In vivo μελέτη της αντιοξειδωτικής δράσης των στύλων του Crocus sativus.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "In vivo μελέτη της αντιοξειδωτικής δράσης των στύλων του Crocus sativus."

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΑΤΡΙΒΗ για την απόκτηση ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ In vivo μελέτη της αντιοξειδωτικής δράσης των στύλων του Crocus sativus. Δημακοπούλου Ανδριάνα Βιολόγος Πάτρα 2008

2 Τριμελής Επιτροπή Λάμαρη Φωτεινή, Λέκτορας του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών (επιβλέπουσα). Κορδοπάτης Παύλος, Καθηγητής του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών. Γεωργακόπουλος Κώστας, Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Οφθαλμολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών. 2

3 Στη μνήμη του αδερφού μου Δημήτρη. 3

4 Ευχαριστίες Η ερευνητική αυτή εργασία πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών, στην κατεύθυνση Φαρμακοχημεία - Φυσικά Προϊόντα: Σχεδιασμός, Σύνθεση και Ανάλυση Βιοδραστικών ενώσεων. Εκπονήθηκε στο εργαστήριο Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την επίβλεψη της Λέκτορος κ. Λάμαρη Φωτεινής. Για την πραγματοποίηση αυτής της ερευνητικής εργασίας συνέβαλαν σημαντικά ορισμένοι άνθρωποι, τους οποίους νιώθω την ανάγκη να ευχαριστήσω. Ιδιαίτερες ευχαριστίες θα ήθελα να εκφράσω στην επιβλέπουσά μου κ. Λάμαρη Φωτεινή, η οποία μου εμπιστεύθηκε το θέμα της διατριβής και είχε ουσιαστική επίβλεψη και συμβολή σε όλα τα στάδια της ερευνητικής μου εργασίας, καθώς και για τις πολύτιμες συμβουλές της κατά την συγγραφή της παρούσας διατριβής. Παρά το μεγάλο φόρτο εργασίας ήταν πάντα πρόθυμη να συζητήσει μαζί μου τις δυσκολίες που αντιμετώπιζα, να προτείνει λύσεις και να με ενθαρρύνει να συνεχίσω την προσπάθεια. Κυρίως όμως θα ήθελα να την ευχαριστήσω γιατί εκτός από καθηγήτριά μου υπήρξε και ένα άτομο το οποίο με στήριξε σε μία πολύ δύσκολη περίοδο της ζωής μου. Υπήρξε ένα άτομο στο οποίο μπορούσα να μιλήσω ανά πάσα στιγμή και για οποιοδήποτε πρόβλημα και αν αντιμετώπιζα. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Επίκουρο Καθηγητή της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών κ.γεωργακόπουλο Κώστα, καθώς και τον ειδικευόμενο οφθαλμίατρο κ. Δρίμτζια Βαγγέλη για τη συνεργασία τους και την ουσιαστική συμβολή τους στην πραγματοποίηση της ερευνητικής αυτής εργασίας. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω την Επίκουρη Καθηγήτρια του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Μαργαρίτη Μαριγούλα για τη δυνατότητα που μου έδωσε να πραγματοποιήσω ένα μέρος των πειραμάτων μου στο εργαστήριο Φυσιολογίας Ανθρώπου και Ζωικών Οργανισμών του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, για τις πολύτιμες συμβουλές της ιδιαίτερα στο πεδίο της 4

5 φυσιολογίας του εγκεφάλου και για την συνεχή καθοδήγησή της από τα φοιτητικά μου χρόνια. Ιδιαίτερες ευχαριστίες θα ήθελα να εκφράσω στις υποψήφιες Διδάκτορες του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, κ. Παπανδρέου Μάγδα και κ. Λιναρδάκη Ζαχαρούλα, για την συνεργασία τους και τη βοήθειά τους, και ιδιαίτερα την κ. Παπανδρέου Μάγδα για την πολύτιμη βοήθεια και τις συμβουλές της στη διαχείριση των πειραματόζωων. Θα ήθελα να ευχαριστήσω όλα τα μέλη του Εργαστηρίου Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Τμήματος Φαρμακευτικής, και ιδιαίτερα τον Καθηγητή κ. Κορδοπάτη Παύλο και την Επίκουρη Καθηγήτρια κ. Μαγκαφά Βασιλική, για την αρμονική συνεργασία τους σε όλη τη διάρκεια της ερευνητικής μου εργασίας. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω την υποψήφια Διδάκτορα του Τμήματος Φαρμακευτικής κ. Χρυσάνθη Δήμητρα για τη συνεργασία της και τη βοήθεια που μου προσέφερε όποτε και αν τη χρειάστηκα, καθώς και τον προπτυχιακό φοιτητή του Τμήματος Φαρμακευτικής κ. Βαρεμένο Γιάννη για την πολύτιμη βοήθειά του στη διεξαγωγή μεγάλου μέρους των πειραμάτων του τελευταίου έτους της ερευνητικής μου εργασίας. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους γονείς μου για την διαρκή και πολύπλευρη στήριξή τους καθ όλη τη διάρκεια των σπουδών μου και κυρίως για την ενθάρρυνσή τους να συνεχίσω τις σπουδές μου μετά την απώλεια του αδερφού μου. 5

6 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ I.1 Οξειδωτικό στρες Γενικά περί οξειδωτικού στρες Ελεύθερες ρίζες Αντιοξειδωτική άμυνα του οργανισμού Υπεροξείδωση λιπιδίων I.2 Εισαγωγή στη λειτουργία του εγκεφάλου Δομή και λειτουργία του εγκεφάλου Δομή και λειτουργία του εγκεφαλικού φλοιού, της παρεγκεφαλίδας και του μεσεγκεφάλου Οξειδωτικό στρες και γήρανση του εγκεφάλου Οξειδωτικό στρες και νευροεκφυλιστικές ασθένειες..40 I.3 Οφθαλμός Οφθαλμός δομή και λειτουργία Συγκριτική παρουσίαση οφθαλμού ανθρώπου και επίμυος Φακός δομή και λειτουργία...46 I.4 Καταρράκτης Γενικά περί καταρράκτη Καταρράκτης και οξειδωτικό στρες Καταρράκτης και διατροφή. 55 Ι.5. Οξειδωτικό στρες και καροτενοειδή.58 I.6 Σεληνιώδες νάτριο Σελήνιο (Se) και σεληνιώδες νάτριο (Νa 2 SeO 3 ) Σεληνιώδες νάτριο και καταρράκτης.64 6

7 I.7 Crocus sativus Γένος Crocus Crocus sativus Στύλοι του Crocus sativus Χημική σύσταση των στιγμάτων του Crocus sativus Μελέτες για βιολογική δράση των συστατικών του Crocus sativus.76 ΙΙ. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ..80 III. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ.1 Φυτικό υλικό ΙΙΙ.2 Εκχύλιση C.sativus. 82 III.3 Πειραματόζωα ΙΙΙ.4 Κατεργασία των δειγμάτων...85 ΙΙΙ. 5 Αναλυτικές Μέθοδοι ΙΙΙ.5.1 Μέθοδοι προσδιορισμού της αντιοξειδωτικής ικανότητας...86 ΙΙΙ.5.2 Μέθοδος προσδιορισμού της υπεροξείδωσης λιπιδίων. 89 ΙΙΙ.5.3 Μέθοδος προσδιορισμού των καρβονυλομάδων των πρωτεϊνών.. 93 ΙΙΙ.5.4 Μέθοδος προσδιορισμού του γλουταθείου ΙΙΙ.5.5 Μέθοδος Bradford για τον υπολογισμό της συγκέντρωσης της πρωτεΐνης των δειγμάτων..98 ΙΙΙ.5.6 Ανάλυση των πρωτεϊνών του φακού με ηλεκτροφόρηση σε πήκτωμα πολυακρυλαμιδίου IV. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ IV.1 Ανάπτυξη αναλυτικών μεθόδων IV.1.1 Ικανότητα αναγωγής του σιδηρι-κατιόντος (μέθοδος FRAP) IV.1.2 Μέθοδος προσδιορισμού του ασκορβικού οξέος (μέθοδος FRASC) IV.1.3 Μέθοδος προσδιορισμού της υπεροξείδωσης λιπιδίων IV.1.4 Μέθοδος προσδιορισμού καρβονυλομάδων πρωτεϊνών IV.1.5 Μέθοδος προσδιορισμού γλουταθείου

8 IV.1.6 Μέθοδος Bradford για τον υπολογισμό της συγκέντρωσης της πρωτεΐνης των δειγμάτων IV.1.7 Ανάλυση των πρωτεϊνών του φακού με ηλεκτροφόρηση σε πήκτωμα πολυακρυλαμιδίου IV. 2 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στους επίμυες IV.2.1 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στο σωματικό βάρος των πειραματόζωων..124 IV.2.2 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στο βάρος των φακών των πειραματόζωων..125 IV.2.3 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στην αντιοξειδωτική ικανότητα των ιστών..126 IV.2.4 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στην υπεροξείδωση λιπιδίων των ιστών IV.2.5 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στη συγκέντρωση της πρωτεΐνης των ιστών IV.2.6 Επίδραση του σεληνιώδους νατρίου στην ανάλυση των πρωτεϊνών του φακού με ηλεκτροφόρηση σε πήκτωμα πολυακρυλαμιδίου ΙV.3 Επίδραση του εκχυλίσματος των στύλων του C. sativus στο πειραματικό μοντέλο IV.3.1 Επίδραση του εκχυλίσματος των στύλων του C.sativus στο σωματικό βάρος των πειραματόζωων IV.3.2 Επίδραση του εκχυλίσματος των στύλων του C.sativus στο βάρος των φακών των πειραματόζωων IV.3.3 Επίδραση του εκχυλίσματος των στύλων του C.sativus στην αντιοξειδωτική ικανότητα των ιστών. 135 IV.3.4 Επίδραση του εκχυλίσματος των στύλων του C.sativus στην υπεροξείδωση λιπιδίων των ιστών. 137 IV.3.5 Επίδραση του εκχυλίσματος των στύλων του C.sativus στη συγκέντρωση της πρωτεΐνης των ιστών.139 IV.3.6 Ανάλυση των πρωτεϊνών του φακού με ηλεκτροφόρηση σε πήκτωμα πολυακρυλαμιδίου V. ΣΥΖΗΤΗΣΗ- ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ VI. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 160 8

9 Συντμήσεις BSA Bovine Albumin Serum αλβουμίνη ορού βοοειδούς CAT Catalase καταλάση DNA Deoxyribonucleic acid Δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ DNPH 2,4-dinitro-phenylhydrazine 2,4-δινιτρο-φαινυλυδραζίνη GP x glutathione peroxidase υπεροξειδάση του γλουταθείου GSH glutathione γλουταθείο GSSH oxidized glutathione οξειδωμένη μορφή γλουταθείου LDL low density lipoproteins λιποπρωτεΐνες χαμηλής πυκνότητας MDA malondialdehyde μηλονική διαλδεΰδη MPTP 1-methyl-4-phenyl-1,2,3,6-tetrahydropyridin 1-μεθυλ-4-φαινυλ- 1,2,3,6-τετραϋδροπυριδίνη PBS Buffer Phosphate ρυθμιστικό διάλυμα φωσφορικών PUFAs poly-unsaturated fatty acids πολυακόρεστα λιπαρά οξέα ROS Reactive Oxygen Species Ενεργές μορφές οξυγόνου SOD Superoxide Dismutase δισμουτάση του σουπεροξειδίου STZ Streptozotocin στρεπτοζοτοκίνη TBA Thiobarbituric Acid θειοβαρβιτουρικό οξύ TBARS Thiobarbituric Acid Reactive Substances ενεργές μορφές θειοβαρβιτουρικού οξέος TCA Trichloroacetic Acid τριχλωροοξικό οξύ TEAM Triethanolamine τριαιθανολαμίνη TPTZ 2,4,6-tripyridyl-s-triazine 2,4,6-τριπυριδιλο-s-τριαζίνη 9

10 Απόδοση αγγλικών όρων ascorbic acid ασκορβικό οξύ (βιταμίνη C) carbonyl catalase crocin glutathione glutathione peroxidase glutathione reductase glutathione S-transferase kaempferol lipid peroxidation lutein malondialdehyde picrocrocin quercetin safranal selenium sodium selenite superoxide dismoutase thiobarbituric acid trichloroacetic acid zeaxanthin καρβονύλιο καταλάση κροκίνη γλουταθείο υπεροξειδάση του γλουταθείου αναγωγάση του γλουταθείου S-τρανσφεράση του γλουταθείου καιμπφερόλη λιπιδική υπεροξείδωση λουτεΐνη μηλονική διαλδεΰδη πικροκροκίνη κερσετίνη σαφρανάλη σελήνιο σεληνιώδες νάτριο δισμουτάση του σουπεροξειδίου θειο-βαρβιτουρικό οξύ τριχλωρο-οξικό οξύ ζεαξανθίνη 10

11 I.1. ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ 1.1 Γενικά περί οξειδωτικού στρες Οξειδωτικό στρες (oxidative stress) έχει οριστεί η διαταραχή στην ισορροπία ανάμεσα στην παραγωγή ελευθέρων ριζών (κυρίως ενεργών μορφών οξυγόνου, ROS) και στην αντιοξειδωτική άμυνα του οργανισμού. Έχει δειχθεί ποικιλοτρόπως ότι ταυτίζεται με μειωμένα επίπεδα αντιοξειδωτικών ουσιών, χαμηλά επίπεδα ενζύμων τα οποία αποτελούν μέρος του αντιοξειδωτικού αμυντικού συστήματος, και αυξημένα επίπεδα οξειδωτικών προϊόντων. Το οξειδωτικό στρες μπορεί να οδηγήσει σε τραυματισμό των ιστών και σε άλλες παθολογικές καταστάσεις (Εικόνα 1). Οξειδωτική Ισορροπία Προ-οξειδωτικά: Κυτταρική λειτουργία Κάπνισμα Ακτινοβολίες Μόλυνση Αντιοξειδωτικά: Διατροφή Βιταμίνες Συμπληρώματα Ένζυμα Ενεργοποίηση κυτταρικής καταστροφής Οξειδωτικό στρες Απενεργοποίηση Επιδιορθωτικών Μηχανισμών κυττάρου κυττάρου Κυτταρική βλάβη Εικόνα 1: Οξειδωτική ισορροπία μεταξύ προ-οξειδωτικών και αντιοξειδωτικών. Σε φυσιολογικές καταστάσεις, η παραγωγή των οξειδωτικών εξισορροπείται από τους μηχανισμούς άμυνας του οργανισμού. Σε κάποιες περιπτώσεις, όμως, η παραγωγή των οξειδωτικών υπερκαλύπτει την λειτουργία των αμυντικών μηχανισμών του οργανισμού (η ισορροπία μετατοπίζεται προς τα προ-οξειδωτικά), καταλήγοντας σε οξειδωτικό στρες, κυτταρική βλάβη και διάφορες παθολογικές καταστάσεις. 11

12 Οι ελεύθερες ρίζες είναι πολύ δραστικά, ασταθή μόρια, τα οποία φέρουν ένα ασύζευκτο ηλεκτρόνιο και είναι δυνατόν να βρίσκονται σε οξειδωμένη ή ανηγμένη μορφή. Η πλειοψηφία των ελευθέρων ριζών που προκαλούν βλάβη στα βιολογικά συστήματα είναι ενεργές μορφές οξυγόνου (ROS- reactive oxygen species). Οι ROS αποτελούν τα κύρια παραπροϊόντα του αερόβιου μεταβολισμού στα κύτταρα. Η παραγωγή τους πραγματοποιείται στα μιτοχόνδρια κατά τη μεταφορά ηλεκτρονίων στο Ο 2 κατά την οξειδωτική φωσφορυλίωση. Παραγωγή των ROS πραγματοποιείται και σε φλεγμονώδεις καταστάσεις. Άλλες πηγές ενεργών μορφών οξυγόνου είναι τα μακροφάγα και τα ουδετερόφιλα, τα οποία περιέχουν ένζυμα όπως το σύμπλοκο της NADPH οξειδάσης (NADPH oxidase). Η NADPH οξειδάση παράγει ρίζες σουπεροξειδίου και υπεροξείδιο του υδρογόνου. Επιπλέον, ROS παράγονται και ως αποτέλεσμα του μεταβολισμού ξένων ουσιών, τοξινών, φαρμάκων, από το κυτόχρωμα Ρ450, καθώς και λόγω της έκθεσης σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η υπεριώδης ακτινοβολία (UV) και η περίσσεια αλάτων σιδήρου. Τέλος, ROS παράγονται και σαν αποτέλεσμα του ατομικού τρόπου ζωής (π.χ. κάπνισμα), καθώς και των διατροφικών συνηθειών (Εικόνα 2). Εικόνα 2: Πηγές σχηματισμού των ελευθέρων ριζών. Οι ελεύθερες ρίζες παράγονται στα μιτοχόνδρια κατά τη μεταφορά ηλεκτρονίων στο Ο 2 κατά την οξειδωτική φωσφορυλίωση, στις φλεγμονώδεις καταστάσεις, αλλά και λόγω της έκθεσης σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η υπεριώδης ακτινοβολία (UV) και η ιονίζουσα ακτινοβολία, η ρύπανση της ατμόσφαιρας και το κάπνισμα. (www.drnoragindi.com/specialty_freeradicals.jpg) 12

13 Οι ROS που παράγονται στα βιολογικά συστήματα είναι ικανές να προκαλέσουν εκτεταμένη καταστροφή σε αυτά, στοχεύοντας τα λιπίδια, τις πρωτεΐνες και το DNA. Αυτές οι αντιδράσεις μεταξύ των κυτταρικών συστατικών και των ελευθέρων ριζών οδηγούν σε καταστροφή των νουκλεϊκών οξέων, υπεροξείδωση λιπιδίων, οξείδωση των πρωτεϊνών, δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων (μείωση της παροχής ενέργειας στο κύτταρο), καταστροφή της κυτταρικής μεμβράνης, ενεργοποίηση ή αναστολή της κυτταρικής ανάπτυξης, και τελικά σε κυτταρικό θάνατο (απόπτωση, η οποία καταλήγει σε προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο) (Εικόνα 3). Οι ελεύθερες ρίζες εμπλέκονται στη διαδικασία της γήρανσης. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή (Harman, 1956) η γήρανση μπορεί να θεωρηθεί ως μία προοδευτική, αναπόφευκτη διαδικασία η οποία σχετίζεται με τη συγκέντρωση ελευθέρων ριζών λόγω μιας ανισορροπίας στο σχηματισμό οξειδωτικών και αντιοξειδωτικών ουσιών (Εικόνα 3). Τα μιτοχόνδρια έχουν έναν κρίσιμο ρόλο στη διαδικασία της γήρανσης αφού αποτελούν όχι μόνο τους ενδοκυτταρικούς παραγωγείς ελευθέρων ριζών, αλλά και στόχο των ROS. Σε μεγάλες συγκεντρώσεις, οι ελεύθερες ρίζες εμπλέκονται σε διάφορες ασθένειες, όπως η υπέρταση, ο καρκίνος, ο διαβήτης (ινσουλινο-εξαρτώμενος και ινσουλινοανεξάρτητος), διάφορες αυτοάνοσες καταστάσεις (όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα και η αγκυλωτική σπονδυλίτιδα), κάποιες ασθένειες του αναπνευστικού συστήματος, ορισμένες οφθαλμικές παθήσεις και διαταραχές της όρασης, συμπεριλαμβανομένου του καταρράκτη και της βλάβης του αμφιβληστροειδούς που οδηγεί σε ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας, διάφορες νευροεκφυλιστικές ασθένειες (όπως η νόσος του Alzheimer και του Parkinson), η σχιζοφρένεια και το AIDS (Εικόνα 3). 13

14 Μεταβολισμός των ROS Φυσιολογικός μεταβολισμός Φλεγμονή Αποτοξίνωση Καταστροφή ιστών + Fe 2+ / Cu 2+ O 2.- +H 2 O 2 OH.- - Αντιοξειδωτικά- Σαρωτές ελευθέρων ριζών: Μακροφάγα Ουδετερόφιλα Ένζυμα GPx SOD CAT Μιτοχόνδρια Υπεροξειδιοσώματα (οξειδάσες, καταλάσες) Μεμβράνη/Κυτόπλασμα (οξειδάση του NADPH) Ενδοπλασματικό δίκτυο (κυτόχρωμα P 450 ) Θετική επίδραση Ρύθμιση μεταγωγής σήματος/ μεταγραφής + Αρνητική επίδραση Υπεροξείδωση λιπιδίων, σταυροσύνδεσμοι, οξείδωση πρωτεϊνών, μεταλλάξεις - Βιταμίνες (A,C,E) Ορμόνες (μελατονίνη) Συμπαράγοντες (συνένζυμο Q) Μεταγωγή σήματος, ανοσοαπόκριση Οξειδωτικό στρες, γήρανση, παθήσεις Εικόνα 3: Επιπτώσεις των ROS στα κύτταρα και στους ιστούς. Οι ελεύθερες ρίζες έχουν διττό ρόλο. Συμμετέχουν σε φυσιολογικές διαδικασίες όπως η μεταγωγή σήματος και η ανοσοαπόκριση, αλλά η υπέρμετρη παρουσία τους στον οργανισμό συνδέεται με τη γήρανση και άλλες παθήσεις. (Πηγή: Gabi, Cellscience Reviews, Vol.1, No.2, 2004). 14

15 1.2 Ελεύθερες ρίζες Στα βιολογικά συστήματα υπάρχουν οι εξής κατηγορίες ελευθέρων ριζών: α) Ενεργές μορφές οξυγόνου (Reactive Oxygen Species, ROS) Οι ROS προέρχονται από το μοριακό οξυγόνο (O 2 ) με διαδοχικές αντιδράσεις. αναγωγής, και είναι: το ανιόν του σουπεροξειδίου (O - 2 ), το υπεροξείδιο του υδρογόνου (H 2 O 2 ) και η ρίζα του υδροξυλίου (OH. ). Το ανιόν του σουπεροξειδίου, μία πολύ καταστροφική ένωση, σχηματίζεται από τη μεταφορά ενός ηλεκτρονίου στο μοριακό οξυγόνο (O 2 ), ενώ η μεταφορά δύο ηλεκτρονίων οδηγεί στο σχηματισμό του υπεροξειδίου (Ο 2-2 ). Η πρωτονίωση του ανιόντος του υπεροξειδίου δίνει μία υδρουπεροξυλο-ρίζα (ΗΟ. 2 ), η οποία αντιδρά αυθόρμητα με ένα άλλο ανιόν του σουπεροξειδίου για να σχηματίσει το υπεροξείδιο του υδρογόνου (H 2 O 2 ).. Το O - 2 μπορεί να εκκαθαριστεί από τη δισμουτάση του σουπεροξειδίου (SOD), ένα ένζυμο που βρίσκεται σε όλους τους αερόβιους οργανισμούς, και το οποίο καταλύει τη μετατροπή δύο τέτοιων ριζών σε H 2 O 2 και O 2. Το σχηματιζόμενο H 2 O 2 εκκαθαρίζεται από την καταλάση (CAT), μία αιμοπρωτεΐνη, η οποία καταλύει τη μετατροπή δύο μορίων H 2 O 2 σε νερό και μοριακό οξυγόνο.. Το O - 2 παράγεται όχι μόνο στα μιτοχόνδρια των κυττάρων κατά τη διάρκεια του αερόβιου μεταβολισμού, αλλά και στα φαγοκύτταρα, κατά την οξείδωση συγκεκριμένων βιομορίων και ως αποτέλεσμα των φωτοχημικών αντιδράσεων. Το. - O 2 είναι λιγότερο δραστικό από το ΟΗ.. Ωστόσο, η σχετική σταθερότητά του επιτρέπει τη γρήγορη μεταφορά του από το σημείο παραγωγής του σε άλλες περιοχές, διαμέσου των κυτταρικών μεμβρανών. Η ΟΗ. έχει μικρό χρόνο ημιζωής και δρα στο σημείο παραγωγής της ή σε κοντινή από αυτό απόσταση. Αποτελεί τη δραστικότερη ενεργή μορφή οξυγόνου που σχηματίζεται in vivo. Σχηματίζεται από το H 2 O 2 παρουσία ενός ιόντος μετάλλου, όπως Fe +2 ή Cu +1. Η ΟΗ. απαντάται στη φλεγμονώδη απόκριση αλλά και σε πολλά ενζυμικά συστήματα συμπεριλαμβανομένης της οξειδάσης της ξανθίνης, του κυτοχρώματος P 450, της οξειδάσης του NADPH και κάποιων φωτοχημικών αντιδράσεων. 15

16 β) Ενεργές μορφές αζώτου (Reactive Nitrogen Species, RNS) Το NO. (ρίζα του οξειδίου του αζώτου) στα θηλαστικά από την οξείδωση της L- αργινίνης που καταλύεται από την συνθετάση του οξειδίου του αζώτου (NOS). Αποτελεί ένα σημαντικό βιολογικό μηνυματοφόρο μόριο. Διαχέεται αρκετά εύκολα, μέσω των βιολογικών μεμβρανών, και παίζει ένα αξιόλογο ρόλο στη φυσιολογία του ΚΝΣ. Παράγεται σε μεγάλα ποσά σε παθολογικές καταστάσεις και προέρχεται από την ενεργοποίηση της μικρογλοίας ή από τα ενδοθηλιακά κύτταρα. Όταν το οξείδιο του αζώτου χάνει ένα ηλεκτρόνιο παράγεται το ΝΟ + (nitrosonium cation), ενώ όταν προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο παράγεται το NO - (nitroxyl anion). - Το ανιόν του ONO 2 (peroxynitrate anion) παράγεται από την αντίδραση του NO. - με το ανιόν του σουπεροξειδίου. Είναι λιποδιαλυτό. Το ONO 2 αποτελεί την πιο δραστική ενεργή μορφή αζώτου, προκαλεί βλάβες σε πολλά βιομόρια και εμπλέκεται στην παθογένεση πολλών ασθενειών. Με πρωτονίωση σχηματίζει το ONO 2 H (peroxynitrous acid), το οποίο σχηματίζει ΟΗ. και ΝΟ 2. Η ρίζα του υπεροξυνιτρικού ανιόντος (ΟΝΟ. 2, peroxynitrate radical) παράγεται από την αντίδραση του NO. με το μοριακό οξυγόνο. γ) Αλογονωμένες ενεργές μορφές (Reactive Halogonated Species, RHS) Το HOCl (υποχλωριώδες οξύ) σχηματίζεται από το Η 2 Ο 2 με τη δράση του ενζύμου της μυελο-υπεροξειδάσης (myeloperoxidase). Είναι λιποδιαλυτό και έχει παρόμοια δραστικότητα με το ONO - 2. Οξειδώνει πρωτεΐνες αντιδρώντας με αμινομάδες, θειόλες και τη μεθειονίνη. Σχηματίζει ελεύθερες ρίζες σε αντίδραση τύπου Fenton με το Fe 2+, ενώ στην αντίδρασή του με το ανιόν του σουπεροξειδίου σχηματίζει ΟΗ.. Τα NOCl (nitrosyl chloride) και ClNO 2 (nitryl chloride) παράγονται στα βιολογικά συστήματα και δρουν σαν κυτταροτοξικοί παράγοντες. 16

17 δ) Ενεργές μορφές θείου (Reactive Sulfur Species, RSS) Οι θειούχες ρίζες (thiyl radicals, RS. ) αν και είναι λιγότερο δραστικές από τη ΟΗ. είναι αρκετά δραστικές και συμμετέχουν σε αρκετές κυτταρικές λειτουργίες, καθώς εντοπίζονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στους ζωντανούς οργανισμούς. ε) Οργανικές ελεύθερες ρίζες Το ROOH (organic hydroperoxide) σχηματίζεται από την αντίδραση ελευθέρων ριζών με κυτταρικά συστατικά όπως τα λιπίδια και τα νουκλεοτίδια. Οι άλκοξυ- (RO. ) και υπέροξυ- (ROO. ) ρίζες σχηματίζονται παρουσία του οξυγόνου με προσθήκη ελευθέρων ριζών σε διπλούς δεσμούς ή με αφαίρεση υδρογόνου. Συμμετέχουν στις αντιδράσεις λιπιδικής υπεροξείδωσης. 17

18 1.3 Αντιοξειδωτική άμυνα του οργανισμού Ο οργανισμός μας έχει αναπτύξει διάφορα ενδογενή συστήματα ως άμυνα έναντι των ελευθέρων ριζών. Τα συστήματα αυτά περιλαμβάνουν ενδογενή ένζυμα (καταλάση CAT, αναγωγάση του γλουταθείου, δισμουτάση του σουπεροξειδίου SOD, υπεροξειδάση του γλουταθείου GP x, αναγωγάση της μεθειονίνης MsrA), ενδογενείς παράγοντες (γλουταθείο, ουρικό οξύ, χολερυθρίνη, συνένζυμο Q) και διατροφικούς παράγοντες ή εξωγενείς (β-καροτένια και άλλα καροτενοειδή, βιταμίνη C, βιταμίνη Ε και σελήνιο) (Εικόνα 4). Καταστροφή ιστών HOCl.- NADP NADPH Cl- GSH reductase Η 2 Ο + O.SO 2 Φυσιολογικός μεταβολισμός Καταστροφή ιστών SH ομάδες O 2- + O H + SOD H 2 O 2 CAT GSH Se GPx GSSH Fe 2+ O 2.- Η 2 Ο Φυσιολογικός μεταβολισμός OH. PUFAs RO. ROO. Λιπιδικά υπεροξείδια β-καροτένιο Καταστροφή πρωτεϊνών, DNA, υδατανθράκων ρίζα β- καροτενίου Δεΰδροασκορβικό οξύ Ασκορβικό οξύ Καταστροφή ιστών Εικόνα 4: Μηχανισμοί δράσης των αντιοξειδωτικών ενζύμων έναντι των ελευθέρων ριζών. Τα αντιοξειδωτικά ένζυμα παίζουν σημαντικό ρόλο στον περιορισμό των προκαλούμενων από ελεύθερες ρίζες βλαβών των βιολογικών μακρομορίων. Η υπεροξειδάση του γλουταθείου (GPx) είναι μία σεληνο-πρωτεΐνη που ανάγει το Η 2 Ο 2 σε νερό, προσφέροντας έτσι προστασία έναντι των ενδογενών ελευθέρων ριζών. Η οξειδωμένη μορφή του γλουταθείου (GSSG) ανάγεται προς την ανηγμένη (GSH) του μορφή από την αναγωγάση του γλουταθείου (GSH reductase), ένα NADPH- 18

19 εξαρτώμενο ένζυμο. Η καταλάση (CAT), είναι μία αιμοπρωτεΐνη, η οποία καταλύει τη μετατροπή δύο μορίων του H 2 O 2 σε νερό και μοριακό οξυγόνο. H δισμουτάση του σουπεροξειδίου (SOD), είναι ένα ένζυμο που βρίσκεται σε όλους τους αερόβιους οργανισμούς, και καταλύει τη μετατροπή δύο ανιόντων του σουπεροξειδίου (O. 2 ) σε H 2 O 2 και O 2. [Πηγή: Bahorun et al., Internet Journal of Medical Update 2006 Jul-Dec; 1(2)]. Τα ενδογενή αντιοξειδωτικά ανήκουν στην πρώτη γραμμή άμυνας έναντι των ελευθέρων ριζών. Παίζουν σημαντικό ρόλο στον περιορισμό των προκαλούμενων από ενεργές μορφές οξυγόνου βλαβών των βιολογικών μακρομορίων. Εντούτοις, δεν είναι πάντα αποτελεσματικά καθώς ορισμένες ενώσεις που δημιουργούνται από την αλληλεπίδραση των ενεργών μορφών οξυγόνου με τα μακρομόρια είναι αρκετά ενεργές. Επομένως, είναι απαραίτητο να απομακρυνθούν τα δευτερογενή αυτά προϊόντα, ώστε να παρεμποδιστεί η περαιτέρω ενδοκυτταρική καταστροφή, η αποικοδόμηση των κυτταρικών συστατικών και τελικά ο κυτταρικός θάνατος. Αυτή η δεύτερη γραμμή άμυνας του οργανισμού έναντι των ελευθέρων ριζών παρέχεται από ένζυμα όπως η υπεροξειδάση του γλουταθείου, η S-τρανσφεράση του γλουταθείου και η αλδεϋδική αφυδρογονάση (Masella et al., 2005).Οι μεταβολίτες οι οποίοι παράγονται από αυτά τα μόρια είναι λιγότερο επιβλαβείς και απομακρύνονται από το κύτταρο μέσω αντλιών, όπως ο συζευγμένος με γλουταθείο S-μεταφορέας. 19

20 Κύρια αντιοξειδωτικά μόρια στον οργανισμό Ασκορβικό οξύ Το ασκορβικό οξύ (Εικόνα 5) είναι το κυριότερο υδατοδιαλυτό εξωκυτταρικό αντιοξειδωτικό που ο ανθρώπινος οργανισμός αδυνατεί να συνθέσει de novo. Είναι ιδανικό χάρη στην υδατοδιαλυτότητα, σταθερότητα και κινητικότητά του και στο γεγονός ότι μπορεί να μεταφερθεί, να επαναπορροφηθεί και να ανακυκλωθεί. Η βιταμίνη C (ασκορβικό οξύ) είναι ένα σημαντικό και απαραίτητο θρεπτικό συστατικό για τον ανθρώπο. Δρα ως ηλεκτρονιοδότης και είναι αναντικατάστατο σε πολλές ενζυμικές αντιδράσεις. Η οξειδωμένη μορφή του ονομάζεται δεΰδροασκορβικό οξύ (Εικόνα 6). Εικόνα 5: Ασκορβικό οξύ. Εικόνα 6: Δεΰδροασκορβικό οξύ. Η έλλειψη ασκορβικού οξέος στον οργανισμό έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση της ασθένειας σκορβούτο. Το ασκορβικό οξύ, ως αναγωγικό μέσο, συμμετέχει στην αντίδραση της υδροξυλίωσης της προλυλοϋδροξυλάσης, κατά την μετατροπή των καταλοίπων προλίνης του κολλαγόνου σε υδροξυπρολίνη, διατηρώντας τη σε ενεργή μορφή μέσω της διατήρησης των ατόμων σιδήρου της στην ανηγμένη δισθενή τους μορφή. Το κολλαγόνο που συντίθεται απουσία ασκορβικού οξέος δεν έχει τη δυνατότητα σχηματισμού κανονικών ινών, με αποτέλεσμα τις κακώσεις του δέρματος και τη δημιουργία εύθραυστων αιμοφόρων αγγείων, τα οποία είναι τα βασικά συμπτώματα του σκορβούτου. 20

21 Στον οφθαλμό βρίσκεται στα δάκρυα, στο υδατοειδές υγρό, στο επιθήλιο του κερατοειδούς, στο υαλώδες σώμα και στον κρυσταλλοειδή φακό. Το ασκορβικό οξύ εκκρίνεται στο υδατοειδές υγρό από το επιθήλιο του άνω και κάτω ταρσού του βλεφάρου. Παίζει ζωτικό ρόλο στον αμυντικό μηχανισμό του οφθαλμού προστατεύοντας τους ιστούς από τη φωτοοξειδωτική βλάβη, ενώ έχει και αντιφλεγμονώδη δράση. Τα δάκρυα περιέχουν σημαντικά επίπεδα ασκορβικού οξέος. Είναι πολύ πιθανόν ότι το ενδοκυττάριο ασκορβικό οξύ δρα ως απόθεμα για να διατηρεί ικανοποιητικά επίπεδα σε εξωκυττάρια υγρά, όπως στα δάκρυα. Ουρικό οξύ Το ουρικό οξύ (Εικόνα 7) είναι επίσης, ένα πολύ σημαντικό ενδογενές αντιοξειδωτικό. Είναι μια ευρέως διαδεδομένη, εκλεκτική, αντιοξειδωτική ένωση, ιδιαίτερα ικανή να αντιδράσει με διάφορες υδροξυλικές ρίζες, ανιόντα υπεροξειδίου, ατομικό οξυγόνο και οξυγονωμένα ενδιάμεσα αίμης με τον Fe σε υψηλή οξειδωτική κατάσταση (+4 και +5), ενώ μετατρέπεται σε αδρανή προϊόντα. Το ουρικό ως αντιοξειδωτικό είναι περίπου το ίδιο δραστικό με το ασκορβικό οξύ. Εικόνα 7: Ουρικό οξύ. Θεωρείται ως ένα μεταβολικά αδρανές τελικό προϊόν του μεταβολισμού των πουρινών στον άνθρωπο, και όπως και στην περίπτωση της χολερυθρίνης, αποδεικνύεται ότι μερικά τελικά προϊόντα αποικοδόμησης των μεταβολικών πορειών δρουν ως προστατευτικοί παράγοντες. Στα περισσότερα θηλαστικά, εκτός των 21

22 πρωτευόντων, το ουρικό οξύ οξειδώνεται περαιτέρω προς το σχηματισμό αλλαντοΐνης. Προφανώς, κατά την πορεία εξέλιξης των ανώτερων θηλαστικών χάθηκε το ένζυμο που καταλύει την αντίδραση οξείδωσης του ουρικού οξέος. Το ουρικό οξύ μπορεί, επίσης, να δράσει ως επιπλέον υπόστρωμα για το ένζυμο κυκλοξυγενάση, ικανό να οξειδωθεί. Αποτρέπει την απενεργοποίηση των ενδοθηλιακών ενζύμων κατά τη διάρκεια του οξειδωτικού στρες, υποστηρίζοντας, έτσι, την ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στο σχηματισμό του ουρικού οξέος και στην ανάγκη για ένα ισχυρό βιολογικά αντιοξειδωτικό. Στον οφθαλμό βρίσκεται στα δάκρυα, στο υδατοειδές υγρό και στο υαλώδες σώμα. Γλουταθείο Το γλουταθείο είναι η κύρια μη-πρωτεϊνική θειόλη που εμπλέκεται στην αντιοξειδωτική κυτταρική άμυνα. Είναι ένα τριπεπτίδιο γ-γλουταμινικό κυστεΐνη γλυκίνη (γ-glu-cys-gly). Η ενεργός μορφή του γλουταθείου οφείλεται στη θειόλη (- SH) της κυστεΐνης. Είναι ένα ευρέως διαδεδομένο μόριο που παράγεται σε όλα τα όργανα, κυρίως στο ήπαρ, στον σπλήνα, στους νεφρούς και στους φακούς και είναι παρόν ουσιαστικά σε όλους τους ιστούς των θηλαστικών και σε όλους τους κυτταρικούς τύπους σε συγκεντρώσεις της τάξης των mm (Pastore et al., 2003). Η σύνθεση του γλουταθείου στα κύτταρα από τα αμινοξέα που το αποτελούν είναι μία διαδικασία διαδοχικών ενζυμικών αντιδράσεων, η οποία απαιτεί κατανάλωση ATP και καταλύεται από την γ-γλουταμυλοκυστική συνθετάση (GCS) και την συνθετάση του γλουταθείου (GS) (Pastore et al., 2003; Ganea et al., 2006). Οι παράγοντες που ρυθμίζουν τη σύνθεση του γλουταθείου είναι η ενεργότητα της GCS, τα αποθέματα κυστεΐνης του οργανισμού και η αναδραστική αναστολή (feedback inhibition) της σύνθεσης του γλουταθείου. Το γλουταθείο στο κύτταρο υπάρχει στην ανηγμένη (GSH) και οξειδωμένη (GSSG) του μορφή (Εικόνα 8) ή δεσμευμένο σε πρωτεΐνες (π.χ. αιμοσφαιρίνη συνδεμένη με γλουταθείο που αποτελεί κλινικό δείκτη στο αίμα για το οξειδωτικό στρες) (Pastore et al., 2003). Αποτελεί τον κύριο μη ενζυμικό ρυθμιστή της ενδοκυτταρικής οξειδοαναγωγικής κατάστασης και συμμετέχει σε αντιδράσεις οξειδοαναγωγής, μέσω της αντιστρέψιμης οξείδωσης της ενεργής του θειόλης. 22

23 Εικόνα 8: Η ανηγμένη (GSH) και η οξειδωμένη (GSSG) μορφή του γλουταθείου. Υπό φυσιολογικές κυτταρικές συνθήκες, η μεγαλύτερη αναλογία του γλουταθείου βρίσκεται στην ανηγμένη του μορφή και κατανέμεται στον πυρήνα, στο ενδοπλασματικό δίκτυο και στα μιτοχόνδρια. Επίσης, η ανηγμένη μορφή μπορεί να βρίσκεται, όπως προαναφέρθηκε, δεσμευμένη σε πρωτεΐνες και να δρα ως συνένζυμο διαφόρων ενζύμων τα οποία εμπλέκονται στην άμυνα του οργανισμού. Με αυτό τον τρόπο, το γλουταθείο μπορεί να εκκαθαρίζει ελεύθερες ρίζες ή να δρα ως υπόστρωμα των ενζύμων υπεροξειδάση του γλουταθείου, αναγωγάση του γλουταθείου (glutathione reductase, GR) και S-τρανσφεράση του γλουταθείου, κατά τη διάρκεια της αποτοξίνωσης του υπεροξειδίου του υδρογόνου, των λιπιδικών υδροϋπεροξειδίων και άλλων ηλεκτρονιόφιλων ενώσεων. Εκτός όμως από τη δράση του ως σαρωτή ελευθέρων ριζών, το γλουταθείο συμμετέχει σε πλήθος κυτταρικών λειτουργιών όπως η ρύθμιση της σύνθεσης πρωτεϊνών και DNA, η μεταγωγή σήματος, η ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου, η πρωτεόλυση, η ανασοαπόκριση, καθώς και η συμμετοχή του σε διάφορα μεταβολικά μονοπάτια (Wu et al., 2004). 23

24 Εικόνα 9: Ο κύκλος του γλουταθείου. Η υπεροξειδάση του γλουταθείου, μία σεληνο-πρωτεΐνη, ανάγει το Η 2 Ο 2 προς το σχηματισμό νερού και παράλληλα οξειδώνει το γλουταθείο σε GSSG. Η οξειδωμένη μορφή (GSSG) του γλουταθείου ανάγεται από την αναγωγάση του γλουταθείου (glutathione reductase, GR), ένα NADPH- εξαρτώμενο ένζυμο. H αναγωγάση του γλουταθείου είναι σημαντική όχι μόνο για τη διατήρηση των φυσιολογικών επιπέδων του ενδοκυτταρικού γλουταθείου, αλλά και για τη διατήρηση των σουλφυδρυλομάδων πολλών πρωτεϊνών στην ανηγμένη τους μορφή, μια απαίτηση για την κανονική τους λειτουργία (Ganea et al., 2006). Η προσθετική ομάδα FAD (φλαβινο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο) βρίσκεται στο ενεργό κέντρο του ενζύμου της αναγωγάσης του γλουταθείου και παίζει σημαντικό ρόλο στον έλεγχο της ενεργότητας του ενζύμου (Katakura et al., 2004; Ganea et al., 2006) (lpi.oregonstate.edu) Οι υπεροξειδάσες του γλουταθείου αποτελούν μία ομάδα ενζύμων τα οποία είναι ικανά να ανάγουν μία πληθώρα οργανικών και ανόργανων υδροϋπεροξειδίων προς τις αντίστοιχες υδροξυ-ενώσεις, χρησιμοποιώντας το ανηγμένο γλουταθείο ή άλλα αντίστοιχα αναγωγικά μόρια. Υπάρχουν πολλές ιστο-ειδικές υπεροξειδάσες του γλουταθείου, οι οποίες εμφανίζουν ιστο-ειδική δράση. Όλες οι μορφές είναι σεληνο- 24

25 πρωτεΐνες και η βασική τους λειτουργία είναι να αντιμετωπίζουν καταστάσεις οξειδωτικού στρες. Κατά τη διάρκεια του καταλυτικού κύκλου το σελήνιο (Se) οξειδώνεται από το υδροϋπεροξείδιο προς σεληνικό οξύ. Στη συνέχεια το ενδιάμεσο αυτό ανάγεται από τον δότη ηλεκτρονίων. Στην περίπτωση του ανηγμένου γλουταθείου σχηματίζεται ένα σεληνο-δισουλφίδιο, το οποίο διασπάται από ένα δεύτερο μόριο GSH και αναγεννάται η ενεργός μορφή του ενζύμου (Ursini et al., 1995; Masella et al., 2005). Οι S-τρανσφεράσες του γλουταθείου χωρίζονται σε τρεις ενζυμικές οικογένειες: την κυτταροπλασματική, τη μιτοχονδριακή και τη μικροσωματική. Τα ένζυμα αυτά αποτοξινώνουν ηλεκτρονιόφιλα ξενοβιοτικά, όπως χημικά καρκινογόνα, περιβαλλοντικούς παράγοντες μόλυνσης και αντι-ογκογόνους παράγοντες (Hayes et al., 2005; Masella et al., 2005). Επιπλέον, προστατεύουν από ενεργές ενώσεις, οι οποίες παράγονται in vivo σε κατάσταση οξειδωτικού στρες, απενεργοποιώντας ενδογενείς ακόρεστες αλδεΰδες, κινόνες, εποξείδια και υδροϋπεροξείδια. Οι τρανσφεράσες αυτές ασκούν την προστατευτική τους δράση μέσω της ικανότητάς τους να καταλύουν τη σύζευξη του ανηγμένου γλουταθείου με τελικά προϊόντα οξείδωσης. Συνεπώς, τόσο η υπεροξειδάση του γλουταθείου, όσο και η S- τρανσφεράση του γλουταθείου με τη δράση τους μειώνουν τα ενδοκυτταρικά επίπεδα του ανηγμένου γλουταθείου. Το ανηγμένο γλουταθείο υπάρχει σε μια ασυνήθιστα υψηλή συγκέντρωση στον κρυσταλλοειδή φακό, όπου λειτουργεί ως αντιοξειδωτικό ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της διαφάνειας του φακού (Ganea et al., 2006). Το γλουταθείο αποτοξινώνει σημαντικά βλαβερά οξειδωτικά, όπως το υπεροξείδιο του υδρογόνου και το δεϋδροασκορβικό οξύ. Πρόσφατες μελέτες έχουν υποδείξει μια σημαντική λειτουργία του ως σαρωτή υδροξυλικών ριζών στα επιθηλιακά κύτταρα του φακού ανεξάρτητα από την ικανότητα του κυττάρου να αποτοξινώνει το υπεροξείδιο του υδρογόνου (Wu et al., 2004). Το γλουταθείο δεν προστατεύει μόνο τις κυτταρικές μεμβράνες από οξειδωτική βλάβη, αλλά επίσης, βοηθά στη διατήρηση των σουλφυδρυλομάδων πολλών πρωτεϊνών στην ανηγμένη τους μορφή, μια απαίτηση για την κανονική τους λειτουργία (Ganea et al., 2006). 25

26 Αμετάκλητη βλάβη επέρχεται στα κύτταρα όταν δεν είναι ικανά να διατηρήσουν το επίπεδο του γλουταθείου, κάτι που συμβαίνει σε παθολογικές καταστάσεις (καταρράκτης, σακχαρώδης διαβήτης), καθώς και σε προχωρημέν ηλικία (Lou, 2003; Ganea et al., 2006). Με την πάροδο της ηλικίας τα επίπεδα του ανηγμένου γλουταθείου στον οργανισμό μειώνονται ενώ αυξάνονται αυτά της οξειδωμένης μορφής του. Συγκεκριμένα, μειώνεται η σύνθεση του γλουταθείου και του NADPH, καθώς μειώνεται η ενεργότητα της γ-γλουταμυλοκυστικής συνθετάσης και της συνθετάσης του γλουταθείου, με αποτέλεσμα τη μείωση της αντιοξειδωτικής δράσης του γλουταθείου. Αντίθετα, αυξάνεται η συγκέντρωση της υπεροξειδάσης του γλουταθείου και της S-τρανσφεράσης του γλουταθείου (Sethna et al.,1983; Rathbun et al., 1993). Στο φακό, η μείωση της συγκέντρωσης του ανηγμένου γλουταθείου, η οποία παρατηρείται όπως προαναφέρθηκε με την πάροδο της ηλικίας, προκαλεί οξείδωση των σουλφυδρυλικών ομάδων των πρωτεϊνών με τελικό αποτέλεσμα την αλλαγή στις συνδέσεις μεταξύ πρωτεϊνών, αλλαγές στη διαλυτότητα και στη διαύγεια του φακού, καθώς και την επαγωγή της προκαλούμενης από τις ελεύθερες ρίζες οξειδωτικής καταστροφής, η οποία ακολουθείται από εκδήλωση καταρράκτη (David et al., 1984; Shearer et al., 1997). Επίσης, τα διαβητικά άτομα λόγω της αυτοοξείδωσης σακχάρων (γλυκόζης, φρουκτόζης) η οποία οδηγεί σε αυξημένο οξειδωτικό στρες, εμφανίζουν καταρράκτη. Συνεπώς, η μέτρηση των συγκεντρώσεων των διαφόρων μορφών του γλουταθείου στα βιολογικά δείγματα είναι σημαντική για την κατανόηση της ομοιόστασης σε φυσιολογικές και παθολογικές καταστάσεις. Η συγκέντρωσή του αποτελεί πολύ ευαίσθητο δείκτη της κυτταρικής λειτουργικότητας και βιωσιμότητας. 26

27 1.4 Υπεροξείδωση λιπιδίων Μηχανισμοί υπεροξείδωσης λιπιδίων Η υπεροξείδωση των λιπιδίων, αποτέλεσμα της οξειδωτικής καταστροφής των κυτταρικών μεμβρανών που σχετίζεται με την ανάπτυξη σοβαρών ασθενειών, επάγεται μέσω τριών μηχανισμών: α) αυτοοξείδωση μέσω της δράσης των ελευθέρων ριζών Η διαδικασία περιλαμβάνει 3 στάδια (Εικόνα 10) (Laguerre et al., 2007). Στο πρώτο στάδιο (initiation) απομακρύνεται ένα άτομο υδρογόνου από μία μεθυλενομάδα (- CH 2 -) ενός μορίου πολυακόρεστου λιπαρού οξέος, μέσω της αντίδρασής του με τη OH., και σχηματίζεται μία ρίζα λιπαρού οξέος (lipid radical) με ένα ασύζευκτο ηλεκτρόνιο. Η παραπάνω αντίδραση μπορεί να ανασταλεί από τις τοκοφερόλες, τη μαννιτόλη και από το μυρμηκικό ιόν. Η παρουσία του διπλού δεσμού στο λιπαρό οξύ εξασθενεί τους δεσμούς C-H παρακείμενου του διπλού δεσμού ατόμου άνθρακα, κάνοντας ευκολότερη την απομάκρυνση του ατόμου υδρογόνου. Στο επόμενο στάδιο, η ρίζα αυτή αντιδρά με το μοριακό οξυγόνο και σχηματίζει υπεροξυ-ρίζες των λιπαρών οξέων (lipid peroxyl radicals). Τα μόρια αυτά μπορούν να αντιδράσουν με πρωτεΐνες, με το DNA ή με άλλα όμοιά τους μόρια. Στη λιπιδική μεμβράνη όπου βρίσκονται, το πιθανότερο είναι να αντιδράσουν με μόρια πολυακόρεστων λιπαρών οξέων, από τα οποία αποσπούν ένα άτομο υδρογόνου σχηματίζοντας ένα λιπιδικό υπεροξείδιο (lipid peroxide). Η παραπάνω αντίδραση καταλύεται παρουσία ιόντων σιδήρου ή χαλκού. 27

28 Το τελευταίο στάδιο του τερματισμού συνήθως πραγματοποιείται με την αντίδραση του λιπιδικού υπεροξειδίου με την α-τοκοφερόλη (α-tocopherol). Με αυτό τον τρόπο ξεκινά η αλυσίδα των αντιδράσεων της υπεροξείδωσης λιπιδίων. Από μία και μόνο εκκίνηση (initiation) μπορούν να σχηματιστούν έως και περισσότερα από 100 μόρια λιπιδικών υπεροξειδίων. Εικόνα 10: Μηχανισμός υπεροξείδωσης λιπιδίων μέσω των ελευθέρων ριζών. (www.answers.com/topic/antioxidant). 28

29 β) φωτο-οξείδωση To οξυγόνο που παράγεται από τις φωτοχημικές αντιδράσεις αντιδρά εξαιρετικά γρήγορα με τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (παρουσία χλωροφύλλης, ριβοφλαβίνης, πορφυρίνης κ.ά.). Οι αντιδράσεις φωτο-οξείδωσης είναι ταχύτερες από τις αντιδράσεις αυτό-οξείδωσης. Οι αντιδράσεις φωτο-οξείδωσης στα πράσινα φυτά αναστέλλονται από τα καροτενοειδή και από τις τοκοφερόλες. γ) ενζυμική υπεροξείδωση Τα ένζυμα λιποξυγενάσες (lipoxygenases, φυτικών ή ζωικών οργανισμών) καταλύουν τις αντιδράσεις ανάμεσα στο O 2 και τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, όπως το αραχιδονικό οξύ. Επίσης, τα ένζυμα κυκλοξυγενάσες (cycloxygenases, φυτικών ή ζωικών οργανισμών) καταλύουν τις αντιδράσεις ανάμεσα στο μοριακό οξυγόνο και τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, τα οποία μετατρέπονται σε βιολογικώς ενεργά μόρια, τα ενδοϋπεροξείδια (endoperoxides). Τα τελευταία αποτελούν ενδιάμεσα μόρια της μετατροπής των λιπαρών οξέων σε προσταγλαδίνες (prostagladins). 29

30 1.4.2 Δευτερογενή προϊόντα υπεροξείδωσης λιπαρών οξέων Μηλονική διαλδεΰδη ( MDA) Η υπεροξείδωση των λιπιδίων, όπως προαναφέρθηκε, είναι αποτέλεσμα της οξειδωτικής καταστροφής των κυτταρικών μεμβρανών και σχετίζεται με την ανάπτυξη σοβαρών ασθενειών. Ο πιο σημαντικός και καλύτερα μελετημένος δείκτης για τον έλεγχο της υπεροξείδωσης των λιπιδίων θεωρείται η μηλονική διαλδεΰδη (MDA) (Εικόνα 11), η οποία αποτελεί το κύριο προϊόν της υπεροξείδωσης των πολυακόρεστων λιπαρών οξέων (Εικόνα 12). Εικόνα 11: Μηλονική διαλδεΰδη (MDA). Εκτός από τελικό προϊόν της λιπιδικής υπεροξείδωσης, αποτελεί και ένα ασταθές παραπροϊόν της ενζυμικής οξυγόνωσης του αραχιδονικού οξέος, καθώς και προϊόν της αντίδρασης της κυκλοξυγενάσης στον μεταβολισμό των προσταγλαδινών. Αποδίδει ένα φθορίζον κόκκινο παράγωγο και παρουσιάζει μέγιστη απορρόφηση στα 267nm. 30

31 Εικόνα 12: Μονοπάτι σχηματισμού της MDA από πολυακόρεστα λιπαρά οξέα (PUFAs). Έχουν προταθεί διάφορα μονοπάτια σχηματισμού της MDA, αλλά το πιθανότερο είναι να σχηματίζεται από μονοκυκλικά υπεροξείδια τα οποία έχουν σχηματιστεί από λιπαρά οξέα με 3 ή περισσότερους διπλούς δεσμούς, όπως το λινολενικό οξύ (linolenic acid). (Πηγή: Laguerre et al., Progress in Lipid Research 46 (2007) ). Υπό φυσιολογικές συνθήκες, και σε ουδέτερο ph, η MDA βρίσκεται με τη μορφή ενολικού ανιόντος, χαμηλής χημικής δραστικότητας. Ωστόσο, η αλδεΰδη αυτή είναι ιδιαίτερα τοξική και ικανή να αλληλεπιδράσει με το DNA, προκαλώντας μεταλλάξεις (Del Rio et al., 2005). Το κύριο προϊόν της αλληλεπίδρασης αυτής είναι η πυριμιδο- [1,2-α] πουριν-10(3h)-δεοξυριβόζη (M 1 G), η οποία βρίσκεται σε ισορροπία με την ανοιχτή μορφή Ν 2 -οξοπροπενυλ-γουανοσίνη (Εικόνα 13). Η M 1 G είναι ικανή να προκαλέσει πλαισιοτροποποιητικές μεταλλάξεις, καθώς και μεταλλάξεις υποκατάστασης σε βακτηριακά κύτταρα και σε κύτταρα θηλαστικών (Vanderveen et al., 2003). Επίσης, η MDA δημιουργεί σταυροσυνδέσμους μεταξύ DNA και πρωτεϊνών (Voitkun and Zhitkovich, 1999). Οι προαναφερθείσες τοξικές δράσεις της MDA ενδέχεται να οδηγούν σε καρκίνο. Αυξημένα επίπεδα της MDA έχουν παρατηρηθεί σε ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα, του στήθους, του τραχήλου, και του στομάχου (Gonenc et al., 2001; Kolanjiapan et al., 2002; Bakan et al., 2002). 31

32 Εικόνα 13: Δομή της πυριμιδο-[1,2-α] πουριν-10(3h)-δεοξυριβόζης (M 1 G), του κύριου προϊόντος της αλληλεπίδρασης της MDA με το DNA, η οποία βρίσκεται σε ισορροπία με την ανοιχτή μορφή Ν 2 -οξοπροπενυλ-γουανοσίνη. Η MDA αντιδρά μέσω των καρβονυλομάδων της με πρωτογενείς αμίνες. Τα τελικά προϊόντα αυτών των in vivo αντιδράσεων της MDA με πρωτογενείς αμίνες εμπλέκονται στην αθηρογένεση. Η τοξικότητα της MDA μπορεί να προκαλέσει δυσλειτουργία και του καρδιαγγειακού συστήματος. Επίσης, η MDA παρεμβάλλεται και στις διαμοριακές συνδέσεις μέσω κολλαγόνου, συμβάλλοντας στην ακαμψία του καρδιαγγειακού ιστού. Αυξημένα επίπεδα της MDA έχουν παρατηρηθεί σε ασθενείς με συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια, καθώς και σε άτομα με αθηροσκλήρωση (Polidori et al., 2002; Tamer et al., 2002). Μελέτες σχετικά με την αντίδραση της MDA με αμινοξέα καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα τελικά προϊόντα εξαρτώνται από το αμινοξύ. Τα αρωματικά αμινοξέα και η αργινίνη αντιδρούν με την α-αμινομάδα και σχηματίζουν μονοεναμινάλη, ενώ η κυστεΐνη σχηματίζει ένα προϊόν που περιέχει δύο μόρια κυστεΐνης και τρία μόρια MDA (Nair et al., 1981). Οι πρωτεΐνες αντιδρούν ευκολότερα με την MDA σε σχέση με τα ελεύθερα αμινοξέα. Αν και δεν έχουν πλήρως διευκρινιστεί οι λόγοι που συμβαίνει αυτό μάλλον οι πρωτεΐνες προσφέρουν ένα πιο ενεργό περιβάλλον (υπόστρωμα) για τη συμπύκνωση της MDA (Esterbauer et al., 1991). Η MDA συνήθως αντιδρά με την ε- αμινομάδα της λυσίνης των πρωτεϊνών και δημιουργεί ενδομοριακούς και διαμοριακούς συνδέσμους μεταξύ πρωτεϊνών. Επίσης, η MDA αντιδρά με κατάλοιπα 32

33 ιστιδίνης, τυροσίνης, αργινίνης και μεθειονίνης. Τέλος, έχει προταθεί ότι η MDA αντιδρά με διάφορα νουκλεοζίδια, όπως η δεοξυ-γουανοσίνη και η κυτιδίνη. Σχετικές έρευνες αποκαλύπτουν αυξημένα επίπεδα της MDA σε εγκύους στο στάδιο της προ-εκλαμψίας, μία ασθένεια η οποία θεωρείται πολύ πιθανό να σχετίζεται με τα αυξημένα επίπεδα οξειδωτικού στρες (Chirico et al., 1993; Orhan et al., 2001). Επιπλέον, αυξημένα επίπεδα της MDA έχουν παρατηρηθεί σε ασθενείς με νόσο του Alzheimer και σε ασθενείς με μη-ινσουλινοεξαρτώμενο διαβήτη, ασθένειες οι οποίες επίσης σχετίζονται με αυξημένα επίπεδα οξειδωτικού στρες (Delibas et al., 2002; Dierckx et al., 2003). Τέλος, μελέτες που πραγματοποιήθηκαν σε υγιή άτομα νεαρής ηλικίας (21-40 ετών) και ηλικιωμένα (61-85 ετών) απέδειξαν ότι τα επίπεδα της MDA στο πλάσμα ήταν υψηλότερα στα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα, σε συνδυασμό με μειωμένη τιμή της ολικής αντιοξειδωτικής ικανότητας (FRAP). Το παραπάνω γεγονός ενισχύει την άποψη για στενή σχέση της MDA με το οξειδωτικό στρες (Mutlu-Turkoglu et al., 2003). 4-υδροξυ-2-ενενάλη (HNE) Η 4-υδροξυ-2-ενενάλη σχηματίζεται από τη λιπιδική υπεροξείδωση των λιπαρών οξέων, όπως το αραχιδονικό και το λινολεϊκό οξύ (Van Kuijk et al., 1990). Σε χαμηλές συγκεντρώσεις εντοπίζεται σε υγιείς ιστούς, ενώ σε υψηλότερες συγκεντρώσεις εμπλέκεται στην παθογένεση πολλών ασθενειών όπως η νόσος του Alzheimer, ο καταρράκτης, η αθηροσκλήρωση και ο καρκίνος. Παρουσιάζει ποικίλη βιολογική δραστικότητα επηρεάζοντας την κυτταρική μετανάστευση και τη μεταγωγή σήματος, δρώντας σαν χημειοτακτικός παράγοντας και τροποποιώντας την έκφραση διαφόρων γονιδίων, όπως το c-fos πρωτοογκογονίδιο (Esterbauer et al., 1991). 33

34 Εικόνα 14: Δομή της 4-υδροξυ-2-ενενάλης (HNE). F 2 -ισοπροστάνια (isoprostanes) Τα F 2 -ισοπροστάνια σχηματίζονται in situ από τη λιπιδική υπεροξείδωση των φωσφολιπιδίων που περιέχουν αραχιδονικό οξύ. Αν και μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ότι τα F 2 -ισοπροστάνια σχηματίζονται μόνο μέσω ενός ανεξάρτητου από την κυκλοξυγενάση μηχανισμού, πρόσφατες μελέτες αποδεικνύουν ότι σχηματίζονται και μέσω ενός ενζυμικού μονοπατιού. Τα F 2 -ισοπροστάνια θεωρούνται, σύμφωνα με μελέτες, οι πιο αξιόπιστοι δείκτες για την in vivo μέτρηση του οξειδωτικού στρες στον άνθρωπο (Morrow & Roberts, 1999). Εικόνα 15: Δομή των F 2 -ισοπροστανίων. 34

35 I.2. Εισαγωγή στη λειτουργία του εγκεφάλου 2.1 Δομή και λειτουργία του εγκεφάλου Ο εγκέφαλος αποτελεί μαζί με το νωτιαίο μυελό το κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ). Ο εγκέφαλος του ενηλίκου αποτελείται από τον προμήκη μυελό, τη γέφυρα, την παραγκεφαλίδα, το μεσεγκέφαλο, το διεγκέφαλο (θάλαμο, υποθάλαμο), και τα κεντρικά ημισφαίρια (εγκεφαλικός φλοιός και πυρήνες). Εικόνα 16: Απεικόνιση του εγκεφάλου, όπου διακρίνονται οι περιοχές του φλοιού (cerebral cortex), της παρεγκεφαλίδας (cerebellum) και του μεσεγκεφάλου (midbrain). 2.2 Δομή και λειτουργία του εγκεφαλικού φλοιού, της παρεγκεφαλίδας και του μεσεγκεφάλου. Ο εγκεφαλικός φλοιός (cerebral cortex) αποτελεί το εξωτερικό τμήμα (στρώμα) των κεντρικών ημισφαιρίων. Αποτελείται από τη φαιά ουσία που τη συγκροτούν κυρίως τα σώματα των νευρικών κυττάρων, τα οποία διατάσσονται σε 6 διακριτές στιβάδες, ενώ εσωτερικά βρίσκεται η λευκή ουσία η οποία αποτελείται από τις νευρικές ίνες των κυττάρων του φλοιού που κατευθύνονται προς την περιφέρεια (κινητικές ή φυγόκεντρες), τις νευρικές ίνες που κατευθύνονται από την περιφέρεια προς τα 35

36 κύτταρα του φλοιού (αισθητικές ή κεντρομόλες) και αυτές που συνδέουν το αριστερό με το δεξιό ημισφαίριο. Η εξωτερική επιφάνεια των εγκεφαλικών ημισφαιρίων έχει πολλαπλές αυλακώσεις, τις αύλακες, καθώς και προεξοχές ανάμεσα στις αύλακες, τις έλικες. Με τον τρόπο αυτό αυξάνεται κατά πολύ η επιφάνεια των εγκεφαλικών ημισφαιρίων. Οι βαθύτερες αύλακες χωρίζουν κάθε ημισφαίριο σε τέσσερις λοβούς: το μετωπιαίο, το βρεγματικό, τον ινιακό και τον κροταφικό. Κάθε περιοχή του φλοιού είναι εξειδικευμένη για μία συγκεκριμένη λειτουργία και αποτελεί το κέντρο της λειτουργίας αυτής. Ο μετωπιαίος λοβός εμπλέκεται στο σχεδιασμό και την εκτέλεση των κινήσεων, ενώ ο προμετωπιαίος λοβός είναι σημαντικός για τις πνευματικές λειτουργίες και τον καθορισμό της προσωπικότητας του ατόμου. Στο βρεγματικό λοβό εντοπίζονται τα αισθητικά κέντρα των γενικών αισθήσεων (αφής, πίεσης, πόνου και θερμοκρασίας) και της γεύσης. Στον κροταφικό λοβό εντοπίζεται το κέντρο ακοής και στον ινιακό το κέντρο όρασης. Ο μεσεγκέφαλος (midbrain) βρίσκεται μεταξύ γέφυρας και παρεγκεφαλίδας και αποτελείται από την οροφή (tectum) και το κάλυμμα (tegmentum). Επίσης, περιέχει ένα κεντρικά τοποθετημένο κανάλι, το οποίο συνδέει την τρίτη και την τέταρτη κοιλία του εγκεφάλου. Η οροφή (tectum) σχηματίζει το ραχιαίο ή οπίσθιο τμήμα του μεσεγκεφάλου, το οποίο αποτελείται από έναν αριθμό δομών με κυριότερα τα άνω και κάτω διδύμια. Τα διδύμια εμφανίζονται σαν τέσσερα εξογκώματα στο εγκεφαλικό στέλεχος. Τα άνω διδύμια λαμβάνουν αισθητικές εισόδους από τους οθφαλμούς, μέσω του θαλάμου, και εμπλέκονται στον έλεγχο της κίνησης των οφθαλμών, ενώ τα κάτω διδύμια λαμβάνουν κυρίως αισθητικές εισόδους από το αυτί. Το κάλυμμα (tegmentum) του μεσεγκεφάλου βρίσκεται στο πρόσθιο τμήμα της οροφής και αποτελεί μία πολύπλοκη δομή, η οποία περιέχει πολλούς πυρήνες, ορισμένοι από τους οποίους εμπλέκονται στον έλεγχο των κινήσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μέλαινα ουσία, η οποία αποτελεί τμήμα του καλύμματος του μεσεγκεφάλου και συμπεριλαμβάνεται στο σύστημα των βασικών 36

37 γαγγλίων. Το ραβδωτό σώμα ανήκει στα βασικά γάγγλια και λαμβάνει μία σημαντική ντοπαμινεργική προβολή από τη μέλαινα ουσία (μελανοραβδωτή οδός). Εκφυλισμός αυτής της οδού έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση της νόσου του Parkinson. Το κάλυμμα περιέχει, επίσης, το τμήμα του δικτυωτού σχηματισμού, ο οποίος αποτελεί μία διάχυτη περιοχή, η οποία εκτείνεται μέχρι τον οπίσθιο εγκέφαλο. Ο δικτυωτός σχηματισμός λαμβάνει αισθητικές πληροφορίες από το σώμα και τις μεταβιβάζει στον εγκεφαλικό φλοιό κυρίως μέσω του θαλάμου. Παίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του κύκλου ύπνου-αφύπνισης. Η παρεγκεφαλίδα (cerebellum) είναι μία αρκετά διευρυμένη περιοχή, η οποία βρίσκεται πίσω και κάτω από τον υπόλοιπο εγκέφαλο. Αποτελείται από το σκώληκα στο κέντρο και από τα δύο ημισφαίρια. Όπως στα ημισφαίρια του εγκεφάλου, έτσι και στην παρεγκεφαλίδα, περιφερικά βρίσκεται η φαιά ουσία (φλοιός της παρεγκεφαλίδας), η οποία αποτελείται από τρεις στιβάδες κυττάρων και εδώ σχηματίζει έλικες, ενώ εσωτερικά βρίσκεται η λευκή ουσία και πυρήνες. Η παρεγκεφαλίδα λαμβάνει προβολές από τους οφθαλμούς, το αυτί και από τους σωματαισθητικούς υποδοχείς του σώματος. Οι πληροφορίες στη συνέχεια μεταβιβάζονται σε άλλες περιοχές, οι οποίες εμπλέκονται στον έλεγχο των κινήσεων, και κυρίως στον εγκεφαλικό φλοιό. Επίσης, η παρεγκεφαλίδα λαμβάνει πληροφορίες από τον κινητικό φλοιό. Οι λειτουργίες της παρεγκεφαλίδας οι οποίες δεν είναι συνειδητές και δεν υπάγονται στη θέληση μας είναι: α) η διατήρηση του μυϊκού τόνου, β) ο συντονισμός της συνεργασίας των μυών στις διάφορες κινήσεις και γ) η διατήρηση της ισορροπίας του σώματος. Σε περιπτώσεις βλάβης της παρεγκεφαλίδας εμφανίζεται μυϊκή αδυναμία, μη συντονισμός των μυών για την εκτέλεση των διαφόρων κινήσεων, τρόμος και τάση του ατόμου να πέφτει προς τη μία πλευρά κατά τη στάση ή το βάδισμα (παρεγκεφαλιδική αταξία). 37

38 2.3 Οξειδωτικό στρες και γήρανση του εγκεφάλου Το νευρικό σύστημα είναι ευπρόσβλητο από την τοξική δράση των ελευθέρων ριζών. Ο εγκέφαλος περιέχει μεγάλες ποσότητες πολυακόρεστων λιπαρών οξέων (PUFAs) τα οποία είναι ευαίσθητα σε υπεροξείδωση, συγκριτικά με άλλους ιστούς χρησιμοποιεί την μεγαλύτερη ποσότητα οξυγόνου για την παραγωγή ενέργειας (υψηλός μεταβολικός ρυθμός) και υστερεί σε αντιοξειδωτικά συστήματα με τις χαμηλής δραστικότητας υπεροξειδάση του γλουταθείου και καταλάση σε σχέση με άλλους ιστούς. Κατά τη διαδικασία της φυσιολογικής γήρανσης, ο εγκέφαλος υπόκειται τόσο σε μορφολογικές όσο και λειτουργικές μεταβολές, οι οποίες επηρεάζουν τα δενδριτικά δίκτυα, τις συνάψεις, την νευροδιαβίβαση, την ανακύκλωση και τον μεταβολισμό μορίων. Οι μεταβολές αυτές αντικατοπτρίζονται σε αλλαγές στην κίνηση, στη σωματαίσθηση, στον ύπνο, στη μνήμη και τη μάθηση. Ανάμεσα στις αλλαγές που λαμβάνουν χώρα κατά τη διαδικασία της γήρανσης περιλαμβάνεται και η ελάττωση στην ευαισθησία του κατεχολαμινεργικού, ντοπαμινεργικού, χολινεργικού και του ενδογενούς συστήματος αναλγησίας. Οι μοριακοί μηχανισμοί οι οποίοι εμπλέκονται σε αυτές τις αλλαγές δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί πλήρως. Ωστόσο, μία θεωρία η οποία κερδίζει συνεχώς έδαφος είναι αυτή η οποία αναφέρεται στην αυξημένη ευαισθησία στις μακροχρόνιες επιπτώσεις του οξειδωτικού στρες, στην μιτοχονδριακή δυσλειτουργία και στην ύπαρξη φλεγμονών ως τους κύριους παράγοντες που συμβάλλουν στην διαδικασία της γήρανσης. Όντως, η προοδευτική έκπτωση των εγκεφαλικών λειτουργιών, η οποία σχετίζεται με το οξειδωτικό στρες, οφείλεται στην προοδευτικά αυξανόμενη ευαισθησία του εγκεφάλου στις τοξικές επιδράσεις του οξειδωτικού στρες και επιπλέον στη φθορά των φυσιολογικών αντιοξειδωτικών μηχανισμών του εγκεφάλου με την πάροδο των ετών. Η 8-υδροξυ-2 -δεοξυγουανοσίνη (8-OHdG) (Εικόνα 17) είναι ένα νουκλεοτίδιο γουανιδίνης, το οποίο έχει αποκοπεί από την αλυσίδα του DNA με ενδονουκλεάσες, και αποτελεί τον πιο κοινό βιολογικό δείκτη για την μελέτη των μεταβολών του DNA οι οποίες οφείλονται στο οξειδωτικό στρες (Mariani et al., 2005). 38

39 Εικόνα 17: Σχηματισμός της 8-υδρόξυ-δεοξυγουανοσίνης (8-OHdG) από την 2- δεοξυγουανοσίνη (2-dG). (www.abcysonline.com) Η υπεροξείδωση λιπιδίων αποτελεί ένα κύριο χαρακτηριστικό του οξειδωτικού στρες και μπορεί να μετρηθεί με διάφορες μεθόδους, οι οποίες περιλαμβάνουν την ποσοτικοποίηση είτε των πρωτογενών (υδροϋπεροξειδίων), είτε των δευτερογενών (TBARS, ουσίες που αντιδρούν με το θειοβαρβιτουρικό οξύ και F 2 -ισοπροστάνια) προϊόντων της υπεροξείδωσης. Ανάμεσα σε αυτούς τους βιολογικούς δείκτες τα F 2 -ισοπροστάνια θεωρούνται, σύμφωνα με μελέτες, οι πιο αξιόπιστοι δείκτες για την in vivo μέτρηση του οξειδωτικού στρες στον άνθρωπο (Morrow & Roberts, 1999). Εντούτοις, αν και δεν έχει διευκρινιστεί αν ο σχηματισμός των F 2 -ισοπροστανίων αυξάνεται στον ανθρώπινο εγκέφαλο με την αύξηση της ηλικίας, η μηλονική διαλδεΰδη (MDA) και η 4-υδροξυ-2-ενενάλη (HNE), δύο αλδεΰδες δείκτες της υπεροξείδωσης λιπιδίων, έχει αποδειχθεί ότι αυξάνονται κατά την γήρανση στο κυτταρόπλασμα των νευρώνων και των αστροκυττάρων και στους οφθαλμοκινητικούς νευρώνες (Dei et al., 2002; Yoritaka et al., 1996). Πολλές μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι παρατηρείται μία αύξηση των οξειδωμένων πρωτεϊνών κατά τη γήρανση του εγκεφάλου. Ειδικότερα έχει δειχθεί δείχνει μία λογαριθμική αύξηση της οξείδωσης των πρωτεϊνών, με μέτρηση των καρβονυλικών ομάδων των πρωτεϊνών στον ανθρώπινο εγκεφαλικό φλοιό, με την 39

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, Οξειδωτικό στρες και ανοσιακό σύστημα. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης

Άσκηση, Οξειδωτικό στρες και ανοσιακό σύστημα. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης Άσκηση, Οξειδωτικό στρες και ανοσιακό σύστημα Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης Θέματα παρουσίασης Λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος (URTI) και άσκηση (γιατί;)

Διαβάστε περισσότερα

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση Athens 2010 Γλυκοζυλίωση Τα τελευταία χρόνια όληηπροσπάθειατης αισθητικής αποκατάστασης του γηρασμένου δέρματος αφορούσε κυρίως την αποκατάσταση της εξωγενούς γήρανσης φωτογήρανσης. Τι γίνεται όμως με

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και οξείδωση, ένα από τα μυστικά της ζωής

Μεταβολισμός και οξείδωση, ένα από τα μυστικά της ζωής Metabolism and Oxidosis Μεταβολισμός και οξείδωση, ένα από τα μυστικά της ζωής Δημήτριος Ζ. Ψυρρόπουλος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. Συντονιστής Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Καρδιολογική Κλινική Γ.Ν.Θ. «Γ. Γεννηματάς»

Διαβάστε περισσότερα

Η δράση των φυσικών αντιοξειδωτικών ως φαινόμενο αυτοπροστασίας των φυτών

Η δράση των φυσικών αντιοξειδωτικών ως φαινόμενο αυτοπροστασίας των φυτών Η δράση των φυσικών αντιοξειδωτικών ως φαινόμενο αυτοπροστασίας των φυτών Παρουσίαση Σαρρής Φ. Παναγιώτης 1 of 45 http://www.agrool.gr Η δράση των φυσικών αντιοξειδωτικών ως φαινόμενο αυτοπροστασίας των

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης. στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση

Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης. στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση Ο ρόλος της οξειδάσης της ξανθίνης στην οξειδοαναγωγική κατάσταση κατά την άσκηση Αριστείδης Σ. Βεσκούκης, PhD Βιοχημικός - Βιοτεχνολόγος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία

ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία όσον αφορά τη δομή και λειτουργικότητά τους. Ο γενικός

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

Οξειδωτική καταπόνηση

Οξειδωτική καταπόνηση Οξειδωτική καταπόνηση Δημιουργία ενεργών μορφών οξυγόνου Ο ρόλος του μοριακού οξυγόνου ως τελικού αποδέκτη των ηλεκτρονίων στην αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων της αναπνευστικής λειτουργίας των αερόβιων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ «Μελέτη του νευροπροστατευτικού νευροστεροειδούς BNN 50 σε φυσιολογικούς και παρκινσονικούς (weaver) μύες σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις

PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις διάφορες διεργασίες που γίνονται μέσω των μεμβρανών. Eίναι

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδες φαινολικών ενώσεων

Ομάδες φαινολικών ενώσεων ΦΑΙΝΟΛΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ Οι φαινολικές ενώσεις αποτελούν μία από τις κύριες ομάδες δευτερογενών μεταβολιτών. Αποτελούνται από ενώσεις με μεγάλη ποικιλία όσον αφορά τη δομή και λειτουργικότητά τους. Ο γενικός

Διαβάστε περισσότερα

Χαλκός Cu. Στοιχείο µετάπτωσης, µέταλλο. Στο κυτταρικό περιβάλλον βρίσκεται σε δύο µορφές οξείδωσης. Cu + ανηγµένος χαλκός. Cu 2+ οξειδωµένος χαλκός

Χαλκός Cu. Στοιχείο µετάπτωσης, µέταλλο. Στο κυτταρικό περιβάλλον βρίσκεται σε δύο µορφές οξείδωσης. Cu + ανηγµένος χαλκός. Cu 2+ οξειδωµένος χαλκός Χαλκός Cu Στοιχείο µετάπτωσης, µέταλλο Στο κυτταρικό περιβάλλον βρίσκεται σε δύο µορφές οξείδωσης Cu + ανηγµένος χαλκός Cu 2+ οξειδωµένος χαλκός Είναι µαλακό οξύ προτιµά να προσαρτάται σε µαλακούς υποκαταστάτες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ Διατμηματικό πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Ιατρική Χημεία: Σχεδιασμός και Ανάπτυξη Φαρμακευτικών Προϊόντων ΔΙΑΤΡΙΒΗ για την απόκτηση ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Εύα Ζιώζιου, Διατροφολόγος - Διαιτολόγος - Επιστήμων Τροφίμων ΑΥΓΟ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ

Γράφει: Εύα Ζιώζιου, Διατροφολόγος - Διαιτολόγος - Επιστήμων Τροφίμων ΑΥΓΟ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ ΑΥΓΟ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Εδώ και χρόνια υπάρχει ένας βομβαρδισμός από πληροφορίες οτι το αυγό, που είναι πλούσιο σε χοληστερόλη, μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα χοληστερόλης στο αίμα, τον κίνδυνο δημιουργίας αρτηριοσκλήρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Α.Τ.Ε.Ι. ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ ΚΙΝΔΥΝΟΙ & ΟΦΕΛΗ

Α.Τ.Ε.Ι. ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ ΚΙΝΔΥΝΟΙ & ΟΦΕΛΗ Α.Τ.Ε.Ι. ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ ΚΙΝΔΥΝΟΙ & ΟΦΕΛΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ : ΚΑΛΑΝΤΖΗ ΕΥΑΝΘΙΑ & ΚΑΤΩΠΟΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ : ΓΚΟΥΣΚΟΥ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΣΗΤΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ 1 ΣΚΟΠΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1.1. Νευρικό Σύστημα 1.1.1. Ανατομία του Νευρικού Συστήματος: Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα (πίνακας 1, σχήμα 1). (α) Το κεντρικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ

ΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr 1. Χημική σύσταση του κυττάρου. 2. Δομή και λειτουργία του κυττάρου. 3. Μεταβολισμός: βασικές αρχές,

Διαβάστε περισσότερα

Τέτοιες ιδιότητες είναι η μεγάλη θερμοχωρητικότητα, το υψηλό σημείο ζέσεως, η υψηλή διηλεκτρική σταθερά, η υψηλή επιφανειακή τάση και η θερμότητα

Τέτοιες ιδιότητες είναι η μεγάλη θερμοχωρητικότητα, το υψηλό σημείο ζέσεως, η υψηλή διηλεκτρική σταθερά, η υψηλή επιφανειακή τάση και η θερμότητα ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ Νερό Η παρουσία του νερού στα τρόφιμα και η μορφή με την οποία βρίσκεται σε αυτά επηρεάζουν τις ιδιότητές τους όπως και την ικανότητα συντήρησής τους. Το μόριο του νερού αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία. Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου :

Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία. Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου : Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου : 1. Στο παρακάτω διάγραμμα του κύκλου του Krebs να σημειωθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ,ΣΤΗ,ΣΥΓΧΡΟΝΗ,ΔΙΑΤΡΟΦΗ,ΜΑΣ,, Θεσσαλονίκη!20.3.2013!!! Αναστασία!Δ.!Κόκκαλη! Κλινικός!Διαιτολόγος!!Διατροφολόγος!

ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ,ΣΤΗ,ΣΥΓΧΡΟΝΗ,ΔΙΑΤΡΟΦΗ,ΜΑΣ,, Θεσσαλονίκη!20.3.2013!!! Αναστασία!Δ.!Κόκκαλη! Κλινικός!Διαιτολόγος!!Διατροφολόγος! Φαρμακευτικός,Σύλλογος,Θεσσαλονίκης, ΔΙΑ,ΒΙΟΥ,ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ, ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ,ΣΤΗ,ΣΥΓΧΡΟΝΗ,ΔΙΑΤΡΟΦΗ,ΜΑΣ,, Θεσσαλονίκη20.3.2013 ΑναστασίαΔ.Κόκκαλη ΚλινικόςΔιαιτολόγος Διατροφολόγος ΥπεύθυνηΤομέαΔιαιτολογίαςΙΕΚΞΥΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής e-catalogue 2012 Βιταμίνες Μέταλλα & Ιχνοστοιχεία Αμινοξέα & Πρωτεΐνες Απαραίτητα Λιπαρά Οξέα Πεπτικά/Προβιοτικά Βοηθήματα Βιταμίνες Οι βιταμίνες είναι απαραίτητες για

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ιατροφή. 1.5 Πρόσληψη Τροφής...39. Εισαγωγή. μέρος Α. Πρόλογος...9 Πρόλογος Συγγραφέων...11 Πρόλογος Β Έκδοσης...13

Περιεχόμενα. ιατροφή. 1.5 Πρόσληψη Τροφής...39. Εισαγωγή. μέρος Α. Πρόλογος...9 Πρόλογος Συγγραφέων...11 Πρόλογος Β Έκδοσης...13 Πρόλογος...9 Πρόλογος Συγγραφέων...11 Πρόλογος Β Έκδοσης...13 μέρος Α ιατροφή κεφάλαιο 1 Εισαγωγή 1.1 Θρεπτικές Ύλες...28 1.2 Η ιατροφή ως Επιστήμη...30 1.3 O Ρόλος της Τροφής...32 1.4 Ενεργειακό Ισοζύγιο...34

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ. Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής

ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ. Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΔΙΑΛΕΞΗ 1 - ΓΡΗΓΟΡΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ A. Το Περιβάλλον του

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Η υδρόλυση της ATP (σε ADP και μία φωσφορική ομάδα) απελευθερώνει ενέργεια που χρησιμοποιείται στις αναβολικές αντιδράσεις

Η υδρόλυση της ATP (σε ADP και μία φωσφορική ομάδα) απελευθερώνει ενέργεια που χρησιμοποιείται στις αναβολικές αντιδράσεις Κεφάλαιο 6 ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Αποικοδόμηση (διάσπαση) πολύπλοκων μορίων σε απλούστερες ενώσεις πχ στην κυτταρική αναπνοή η διάσπαση της γλυκόζης σε CO 2 και Η 2 Ο Η ενέργεια που απελευθερώνεται χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΥΩΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΣΗ ΥΔΑΤΙΚΟΥ ΑΦΕΨΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ Sideritis clandestina subsp.

ΜΕΛΕΤΗ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΥΩΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΣΗ ΥΔΑΤΙΚΟΥ ΑΦΕΨΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ Sideritis clandestina subsp. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ & ΖΩΩΝ ΜΕΛΕΤΗ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΥΩΝ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΣΗ ΥΔΑΤΙΚΟΥ ΑΦΕΨΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ Sideritis

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, υγρό χρυσάφι κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ, ΜSc Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή θρεπτικών συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ

ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ Στην τεχνολογία των καλλυντικών είναι απαραίτητη η χρήση διαφόρων οργανικών ενώσεων, για την παρασκευή των καλλυντικών προϊόντων. Μερικές από τις ουσίες αυτές όπως είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ οι χημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στον οργανισμό για την παραγωγή ενέργειας και τη διατήρηση της ζωής αναβολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ TECHNOLOGICAL EDUCATION INSTITUTION OF WESTERN MACEDONIA ΚΟΙΛΑ ΚΟΖΑΝΗΣ-GR 50100 I KILA, GR 50101 KOZANI-GREECE http://www.teiwm.gr ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Βιταµίνες και Φυτοχηµικά

Βιταµίνες και Φυτοχηµικά Βιταµίνες και Φυτοχηµικά Βιταµίνες: γενικά Οργανικές ενώσεις Απαιτούνται σε µικρές ποσότητες Λειτουργούν σαν ρυθµιστές--επιτρέπουν την εξέλιξη των µεταβολικών διαδικασιών εν παρέχουν ενέργεια Υπερβολική

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως Ιδιότητες των κυµάτων Όραση Α Μήκος κύµατος: απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών κυµατικών µορφών Συχνότητα: αριθµός κύκλων ανά δευτερόλεπτα (εξαρτάται από το µήκος κύµατος) Ορατό φως Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg Αυγό Τα αυγά αποτελούνται από το κέλυφος (10 %), το ασπράδι ή λευκό (50-60 %), τον κρόκο ή κίτρινο (30 %). Το κέλυφος αποτελείται κατά 95 % από ανόργανα συστατικά όπως ανθρακικό ασβέστιο, ανθρακικό μαγνήσιο

Διαβάστε περισσότερα

Λιποδιαλυτές: Βιταμίνη Α (ρετινόλη, καροτινοειδή) Επιδρά στην όραση & το δέρμα. Αποθηκεύεται στο συκώτι μας.

Λιποδιαλυτές: Βιταμίνη Α (ρετινόλη, καροτινοειδή) Επιδρά στην όραση & το δέρμα. Αποθηκεύεται στο συκώτι μας. Είναι οργανικές ενώσεις απαραίτητες για την λειτουργία του οργανισμού μας, που είτε δεν μπορεί να τις συνθέσει μόνος του, είτε τις συνθέτει αλλα σε μικρότερες από τις αναγκαίες ποσότητες. Ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

Μυϊκή Βλάβη, Οξειδωτικό στρες, αντιοξειδωτικά και άσκηση

Μυϊκή Βλάβη, Οξειδωτικό στρες, αντιοξειδωτικά και άσκηση Μυϊκή Βλάβη, Οξειδωτικό στρες, αντιοξειδωτικά και άσκηση Μυϊκή συστολή Αδυναμία δεσμίνης να δεχτεί την πίεση στην οποία υποβάλλεται ο μυς Χρονική σειρά γεγονότων στη μυϊκή βλάβη Proposed mechanism of

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΓΛΥΚΟΖΥΛΙΩΣΗΣ ΤΗΣ ΟΞΕΙ ΩΣΗΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΕΠΙΒΡΑ ΥΝΣΗ ΤΗΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΓΛΥΚΟΖΥΛΙΩΣΗΣ ΤΗΣ ΟΞΕΙ ΩΣΗΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΕΠΙΒΡΑ ΥΝΣΗ ΤΗΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΓΛΥΚΟΖΥΛΙΩΣΗΣ ΤΗΣ ΟΞΕΙ ΩΣΗΣ + ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΤΗΝ ΕΠΙΒΡΑ ΥΝΣΗ ΤΗΣ ΙΑ ΙΚΑΣΙΑΣ ΓΗΡΑΝΣΗΣ Γλυκοζυλίωση και δυο φυσιολογικά φαινόµενα που σχετίζονται µε 1 ΓΛΥΚΟΖΥΛΙΩΣΗ Η «ΚΑΡΑΜΕΛΟΠΟΙΗΣΗ»

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ Το χρώμα είναι ένας βασικός παράγοντας στη εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Το χρώμα των τροφίμων οφείλεται σε φυσικές ή

ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ Το χρώμα είναι ένας βασικός παράγοντας στη εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Το χρώμα των τροφίμων οφείλεται σε φυσικές ή ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ Το χρώμα είναι ένας βασικός παράγοντας στη εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Το χρώμα των τροφίμων οφείλεται σε φυσικές ή τεχνητές χρωστικές. Οι πιο σημαντικές φυσικές χρωστικές είναι

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Καλλιεργούνται πολλές ποικιλίες σιταριών, οι οποίες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: α) σε σκληρά σιτάρια τα οποία έχουν υψηλότερο ποσοστό σε πρωτεΐνη

Καλλιεργούνται πολλές ποικιλίες σιταριών, οι οποίες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: α) σε σκληρά σιτάρια τα οποία έχουν υψηλότερο ποσοστό σε πρωτεΐνη Δημητριακά Δημητριακά ή σιτηρά είναι αποξηραμένοι ώριμοι καρποί φυτών. Τα πιο σημαντικά δημητριακά είναι το σιτάρι ή σίτος, το ρύζι, το καλαμπόκι ή αραβόσιτος, το κριθάρι, η σίκαλη και η βρώμη. Ο κόκκος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ-ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ-ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ-ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΩΝ-ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΕ ΔΕΙΚΤΕΣ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΟΥ ΣΤΡΕΣ, ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΚΑΙ ΥΠΟΞΙΑΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΑΣΚΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Tel :+30 211 40 93 230 Fax: +30 211 40 93 230 Email: info@worldcapital.gr Web: www.worldcapital.gr

Tel :+30 211 40 93 230 Fax: +30 211 40 93 230 Email: info@worldcapital.gr Web: www.worldcapital.gr Tel :+30 211 40 93 230 Fax: +30 211 40 93 230 Email: info@worldcapital.gr Web: www.worldcapital.gr ------ Χυμοί & Νέκταρ Royal Berry ------- Οι χυμοί και τα νέκταρ Royal Berry αποτελούν μια νέα καινοτόμα

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

Oι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων - θρεπτικών ουσιών διακρίνονται σε δύο είδη : Tις άμεσεις ή/και έμμεσες επιδράσεις της τροφής στο ρυθμό απορρόφησης ή

Oι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων - θρεπτικών ουσιών διακρίνονται σε δύο είδη : Tις άμεσεις ή/και έμμεσες επιδράσεις της τροφής στο ρυθμό απορρόφησης ή AΛΛHΛEΠIΔPAΣEIΣ ΦAPMAKΩN - ΘPEΠTIKΩN OYΣIΩN Oι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων - θρεπτικών ουσιών διακρίνονται σε δύο είδη : Tις άμεσεις ή/και έμμεσες επιδράσεις της τροφής στο ρυθμό απορρόφησης ή μεταβολισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ

ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ (χηµικοί τύποι και αντιδράσεις από το βιβλίο µε τίτλο Food Chemistry, των H.-D. Belitz, W. Grosch & P. Schieberle, 4 th Edition, 2009, Springer, New York) Λιποδιαλυτές ή υδατοδιαλυτές ευαλλοίωτες

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικά αντιοξειδωτικά

Φυσικά αντιοξειδωτικά Φυσικά αντιοξειδωτικά ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΠΗΓΕΣ, ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΠΟΣΒΕΣΗΣ, ΡΥΘΜΙΣΗ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΦΥΤΟ, ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Τραντάς Μάνος, τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης 1 Το Ο 2 αν και απαραίτητο για την αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Ανόργανα στοιχεία Απαραίτητες ουσίες που παίζουν σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η διατροφή σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με την εμφάνιση ή/και

Διαβάστε περισσότερα

Για εισαγωγή στο Τμήμα Ιατρικής

Για εισαγωγή στο Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Ιατρικής Της Σχολής Επιστημών Υγείας Του Α.Π.Θ. Οδηγός Κατατακτηρίων Εξετάσεων Για εισαγωγή στο Τμήμα Ιατρικής Ακαδημαϊκού έτους 2015-2016 1 Γενικές Οδηγίες Σύμφωνα με το Νόμο 4218/2013 και την Υπουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Η κατάταξη γίνεται με εξετάσεις στα παρακάτω μαθήματα: Οι επιτυχόντες κατατάσσονται στα παρακάτω εξάμηνα ανά Κατηγορία πτυχιούχων

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Η κατάταξη γίνεται με εξετάσεις στα παρακάτω μαθήματα: Οι επιτυχόντες κατατάσσονται στα παρακάτω εξάμηνα ανά Κατηγορία πτυχιούχων ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Από το Τμήμα Ιατρικής ανακοινώνεται ότι για το ακαδημαϊκό έτος 2014-2015 στο Τμήμα Ιατρικής κατατάσσονται : Οι πτυχιούχου Πανεπιστημίου, Τ.Ε.Ι. ή ισοτίμων προς αυτά, Α.ΣΠΑΙ.Τ.Ε., της Ελλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

[Version 7.2, 12/2008] ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

[Version 7.2, 12/2008] ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ [Version 7.2, 12/2008] ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΤΗΝΙΑΤΡΙΚΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Vitamin AD3E, ενέσιμο διάλυμα 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Δραστικό(ά)

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1.1. Ορισμός του κυττάρου. Το κύτταρο είναι η δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής (σχήμα 1). Το κύτταρο αποτελεί τη βάση της δομικής και λειτουργικής οργάνωσης ενός οργανισμού.

Διαβάστε περισσότερα

Ο κύκλος του Krebs. Περιεχόµενα

Ο κύκλος του Krebs. Περιεχόµενα Ο κύκλος του Krebs Ο κύκλος του κιτρικού οξέος είναι µια κυκλική αλληλουχία αντιδράσεων, στην οποία το τελικό προϊόν είναι αντιδρόν του αρχικού σταδίου. Στον κύκλο αυτό συµµετέχουν πολλά ένζυµα τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ Το χρώμα είναι ένας βασικός παράγοντας στη εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Το χρώμα των τροφίμων οφείλεται σε φυσικές ή

ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ Το χρώμα είναι ένας βασικός παράγοντας στη εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Το χρώμα των τροφίμων οφείλεται σε φυσικές ή ΦΥΣΙΚΕΣ ΧΡΩΣΤΙΚΕΣ Το χρώμα είναι ένας βασικός παράγοντας στη εκτίμηση της ποιότητας ενός τροφίμου. Το χρώμα των τροφίμων οφείλεται σε φυσικές ή τεχνητές χρωστικές. Οι πιο σημαντικές φυσικές χρωστικές είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος ALZHEIMER: Συμπώματα, κληρονομικότητα, επιβαρυντικοί και προστατευτικοί παράγοντες και μελλοντικές θεραπείες-οκτ 2012

Η νόσος ALZHEIMER: Συμπώματα, κληρονομικότητα, επιβαρυντικοί και προστατευτικοί παράγοντες και μελλοντικές θεραπείες-οκτ 2012 Η νόσος ALZHEIMER: Συμπώματα, κληρονομικότητα, επιβαρυντικοί και προστατευτικοί παράγοντες και μελλοντικές θεραπείες-οκτ 2012 Eυθυμιόπουλος Σπύρος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΠΑΘΟΛΟΓΙA Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΚΝΣ: πολυσύνθετο σύστηµα πολλές από τις λειτουργίες του αδιευκρίνιστες Πρώτες ανατοµικές µελέτες Αριστοτέλης και Γαληνός

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ

ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ Πώς να προλάβετε και πώς να αντιμετωπίσετε τη συχνότερη αιτία τύφλωσης στα άτομα άνω των 50 ετών ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην Ελλάδα σε περισσότερα από 50.000 άτομα έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες 1. Γενικά Πρωτεΐνες: μεγάλα βιομόρια που απαντούν σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς Διαφορετικά είδη πρωτεϊνών με ποικίλη βιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 Εβδ. Ημερ. Μέρα Ώρα Μάθημα Είδος Μαθήμ. Τίτλος Μαθήματος 1 15/09/2014 Δευτέρα 9.30-11.30 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Κυτταρική αναπνοή 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Κυτταρική αναπνοή 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ Κυτταρική αναπνοή 1 8.1 ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ 2 Οι οργανισµοί για να επιβιώσουν χρειάζονται ενέργεια. Η κυτταρική αναπνοή είναι η διαδικασία µέσα από την οποία οι οργανισµοί

Διαβάστε περισσότερα

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία Τσάι Πράσινο Οι ιδιότητες και τα οφέλη του πράσινου τσαγιού είναι γνωστές εδώ και αιώνες σε πολλούς Ασιατικούς πολιτισμούς. Ωστόσο στο δυτικό κόσμο το πράσινο τσάι έγινε δημοφιλές πρόσφατα. Μόνο το τελευταίο

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος ΚΝΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΝΩΤΙΑΙΟΣ ΜΥΕΛΟΣ Περιβάλλονται και στηρίζονται με τις εγκεφαλικές και νωτιαίες μήνιγγες μεταξύ των οποίων περικλείεται ο υπαραχνοειδής χώρος γεμάτος

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Χρυσούλα Πιτσούλη, Ph.D. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Κύπρου (pitsouli@ucy.ac.cy) Η Βιολογία μελετά τη ζωή Η Βιοϊατρική αποτελεί εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ

ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΣΠΟΡΟΙ ωφέλιμοι για την ΥΓΕΙΑ ΜΑΣ ΣΟΥΣΑΜΙ Το σουσάμι αποτελεί φυτικής προέλευσης τρόφιμο, που περιέχει υψηλής βιολογικής αξίας φυτικές πρωτεΐνες. Είναι πλούσιο σε αμινοξέα όπως η μεθειονίνη, η τρυπτοφάνη,

Διαβάστε περισσότερα