με κυκλικές 3. Rudna Glava, πλατφόρμα πρόσβασης. κρούσεις από πελέκεις (εικ. 4). Διαδοχική θέρμανση και ψύχρανση είχε ως αποτέλεσμα το σπάσιμο του μεταλλεύματος στα βαθύτερα στρώματα. Αυτή η διαδικασία οδήγησε στην ολοκληρωτική εκμετάλλευση του μεταλλεύματος: στα φρεάτια δεν παρέμεινε ούτε η παραμικρή ποσότητα κοιτάσματος. Τα εργαλεία από λίθο, πηλό ή κέρατο (εικ. 5) βρέθηκαν in situ. Όταν τα ανθρακούχα κοιτάσματα (αζουρίτης και μαλαχίτης, εικ. 6) που μπορούσαν να γίνουν αντικείμενο εκμετάλλευσης από τους μεταλλωρύχους της Vinca εξαντλήθηκαν, το ορυχείο εγκαταλείφθηκε. Η Rudna Glava αποτέλεσε ορόσημο για την απαρχή της πρώιμης εξόρυξης και μεταλλουργίας, αντιπροσωπεύοντάς την ως κοινή γνώση σε κάθε χωριό του πολιτισμού της Vinca. Η εξόρυξη γινόταν κατά προτίμηση άνοιξη ή καλοκαίρι, το μετάλλευμα καθαριζόταν, ετοιμαζόταν για επεξεργασία και μεταφερόταν στους οικισμούς. Μια σειρά τεχνολογικών εξελίξεων έλαβε χώρα σε μικρά εργαστήρια από τη σφυρηλάτηση του τοπικού χαλκού μέχρι τη μαζική παραγωγή χάλκινων όπλων και εργαλείων (Jovanovic χ.χ.). Καθώς προχωρούσε η εκμετάλλευση, τα εγκαταλειμμένα ή χρησιμοποιημένα κανάλια μπαζώθηκαν με επιφανειακές επιχώσεις. Μια αντίστοιχη διαδικασία είχε ακολουθηθεί στο Aibunar, όπως είδαμε, αν και κάποιες διαφορές υπαγορεύθηκαν από τους φυσικούς σχηματισμούς του αποκαλυπτόμενου μεταλλεύματος (Jovanovic 1979). Ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δοθεί στο γεγονός ότι και στα δύο ορυχεία το μετάλλευμα εξορύχθηκε ως την τελική εξάντλησή του (Chernych 1978 Jovanovic 1979). Αυτό, σε συνδυασμό με τις τεχνικές εξόρυξης που χρησιμοποιήθηκαν, δεν φανερώνει πειραματισμό αλλά μάλλον εξειδικευμένες διαδικασίες εξόρυξης. Αυτή η παρατήρηση οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι εργάτες του ορυχείου ήταν εξειδικευμένοι, πιθανόν κληρονόμοι της «κάστας» που εκμεταλλευόταν τα 80 τχ. 105 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

3 εκτεταμένα ορυχεία πυριτόλιθου (Jovanovic 1979). Ένα άμεσο παράλληλο μεταξύ αυτών των δύο διαφορετικών τύπων εξόρυξης είναι ο διαχωρισμός των ορυκτών του οξειδίου του χαλκού από το μετάλλευμα μαγνητίτη, διαδικασία που λάμβανε χώρα απευθείας στα ορυχεία, ενώ μια παρόμοια δραστηριότητα διαδραματιζόταν για να επιλεχθεί το καλύτερο υλικό στα ορυχεία πυριτόλιθου στην ανατολική και κεντρική Ευρώπη (Jovanovic 1979). Αξίζει να σημειωθεί ότι η ιστορία της εξόρυξης για τα κεντρικά Βαλκάνια ξεκινά από την αρχαιότερη νεολιθική, ενώ η εξόρυξη της ώχρας είναι ακόμα παλαιότερη, αφού η χρήση της ως χρωστικής ουσίας είναι πιθανή ήδη για την παλαιολιθική εποχή. Ακόμα και τότε, η τεχνολογία που εφαρμοζόταν από τις προϊστορικές κοινωνίες ήταν κοινή: η φλέβα κάποιου ορυκτού εντοπιζόταν στο σημείο που εξείχε από το έδαφος, και άρχιζε η εκσκαφή της σε βάθος (εικ. 7). Έτσι, τα φρεάτια των ορυχείων είναι ουσιαστικά τα φυσικά κανάλια που έμειναν κενά μετά την ολοκλήρωση της εξόρυξης. Κατά την προϊστορική περίοδο έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης μόνο πολύ υψηλής ποιότητας επιφανειακά κοιτάσματα, που μπορούσαν εύκολα να υποστούν επεξεργασία με τα πρωτογενή μέσα που ήταν διαθέσιμα. Oι πηγές που κατά πάσα πιθανότητα έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης κατά την προϊστορική περίοδο είναι αυτές που ήταν εμφανείς και προσβάσιμες. Αυτό σημαίνει ότι βρίσκονταν κοντά σε κατοικημένες περιοχές και κατά προτίμηση εξείχαν από το έδαφος και ήταν εμφανείς με το χαρακτηριστικό τους χρώμα και υφή (ο μαλαχίτης είναι ανοιχτοπράσινος, ο κυπρίτης σκουροκόκκινος, ο ολιβινίτης πράσινος και η χρυσόκολλα χρυσαφιά). Ένα επιφανειακό κοίτασμα θα ήταν προτιμότερο από μια υπόγεια φλέβα, καθώς είναι ευκολότερο να αποκτηθεί και να υποστεί επεξεργασία. Επιπλέον, θα ήταν προτιμητέα μια απόθεση με μεγάλη έκταση (McGeehan-Liritzis 1996). 4. Rudna Glava, πελέκεις με οριζόντια εγκοπή. Όσον αφορά την τεχνολογική εξέλιξη που επιτεύχθηκε για την εκμετάλλευση των μετάλλων, το λιώσιμο, η χύτευση, η στίλβωση, η λείανση και η σφυρηλάτηση ήταν γνωστές τεχνικές από τη νεότερη νεολιθική, οι τρεις τελευταίες γνωστές από τη λιθοτεχνία, οι οποίες εφαρμόστηκαν στο νέο υλικό, το χαλκό (McGeehan-Liritzis 1996). Oι κεραμικές συγκεντρώσεις που βρέθηκαν στα μπαζωμένα φρεάτια των ορυχείων ερμηνεύτηκαν ως οικιστικές ενότητες μιας ανεξάρτητης επαγγελματικής ομάδας, των μεταλλωρύχων (Chernych 1978). O ανασκαφέας της Rudna Glava, ωστόσο, δεν ερμηνεύει τις κεραμικές συγκεντρώσεις με τον ίδιο τρόπο. Τα αρχαιολογικά ευρήματα (π.χ. συγκεντρώσεις κεραμικών) δεν θεωρούνται ένδειξη που παραπέμπει σε ύπαρξη οικισμού. Αντίθετα, πιστεύει ότι αποδεικνύουν τον εποχιακό χαρακτήρα της διαδικασίας εξόρυξης, αφού μοναδικά σπαράγματα είναι μεγάλα αγγεία, ακατάλληλα για συχνή μετακίνηση, που έμεναν στο ορυχείο (εικ. 8) (Jovanovic 1979). Άλλες ερμηνείες, όπως ο εξαερισμός σε βαθιά φρεάτια, ή η πιθανή σχέση μεταξύ των διαδικασιών εξόρυξης και άλλων δραστηριοτήτων, όπως η εποχιακή μετακίνηση αιγοπροβάτων μπορεί επίσης να ερμηνεύει τη μερική φύση αυτής της δραστηριότητας (Chapman 2000). Ένα μοντέλο διασποράς Το επόμενο πρόβλημα που μας απασχολεί είναι το πού αξιοποιήθηκε το ακατέργαστο υλικό. Πλήθος ερευνητικών εργασιών γίνονται ήδη από τη δεκαετία του 80 και με ποικιλία μεθόδων με σκοπό τη διερεύνηση της προέλευσης του χαλκού στα κεντρικά Βαλκάνια. Παρ όλα αυτά, το λιώσιμο του χαλκού ποτέ δεν αποδείχθηκε κατηγορηματικά στο πεδίο, αν και η παραγωγή χαλκού στο Aibunar και το Majdanpek (μεγάλη απόθεση χαλκού στη Σερβία) αποδείχθηκε έμμεσα, με συσχετισμό με χάλκινα αντικείμενα (Pernicka 1997) (Menotti 2004). Τα υπολείμματα της χύτευσης μπορεί να καταστράφηκαν από σύγχρονες διαδικασίες εξόρυξης, ή μπορεί να μην εντοπίστηκαν λόγω του μικρού μεγέθους τους και της επιφανειακής βλάστησης. Αλλά και η ποσότητα των ίδιων των χάλκινων ευρημάτων είναι μάλλον μικρή και περιγράφονται ως «trinket metallurgy» («μεταλλουργία των μικρών αντικειμένων») (Nakou 1995) παρά το ότι η ποσότητα του εξορυγμένου μεταλλεύματος από το Aibunar και τη Rudna Glava είναι κάτι παραπάνω από εντυπωσιακή (Chernych 1978) (βλ. παραπάνω). Αυτή η αναντιστοιχία μπορεί να ερμηνευτεί ως το πειραματικό στάδιο της μεταλλουργικής απασχόλησης. Άλλος λόγος θα μπορούσε να είναι το ότι μεγάλες ποσότητες μεταλλεύματος κονιορτοποιούνταν αντί να 81

4 5. Oστέινα εργαλεία εξόρυξης από το Great Orme της Oυαλίας (πρώιμη εποχή χαλκού). τήκονται και χρησιμοποιούνταν ως βαφές (Chapman 2000 Chernych 1978). Η ερμηνεία της κονιορτοποίησης για την παρασκευή βαφών που διακοσμούσαν το σώμα κατά τη διάρκεια τελετουργιών ή μαχών έχει δοθεί και για το ορυχείο Great Orme στη βόρεια Oυαλία (Bradley 2007). Επιπλέον, η αναντιστοιχία στην ποσότητα μεταξύ εξορυγμένου υλικού και μεταλλικών ευρημάτων μπορεί επίσης να ερμηνευθεί ως μερική ανάκτηση μεταλλικών ευρημάτων κατά τις ανασκαφές. Έτσι, ποσότητα χαλκού που εξορύχθηκε στη Ρουμανία και τη Βουλγαρία κατά τη μεταλλευτική έκρηξη δείχνει ότι μόνο το 0,1-0,01% που υποθετικά έχει παραχθεί έχει ανακτηθεί ανασκαφικά. Αυτό δεν πρέπει να προκαλεί εντύπωση, καθώς τα ανασκαφικά δεδομένα είναι πάντα ημιτελή. Επιπλέον, χάλκινα αντικείμενα ίσως ανακυκλώνονταν συνεχώς και οι τάφοι γίνονταν αντικείμενα σύλησης για να ανακτηθεί το μέταλλό τους, οπότε η αρχαιολογική ερμηνεία του μεγέθους και της σημασίας της πρώιμης ανταλλαγής και χρήσης του μετάλλου δυσχεραίνεται (Kohl 2007). Ανεξάρτητα, ωστόσο, από την ποσότητα των παραγόμενων χάλκινων προϊόντων, το επόμενο λογικό ερώτημα είναι πού διανεμόταν αυτό το προϊόν (νοούμενο είτε ως πρώτη ύλη είτε ως τεχνουργήματα). Όσον αφορά τη Rudna Glava, όταν τα χάλκινα αντικείμενα που εντοπίστηκαν στη χαλκολιθική Σερβία υποβλήθηκαν σε χημική ανάλυση, οι φυσικοχημικές ενδείξεις υπέδειξαν ότι το Majdanpek και όχι η Rudna Glava ήταν η κύρια πηγή χαλκού πιθανόν και κατά την ύστερη Vinca. Το κύριο ερώτημα είναι γιατί δεν υπάρχει ούτε ένα αντικείμενο, σε αυτά που εξετάστηκαν, του οποίου το υλικό να προέρχεται από τη Rudna Glava. Μια απάντηση μπορεί να είναι ότι τα περισσότερα αντικείμενα που εξετάστηκαν είναι υστερότερα από την παραγωγική περίοδο της Rudna Glava. Επίσης, κατά την περίοδο της Vinca για την κατασκευή κοσμημάτων χρησιμοποιούνταν συχνότερα μαλαχίτης και όχι τόσο μεταλλικός χαλκός. Αυτό μπορεί να εξηγήσει και την έλλειψη θέσεων χύτευσης που να σχετίζονται με τη Rudna Glava. Ωστόσο, όποιος και αν είναι ο λόγος για τον οποίο απουσιάζουν τα χημικά αποτυπώματα του συγκεκριμένου ορυχείου, σε καμία περίπτωση δεν μετριάζεται η σημασία του ως του αρχαιότερου γνωστού ορυχείου χαλκού, του οποίου η εκμετάλλευση είναι σύγχρονη με την εισαγωγή της μεταλλουργίας από τον πολιτισμό της Vinca (Begemann κ.ά. 1990). Πιο ολοκληρωμένη εικόνα προσφέρουν πρόσφατες αναλυτικές εργασίες σχετικές με το Aibunar. Αυτές απέδειξαν ότι «τα ορυκτά που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη βουλγαρική ύστερη χαλκολιθική και τη μεταλλευτική έκρηξή της πρέπει να προέρχονται από διάφορες πηγές» (Pernicka κ.ά. 1997, σ. 134), οι οποίες έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης στο τέλος της 5ης χιλ. π.χ. Η ίδια εργασία έδειξε ότι μεγάλες ποσότητες από το χαλκό που βρέθηκε στον πολιτισμό Cucuteni-Tripo ye στα βορειοανατολικά συνδέονται μάλλον με τα ορυχεία του Medni rid κοντά στη Μαύρη Θάλασσα παρά με το Aibunar, όπως είχε πρόσφατα προταθεί (Pernicka 1997, σ. 141). Έτσι, στη δυτική Oυκρανία αρκετή πρώτη ύλη προερχόταν από το Aibunar (Whittle 1996). Σε κοντινότερη κλίμακα, με βάση τις αναλογίες των ισοτόπων του μολύβδου, αντικείμενα της χαλκολιθικής από τη Φιλιππούπολη και άλλες περιοχές της Βουλγαρίας κατασκευάστηκαν από χαλκό από το Aibunar (Pernicka 1997). Πρόσφατες αναλύσεις ισοτόπων του μολύβδου από τη νότια Βουλγαρία υποδεικνύουν ότι, ενώ ορυκτά που βρέθηκαν σε τελ κοντά στα ορυχεία του Aibunar προέρχονται από αυτά τα ορυχεία, η μεγάλη πλειονότητα όλων των εργαλείων που αναλύθηκαν μέχρι τώρα από τα ίδια τελ σχηματίστηκαν από χαλκό που προήλθε από τη ΒΔ Βουλγαρία (Gale 1991). Επιπλέον, η ανάλυση των σκωριών από τους οικισμούς γύρω από το Aibunar έδειξαν ότι η προέλευση του χαλκού που χρησιμοποιούνταν δεν ήταν το ίδιο το Aibunar (Ottaway 1981). Ενδιαφέροντα είναι και τα στοιχεία που προέρχονται από τη φάση ΙΙΙ των Σιταγρών: μια ποσότητα χαλκού φαίνεται ότι προέρχεται από τη βουλγαρική ακτή της Μαύρης Θάλασσας, ακριβώς την περιοχή με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση αιγαιακού Spondylus. Αντίστροφα, στους Σιταγρούς παρουσιάζεται η μεγαλύτερη συγκέντρωση πυριτόλιθου που είναι γνωστή από την τελική νεολιθική. Καθώς η πηγή αυτού του πυριτόλιθου βρίσκεται πιθανότατα βόρεια της Ροδόπης και ταυτίζεται με την περιοχή προέλευσης της λεπτής, γραπτής 82 τχ. 105 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

5 με γραφίτη κεραμικής, αποκαλύπτονται οι δύο αποδέκτες ενός δικτύου ανταλλαγής: χαλκός και πυριτόλιθος μεταφέρονταν νότια, ενώ την αντίστροφη πορεία, προς το βορρά, είχε το όστρεο Spondylus (Renfrew 2003). Βρισκόμαστε, λοιπόν, αντιμέτωποι με το, φαινομενικά τουλάχιστον, παράδοξο φαινόμενο το μετάλλευμα να μη χρησιμοποιείται ως πρώτη ύλη σε κοντινές στα ορυχεία περιοχές, αλλά σε απομακρυσμένες. Η εικόνα που διαμορφώνεται υποδηλώνει σημαντικούς δεσμούς ανάμεσα σε δομημένες αποθέσεις, σε απομακρυσμένους τάφους, θησαυρούς και οικισμούς και δίκτυα ανταλλαγής χαλκού. Το σημείο αυτό υποστηρίζεται από τις αναλύσεις ισοτόπου μολύβδου από το νεκροταφείο Durankulak (Pernicka 1997, σ ): σε μερικούς τάφους βρέθηκαν μαζί χάλκινα αντικείμενα προερχόμενα από διαφορετικές πηγές, ενώ, σε άλλους τάφους, βρέθηκαν μαζί αντικείμενα από την ίδια πηγή μετάλλου. Με αυτό τον τρόπο, ταφικά σύνολα μπορούν να μεταφέρουν μηνύματα για τις πολύ διαφορετικές ιστορίες ζωής ή στενά συνυφασμένες βιογραφίες αντικειμένων (Chapman 2000). Συνοψίζοντας, η εικόνα που προκύπτει ύστερα από λεπτομερή εξέταση διαφορετικών μεταλλευτικών περιοχών και πηγών μεταλλεύματος στη Βουλγαρία παρουσιάζει αρκετά κέντρα παραγωγής με αλληλοεπικαλυπτόμενες ζώνες διασποράς που λειτουργούσαν παράλληλα, παρά μια μοναδική πηγή όπως το Aibunar, που προμήθευαν περιοχές στη Βουλγαρία αλλά και μέχρι τα βορειοανατολικά (Pernicka 1997, σ. 146). Το συμπέρασμα αυτό εξακολουθεί να συνάδει με θαλάσσιο εμπόριο χαλκού στα βορειοανατολικά, το οποίο εντάχθηκε στο ίδιο δίκτυο ανταλλαγών με άλλα προϊόντα κύρους, όπως τα όστρακα Spondylus, και με τη μεταφορά βουλγαρικού χαλκού στις στέπες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας (Kohl 2007). Προκειμένου, λοιπόν, να διαφωτιστούν οι οικονομικές σχέσεις που αναπτύχθηκαν μεταξύ των διαφόρων περιοχών (εξόρυξη-παραγωγή-ανακατανομή) θα ήταν χρήσιμη μια επισκόπηση της κοινωνικής οργάνωσης των οικισμών. Η κοινωνική οργάνωση των οικισμών Η χρήση της λέξης «διασπορά» φέρνει εύκολα στο μυαλό τον όρο «εμπόριο». Αν και μπορεί να φαίνεται επικίνδυνο να αποδίδεται ένας τέτοιος οικονομικός και κοινωνικά καθορισμένος όρος σε περιόδους τόσο μακρινές και διαφορετικά δομημένες σε σχέση με τη δική μας, αυτό το πρόβλημα μπορεί να παρακαμφθεί αν προσδιορίσουμε τον όρο ως «μηχανισμό ανταλλαγής» (Ottaway 1981). Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι το πιο ταιριαστό μοντέλο για να απεικονίσει την οικονομική οργάνωση θα ήταν αυτό που ο Renfrew (1975) χαρακτήρισε ως «διανομή μέσω μιας κεντρικής θέσης» (Ottaway 1981), που ορίζεται από αυτόν ως «ο Α φέρνει το προϊόν του στο π και το προσφέρει στον Π (αναμφίβολα παίρνοντας κάτι σε αντάλλαγμα, τη στιγμή εκείνη ή αργότερα). O Β παίρνει το προϊόν του στο π και παίρνει από τον Π μέρος του προϊόντος του Α» (Renfrew 1975, σ. 43). Αυτό το μοντέλο θα μπορούσε να χρησιμεύσει στην ερμηνεία της περίπτωσης του Aibunar: μετάλλευμα χαλκού με προέλευση το Aibunar βρέθηκε στους γύρω οικισμούς, όπως και τα χάλκινα εργαλεία που βρέθηκαν στο ορυχείο είχαν διαφορετική χημική σύνθεση από τα τοπικά κοιτάσματα. Συνεπώς, φαίνεται λογικό να συμπεράνουμε ότι μέρος του μεταλλεύματος του χαλκού που εξορύχθηκε ανταλλάχθηκε με προμήθειες ή ακόμα και εργατική δύναμη. Η ύπαρξη ενός κέντρου όπου ο χαλκός ανταλλασσόταν φαίνεται λογική. Επιπλέον, μπορεί να υποτεθεί με ασφάλεια ότι ο χαλκός δεν μεταφερόταν στο κέντρο μόνο από το Aibunar, αλλά από ένα πλήθος μικρότερων ορυχείων που σίγουρα υπάρχουν στη βόρεια Βουλγαρία. Η ύπαρξή τους και το μοντέλο της αναδιανομής μπορεί να ερμηνεύσει τα εργαλεία «εξωτικής» προέλευσης στο προαναφερθέν ορυχείο (Ottaway 1981). Η αληθοφάνεια του μοντέλου αυτού υποστηρίζεται από τα αρχαιολογικά δεδομένα, όπως ερμηνεύτηκαν στην περίπτωση του Opovo. Πρόκειται για μια ειδικού σκοπού εποχιακή εγκατάσταση προσανατολισμένη προς μικρή γκάμα δραστηριοτήτων, όπως η προμήθεια πρώτων υλών (π.χ. κέρατο ελαφιού) ή για ανταλλαγή ορυκτών από τα βουνά στα βορειοδυτικά των ελών. Κατοικήθηκε μεταξύ 4400 και 4200 π.χ. (Gero κ.ά. 1991). Ένα οικιακό επίπεδο παραγωγής; 6. Oρυκτό μαλαχίτης. Αφού συζητήσαμε για τη διασπορά του χαλκού με τη μορφή πρώτης ύλης ή τεχνουργημάτων, δεν θα έπρεπε να αγνοήσουμε το θέμα της παραγωγής μεταλλικών αντικειμένων. Το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν η κατασκευή τους ήταν μια δραστηριότητα που την αναλάμβανε κάθε κοινότητα στο χώρο της ή αν καθοριζόταν από κάποια μορφή κεντρικής εξουσίας, πράγμα το οποίο θα σήμαινε ότι η εξειδίκευση θα έπρεπε να αναζητηθεί σε ένα δευτερεύον επίπεδο, το διακοινοτικό. Από τη στιγμή που το λιώσιμο του 83

6 χαλκού ποτέ δεν αποδείχθηκε κατηγορηματικά στο πεδίο (Whittle 1996), θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε αυτό το θέμα με βάση τα δεδομένα που προκύπτουν για την οργάνωση των κοινοτήτων, όπως αποτυπώνεται στα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, σε συνδυασμό με σποραδικά κατάλοιπα μεταλλευτικών δραστηριοτήτων. Ιδιαίτερα διαφωτιστικά είναι τα ανασκαφικά δεδομένα από το Selevac. Η θέση αυτή βρίσκεται στους λόφους Sumadija στα δυτικά της κοιλάδας του Μοράβα (χάρτης 2). Στα τέλη του 1970 Aμερικανοί και Γιουγκοσλάβοι αρχαιολόγοι συνεργάστηκαν στην ανασκαφή της νεότερης νεολιθικής του πολιτισμού της Vinca. Η ανασκαφή ήταν εξαιρετική ως προς το ότι επηρέασε την κατανόηση των πρώιμων γεωργών και κτηνοτρόφων στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Το νεολιθικό Selevac ήταν μια συγκέντρωση κτιρίων στα οποία ζούσαν άνθρωποι μια ζωή εν πολλοίς παρόμοια με αμέτρητους ανθρώπους στη νότια και κεντρική Ευρώπη από την 7η ως την 4η χιλ. π.χ (Tringham/Krstic 1990 Bailey 2005). Τα χάλκινα σπαράγματα από το Selevac χρονολογούνται στις φάσεις Gradac και Vinca-Plocnic I-IΙa του πολιτισμού Vinca ( π.χ./ cal. π.χ.) και αντιστοιχούν στα χρονολογικά συμφραζόμενα των χάλκινων σπαραγμάτων και αντικειμένων που βρέθηκαν σε άλλες θέσεις, τόσο της τελικής νεολιθικής/χαλκολιθικής της ΝΑ Ευρώπης όσο και του πολιτισμού της Vinca. Τα ευρήματα από αυτόν τον οικισμό δίνουν στοιχεία για μεταλλουργία που αναπτύχθηκε σε τοπικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, η παρουσία μεταλλευτικής σκωρίας υπονοεί τη διαδικασία τήξης μεταλλεύματος ανθρακικού χαλκού σε χωνευτήρι. Πιθανά χωνευτήρια αναγνωρίζονται μεταξύ των μικρογραφικών αγγείων του Selevac, παρόμοια με αυτά που βρέθηκαν στο Plocnic και τη Velika Gradina (Tringham/Krstic 1990). Oι Σιταγροί ΙΙΙ έχουν 36 όστρακα με χάλκινη επίστρωση, πιθανόν από χωνευτήρια. Oι επιστρώσεις παρουσιάζονται εσωτερικά και εξωτερικά και στα χείλη, οπότε μάλλον χρησιμοποιούνταν σε κάποια διαδικασία χύτευσης. Συνεπώς οι Σιταγροί δίνουν ενδείξεις για το λιώσιμο μεταλλικού χαλκού σε χωνευτήρια, ίσως ντόπιου χαλκού. Ίσως το ίδιο συμβαίνει και για μεμονωμένα ευρήματα σε άλλες σύγχρονες θέσεις, όπως είναι το Γυαλί, το σπήλαιο της Αλεπότρυπας και το Μάνδαλο στη δυτική Μακεδονία (Betancourt 2006). Oι μεταλλευτικές σκωρίες που βρέθηκαν στα σπίτια της ύστερης Vinca στις θέσεις Gomolava, Stapari και Gornja Tuzla υποστηρίζουν την ερμηνεία ότι η τεχνολογία τήξης ήταν οργανωμένη σε επίπεδο νοικοκυριού, καθώς εντοπίστηκαν σε μεγάλο αριθμό οικιών (Chapman 2000). 7. Φρεάτιο από το ορυχείο στο Great Orme της Oυαλίας. Πάνω αριστερά διακρίνεται η οξειδωμένη φλέβα χαλκοπυρίτη. Στη νοτιοανατολική Ευρώπη η κοινωνική οργάνωση ήταν βασισμένη στις οργανωτικές λειτουργίες του οίκου (ή νοικοκυριού) ως μονάδας της οικονομικής και κοινωνικής συνεργασίας, συμπεριλαμβανομένου του ελέγχου της εργασίας και της γης που εγκαθιδρύθηκε κατά το τέλος της νεολιθικής περιόδου και παρέμεινε η κυρίαρχη κοινωνική μονάδα σε όλη την προϊστορία της Ευρώπης, μέχρι την κατάκτηση από τους Ρωμαίους (Bogucki 1988 Chapman 1990a). Τα αρχαιολογικά δεδομένα από τους οικισμούς Polyanitsa και Orcharovo και ειδικότερα η αρχιτεκτονική δομή τους υποδεικνύουν την ύπαρξη μιας κοινότητας χωρίς ταξική διαφοροποίηση. Τα σπίτια είναι σχεδόν πανομοιότυπα ως προς την κάτοψη χωρίς ουσιαστικές διαφορές στο εσωτερικό τους. Το γεγονός ότι αρχιτεκτονικά δεν αποτυπώνεται η ύπαρξη κάθετης ιεραρχίας δεν μπορεί να αποκλείσει την ύπαρξη οριζόντιας διαφοροποίησης και εξειδίκευσης, όπως υποδεικνύει όχι μόνο η ύπαρξη μεταλλικών τεχνουργημάτων, αλλά και τα οστέινα εργαλεία, η κεραμική ή τα κοσμήματα (Todorova 1978). Διευρύνοντας αυτή την ιδέα προτείνουμε ότι σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή προϊστορία υπήρξε μια αντίσταση σε τάσεις συγκεντρωτικές με την αποκέντρωση των οικισμών πάνω στις γραμμές του οίκου (νοικοκυριού) (Tringham 2000). Τα αρχαιολογικά δεδομένα που αφορούν τα διάφορα στάδια παραγωγής και αναδιανομής μετάλλων στα Βαλκάνια συνθέτουν, λοιπόν, μάλλον την εικόνα αυτόνομων χωριών (Renfrew 1986), χωρίς (κάθετη) ιεραρχία, συνδεδεμένων με δίκτυα ανταλλαγών. Με βάση αυτή τη συλλογιστική πρότεινε ο Chapman ότι η επεξεργασία του χαλκού γινόταν σε επίπεδο νοικοκυριού. Αν ισχύει η εικόνα που περιγράψαμε για τους ανοιχτούς οικισμούς, έχει προταθεί (Chapman 2000) ότι το μοντέλο του νοικοκυριού ως μονάδας κοινωνικής αναπαραγωγής μπορεί να 84 τχ. 105 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

7 μην είναι εφαρμόσιμο σε τελ στη Βουλγαρία. Πρότεινε ότι η στενή γειτνίαση των σπιτιών στα τελ της Βουλγαρίας υποδεικνύει μια κεντρικά οργανωμένη εξουσία που είχε έλεγχο της μίσθωσης και κληροδότησης της γης, της εργασίας για την παραγωγή και την αναπαραγωγή, και για τη σκοπιμότητα της κατασκευής, καταστροφής και αντικατάστασης σπιτιών, όπως και για τη χρήση της γης για καλλιέργεια, βοσκή, απόρριψη απορριμμάτων, και για την ταφή των νεκρών. Συγκρίνει αυτή την κατάσταση σε τελ, όπως το Karanovo και την Polyanitsa, με την υποτιθέμενη κατάσταση σε «ανοιχτούς» οικισμούς, όπως το Selevac και το Opovo, όπου, όπως έχει προταθεί, κάθε νοικοκυριό μπορούσε και λειτουργούσε ανεξάρτητα στους παραπάνω τομείς (Tringham 2000). Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι το επίπεδο παραγωγής μετάλλων ανάγεται στην κοινωνική οργάνωση των οικισμών, όπως αντικατοπτρίζονται σε τελ ή σε ανοιχτούς οικισμούς. Επιπλέον, η διασπορά των κεραμικών συγκεντρώσεων κοντά στα πλουσιότερα τμήματα του κοιτάσματος στη Rudna Glava αλλά και το είδος τους υποστηρίζουν το επιχείρημα ότι οι απαρχές της εξόρυξης και της μεταλλουργίας είχαν συνδεθεί με οικιακές δραστηριότητες. O Jovanovic επιπρόσθετα παρατηρεί ότι αυτό το γεγονός, συνδεδεμένο με αποτελέσματα που απέδειξαν την ύπαρξη συγκεκριμένων σχέσεων που αφορούν την ιδιοκτησία κάποιων περιοχών κοιτάσματος, δείχνει επίσης σχέσεις ιδιοκτησίας που αντιπροσωπεύονται και στους οικισμούς. Αυτό σημαίνει ότι η ιδιοκτησία αυτών των πλούσιων φλεβών δεν ήταν μοιρασμένη ανάμεσα σε ολόκληρα χωριά αλλά μάλλον μεταξύ οικογενειών ή φυλών. Συνεπώς, η απαρχή της εξειδίκευσης πρέπει να αναζητηθεί σε αυτές τις υπο-ομάδες (Jovanovic 1979). Είναι πιθανό, μάλιστα, τα πρώτα βήματα στη μεταλλουργία να έγιναν από τεχνίτες που ήταν ήδη εξειδικευμένοι σε τεχνικές πυροτεχνολογίας, όπως ήταν οι κεραμείς και οι κατασκευαστές ξυλοκάρβουνου. Η εμπειρία που είχε αποκτηθεί από τους κεραμείς στη μεταμόρφωση φυσικών υλικών αποτέλεσε το υπόβαθρο για το νεωτερισμό που διαχωρίζει αυτή την περίοδο στα μάτια ενός αρχαιολόγου: οι απαρχές της μεταλλουργίας (χαλκός και χρυσός) (Sherrat 1994). Η συμβολική λειτουργία της μεταλλουργίας Η εμφάνιση της παραγωγής μετάλλων σηματοδοτεί την αφετηρία μιας σειράς μεταβολών που θα οδηγούσαν στις πιο σύνθετες κοινωνίες της εποχής του χαλκού: η συμβολή μεταλλικών τεχνουργημάτων προς αυτή την κατεύθυνση δεν θα έπρεπε να αγνοηθεί. Θα ήταν πολύ εύκολο να γίνει αποδεκτή η άποψη ότι αυτή η διαδικασία επιταχύνθηκε από την ανάγκη για περαιτέρω αύξηση της παραγωγικότητας κατά τη νεότερη νεολιθική (Todorova 1978). Ωστόσο, τα πρώτα χάλκινα αντικείμενα δεν δικαιώνουν αυτή την άποψη: οι χάλκινοι πελέκεις που βρέθηκαν ως κτερίσματα στο νεκροταφείο της Varna ήταν πολύ μαλακοί για να είναι χρηστικοί (Renfrew 1986), ενώ η πρώτη και πιο συνηθισμένη μορφή επεξεργασμένου χαλκού είναι αυτή των χαντρών (βλ. Gornja Tuzla, Gomolava, Divostin, Velika Gradina, Plocnic, Jovanovic 1979), ή μια σειρά θέσεων κατά μήκος της νότιας ακτής της Μακεδονίας (Nakou 1995 Hayden 1995). Δεν θα ακουγόταν υπερβολικό αν κάποιος ισχυριζόταν ότι ήταν η χρήση αυτών των μεταλλικών κοσμημάτων που έδωσε πνοή ζωής στις εμβρυακές ελίτ (Renfrew 1986). Ωστόσο, έχει υποστηριχθεί (Hodder 1982 Renfrew 1986) πειστικά ότι αυτά τα αγαθά κύρους δεν αντικατοπτρίζουν την κοινωνική θέση του νεκρού, αλλά στην πραγματικότητα τη δημιουργούν. Η χρήση της νέας τεχνολογίας μπορεί να ήταν η κινητήρια δύναμη που μετέτρεψε μια κοινωνία χωρίς ταξικές διαφορές (όπως υποδεικνύουν τα αρχαιολογικά δεδομένα ότι ήταν αυτή των Βαλκανίων, βλ. παραπάνω) με οριζόντια διαφοροποίηση σε σύνθετες, κάθετα διαμορφωμένες, ιεραρχικές κοινότητες. Όμως από τη στιγμή που κανένα αρχαιολογικό δεδομένο δεν υπονοεί την ύπαρξη μιας έστω εμβρυακής ελίτ, θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή η άποψη ότι η μεταλλουργία υιοθετήθηκε στα Βαλκάνια ως ήδη διαμορφωμένη τεχνολογία κύρους από τη Μέση Ανατολή, έχοντας ήδη αποδώσει σε πρακτικό επίπεδο (Hayden 1995). Η άποψη αυτή εξυπηρετεί την αρχαιολογική ερμηνεία: καθώς τα πρώτα αντικείμενα δεν ήταν χρηστικά υποστηρίχθηκε ότι εισήχθηκε η νέα τεχνολογία επιβαρημένη με την ιδεολογία που εξυπηρετούσε (δηλαδή αυτή της ελίτ) πριν αποδεσμευτεί από αυτή και αξιοποιηθεί σε πρακτικό επίπεδο. Oι αρχικές επιδράσεις της, ωστόσο, ήταν περισσότερο συμβολικές παρά πρακτικές. Ενώ το μέταλλο μετατράπηκε σε ένα επιθυμητό σύμβολο status και συχνά ανταλλασσόταν σε μεγάλες αποστάσεις, η χρήση του δεν έφερε επαναστατικές αλλαγές σε άλλους τομείς της ζωής όπως η αποψίλωση των δασών ή η κατεργασία των ξύλων, ή ακόμα και στον οπλισμό. O χαλκός, όπως και ο χρυσός, ήταν ένα μέσο επίδειξης περισσότερο παρά ένα μέσο μετατροπής του υλικού κόσμου. Έτσι, παρατηρούμε ότι στη μεταλλουργία συμβαίνει ό,τι και στην κεραμική: οι τεχνολογικές επινοήσεις προηγούνται της πρακτικής εφαρμογής τους και αρχικά θεραπεύουν συμβολικές ανάγκες. Μόνο όταν έχουν διερευνηθεί οι ιδιότητες του νέου υλικού υιοθετείται και η χρήση του σε πρακτικό επίπεδο (Παπακώστα 2006). Τα αντικείμενα που όλο και περισσότερο κατασκευάζονται από μέταλλα είναι αυτά που ήδη αποτελούσαν σύμβολο status όταν φτιάχνονταν από άλλο υλικό, π.χ. λεπίδες (από οψιανό και πυριτόλιθο), πελέκεις, βραχιόλια (από Spondylus ή πολύτιμους λίθους). Όμως η διαφορά στις νεολιθικές και τις κοινωνίες της εποχής του χαλκού δεν ήταν κατά βάση υλική ή τεχνολογίας αλλά συμπεριφοράς: τα υλικά κύρους μπαίνουν συχνότερα στους τάφους ως κτερίσματα, πιθανόν με μια μορφή ανταγωνιστικής επίδειξης καθώς η παλιά κοινότητα του χωριού έχασε τη συνοχή της και καθώς η αυξα- 85

8 νόμενη πολυπλοκότητά της οδήγησε σε νέους ρόλους και κοινωνικές ευκαιρίες (Sherrat 1994). Ιθαγενής ή εισηγμένη η μεταλλουργία στα Βαλκάνια; Το πρόβλημα της ιθαγενούς ή εισηγμένης από την Ανατολή επινόησης της μεταλλοτεχνίας στις μέρες μας θεωρείται σχεδόν λυμένο. Ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα η θεωρία του «ex oriente lux» με κύριο εισηγητή τον Μontelius (1899, Die lteren Kulturperioden in Orient und in Europa) και εκφραστή τον V.G. Childe (1925, The Dawn of European Civilisation) επικρατούσε, σήμερα θεωρείται σχεδόν δεδομένη η ανεξάρτητη επινόηση της μεταλλοτεχνίας στην περιοχή των Βαλκανίων. Φαίνεται τώρα ότι οι μεταλλουργικές εξελίξεις σε αυτές τις περιοχές μπορεί να είναι υστερότερες από αυτές στην Ευρώπη (Renfrew 1969). Oι κλασικές ντιφιουσιονιστικές ερμηνείες πολιτισμικής και τεχνολογικής αλλαγής στα Βαλκάνια βασίζονταν στην πεποίθηση ότι όλες οι σημαντικές επινοήσεις προέρχονταν από την Ανατολία. Ως βασικός πολέμιός τους, ο Renfrew ήξερε ότι αυτές οι ερμηνείες θα ακυρώνονταν αν μπορούσε να αποδειχθεί ότι οι πρώιμοι πολιτισμοί του χαλκού στα Bαλκάνια (όπως αντιπροσωπεύονται από τους κύκλους της Vinca και της Gumelnica) ήταν αρχαιότεροι από τους υποτιθέμενους προκατόχους τους στο Αιγαίο (π.χ. Τροία Ι κ.λπ.). Στους Σιταγρούς ο Renfrew (1986) αποκάλυψε υλικό σχετιζόμενο με την Gumelnica (Σιταγροί Ι) σε χαμηλότερο στρώμα από ό,τι το υλικό που ήταν μέρος της αιγαιακής πρώιμης εποχής του χαλκού (Σιταγροί V). Oι στρωματογραφικές ενδείξεις των Σιταγρών, επιβεβαιώθηκαν από διορθωμένες χρονολογήσεις με C14. Έτσι, υποδεικνύεται η αυτονομία της μεταλλουργικής επινόησης στην κεντρική Ευρώπη. Η περιοχή του Καυκάσου στοιχειοθετήθηκε ως άλλο ένα κέντρο πρώιμης μεταλλουργίας, συχνά υποτιμημένο από τους Ευρωπαίους αρχαιολόγους που αναζητούν τις απαρχές της τεχνολογίας (Milisauskas 2002). Συμβιβάζοντας τις δύο θεωρίες, έχει υποστηριχθεί ότι η γειτνίαση είναι μόνο ένας από το πλήθος των παραγόντων που πρέπει να ληφθεί υπόψη και ότι δεν μπορεί να είναι τυχαίο το γεγονός ότι τα πρωιμότερα κέντρα της ευρωπαϊκής μεταλλουργίας ήταν αυτά που είχαν επαφές με τη δυτική Ασία, καθώς η επαφή ήταν πάντα μείζων παράγοντας για την ανάφλεξη νεωτερισμών, και η γειτνίαση ευνοεί την επαφή. Δεν παραβλέπεται, ωστόσο, το γεγονός ότι έπαιζαν ρόλο και άλλοι παράγοντες: οι κάτοικοι των ανατολικών Βαλκανίων είχαν δύο ακόμη πλεονεκτήματα. Το ένα ήταν ότι τελειοποίησαν τις αγροτικές πρακτικές τους στο βαθμό που ήταν σε θέση να εγκατασταθούν μόνιμα, πράγμα που αποτέλεσε εφαλτήριο και για άλλες τεχνολογικές προόδους, όπως η μεταλλουργία. Άλλο πλεονέκτημα ήταν ότι οι κάτοικοι των ανατολικών Βαλκανίων κατοικούσαν σε μια περιοχή πλούσια σε κοιτάσματα χαλκού, τόσο στα βουνά της Τρανσυλβανίας, όσο και σε περιοχές νότια του Δούναβη (Clark 1977). 8. Αμφορέας στην είσοδο φρεατίου στη Rudna Glava. Ωστόσο, δεν μπορεί να παραγνωριστεί το γεγονός ότι η εξέλιξη στην τεχνολογία του χαλκού συνέβη ανεξάρτητα σε πολλά μέρη, αφού οι πρώιμες τοποθεσίες είναι πολύ απομακρυσμένες. Έτσι, είναι αρχαιολογικό δεδομένο ότι η εξόρυξη και η χύτευση του χαλκού αναπτύχθηκε ανεξάρτητα στην κεντρική και τη νότια Αμερική και στην Κίνα (Buchwald 2005) και φαίνεται ότι η μεταλλουργία αρχικά αναπτύχθηκε ανεξάρτητα στις δύο περιοχές με βάση παρόμοιες βασικές ικανότητες και τη διαθεσιμότητα απλών μεταλλευμάτων (Sherrat 1994). Συμπέρασμα Τα ορυχεία στη Rudna Glava και το Aibunar υπήρξαν τα αρχαιότερα τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στα Βαλκάνια. Τα στοιχεία που δίνουν συνθέτουν μια εικόνα συστηματικής και μακρόχρονης εξόρυξης, που όμως ήταν περιοδική, συνδυαζόμενη και με άλλες περιοδικές δραστηριότητες όπως είναι οι κτηνοτροφικές. Το προϊόν της εξόρυξης διακινούνταν μέσα σε ένα εκτεταμένο δίκτυο ανταλλαγών, το οποίο αξιοποιούσε ενδιάμεσες εποχιακές εγκαταστάσεις, κάποτε ιδρυμένες για να εξυπηρετήσουν ακριβώς το σκοπό της αναδιανομής. Μέσω αυτού του δικτύου κατέληγαν εργαλεία κατα- 86 τχ. 105 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

9 σκευασμένα από πρώτη ύλη «εξωτικής» προέλευσης στις περιοχές γύρω από τα ορυχεία. Η εκμετάλλευση των ορυχείων γινόταν από ομάδες που πιθανόν είχαν κάποια εξειδίκευση σε ένα σύνολο φυλής παρά οικισμού από κοινότητες χωρίς ιεραρχικές κοινωνίες. Ανεξάρτητα από το αν η μεταλλουργία στα Βαλκάνια ήταν τοπική επινόηση ή εισήχθηκε από τη Μέση Ανατολή, στα πρώτα στάδια της εφαρμογής της δεν εξυπηρετούσε πρακτικές ανάγκες αλλά λειτουργούσε για την παραγωγή τεχνουργημάτων κύρους. Έτσι, χρησιμοποιήθηκαν για αυτά τα ίδια δίκτυα ανταλλαγής που είχαν χρησιμοποιηθεί και για προϊόντα κύρους αρχαιότερων περιόδων (π.χ. spondylus gaederopus). ΒΙΒΛΙOΓΡΑΦIΑ BAILEY D.W. (2005), Prehistoric Figurines: Representation and Corporeality in the Neolithic, Routledge, UK. BEGEMANN F. / PERNICKA E. / SCHMITT-STRECKER S. (1990), «Searching for the ore sources of eneolithic and EBA copper artefacts from Serbia», στο Petrovic P. / S. Durdekanovic (επιμ.), Ancient Mining and Metallurgy in Southeast Europe: International Symposium Donji, σ BETANCOURT P.P. (2006), Chrysokamino I: The Metallurgy Workshop and its Territory, Oxbow books/dbbc. BRADLEY R. (2007), The Prehistory of Britain and Ireland, Cambridge University Press. BUCHWALD V.F. (2005), «Iron and steel in ancient times», Historiskfilosofiske Skrifter 29, Det Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. CHAPMAN J. (2000), Fragmentation in Archaeology: People, Places and Broken Objects in the Prehistory of South-Eastern Europe, Routledge, UK, London. CHERNYCH E.N. (1978), «Aibunar, a Balkan copper mine of the 4. mill. BC», Proceedings of the Prehistoric Society 44, σ CLARK G. (1977), World Prehistory: In New Perspective, Cambridge University Press. GALE N.H. (1991), «Copper Oxhide Ingots: Their origin and their place in the Bronze Age metals trade in the Mediterranean», στο N.H. Gale (επιμ.), Bronze Age Trade in the Mediterranean, SIMA, τόμ. 90, Goteborg. GERO J.M. / M.W. CONKEY (1991), Engendering Archaeology: Women and Prehistory, Blackwell. HAYDEN B. (1995), «The emergenceof prestige technologies and pottery», στο W.K. Barnett / J.W. Hoopes (επιμ.), The Emergence of Pottery: Technology and Innovation in Ancient Times, Smithsonian, Washington σ HODDER I. (1982), «Theoretical archaeology: a reactionary view», στο I. Hodder (επιμ.), Symbolic and Structural Archaeology, CUP, Cambridge, σ JOVANOVIC B. (1979), «The technology of primary copper mining in South-East Europe», Proceedings of the Prehistoric Society 45, σ JOVANOVIC B. (χ.χ.), Rudna Glava, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο KOHL P.L. (2007), The Making of Bronze age Eurasia, CUP, USA. McGEEHAN-LIRITZIS V. (1996), The Role and Development of Metallurgy in the Late Neolithic and Early Bronze Age of Greece, Paul Astroms Forlag, Sweden. MENOTTI F. (2004), Living on the Lake in the Prehistoric Europe: 10 Years of Lake-Dwelling Research, Routledge, U.K. MILISAUSKAS S. (2002), European Prehistory: A Survey, Springer, Νew York, σ NAKOU G. (1995), «The cutting edge: a new look at early Aegean metallurgy», Journal of Mediterranean Archaeology 8/2, σ OTTAWAY B.S. (1981). «Modelle des Kupferhandels im Aneolithikum Europas», Slovenska Archeologia 29-1, σ ΠAΠAKΩΣTA K. (2006), «H επινόηση και η υιοθέτηση της χρήσης των κεραμικών αγγείων», Aρχαιολογία και Tέχνες 100 (2006), σ PERNICKA E. (1997), «Prehistoric Copper in Bulgaria. Its Composition and Provenance», Eurasia Antiqua 3, σ RENFREW C. (1969), «The autonomy of the south-east European Copper Age», Antiquity 45, σ RENFREW C. (1975), «Trade as social action in a distance», στο J.A. Sabloff / C.C. Lamberg-Karlofsky (επιμ.), Ancient Civilisation and Trade, University of New Mexico Press, Alburquerque, σ RENFREW C. (1986). «Varna and the emergence of wealth in prehistiric Europe», στο A. Appadurai (επιμ.), The social life of thigs, CUP, Cambridge, σ RENFREW C. (2003), Prehistoric Sitagroi: Excavations in Northeast Greece, , τόμ. 2: The Final Report, Monumenta Archaeologica 20. SHERRAT A. (1994), «The transformation of early agrarian Europe: the later neolithic and copper ages, BC», στο B.W. Cunliffe (επιμ.), The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe, Oxford University Press, σ TODOROVA H. (1978), «The Eneolithic in Bulgaria», BAR International Series 49. TRINGHAM R. (2000), «The continuous house: a view from the deep past», στο R.A. Joyce / S.P. Gillespie, Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies, University of Pensylvania Press. TRINGHAM R. / D. KRSTIC (1990), Selevac. A Neolithic Village in Yugoslavia. Monumenta Archaelogica 15, Institute of Archaeology, UCLA, Los Angeles. WERTIME T. (1964), «Man s first encounters with metallurgy», Science 146, σ WHITLE A.W.R. (1996), Europe in the Neolithic: the Creation of New Worlds, Press Syndicate of the University of Cambridge. ΠΗΓΕΣ ΕΙΚOΝΩΝ Eικ. 3, 4, 8: Eικ. 5, 7: C.A. Lewis (1996), «Prehistoric Mining at the Great Orme: criteria for the identification of early mining», αδημ. διδ. διατρ., University of Wales, Agricultural and Forest Studies. The Production of Metals in the Balkans Konstantina Papakosta In this article, by using archaeological data, we attempt to probe the social and economic complexity that lies under the various stages of organizing and producing metals in the Balkans, from ore extraction to production and trading. Two well-known and particularly important mines of the Chalcolithic period, Aibunar in Bulgaria and Rudna Glava in Serbia are used as representative examples, while indicative finds from Bulgarian settlements and cemeteries complete and elucidate the interpretation we propose. 87

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια

Το σύνολο των βραχογραφιών και κάτω λεπτομέρεια ΠΡΟΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΚΡΗΤΗ Πριν από τις επιφανειακές έρευνες στην περιοχή του Πλακιά και της Πρεβέλης στη νότια Κρήτη, τα μόνα γνωστά προνεολιθικά ευρήματα προέρχονταν από το εσωτερικό του σπηλαίου Ασφέντου στο

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιστοποιώντας τις λειτουργίες εξόρυξης

Βελτιστοποιώντας τις λειτουργίες εξόρυξης Βελτιστοποιώντας τις λειτουργίες εξόρυξης Η ενοποίηση λογισμικών στις επιχειρήσεις εξόρυξης αποτελεί το κλειδί για την αυξημένη παραγωγικότητα Ενώ ο τομέας των φυσικών πόρων συνεχίζει να αναπτύσσεται,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΕΙΦΟΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Όλοι νοιαζόμαστε, όλοι συμμετέχουμε Απόβλητα - «Ένας φυσικός πόρος στο σχολείο μας;»

ΑΕΙΦΟΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Όλοι νοιαζόμαστε, όλοι συμμετέχουμε Απόβλητα - «Ένας φυσικός πόρος στο σχολείο μας;» Λέξεις κλειδιά: Απορρίμματα, ανακύκλωση, ρύπανση, υγεία, προστασία περιβάλλοντος, ΧΥΤΥ, ΧΑΔΑ Εισαγωγή Απόβλητα ένα επίκαιρο ζήτημα, που αποτελεί διαχρονικά ένα κρίσιμο περιβαλλοντικό, κοινωνικό και οικονομικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Καθ. Θ. Σκουλίδης, Χηµικός Μηχανικός ρ. Κ. Κουζέλη, Χηµικός, Ινστιτούτο Λίθου ρ. Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό

02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό Κεφάλαιο 02-04 σελ. 1 02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό Όπως επισημάνθηκε στο κεφάλαιο 01-04, η πρώτη ύλη για τα «ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας είναι μη επικίνδυνα απόβλητα, κυρίως παραγόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Βασίλης Μέλφος Λέκτορας Κοιτασματολογίας-Γεωχημείας Τομέας Ορυκτολογίας, Πετρολογίας, Κοιτασματολογίας Τμήμα Γεωλογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης melfosv@geo.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος

Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος Θάνος Ερευνητής, Λαμπρυνιάδης Γιάννης - Ερευνητής Τα περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Η Σ Χ Ο Λ Η ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Η Σ Χ Ο Λ Η ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Φ Ι Λ Ο Σ Ο Φ Ι Κ Η Σ Χ Ο Λ Η ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης ΜΑΘΗΜΑ: Ο πολιτισμός του Β.Α. Αιγαίου κατά την 3 η χιλιετία π.χ. (ΑΠΡ 528)

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου

Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου Κείµενα επιµέλεια: Μαρίνα Πλατή, Ελένη Μάρκου Θερµές ευχαριστίες για την παραχώρηση υλικού και τη συνεργασία σε όλα τα στάδια προετοιµασίας του εκπαιδευτικού προγράµµατος στον επιµελητή της έκθεσης, αρχαιολόγο

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Κ. ΚΑΡΓΙΩΤΗΣ Dr. Γεωλόγος - Ορυκτολόγος Καθηγητής ΤΕΙ ΑΜΘ Τμήμα Μηχανικων Τεχνολογίας Πετρελαίου & Φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας

Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας Oι σύγχρονες δυνατότητες στον τομέα της ενέργειας Συμβατικές πηγές ενέργειας Η Ελλάδα είναι μια χώρα πλούσια σε ενεργειακές πηγές, όπως ο λιγνίτης (Πτολεμαΐδα, Μεγαλόπολη). Βρίσκεται στη 2η θέση στα λιγνιτικά

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση μέθοδων υπόγειας εκμετάλλευσης

Σύγκριση μέθοδων υπόγειας εκμετάλλευσης Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Σύγκριση μέθοδων υπόγειας εκμετάλλευσης Ανδρέας Μπενάρδος Δρ. Μηχανικός Μεταλλείων Μεταλλουργός Ε.Μ.Π. Μέθοδοι Υπόγειας Εκμετάλλευσης

Διαβάστε περισσότερα

Course: Renewable Energy Sources

Course: Renewable Energy Sources Course: Renewable Energy Sources Interdisciplinary programme of postgraduate studies Environment & Development, National Technical University of Athens C.J. Koroneos (koroneos@aix.meng.auth.gr) G. Xydis

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμοί και βασικές έννοιες της αβαθούς γεωθερμίας Συστήματα αβαθούς γεωθερμίας

Ορισμοί και βασικές έννοιες της αβαθούς γεωθερμίας Συστήματα αβαθούς γεωθερμίας Ορισμοί και βασικές έννοιες της αβαθούς γεωθερμίας Συστήματα Ενότητες: 1.1 Η παροχή θερμικής ενέργειας στα κτίρια 1.2 Τα συστήματα της σε ευρωπαϊκό & τοπικό επίπεδο 1.3 Το δυναμικό των συστημάτων της 1.1

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενες Μεταλλευτικές Μεταλλουργικές εγκαταστάσεις Μεταλλείων Κασσάνδρας ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Προτεινόμενες Μεταλλευτικές Μεταλλουργικές εγκαταστάσεις Μεταλλείων Κασσάνδρας ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Προτεινόμενες Μεταλλευτικές Μεταλλουργικές εγκαταστάσεις Μεταλλείων Κασσάνδρας ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Δημήτρης Μελάς Αν. Καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Ορυκτές Π ρώτες Ύλες: Μέλλον, ανάγκες, ευκαιρ ίες

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Ορυκτές Π ρώτες Ύλες: Μέλλον, ανάγκες, ευκαιρ ίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Ορυκτές Π ρώτες Ύλες: Μέλλον, ανάγκες, ευκαιρ ίες Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων-Μεταλλουργών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ Περιήγηση ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΠΑΡΑΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ Το μεταλλευτικό συγκρότημα τοποθετείται Ανατολικά του Οικισμού Λιμεναρίων ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 137 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Πώς μετακινούνταν; Πού έκτιζαν τα χωριά τους; Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΠΟΛΥΤΙΜΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΠΟ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ

ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΠΟΛΥΤΙΜΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΠΟ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ ΣΥ.ΔΙ.ΑΠ. Συστήματα Διαχείρισης Απορριμμάτων Αθανάσιος Βλάχος ΑΝΑΚΤΗΣΗ ΠΟΛΥΤΙΜΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΑΠΟ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ Συντάκτης : Σεραφειμίδης Χρυσόστομος 1. ΧΡΗΣΗ ΚΑΤΑΛΥΤΩΝ Το πρόβλημα της

Διαβάστε περισσότερα

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα;

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Αξιολόγηση Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Προτεινόµενα Κριτήρια Αξιολόγησης Αυτό το µοντέλο παρέχει επιπλέον δυνατότητα για αξιολόγηση των µαθητών, χωρίς την ανάγκη να υπάρξει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 98 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.1 ΕΠΙΜΕΤΑΛΛΩΣΗ Με τον όρο επιμετάλλωση εννοούμε τη δημιουργία ενός στρώματος μετάλλου πάνω στο μέταλλο βάσης για την προσθήκη ορισμένων επιθυμητών ιδιοτήτων. Οι ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΒΑΘΙΕΣ ΛΑΚΕΣ

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΒΑΘΙΕΣ ΛΑΚΕΣ ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΒΑΘΙΕΣ ΛΑΚΕΣ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Στις Βαθιές Λάκες βρέθηκαν σηµαντικότατα ευρήµατα, τα οποία θεωρείται σκόπιµο να παρουσιασθούν και να αναλυθούν. Τα ευρήµατα αυτά είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες αποβλήτων από εκσκαφές, κατασκευές και κατεδαφίσεις

Κατηγορίες αποβλήτων από εκσκαφές, κατασκευές και κατεδαφίσεις Κατηγορίες αποβλήτων από εκσκαφές, κατασκευές και κατεδαφίσεις Τα απόβλητα από εκσκαφές, κατασκευές και κατεδαφίσεις ανήκουν στην κατηγορία των ειδικών βιομηχανικών αποβλήτων. Ο όρος «απόβλητα κατασκευών

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2013) Donald C. Haggis, The University of North Carolina at Chapel Hill Η ανασκαφή στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη (Καβούσι,

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση Σεμιναρίου: Μαρίζα Μαρθάρη The seminar is organized by Marisa Marthari

Οργάνωση Σεμιναρίου: Μαρίζα Μαρθάρη The seminar is organized by Marisa Marthari CYCLADIC SEMINAR ΚΥΚΛΑΔΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΤHE ARCHAEOLOGICAL SOCIETY AT ATHENS, 22 PANEPISTIMIOU ST. Η ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 22 Πέμπτη, 30 Απριλίου 2015, 7 μ.μ. - Thursday, 30 April

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλικά αντικείμενα και μεταλλοτεχνικές δραστηριότητες κατά την Εποχή του Χαλκού στην Τούμπα Θεσσαλονίκης

Μεταλλικά αντικείμενα και μεταλλοτεχνικές δραστηριότητες κατά την Εποχή του Χαλκού στην Τούμπα Θεσσαλονίκης Μαυροειδή Ι., Ανδρέου Σ., Βαβελίδης Μ. Μεταλλικά αντικείμενα και μεταλλοτεχνικές δραστηριότητες κατά την Εποχή του Χαλκού στην Τούμπα Θεσσαλονίκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 Η παρούσα εργασία εστιάζει στη μελέτη των αρχαιολογικών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO. Αγγελόπουλος Βασίλης

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO. Αγγελόπουλος Βασίλης ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO Αγγελόπουλος Βασίλης Το γκράφιτι βρίσκεται πολλά χρόνια στην ζωή μας. Είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι οι τοίχοι γύρω μας είναι γεμάτοι από αυτά δίνοντας χρώμα και ζωντάνια

Διαβάστε περισσότερα

Επιδράσεις εκροών ΑΞΕ στις χώρες προέλευσης 1

Επιδράσεις εκροών ΑΞΕ στις χώρες προέλευσης 1 Copyright 2014 Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) Λεωφ. Βασιλ. Σοφίας 49, 106 76 Αθήνα Τηλ.: +30 210 7257 110 Fax: +30 210 7257 114 www.eliamep.gr eliamep@eliamep.gr ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΕΕ «ΟΡΥΚΤΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΕΣ. «Εξορυκτική ή βιομηχανία και βώ βιώσιμη ανάπτυξη»

ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΕΕ «ΟΡΥΚΤΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΕΣ. «Εξορυκτική ή βιομηχανία και βώ βιώσιμη ανάπτυξη» ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΕΕ «ΟΡΥΚΤΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ» ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ «Εξορυκτική ή βιομηχανία και βώ βιώσιμη ανάπτυξη» Η σημασία του εξορυκτικού κλάδου για την ελληνική οικονομία Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΥΣΩΡΥΧΕΙΑ ΘΡΑΚΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΧΡΥΣΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ ΕΒΡΟΥ

ΧΡΥΣΩΡΥΧΕΙΑ ΘΡΑΚΗΣ ΤΟ ΕΡΓΟ ΧΡΥΣΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ ΕΒΡΟΥ ΤΟ ΕΡΓΟ ΧΡΥΣΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ ΕΒΡΟΥ ΘΡΑΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ELDORADO GOLD CORPORATION - OPERATIONS - Olympias Project, Makedonia, Greece Skouries Project, Makedonia, Greece Stratoni Project, Makedonia, Greece Perama Hill

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 6, 1992

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 6, 1992 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 6, 1992 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1995 < Χ. ΚΟΥΚΟΥΛΗ-ΧΡΥΣΑΝΘΑΚΗ -1 ΑΣΛΑΝΗΣ -

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη

Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Αναφορές Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης στην Ελλάδα Μία Εμπειρική Μελέτη Tων Νικόλαου Α. Παναγιώτου Λέκτορα ΕΜΠ, Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών, Τομέας Βιομηχανικής Διοίκησης & Επιχειρησιακής Eρευνας* και Κωνσταντίνου

Διαβάστε περισσότερα

εφαρμόζεται ο γενικότερος κανόνας, ότι δηλ. ο νεκρός να είναι στραμμένος προς τα Β, Δ ή ΒΔ. Στο άμεσο περιβάλλον των τάφων της συστάδας Γ βρέθηκαν

εφαρμόζεται ο γενικότερος κανόνας, ότι δηλ. ο νεκρός να είναι στραμμένος προς τα Β, Δ ή ΒΔ. Στο άμεσο περιβάλλον των τάφων της συστάδας Γ βρέθηκαν 8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η ανασκαφή του παραλιακού νεκροταφείου στη θέση Κασιδιάρης των Σαβαλιών πρόσθεσε μία ακόμη θέση στις ήδη γνωστές της ευρύτερης περιοχής και εμπλούτισε τις γνώσεις μας με νέα σημαντικά συγκριτικά

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΕΙΦΟΡΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ

ΑΕΙΦΟΡΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΑΕΙΦΟΡΟΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ 2 η Ημερίδα Έργου ENERGY WASTE Ενεργειακή Αξιοποίηση Κλάσματος Μη Ανακυκλώσιμων Αστικών Απορριμμάτων σε μία Βιώσιμη Αγορά Παραγωγής Ενέργειας από Απορρίμματα

Διαβάστε περισσότερα

Η σοφή εκμετάλλευση των σκουπιδιών: η Ε.Ε. και η διαχείριση των απορριμμάτων

Η σοφή εκμετάλλευση των σκουπιδιών: η Ε.Ε. και η διαχείριση των απορριμμάτων στον κόσμο Η σοφή εκμετάλλευση των σκουπιδιών: η Ε.Ε. και η διαχείριση των απορριμμάτων Πηγές: Eurostat (SBS), Being wise with waste: the EU s approach to waste management (European Union 2010) Στο κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ. Α. Μπαρτζώκας 29 Μαρτίου 2009

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ. Α. Μπαρτζώκας 29 Μαρτίου 2009 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑ Α. Μπαρτζώκας 29 Μαρτίου 2009 ΣΤΟΧΟΙ Το γνωστικό αντικείµενο της Αναπτυξιακής Οικονοµικής ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ Βασικές πηγές στατιστικών στοιχείων σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Sustainable Aggregates Resource Management SARMα

Sustainable Aggregates Resource Management SARMα Sustainable Aggregates Resource Management SARMα Βιώσιμη Διαχείριση Αδρανών Υλικών Καθηγητής Αγιουτάντης Ζαχαρίας Επιστημονικός υπεύθυνος Έργου Πολυτεχνείο Κρήτης Τμήμα Μηχανικών Ορυκτών Πόρων ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εξέλιξη του λιανικού εμπορίου. Προς νέες κεντρικότητες στον αστικό χώρο.

Εξέλιξη του λιανικού εμπορίου. Προς νέες κεντρικότητες στον αστικό χώρο. Εξέλιξη του λιανικού εμπορίου. Προς νέες κεντρικότητες στον αστικό χώρο. Βάλια Αρανίτου, ΙΝΕΜΥ, Πανεπιστήμιο Κρήτης Ιων Σαγιάς, ΕΜΠ ΟΡΣΑ-ΕΣΕΕ ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ ΠΟΛΗ. Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΝΕΟ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΑΤΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Ιστορίας και Πολιτισμού

Θέματα Ιστορίας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Θέματα Ιστορίας και Πολιτισμού Ενότητα 2: Αρχαιολογικοί τόποι, Ευρήματα, Μνήμη και Ιστορία Αν. Καθηγήτρια: Ι. Βαμβακίδου e-mail: ibambak@uowm.gr Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών

Διαβάστε περισσότερα

Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης Msc. In Applied Economics. Lecture 1: Trading in a Ricardian Model

Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης Msc. In Applied Economics. Lecture 1: Trading in a Ricardian Model Πάντειο Πανεπιστήμιο Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης Msc. In Applied Economics Lecture 1: Trading in a Ricardian Model Το Ρικαρδιανό υπόδειγμα με ένα συντελεστή (συνέχεια) 1. Ο μόνος σημαντικός

Διαβάστε περισσότερα

www.share-project.org Αποτελέσματα από την έρευνα 50+ στην Ευρώπη

www.share-project.org Αποτελέσματα από την έρευνα 50+ στην Ευρώπη www.share-project.org Αποτελέσματα από την έρευνα 50+ στην Ευρώπη Τι συμβαίνει από εδώ και πέρα Το αμέσως επόμενο βήμα της έρευνας 50+ στην Ευρώπη είναι η προσθήκη, στην υπάρχουσα βάση δεδομένων, πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

Tο µεταλλείο «Μαύρες Πέτρες» στην Χαλκιδική

Tο µεταλλείο «Μαύρες Πέτρες» στην Χαλκιδική Tο µεταλλείο «Μαύρες Πέτρες» στην Χαλκιδική Μεταλλείο «Μαύρες Πέτρες» Το µεταλλείο «Μαύρες Πέτρες» ανήκει στα µεταλλεία Κασσάνδρας που εκτείνονται στο βορειοανατολικό τµήµα της Χαλκιδικής Κοίτασµα µικτών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1.0 Αριθµός µαθητών στα σχολεία Πρωτοβάθµιας και ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης 2.0 Τριτοβάθµια Εκπαίδευση 83 Ισότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ 32ης MARMINSTONE Θεσσαλονίκη 24 Φεβρουαρίου 2008

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ 32ης MARMINSTONE Θεσσαλονίκη 24 Φεβρουαρίου 2008 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ 32ης MARMINSTONE Θεσσαλονίκη 24 Φεβρουαρίου 2008 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΓΟΥ Γ ΚΠΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΙΓΜΕ 2003 2008: «Ολοκληρωμένη διαχείριση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ. Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc

ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ. Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc Αρχές ενεργειακού σχεδιασμού κτηρίων Αξιοποίηση των τοπικών περιβαλλοντικών πηγών και τους νόμους ανταλλαγής ενέργειας κατά τον αρχιτεκτονικό

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική προβατοτροφία

Βιολογική προβατοτροφία Ινστιτούτο Γεωργοοικονοµικών και Κοινωνιολογικών Ερευνών Εθνικό Ίδρυµα Αγροτικής Έρευνας Λ. ηµοκρατίας 61, 135 61 Αγ. Ανάργυροι, Αττική Τηλ. 210 27 56 596, Fax 210 27 51 937 Email tzouramani.inagrop@nagref.gr

Διαβάστε περισσότερα

Καστρί Σύρου. Τμήμα Ιστορίας- Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Μάθημα: Το νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η χιλιετία π.χ.

Καστρί Σύρου. Τμήμα Ιστορίας- Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Μάθημα: Το νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η χιλιετία π.χ. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Ακαδημαϊκό έτος: 2014-2015 Φιλοσοφική Σχολή Εξάμηνο: Η Τμήμα Ιστορίας- Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Μάθημα: Το νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η χιλιετία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Κ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Από το 2000 έως το 2009 στην περιοχή αρμοδιότητας της Κ ΕΠΚΑ που περιλαμβάνει τα νησιά Λέσβο, Λήμνο, Χίο, Οινούσσες, Ψαρά και Άγιο Ευστράτιο, πραγματοποιήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗ ΙΣΧΥΣ. Έξυπνος σχεδιασμός αρθρωτών UPS

ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗ ΙΣΧΥΣ. Έξυπνος σχεδιασμός αρθρωτών UPS ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗ ΙΣΧΥΣ Έξυπνος σχεδιασμός αρθρωτών UPS Με την απόκτηση της εταιρείας Newave Energy, καινοτόμος εταιρεία στον τομέα της αδιάλειπτης παροχής ισχύος (UPS) με βάση της την Ελβετία, η ΑΒΒ έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Το ενεργειακό πρόβλημα συνειδητοποιήθηκε όταν εμφανίστηκε η ενεργειακή κρίση του 1973.

Το ενεργειακό πρόβλημα συνειδητοποιήθηκε όταν εμφανίστηκε η ενεργειακή κρίση του 1973. Το ενεργειακό πρόβλημα συνειδητοποιήθηκε όταν εμφανίστηκε η ενεργειακή κρίση του 1973. Η συνειδητοποίηση του προβλήματος ήταν αποτέλεσμα : - του περιορισμού άντλησης και συνεπώς των ποσοτήτων διάθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας

Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, εκπονήθηκε στο πλαίσιο εφαρμογής της Ευρωπαϊκής Ενεργειακής Πολιτικής σε σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Κατάρτιση δεικτών για την παρακολούθηση του Επιχειρησιακού Προγράμματος των Δήμων

Κατάρτιση δεικτών για την παρακολούθηση του Επιχειρησιακού Προγράμματος των Δήμων Π.Ε.Δ. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Κατάρτιση δεικτών για την παρακολούθηση του Επιχειρησιακού Προγράμματος των Δήμων Ηλίας Λίτσος Μηχανικός Παραγωγής, Msc Περιφ. Ανάπτυξη Περιεχόμενο εισήγησης I. Βασικές έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ Εκτός από το γεγονός ότι όπως και αποδείχθηκε από την προηγούµενη οικονοµική ανάλυση η λειτουργία του ΒΙΟΠΑ Πτολεµαΐδας, αναµένεται να είναι οικονοµικά

Διαβάστε περισσότερα

Συμπαράγωγα προϊόντα ή υποπροϊόντα είναι τα προϊόντα που παράγονται από την ίδια παραγωγική διαδικασία.

Συμπαράγωγα προϊόντα ή υποπροϊόντα είναι τα προϊόντα που παράγονται από την ίδια παραγωγική διαδικασία. Διοικητική Λογιστική Κοστολόγηση ων προϊόντων και υπο-προϊόντων προϊόντων Ορισμοί Συμπαράγωγα προϊόντα ή υποπροϊόντα είναι τα προϊόντα που παράγονται από την ίδια παραγωγική διαδικασία. Εάν τα προϊόντα

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεράσματα από την ανάλυση για την Ευρωπαϊκή Ένωση

Συμπεράσματα από την ανάλυση για την Ευρωπαϊκή Ένωση Ενεργειακή πολιτική για την Ελλάδα: σύγκλιση ή απόκλιση από την Ευρωπαϊκή προοπτική; Π. Κάπρου, Καθηγητή ΕΜΠ Εισαγωγή Πρόσφατα δημοσιεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Ενέργειας, η έκδοση

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill)

Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill) Έκθεση αποτελεσμάτων της ανασκαφής στον Αζοριά (2014) Donald C. Haggis, Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill) Εισαγωγή Οι εργασίες στον αρχαιολογικό χώρο του Αζοριά στη βορειοανατολική Κρήτη

Διαβάστε περισσότερα

Ο δευτερογενής τομέας παραγωγής, η βιομηχανία, παράγει την ηλεκτρική ενέργεια και τα καύσιμα που χρησιμοποιούμε. Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ διακρίνεται σε

Ο δευτερογενής τομέας παραγωγής, η βιομηχανία, παράγει την ηλεκτρική ενέργεια και τα καύσιμα που χρησιμοποιούμε. Η ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ διακρίνεται σε στον κόσμο Οι κινήσεις της Ευρώπης για «πράσινη» ενέργεια Χρειαζόμαστε ενέργεια για όλους τους τομείς παραγωγής, για να μαγειρέψουμε το φαγητό μας, να φωταγωγήσουμε τα σπίτια, τις επιχειρήσεις και τα σχολεία,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΙΑ02 ΥΣΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Από τη Μεσοχαλκή στην Υστεροχαλκή Στην αρχή της ΥΧ περιόδου η εικόνα σε κάθε περιοχή παραμένει η ίδια με τη ΜΧ, με εξαίρεση την Ηπειρωτική Ελλάδα. Κρήτη: η ανακτορική κοινωνία,

Διαβάστε περισσότερα

«Οι µικροί αρχαιολόγοι της Θράκης» σελίδα 0 από 10 Νατάσα Μιχαηλίδου, Ίδρυµα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης

«Οι µικροί αρχαιολόγοι της Θράκης» σελίδα 0 από 10 Νατάσα Μιχαηλίδου, Ίδρυµα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης «Οι µικροί αρχαιολόγοι της Θράκης» σελίδα 0 από 10 Περιεχόμενα Εισαγωγικά...2 Α. Αρχαιολογικοί χώροι, Μνημεία και Μουσεία της Θράκης...3 Β. Χάρτης της Θράκης με σημεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος...5 Γ.

Διαβάστε περισσότερα

η ενέργεια του μέλλοντος

η ενέργεια του μέλλοντος η ενέργεια του μέλλοντος τι είναι τα pellets; Τα Pellets ή αλλιώς συσσωματώματα ή σύμπηκτα, είναι είδος φυσικού βιολογικού καυσίμου. Τα pellets έχουν τη μορφή μικρών κυλίνδρων μήκους 30 χιλιοστών και διαμέτρου

Διαβάστε περισσότερα

clayart international Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προβολή και προώθηση της σύγχρονης τέχνης του πηλού στην Ελλάδα και το εξωτερικό

clayart international Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προβολή και προώθηση της σύγχρονης τέχνης του πηλού στην Ελλάδα και το εξωτερικό clayart international Αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προβολή και προώθηση της σύγχρονης τέχνης του πηλού στην Ελλάδα και το εξωτερικό Η εταιρία clayart international στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Αρμόδιος: Εμμανουήλ Σουλτανόπουλος, Γρ. Ο.Ε.Υ. Β Μόσχα, 23 Αυγούστου 2010 Φ. 2110/ΑΣ 1260

Αρμόδιος: Εμμανουήλ Σουλτανόπουλος, Γρ. Ο.Ε.Υ. Β Μόσχα, 23 Αυγούστου 2010 Φ. 2110/ΑΣ 1260 ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗ ΜΟΣΧΑ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝOMΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΑΔΙΑΒΑΘΜΗΤΟ ΚΑΝΟΝΙΚΟ Αρμόδιος: Εμμανουήλ Σουλτανόπουλος, Γρ. Ο.Ε.Υ. Β Μόσχα, 23 Αυγούστου Φ. 2110/ΑΣ 1260 Τηλ.: +7 495 644 32 70

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΘ' ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΦΛΩΡΙΝΑ Άγιος Αχίλλειος Πρεσπών Το 2007 διενεργήθηκε σωστική ανασκαφή, με χρηματοδοτική συνεισφορά του ΥΠΠΟΤ, του Υπουργείου Μακεδονίας-Θράκης και του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών.

σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών. Κυρίες και κύριοι, σας καλωσορίζω με ιδιαίτερη χαρά στο πρώτο επιχειρηματικό συνέδριο του αναπτυξιακού προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών και του Υπουργείου Εξωτερικών. Το σημερινό γεγονός αντιπροσωπεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει ο μαθητής Όπως αναφέρθηκε στο πρώτο κεφάλαιο, το κράτος είναι μια ισχυρότατη οντότητα που θέτει το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα