THERAPY PROGRAM) THERAPY (CRT) THERAPY)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "THERAPY PROGRAM) THERAPY (CRT) THERAPY)"

Transcript

1 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΝΕΩΤΕΡΕΣ ΓΝΩΣΙΟ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΩΝ ΜΙΡΑΝΤΑ ΒΛΑΒΙΑΝΟΥ * ΕΠΟΠΤΗΣ: ΚΩΣΤΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ** ΜΑΡΤΙΟΣ 2005 * Κλινική Ψυχολόγος ΜΠΚΨ Παν/µίου Αθηνών, τελειόφοιτη του εκπαιδευτικού προγράµµατος του Ινστιτούτου Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς ** Κλινικός Ψυχολόγος ψυχοθεραπευτής, εκπαιδευτής και επόπτης στο Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ 3. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 4. ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ (INTERGRATED PSYCHOLOGICAL THERAPY PROGRAM) 4.1 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ 5. Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ - COGNITIVE REMEDIATION THERAPY (CRT) 5.1 Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ (COGNITIVE ENHANCEMENT THERAPY) 5.2 ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΕΣΩ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ 5.3 ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ 6. ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΙΚΟΝΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ (AVIRC) 7. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 2

3 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα τελευταία χρόνια, η γνωστική βελτίωση αποτελεί µια σηµαντική στρατηγική διαφόρων θεραπευτικών προσεγγίσεων στη σχιζοφρένεια. Οι γνωστικές αλλοιώσεις που παρατηρούνται κατά την οξεία φάση της ασθένειας ορισµένες φορές ανταποκρίνονται στην αντιψυχωσική φαρµακοθεραπεία. Ωστόσο, ακόµα και τα πιο καινούρια και αποτελεσµατικά φάρµακα δεν µπορούν να αποκαταστήσουν αρκετές γνωστικές βλάβες. Η αποτελεσµατικότητα της χορήγησης νευροληπτικών στη θεραπεία των σχιζοφρενικών διαταραχών είναι αδιαµφισβήτητη. Ωστόσο, εξίσου σηµαντικές θεωρούνται και οι µη φαρµακολογικές παρεµβάσεις. Άλλωστε, έχει αποδειχτεί ερευνητικά ότι οι ψυχοκοινωνικές παρεµβάσεις στη σχιζοφρένεια συµπληρώνουν την οργανική θεραπεία και συµβάλλουν στη επιµήκυνση της διάρκειας των αποτελεσµάτων της (Mojtabai et al., 1998) 1. Αυτό εξάλλου πρεσβεύει και το βιοψυχοκοινωνικό µοντέλο για την αντιµετώπιση της ασθένειας. Οι θεραπείες γνωστικής αποκατάστασης τα τελευταία χρόνια έχουν δείξει γνωστική βελτίωση στη σχιζοφρένεια. Φαίνεται µάλιστα πως βελτιώνουν όχι µόνο τη γνωστική λειτουργικότητα του ατόµου, αλλά και άλλες λειτουργίες του. Οι Wykes et al. (1999) 2 ανέφεραν πως η γνωστική ελαστικότητα σχετιζόταν µε βελτίωση στην κοινωνική λειτουργικότητα. Οι Buckanan et al. (1994) 3 κατέληξαν πως αλλαγές στη µνήµη για ένα χρόνο σχετίζονταν µε αλλαγές στην ποιότητα ζωής. Οι Spaulding et al. (1999a) 4 ανέφεραν πως βελτίωση σε άσκηση επιλογής καρτών σχετιζόταν µε βελτιωµένη κοινωνική επίδοση και πως βελτίωση στη λεκτική µνήµη σχετιζόταν µε αυξηµένη απόκτηση ψυχοκοινωνικών δεξιοτήτων. 1 In: Merlo, M. C. G., Perris, C., Brenner, H. D. (2001). Cognitive therapy with schizophrenic patients- The evolution of a new treatment approach. Hogrefe & Huber Publishers, p In: Penadès, R., Boget, T., Catalán, R., Bernardo, M., Gastó, C., Salamero, M. (2003). Cognitive mechanisms, psychosocial functioning, and neyrocognitive rehabilitation in schizophrenia. Schizophrenia Research, 63,

4 2. ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ 5 Οι Foss και Rothenberg (1998) ανέλυσαν την σχιζοφρένεια από την οπτική γωνία της επεξεργασίας της πληροφορίας (Σχήµα 1). Αρχικά, η προσοχή και η αντίληψη ευθύνονται για την εισερχόµενη πληροφορία. Στο συνειδητό, το άτοµο αντιλαµβάνεται τις σκέψεις, τα συναισθήµατα και τις ενέργειες και διαφοροποιεί αυτές που ανήκουν στο ίδιο από αυτές που ανήκουν σε άλλα πρόσωπα. Ο όρος γνωστικές λειτουργίες συνήθως χρησιµοποιείται µε µια ευρεία έννοια που περιλαµβάνει τόσο τις βασικές λειτουργίες όσο και τις λειτουργίες που σχετίζονται µε τα γνωσιακά σχήµατα (σηµασιολογική µνήµη). Στη µνήµη εργασίας, η εισερχόµενη πληροφορία διυλίζεται αφού ληφθούν υπόψην δεδοµένα από τη σηµασιολογική µνήµη και από το εξωτερικό περιβάλλον. Τελικά, η επεξεργασία της πληροφορίας οδηγεί σε λεκτική επικοινωνία και/ή σε δράση αυτόµατη ή συνειδητή. Όλη αυτή η διαδικασία είναι ελλειµµατική στη σχιζοφρένεια. ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΟΡΜΟΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΥΝΕΙ ΗΣΗ ΛΕΚΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΜΝΗΜΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΡΑΣΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΗ ΜΝΗΜΗ ΣΥΝΕΙ ΗΤΗ ΑΥΤΟΜΑΤΗ ΕΠΕΙΣΟ ΙΑΚΗ ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ Σχήµα 1. Η επεξεργασία της πληροφορίας 5 Merlo, C. G., Gekle, W. Psychosocial treatment of schizophrenic disorders: Structuring information processing and information exchange. In: Merlo, M. C. G., Perris, C., Brenner, H. D. (2001). Cognitive therapy with schizophrenic patients- The evolution of a new treatment approach. Hogrefe & Huber Publishers. 4

5 Α. ΓΝΩΣΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΑΤΑ Η σηµασία των γνωστικών ελλειµµάτων στη θεραπεία συµπεριφοράς µε σχιζοφρενείς έχει τονιστεί από τον Brenner (1987). Πρόσφατα, ο Frith (1992) υποστήριξε ότι πολλά από τα συµπτώµατα της σχιζοφρένειας µπορούν να γίνουν κατανοητά ως µια βλάβη στη δυνατότητα ενός ατόµου να αναπαραστήσει πεποιθήσεις και προθέσεις. Στη φάση ενός οξέος ψυχωσικού επεισοδίου, οι ασθενείς αδυνατούν να περιγράψουν το περιεχόµενο του συνειδητού τους. Ακόµα και µετά εµφανίζουν σηµαντική δυσκολία στο να περιγράψουν τι τους συνέβη. Ο Frith ερµηνεύει τα γεγονότα αυτά ως έλλειψη επίγνωσης της ψυχολογικής και πνευµατικής τους κατάστασης. Για να µπορέσει ένα υγιές άτοµο (άνω των 5 ετών) διαδράσει ορθά στο κοινωνικό σύνολο, είναι βασικό να µπορεί να επεξεργαστεί τόσο τη δική του ψυχοπνευµατική κατάσταση όσο και των άλλων και να είναι σε θέση να τις διαφοροποιεί. Β. ΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΝΩΣΙΑΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ Πέρα από τα γνωστικά ελλείµµατα, στη σχιζοφρένεια υπάρχουν διαταραχές και στα γνωσιακά σχήµατα. Τα σχήµατα είναι. Υφίστανται δύο µεγάλες κατηγορίες σχηµάτων: Tα σχήµατα για τον εαυτό και τους άλλους και τα σχήµατα για τους στόχους και τα µέσα. Τα σχήµατα για τον εαυτό και τους άλλους διαµορφώνονται µέσα από την κοινωνική διάδραση σχετικά νωρίς στη ζωή ενός ατόµου. Επηρεάζονται πολύ από γονικές επιδράσεις, εµπειρίες και ορόσηµα. Οι ασθενείς µε σχιζοφρένεια δεν έχουν συνήθως επαφές µε άτοµα ή συνοµηλίκους πέρα από το οικογενειακό τους περιβάλλον, οπότε έχουν πολύ περιορισµένες πιθανότητες να διευρύνουν τις εµπειρίες τους. Επίσης, µέσα στην οικογένεια του σχιζοφρενούς ενδέχεται να υπάρχει διαταραγµένη επικοινωνία, όπως έχουν δείξει και οι µελέτες για το εκφραζόµενο συναίσθηµα (Καvanagh,1992; Butzlaff & Hooley, 1998). Όλα αυτά επηρεάζουν τα σχήµατα για τον εαυτό και τους άλλους και δυσκολεύουν ακόµα περισσότερο τη διαφοροποίηση ανάµεσα στις πεποιθήσεις του ασθενούς και σε αυτές που προέρχονται από άλλους. Τα σχήµατα για τους στόχους και τα µέσα είναι εργαλεία για επικοινωνία και δράση. Για αυτό το λόγο οι κοινωνικές δεξιότητες είναι απαραίτητες. Όµως, η πλειοψηφία των σχιζοφρενών παρουσιάζει έλλειµµα σε αυτόν τον τοµέα. Επίσης, οι ασθενείς µε σχιζοφρένεια έχουν δυσκολία στη δυνατότητα αξιολόγησης κοινωνικών καταστάσεων. Με άλλα λόγια, είναι διαταραγµένη µέσα τους η έννοια του τι είναι αποδεκτή κοινωνική συµπεριφορά. Γ. ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Τα συναισθήµατα είναι άµεσα συνδεδεµένα µε τη γνωστική λειτουργία. Αποτελούν άλλον έναν ελλειµµατικό τοµέα στους ασθενείς µε σχιζοφρένεια. Το ψυχωσικό άγχος περιγράφεται από τους ίδιους τους ασθενείς ως η πιο φρικιαστική εµπειρία που µπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος (Podvoll, 1990). Από την άλλη, οι σχιζοφρενείς υπόκεινται και στο 5

6 αντίθετο συναισθηµατικά άκρο: αυτό της ανηδονίας και της απάθειας που συνοδεύονται από απουσία κινητοποίησης και κοινωνική απόσυρση. Και τα δύο ακραία είδη συναισθήµατος µπορούν να εµφανιστούν στον ίδιο ασθενή και απορρέουν από διαταραχή στις εσωτερικές διεργασίες που περιγράφτηκαν προηγουµένως. Στις διαπροσωπικές σχέσεις µάλιστα, οι ασθενείς µε σχιζοφρένεια δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τόσο το δικό τους όσο και το συναίσθηµα των άλλων. Αυτό δηµιουργεί µεγάλη ανασφάλεια στις διαπροσωπικές επαφές και εξηγεί εν µέρει γιατί πολλοί ασθενείς αποφεύγουν τις κοινωνικές καταστάσεις ενώ επιθυµούν συντροφιά.. ΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗ ΣΥΝΕΙ ΗΤΗ ΡΑΣΗ Ήδη από την εποχή του Kraepelin (1902), οι κλινικοί και οι ερευνητές έχουν περιγράψει την ανεπάρκεια των σχιζοφρενών ως προς τη συνειδητή δράση (willed action). Παρατηρείται σηµαντική δυσκολία στη µετατροπή της πρόθεσης σε πράξη.. Αυτό µπορεί να οφείλεται σε βλάβη στην περιοχή του µετωπιαίου λωβού. Ωστόσο, υπάρχει διαφοροποίηση ανάµεσα στην αβουλία που προκαλείται από εγκεφαλική δυσλειτουργία και στην έλλειψη προοπτικής που είναι αποτέλεσµα απουσίας στόχων και ανεπαρκούς ανταλλαγής πληροφοριών. Ο Mead (1934) αποδίδει τη δυσκολία για συνειδητή δράση των ασθενών µε σχιζοφρένεια στη διάκριση των εννοιών εγώ (I) και εµένα (me). Και τα δύο τµήµατα του εαυτού αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την ανθρώπινη συµπεριφορά. To εγώ (I) συνδέεται µε την έννοια της ελευθερίας και της πρωτοβουλίας ενώ το εµένα (me) µας συνδέει µε το κοινωνικό σύνολο. Οι σχιζοφρενείς έχουν ένα µειωµένο me εξαιτίας των διαταραγµένων σχηµάτων και µια απουσία εγώ-δράση καθώς επιδεικνύουν πολύ χαµηλή αυτονοµία και πρωτοβουλία. Σε πρόσφατη έρευνά του ο Kuntze (2000) αναφέρεται στην Εκπαίδευση για την Ενδυνάµωση του Κινήτρου (Motivational Empowerment Training), µια γνωσιακήσυµπεριφοριστική θεραπεία που στοχεύει στην ενίσχυση του προσωπικού κινήτρου του ασθενούς για δράση. Πρόκειται για έναν πολύ σηµαντικό τοµέα καθώς έχει φανεί πως το εξωτερικό κέντρο ελέγχου σχετίζεται σηµαντικά µε αρνητική εικόνα εαυτού και παραίτηση στις δεξιότητες αντιµετώπισης καταστάσεων. Στην επαφή µε τον σχιζοφρενή, ο θεραπευτής δεν πρέπει να στέκεται µόνο στη διαταραγµένη επεξεργασία της πληροφορίας από το άτοµο, αλλά να λαµβάνει υπόψην και τη διαταραχή στην ανταλλαγή πληροφοριών µέσα στο κοινωνικό σύστηµα του ασθενούς. Οι κοινωνικές δυσκολίες των ατόµων που πάσχουν από σχιζοφρένεια εµφανίζονται σε δύο επίπεδα τουλάχιστον. Από τη µια, οι ασθενείς συναντούν εµπόδια στην καθηµερινότητά τους, στην εργασία και τη διασκέδαση. Από την άλλη, το κοινωνικό τους δίκτυο δεν περιλαµβάνει 6

7 γνωριµίες, φίλους, συντροφιά. Για αυτό οι οικογενειακοί δεσµοί τους είναι πιο σηµαντικοί και επισφαλείς σε κρίσεις από περιπτώσεις ατόµων ίδιας ηλικίας µε αρκετές εξωοικογενειακές σχέσεις. Συνήθως δε η επικοινωνία των ασθενών µε την οικογένειά τους περιορίζεται σε ζητήµατα που αφορούν στην ασθένεια χωρίς να υπάρχει χώρος για νέες εµπειρίες. Έτσι το άτοµο εγκλωβίζεται σε µια νέα µορφή ιδρυµατοποίησης που περιλαµβάνει έναν φαύλο κύκλο αρνητικής πληροφόρησης. Κατά συνέπεια, η ψυχοκοινωνική παρέµβαση στη θεραπεία της σχιζοφρένειας πρέπει να έχει ως βάση τα ακόλουθα: 1. Όσον αφορά στη επεξεργασία της πληροφορίας υπάρχει ανάγκη αναδιοργάνωσης γνωσιών, συναισθηµάτων και συµπεριφορών: Έµφαση στην αντιµετώπιση έντονων συναισθηµάτων Αποκαταστροφοποίηση για µείωση του άγχους Reality testing για παραλήρηµα και ψευδαισθήσεις Μικροί στόχοι ζωής που µπορούν να επιτευχθούν, ώστε να συνδεθεί η πρόθεση µε τη δράση και να αυξηθεί η αυτοεκτίµηση Τρόποι σχετίζεσθαι µε άλλα άτοµα (αναπαράσταση εαυτού#άλλου) Ενθάρρυνση για αντιµετώπιση νέων καταστάσεων και εκµάθηση δεξιοτήτων 2. Όσον αφορά στην ανταλλαγή πληροφοριών, είναι βασικό: Να εκτιµηθεί το οικογενειακό και εξωοικογενειακό κοινωνικό δίκτυο και να συµπεριληφθούν στη θεραπευτική διαδικασία Να δοθεί έµφαση στην κοινωνικοποίηση του ασθενούς 3. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΞΙΟΤΗΤΩΝ Τρεις φάσεις παρατηρούνται στην εξέλιξη των προγραµµάτων εκπαίδευσης κοινωνικών δεξιοτήτων: A. Πριν από σαράντα χρόνια η εκπαίδευση αυτή γινόταν έµµεσα (µέσω συντελεστικής µάθησης). Είχε θετικά αποτελέσµατα στα αρνητικά συµπτώµατα των ασθενών και τους κινητοποιούσε στην εγκαθίδρυση κοινωνικής συµπεριφοράς. Β. Στις αρχές του 1970, εγκαινιάστηκε ως µέθοδος το παιχνίδι ρόλων, µε στόχο τη γενικότερη βελτίωση της συµπεριφοράς (π.χ βλεµµατική επαφή, κινήσεις, ανατροφοδότηση κ.α). Γ. Στην τρίτη φάση ενσωµατώθηκε το µοντέλο επίλυσης πληροφοριών και δόθηκε έµφαση στη γενίκευση των ικανοτήτων και στην κοινωνική προσαρµογή. 7

8 Oι Roder et al (2000) σε άρθρο τους τονίζουν πως µέθοδοι όπως η εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων, τα ψυχοεκπαιδευτικά προγράµµατα για τις οικογένειες των σχιζοφρενών, η γνωστική εκπαίδευση και η γνωσιακή θεραπεία στη σχιζοφρένεια βελτιώνουν µεν τη λειτουργικότητα των ασθενών βραχυπρόθεσµα, αλλά δεν βοηθούν τους ασθενείς να επιστρέψουν στην κοινότητα. Με άλλα λόγια, τα αποτελέσµατά τους δεν είναι γενικεύσιµα. Τα προγράµµατα αυτά δεν εστιάζουν σε κεντρικά προβλήµατα που καλείται ένα άτοµο να αντιµετωπίσει στη ζωή της κοινότητας, όπως είναι η εργασία, οι δουλειές του σπιτιού και η αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου. Έτσι, οι Roder et al. (2002) δοκίµασαν την αποτελεσµατικότητα 3 νέων προγραµµάτων εκπαίδευσης σε γνωστικές και κοινωνικές δεξιότητες για την αποκατάσταση σε επίπεδο διαβίωσης, εργασίας και ελευθέρου χρόνου (πειραµατικές οµάδες) συγκρίνοντάς τις µε µια οµάδα εκπαίδευσης γενικών κοινωνικών δεξιοτήτων.. Συµµετείχαν 105 ασθενείς διαγνωσµένοι µε σχιζοφρένεια σε επίπεδο ψυχοπαθολογίας, κοινωνικής λειτουργικότητας και γνωστικών ικανοτήτων. Η θεραπεία έγινε σε οµάδες των 6-8 ατόµων και η διαδικασία διήρκεσε 6 µήνες µε follow up έπειτα από άλλους 6 µήνες. Κάθε θεραπευτικό πρόγραµµα εστίαζε στο να: Ευαισθητοποιήσει τους ασθενείς σχετικά µε τις ανάγκες, τις επιλογές και τις ικανότητές τους (εκπαίδευση σε γνωστικές και συναισθηµατικές δεξιότητες) Βοηθήσει τους ασθενείς στη λήψη απόφασης σε κάποιον από αυτούς τους τοµείς Παράσχει υποστήριξη, ώστε η απόφαση να γίνει δράση (πρακτική εφαρµογή των ικανοτήτων) ιδάξει πώς να αναµένουν εµπόδια και να επιλύουν συγκεκριµένα προβλήµατα Εφαρµόστηκαν γνωσιακές-συµπεριφοριστικές τεχνικές: ανάλυση συµπεριφοράς, modelling, παιχνίδι ρόλων, επίλυση προβληµάτων, θετική ενίσχυση, αυτοέλεγχος, αυτοενίσχυση, γνωσιακή πρόβα, τεχνικές αντιµετώπισης καταστάσεων κ.α. Τα αποτελέσµατα κατέδειξαν συσχέτιση µεταξύ βελτίωσης κοινωνικής συµπεριφοράς, µείωσης συµπτωµάτων και βελτίωσης γνωστικών ικανοτήτων. Σύµφωνα µε την υπόθεση των ερευνητών τα πρώτα αποτελέσµατα έδειξαν σαφώς καλύτερες επιδόσεις των µελών των πειραµατικών οµάδων σε αρκετές από τις εξαρτηµένες µεταβλητές. Συνεπώς, η ανάπτυξη προγραµµάτων εκπαίδευσης σε γνωστικές κοινωνικές ικανότητες µπορεί να ενδυναµώσει τους ασθενείς µε σχιζοφρένεια για την µετάβαση στην κοινότητα. Σε πολύ πρόσφατη έρευνά τους σχετικά µε τους παράγοντες που προβλέπουν επιτυχία στην εργασιακή αποκατάσταση σχιζοφρενών, οι Evans et al. (2004) κατέληξαν πως η µνηµονική απόδοση, η ταχύτητα της επεξεργασίας πληροφοριών, η εκτελεστική λειτουργικότητα και τα συµπτώµατα γνωστικής αποδιοργάνωσης ήταν προβλεπτικοί 8

9 παράγοντες καλύτερων εργασιακών αποτελεσµάτων. Επίσης, καλύτερες επιδόσεις σε µάθηση και µνήµη ήταν οι µόνοι σηµαντικοί προβλεπτικοί παράγοντες πλήρους εργασιακής απασχόλησης µε απολαβές σε µάκρος χρόνου τεσσάρων µηνών. 4. ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ (INTERGRATED PSYCHOLOGICAL THERAPY PROGRAM) 6 Η κατανόηση της σχιζοφρένειας ως µια συστηµική διαταραχή υποστηρίζει µε ερευνητικά δεδοµένα πως νευροβιολογικοί, ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες επηρεάζουν τόσο την απαρχή όσο και την πορεία της ασθένειας (Böker & Brenner, 1992). Κληρονοµικές ή/και επίκτητες δοµικές αλλαγές στον εγκέφαλο συνοδεύουν γνωστικές ανωµαλίες, όπως η ελλειµµατική επεξεργασία της πληροφορίας, και επιδρώντας µε περιβαλλοντικούς παράγοντες οδηγούν στην εµφάνιση ψυχωσικών συµπτωµάτων. Το µοντέλο ευαλωτότητα-στρες για τη σχιζοφρένεια ορίζει τις δοµικές εγκεφαλικές αλλαγές ως έκφραση βιολογικής ευαλωτότητας και τις δυσλειτουργίες στην επεξεργασία της πληροφορίας ως έκφραση γνωστικής ευαλωτότητας (Brenner et al., 1992). Η γνωστική και η βιολογική ευαλωτότητα ωστόσο, διαδρούν µεταξύ τους ενισχύοντας ή αποδυναµώνοντας η µία τις συνέπειες της άλλης. Το µοντέλο των φαύλων κύκλων του Brenner (Brenner et al., 1992; Hodel and Brenner, 1994) περιγράφει τα καταστροφικά αποτελέσµατα της ελλειµµατικής επεξεργασίας της πληροφορίας σε άλλα επίπεδα της λειτουργικότητας. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι διαταραχές στην επεξεργασία της πληροφορίας όχι µόνο ενισχύουν η µία την άλλη αλλά επιδρούν αρνητικά τόσο στον συµπεριφορικό σχεδιασµό όσο και στην κοινωνική δράση. Αυτές οι διαδικασίες περιγράφονται µε τη µορφή δύο συµπληρωµατικών φαύλων κύκλων (Σχήµα 2): Ο Κύκλος Ι συνδυάζει τις στοιχειώδεις και τις πιο σύνθετες γνωστικές δυσλειτουργίες στη σχιζοφρένεια. Ελλείµµατα στις στοιχειώδεις γνωστικές διεργασίες, όπως είναι η προσοχή και η αντίληψη, µειώνουν υψηλότερα επίπεδα λειτουργικότητας, που ολοκληρώνουν και συνθέτουν την εισερχόµενη πληροφορία. Ταυτόχρονα, βλάβες στις υψηλότερες γνωστικές διεργασίες εµποδίζουν τον συντονισµό των στοιχειωδών γνωστικών διεργασιών και έτσι η προσοχή και η κωδικοποίηση διαχέονται. Αυτός ο φαύλος κύκλος τελικά καταλήγει σε ελαττωµατική αντίληψη και σε 6 Hodel, B., Brenner, H. D. Therapies for information processing in schizophrenia. In: Merlo, M. C. G., Perris, C., Brenner, H. D. (2001). Cognitive therapy with schizophrenic patients- The evolution of a new treatment approach. Hogrefe & Huber Publishers. 9

10 δυσπροσαρµοστική κοινωνική ανταπόκριση. Στον Κύκλο ΙΙ, τα γνωστικά ελλείµµατα εµποδίζουν την επαρκή απόκτηση διαπροσωπικών στρατηγικών αντιµετώπισης καταστάσεων, χωρίς τις οποίες οι ασθενείς είναι περισσότερο εκτεθειµένοι σε στρεσογόνες συνθήκες. Η πνευµατική ικανότητα των σχιζοφρενών (σε συνδυασµό µε τα γνωστικά ελλείµµατα) είναι σηµαντικά περιορισµένη κάτω από συνθήκες διέγερσης. Ο συνδυασµός των δύο φαύλων κύκλων περιγράφει την απαρχή των συµπτωµάτων, τη δυσχέρεια στην κοινωνική λειτουργικότητα και το µηχανισµό µε τον οποίο αυτές οι δυσλειτουργίες διαιωνίζονται καθώς απουσιάζουν εµφανείς αιτιακοί παράγοντες. ΚΥΚΛΟΣ Ι ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΕΙΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Π.χ προσοχή ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΕΙΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Π.χ. σχηµατισµός εννοιών ΚΥΚΛΟΣ ΙΙ ΓΝΩΣΙΑΚΑ ΕΛΛΕΙΜΑΤΑ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΜΕΙΩΜΕΝΕΣ ΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΣΤΡΕΣΟΓΟΝΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ 10

11 Οι παρεµβάσεις που στοχεύουν στη µείωση των ελλειµµάτων κατά την επεξεργασία των πληροφοριών µπορεί να είναι άµεσες, έµµεσες ή συνδυαστικές. Οι άµεσες παρεµβάσεις στοχεύουν στις ικανότητες της προσοχής, της µνήµης και της αντίληψης, ώστε να βελτιωθούν τα επίπεδα λειτουργικότητας µέσω γνωστικών ασκήσεων. Σε αυτές τις παρεµβάσεις η έµφαση δίνεται στο ερέθισµα (stimulationapproach)(green,1993). Ήδη από το 1974 οι Wishner και Wahl εκπαίδευαν ασθενείς µε σχιζοφρένεια στην αναγνώριση γραµµάτων κάτω από συνθήκες ακουστικών περισπάσεων. Οµοίως και οι Benedict & Harris (1989). Ακόµη παλιότερα, οι Rosenbaum et al (1957) πρωτοπόρησαν µε εκπαιδευτικά προγράµµατα χρησιµοποιώντας οδηγίες, ενίσχυση και τιµωρία για βελτίωση της επίδοσης. Οι Hammond & Summer (1972) ήταν οι πρώτοι στην εξάσκηση µνηµονικών λειτουργιών µέσω διαδικασίας επανάληψης συλλαβών και λέξεων. Νέες εξελίξεις στο πεδίο της γνωστικής θεραπείας περιλαµβάνουν ηλεκτρονικά εκπαιδευτικά προγράµµατα που στοχεύουν στις στοιχειώδεις λειτουργίες της προσοχής και της αντίληψης. Οι Gestrich και Hermanutz (1991) πέτυχαν τη µείωση του χρόνου αντίδρασης σχιζοφρενών στην εκµάθηση ακουστικών και οπτικών ηλεκτρονικών ερεθισµάτων. Επίσης, ερευνητές έχουν ασχοληθεί µε τη λειτουργία της εννοιολογικής σύλληψης (conceptual function) σε σχιζοφρενείς. Οι Goldberg et al (1987) ζητούσαν από ασθενείς να επιλέγουν κάρτες από το Wisconsin Card Sorting Test βάσει συγκεκριµένων κριτηρίων. Οι Bellack et al (1990) ανέφεραν βελτιωµένη επίδοση στους ασθενείς παραλείποντας οδηγίες και ενισχύοντας θετικά σωστές λύσεις. Τέλος, ερευνητές όπως οι Green et al (1992) πέτυχαν τα καλύτερα αποτελέσµατα στο Wisconsin Card Sorting Test συνδυάζοντας αυτές τις διαδικασίες. Οι έµµεσες παρεµβάσεις στη θεραπεία των γνωστικών ελλειµµάτων στους ασθενείς µε σχιζοφρένεια καλούνται «τροποποίηση της συµπεριφοράς». Οι Diaz και Colon (1985) αναφέρουν µια µέθοδο ελέγχου της συµπεριφοράς: οι ασθενείς έπρεπε να αναγνωρίζουν ανεπαρκείς τρόπους συµπεριφοράς συγκρίνοντάς τους µε τους επιθυµητούς, χρησιµοποιώντας την τεχνική της λεκτικής αυτοκαθοδήγησης. Άλλη µέθοδος έµµεσης γνωστικής αλλαγής είναι τα εκπαιδευτικά προγράµµατα κοινωνικών δεξιοτήτων που στοχεύουν στο να εφοδιάσουν τους ασθενείς κατάλληλα, ώστε να επιζήσουν έξω από τα ψυχιατρεία. Νεώτερες εξελίξεις στην «τροποποίηση της συµπεριφοράς» που λαµβάνουν υπόψην τα γνωστικά ελλείµµατα στη σχιζοφρένεια βασίζονται στην έννοια των κοινωνικών δεξιοτήτων επίλυσης προβληµάτων, όπως ορίζεται από τον Liberman (1988). Εκπαιδευτικά προγράµµατα που αφορούν στην εύρεση εργασίας και στην αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου σχεδιάστηκαν για να εξοπλίσουν τους ασθενείς µε κοινωνικές δεξιότητες και δεξιότητες επίλυσης προβληµάτων ως προετοιµασία για τη µετάβαση στην κοινότητα. Πλέον 11

12 στα προγράµµατα αυτά χρησιµοποιούνται και οπτικά µέσα (π.χ βίντεο). Τα τελευταία χρόνια, στα προγράµµατα κοινωνικών δεξιοτήτων και επίλυσης προβληµάτων δίνεται έµφαση στην ευαισθητοποίηση των συµµετεχόντων στη συναισθηµατική διάσταση των κοινωνικών καταστάσεων και στη σηµασία τους (Bellack,1997). Οι συνδυαστικές παρεµβάσεις στη θεραπεία των γνωστικών ελλειµµάτων στους ασθενείς µε σχιζοφρένεια βασίζονται τόσο στο ερέθισµα όσο και στην τροποποίηση της συµπεριφοράς. Ήδη από το 1981 ο Adams υιοθέτησε τέτοιου είδους παρέµβαση σε ασθενή µε παρανοϊκά στοιχεία. Εφάρµοζε ασκήσεις προσοχής και αυτοκαθοδήγησης και συζητούσε µε τον ασθενή για τις ψευδαισθήσεις του την ώρα που εµφανίζονταν αντιπαραθέτοντας το ρεαλιστικό ερέθισµα µε το φανταστικό. Επίσης, συνδυαστικές παρεµβάσεις ανέπτυξε και ο Perris (1997). Κατευθυνόµενος από τις αρχές της γνωσιακήςσυµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας (Beck,1979), όπως η µαιευτική και ο συνεργατικός εµπειρισµός, ο ασθενής µε τον θεραπευτή συνεργάζονταν για την τροποποίηση δυσλειτουργικών γνωσιών βρίσκοντας εναλλακτικούς τρόπους ερµηνείας κοινωνικών δεδοµένων και εντοπίζοντας εσωτερικοποιηµένες και διαστρεβλωµένες οπτικές θεώρησης των πραγµάτων. Ο Perris πρότεινε να ενσωµατωθούν στην παρέµβασή του και άλλες τεχνικές, όπως η αυτοκαθοδήγηση, η επίλυση προβληµάτων και η εκµάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων. Η συνδυαστική παρέµβαση που τυγχάνει µεγαλύτερης αναγνώρισης και αποδοχής στην Ευρώπη είναι το Ολοκληρωµένο Ψυχολογικό Θεραπευτικό Πρόγραµµα για Ασθενείς µε Σχιζοφρένεια (IPT) (Brenner et al., 1987a, 1990, 1994; Roder et al., 1988, 1992). Το πρόγραµµα βασίζεται στο µοντέλο των δύο φαύλων κύκλων εστιάζοντας στα γνωστικά ελλείµµατα και στις συνέπειές τους στην κοινωνική συµπεριφορά. 12

13 ΥΠΟΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΣΤΙΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ Γνωστική ιαφοροποίηση Ικανότητες Προσοχής Ασκήσεις επιλογής καρτών Προφορικές εννοιολογικές ασκήσεις Κοινωνική Αντίληψη Ανάλυση Κοινωνικής Πληροφόρησης Περιγραφή κοινωνικών καταστάσεων Ερµηνεία κοινωνικών καταστάσεων Συζήτηση ατοµικών ερµηνειών Επεξεργασία κοινά αποδεκτής ερµηνείας Λεκτική επικοινωνία εξιότητες Συζήτησης Ακριβής απόδοση προτάσεων Ακριβής απόδοση νοήµατος Ερωτήσεις από τους ασθενείς Συζήτηση για ένα θέµα Ελεύθερη συζήτηση Κοινωνικές εξιότητες Ικανότητα σε Κοινωνικές εξιότητες Γνωσιακή προετοιµασία για απόκτηση δεξιοτήτων Παιχνίδι ρόλων ιαπροσωπική Επίλυση Προβληµάτων Εφαρµογή Στρατηγικών ιαπροσωπικής Επίλυσης Προβληµάτων Ορισµός και ανάλυση του συγκεκριµένου προβλήµατος Γνωσιακή προετοιµασία Μεταφορά της επιλεγµένης λύσης σε ρεαλιστικές συνθήκες ζωής 13

14 4.1 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ Α. Για µια πιο λεπτοµερή ανάλυση του προγράµµατος, έγινε µια έρευνα σε 21 χρόνιους ασθενείς µε σχιζοφρένεια. Κατά µέσο όρο ήταν 31 ετών, νοσούσαν για 9.7 χρόνια και είχαν νοσηλευτεί για 30.2 µήνες. Ο στόχος της έρευνας ήταν να διαπιστωθεί κατά πόσο η βελτίωση στις γνωστικές λειτουργίες έχει σηµαντική επίδραση στις ακόλουθες κοινωνικές παρεµβάσεις (bottom-up effects, Brenner et al., 1992) ή αντίστροφα, κατά πόσο η βελτιωµένη κοινωνική λειτουργικότητα έχει σηµαντική επίδραση στις ακόλουθες γνωστικές παρεµβάσεις (top-down effects, Brenner et al., 1992). Μία οµάδα 10 ασθενών ξεκίνησε την έρευνα µε τη φυσιολογική σειρά του προγράµµατος (γνωστικές παρεµβάσεις-κοινωνικές παρεµβάσεις) ακολουθώντας έτσι προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω (bottom-up). Μετά συνέχισαν µε την αντίστροφη σειρά (κοινωνικές παρεµβάσεις- γνωστικές παρεµβάσεις). Η άλλη οµάδα των 11 ασθενών ξεκίνησε από τα συµπεριφοριστικά υποπρογράµµατα πριν συνεχίσει στα γνωστικά, ακολουθώντας έτσι προσέγγιση από πάνω προς τα κάτω (top-down). Μετά δούλεψαν το πρόγραµµα µε τη φυσιολογική σειρά. Και οι 2 οµάδες συµµετείχαν σε 24 θεραπευτικές συνεδρίες λεπτών που διήρκεσαν 12 εβδοµάδες. Συντονίζονταν από τον ίδιο θεραπευτή και συνθεραπευτή. Τα αποτελέσµατα της έρευνας έδειξαν ότι η βελτίωση στις γνωστικές λειτουργίες από µόνη της µάλλον δεν ωφελεί σηµαντικά τις ακόλουθες κοινωνικές παρεµβάσεις και άρα η προσέγγιση bottom-up δεν επιβεβαιώνεται. Μπορούν να διατυπωθούν οι ακόλουθες υποθέσεις για τα αποτελέσµατα του IPT: Η γνωστική παρέµβαση ενδέχεται να βελτιώσει τις γνωστικές λειτουργίες που δεν σχετίζονται µε την κοινωνική λειτουργικότητα Η κοινωνική παρέµβαση στην αρχή της θεραπείας θα µπορούσε- σε αντίθεση µε τη γνωστική παρέµβαση- να µειώσει τη διέγερση των ασθενών µε σχιζοφρένεια Η κοινωνική παρέµβαση στην αρχή της θεραπείας φαίνεται να κινητοποιεί τους ασθενείς, καθώς σχετίζεται µε ζητήµατα της καθηµερινότητας, ενώ η γνωστική παρέµβαση εστιάζει στις γνωστικές λειτουργίες που δεν φαίνεται να είναι τόσο επείγουσες στην καθηµερινότητα. Β. Το 2003 οι Penadés et al έκαναν µια έρευνα για να ελέγξουν το µοντέλο του Brenner για τη γνωστική λειτουργία στη σχιζοφρένεια. Χρησιµοποίησαν τη γνωστική αποκατάσταση ως στρατηγική για να επιφέρουν γνωστικές αλλαγές, ώστε να αναλύσουν 14

15 τους µηχανισµούς κάτω από τη γνωστική βελτίωση και να προσδιορίσουν κατά πόσο αυτή η γνωστική βελτίωση σχετίζεται µε βελτίωση της λειτουργικότητας. Το δείγµα αποτέλεσαν 27 ασθενείς στη Βαρκελώνη µε διαγνωσµένη σχιζοφρένεια, 25 ως 45 ετών, µε εµφανείς γνωστικές αλλοιώσεις. Οι ασθενείς αξιολογήθηκαν: Kλινικά µε την κλίµακα PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale) Νευροψυχολογικά µε τις κλίµακες Wechsler Adult Intelligence Scale για το επίπεδο νοηµοσύνης, Wechsler Memory Scale για την αξιολόγηση της µνήµης, Wisconsin Card Sorting Test και Trail Making Test για την εκτέλεση πράξεων. Ψυχοκοινωνικά µε την κλίµακα Life Skills Profile. Όλοι οι ασθενείς συµµετείχαν σε 24 οµαδικές θεραπευτικές συνεδρίες λεπτών για 12 εβδοµάδες. Λειτούργησαν συνολικά 5 οµάδες έως 6 ατόµων. Οι οµάδες συντονίζονταν από 2 εκπαιδευµένους ψυχολόγους που χορήγησαν µόνο τα γνωστικά υποπρογράµµατα (γνωστική διαφοροποίηση και κοινωνική αντίληψη) του IPT. Οι ερευνητές κατέληξαν πως το µοντέλο του Brenner είναι χρήσιµο εργαλείο για την ερµηνεία του πώς το γνωστικό επίπεδο τροποποιείται µε την γνωστική αποκατάσταση. Έτσι φάνηκε πως αλλαγές στις στοιχειώδεις γνωστικές λειτουργίες (προσοχή και κωδικοποίηση) συνδέονταν µε αλλαγές στις σύνθετες γνωστικές λειτουργίες (ανάσυρση και εκτέλεση). Επίσης, αλλαγές στις γνωστικές λειτουργίες (κωδικοποίηση και εκτέλεση) συνδέονταν µε αλλαγές στο αποτέλεσµα της λειτουργικότητας (προσωπική αυτονοµία και γενικότερη λειτουργικότητα). Άρα, η προσοχή, η κωδικοποίηση, η ανάσυρση και οι εκτελεστικές λειτουργίες φαίνεται να είναι στόχοι για τα προγράµµατα γνωστικής αποκατάστασης στη σχιζοφρένεια. 15

16 ΚΥΚΛΟΣ Ι: ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΕΙΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Προσοχή Κωδικοποίηση ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΕΙΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Εκτελεστικές Λειτουργίες Ανάσυρση ΚΥΚΛΟΣ ΙΙ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΓΝΩΣΙΑΚΑ ΕΛΛΕΙΜΑΤΑ ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΜΕΙΩΜΕΝΕΣ ΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΣΤΡΕΣΟΓΟΝΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Σχήµα 3. Τροποποιηµένο το µοντέλο των Brenner et al. (1992) 16

17 Τελικά, τροποποίησαν ελαφρώς το µοντέλο των φαύλων κύκλων του Brenner κάνοντας µια σχηµατική αναπαράσταση των φαύλων κύκλων µεταξύ γνωστικών και κοινωνικών δυσλειτουργιών στη σχιζοφρένεια. Στον Κύκλο I ο σχηµατισµός εννοιών αντικαταστάθηκε από τις εκτελεστικές λειτουργίες, για να γίνει πιο κατανοητό (Σχήµα 3). 5. Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ - COGNITIVE REMEDIATION THERAPY (CRT) Η έννοια «θεραπεία γνωστικής διαµεσολάβησης» είναι ένας όρος που χρησιµοποιείται από τους Wykes και Van der Gaag (2001) για να περιγράψει ένα πλήθος µεθόδων για την εκπαίδευση σε ικανότητες «σκέπτεσθαι». Μοιάζει µε τη γνωσιακήσυµπεριφοριστική θεραπεία, αλλά διαφέρει στο ότι χρησιµοποιεί εκπαιδευτικό υλικό ουδέτερο ως προς το συναισθηµατικό περιεχόµενο και χωρίς προσωπική σχέση µε το άτοµο. Η θεραπεία αυτή εστιάζει στις γνωστικές ικανότητες που επηρεάζονται στα άτοµα µε σχιζοφρένεια, όπως η µνήµη και η προσοχή, ενώ η γνωσιακή-συµπεριφοριστική θεραπεία εστιάζει περισσότερο στη µείωση των ψυχωσικών συµπτωµάτων, όπως είναι οι ψευδαισθήσεις. Οι απαρχές της θεραπείας γνωστικής διαµεσολάβησης µπορούν να αναζητηθούν το 1973 στις πρωτότυπες εργασίες των Meichenbaum και Cameron που δούλευαν µε ασθενείς που ταλαιπωρούνταν από τα αρνητικά συµπτώµατα και από έλλειψη ελέγχου στη συµπεριφορά τους. Η τεχνική που εφάρµοζαν ήταν η συµπεριφορά του ατόµου να ελέγχεται από τον θεραπευτή, ο οποίος έλεγε δυνατά τις οδηγίες στον ασθενή. Κατόπιν ο ασθενής επαναλάµβανε τις οδηγίες, πρώτα δυνατά και έπειτα από µέσα του, ώστε τελικά να µάθει σιγά σιγά να αναλαµβάνει περισσότερο πρωτοβουλία. Ακολουθούσε υλική και κοινωνική ενίσχυση, για να βελτιωθεί ο χρόνος αντίδρασης. Με εκπαίδευση στη σταδιακή απόσπαση βελτιωνόταν η προσοχή και µε εκπαίδευση σε στρατηγικές κωδικοποίησης βελτιωνόταν η µνήµη. Στον τοµέα της θεραπείας γνωστικής διαµεσολάβησης συνεισφέρουν ιδιαιτέρως τόσο οι έρευνες εργαστηρίου όσο και οι κλινικές έρευνες. Οι έρευνες εργαστηρίου εστιάζονται στην αποκατάσταση µιας µόνο δραστηριότητας ή ενός τµήµατος µιας δραστηριότητας χωρίς να αφορούν τη γενικότερη αποκατάσταση. Είναι όµως χρήσιµες γιατί έχουν καταδείξει τα συστατικά της µαθησιακής διαδικασίας που βοηθούν τους ασθενείς µε σχιζοφρένεια. Οι περισσότερες από αυτές τις έρευνες έχουν ασχοληθεί µε το Wisconsin 17

18 Card Sorting Test (WCST). Στον Πίνακα 2 περιγράφονται περιληπτικά κάποιες γενικές µέθοδοι που εφαρµόζονται: ΠΙΝΑΚΑΣ 2: EKΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΙΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ TEXNIKH ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΚΛΙΜΑΚΑ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Κάρτες µε οδηγίες Υποστήριξη µάθησης, δοκιµή και διόρθωση 1/3 λαθών ιδακτική Εκπαίδευση Εκµάθηση κανόνων, prompting, διόρθωση λαθών και υπενθύµιση 6/7 κανόνων Νοµισµατική Ενίσχυση Πληρωµή για σωστή Επίδοση και επιπλέον 1/5 διδακτική εκπαίδευση Απλούστευση Άσκησης Απλούστευση άσκησης µε οδηγίες στα µέτρα του 1/2 ασθενούς Λεκτικοποίηση ράσης Επανειληµένη λεκτικοποίηση οδηγιών για ενίσχυση οργάνωσης και 2/2 αποφυγή απώλειας στόχου Εξάσκηση σε παρόµοιες ασκήσεις Ασκήσεις που µοιάζουν και απαιτούν παρόµοιες γνωστικές ικανότητες 1/4 εφαρµόζονται για µεγάλο χρονικό διάστηµα Aπό ό,τι φαίνεται κάποιες τεχνικές (π.χ η νοµισµατική ενίσχυση για την εκµάθηση της δραστηριότητας) δεν βοηθούν ιδιαίτερα. Οι πιο αποτελεσµατικές τεχνικές περιλαµβάνουν προσπάθεια για µάθηση από την πλευρά του συµµετέχοντος και µείωση των λαθών στη µάθηση. Ωστόσο λίγα είναι γνωστά για τη διάρκεια των αποτελεσµάτων αυτών των τεχνικών. 18

19 Σε αντίθεση µε τις έρευνες εργαστηρίου, οι κλινικές έρευνες διδάσκουν ένα πλήθος δραστηριοτήτων και γνωστικών ικανοτήτων. Η κεντρική ιδέα είναι ότι αλλαγές στη γνωστική επίδοση οδηγούν όχι µόνο σε βελτιωµένη γνωστική ικανότητα αλλά και σε αλλαγές σε επίπεδο κοινωνικής λειτουργικότητας. Τα προγράµµατα χρησιµοποιούν διαφορετικά εκπαιδευτικά εργαλεία και αξιοποιούν τις γνώσεις από τις εργαστηριακές έρευνες. Ένα από αυτά είναι και το Ολοκληρωµένο Ψυχολογικό Θεραπευτικό Πρόγραµµα για Ασθενείς µε Σχιζοφρένεια (IPT) (Brenner et al., 1987a, 1990, 1994; Roder et al., 1988, 1992) που αναλύθηκε προηγουµένως. Κάποια άλλα περιγράφονται παρακάτω: 5.1 Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗΣ (COGNITIVE ENHANCEMENT THERAPY) Η θεραπεία γνωστικής βελτίωσης (CET; Hogarty & Flesher, 2000a, 2000b) υιοθετεί το νευροεξελικτικό µοντέλο για τα ελλείµατα στη σχιζοφρένεια και υποστηρίζει πως ανωµαλίες στην ανάπτυξη οδηγούν σε καθυστέρηση στην κοινωνική µάθηση. Το πρόγραµµα απευθύνεται στους υψηλότερα λειτουργικούς ασθενείς. Έπειτα από αξιολόγηση, οι ασθενείς κατατάσσονται σε 3 κατηγορίες: Α. πτωχοί τω πνεύµατι Β. αποδιοργανωµένοι και Γ. άκαµπτοι, όσον αφορά στις γνωστικές λειτουργίες τους. Για παράδειγµα, άκαµπτος χαρακτηρίζεται κάποιος που παρουσιάζει ελάχιστες ψευδαισθήσεις αλλά επιµονή σε έναν ήπιο παραληρηµατικό τρόπο σκέψης. Οι στόχοι της θεραπείας είναι να αποκτήσουν οι ασθενείς γνωστικά και κοινωνικά εφόδια. Χρησιµοποιείται πρόγραµµα εκπαίδευσης στη µνήµη και στην προσοχή µέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή, ανάλογο µε αυτό που εφαρµόζεται για την αποκατάσταση ασθενών µε εγκεφαλικά τραύµατα. Σε κάθε εκπαιδευτική συνεδρία οι ασθενείς δουλεύουν ανά δύο, ώστε οι γνωστικές δυσκολίες του ενός να διαφέρουν από του άλλου. Έπειτα από τρεις µήνες εντάσσονται σε οµάδες των 6-8 ατόµων, κοινωνικοποιούνται και συνεργάζονται. Συνολικά, συµµετέχουν 6 µήνες σε µη κοινωνική γνωστική εκπαίδευση προτού ξεκινήσουν την κοινωνική γνωστική εκπαίδευση. Αυτή αποτελείται από οµαδικές ασκήσεις ερµηνείας της πληροφορίας, όπως π.χ η µεταφορά σε περίληψη σε ένα άλλο άτοµο του άρθρου µιας εφηµερίδας. Ο θεραπευτής ενισχύει τον οµιλητή προς τη σωστή επικοινωνία. Τα υπόλοιπα µέλη της οµάδας καλούνται να δώσουν ανατροφοδότηση στον οµιλητή µετά το τέλος της άσκησης. Τα τελευταία 15 λεπτά κάθε συνεδρίας αφιερώνονται σε ψυχοεκπαίδευση. Προς το παρόν λίγα είναι γνωστά για την αποτελεσµατικότητα και το κόστος αυτού του προγράµµατος αποκατάστασης. Ωστόσο, οι πρώτοι 44 ασθενείς που 19

20 συµµετείχαν φάνηκε να παρουσιάζουν βελτίωση τόσο στη µη κοινωνική γνώση όσο και στην κοινωνική. 5.2 ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΜΕΣΩ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ Η αποκατάσταση των γνωστικών λειτουργιών µε τη βοήθεια ηλεκτρονικού υπολογιστή ξεκίνησε να χρησιµοποιείται αρκετά χρόνια πριν για ασθενείς µε εγκεφαλικά τραύµατα. Ωστόσο, τέτοιου είδους προγράµµατα βελτιώνουν την απόδοση του ατόµου στο έργο στο οποίο εξασκείται χωρίς όµως αυτό να συνεπάγεται γενίκευση των ικανοτήτων σε άλλους τοµείς ή σε άλλο περιβάλλον. Για παράδειγµα, ο Dorn (1996) 7 χρησιµοποίησε πρόγραµµα προφορικής επίλυσης προβληµάτων και κατέληξε σε βελτίωση της ικανότητας αυτής αλλά σε καµία βελτίωση της µη προφορικής επίλυσης προβληµάτων. Τα ερευνητικά δεδοµένα για την αποτελεσµατικότητα της εκπαίδευσης µέσω H/Y στην αποκατάσταση των γνωστικών λειτουργιών διχάζονται. Το βασικό πρόβληµα στην εκπαίδευση αυτού του είδους είναι η έλλειψη ενός λογισµικού προγράµµατος µε θεωρητική βάση που να µπορεί να προσαρµόζεται στις ατοµικές ανάγκες του καθενός, ώστε να µειωθεί η λανθασµένη µάθηση (errorful learning) που χαρακτηρίζει τους ασθενείς µε σχιζοφρένεια. 5.3 ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ (INDIVIDUAL EXECUTIVE FUNCTIONING TRAINING) 8 Το πρόγραµµα αυτό προέκυψε από θεωρητική ανάλυση των ελλειµµάτων που παρουσιάζουν οι ασθενείς µε σχιζοφρένεια. Αποτελείται από τρεις τοµείς: γνωστική ελαστικότητα, µνήµη και σχεδιασµός (Delahunty & Morice, 1993). Στις ασκήσεις χρησιµοποιείται χαρτί και µολύβι, είναι απλές στην αρχή αλλά βαθµιαία γίνονται πιο σύνθετες ανάλογα µε το ρυθµό του ατόµου. ίνεται πολλή ενίσχυση µέσω 7 Ιn: Wykes, T., Van der Gaag, M. (2001). Is it time to develop a new cognitive therapy for psychosis- Cognitive Remediation Therapy?. Clinical Psychology Review, 21, 8, Ιn: Wykes, T., Van der Gaag, M. (2001). Is it time to develop a new cognitive therapy for psychosis- Cognitive Remediation Therapy?. Clinical Psychology Review, 21, 8,

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε Μια σύντοµη παρουσίαση του προγράµµατος «Απαρτιωτικό, θεραπευτικόπρόγραµµαστη σχιζοφρένεια (ΙΡΤ)». Κ. Ευθυµίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς 1 Εισαγωγή Ι Το IPT (Intergriertes

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ Journal club 15. 03. 2006 Προγράµµατα αύξησης των κοινωνικών δεξιοτήτων για τους σχιζοφρενείς ασθενείς Υποπρογραµµατα αποκατάστασης για σχιζοφρενείς ασθενείς

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για Εργαζόµενους

Οδηγός για Εργαζόµενους EIPIL-PAN Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης Βραβείο Εργαζόµενου Οδηγός για Εργαζόµενους εκέµβριος 2009 Asset Τεχνολογική Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία για την Προώθηση της Άτυπης Μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Tα παιδιά με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν προβλήματα στις βασικές ψυχολογικές διαδικασίες που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαγικός πίνακας ως εκπαιδευτικό εργαλείο στο νηπιαγωγείο

Ο μαγικός πίνακας ως εκπαιδευτικό εργαλείο στο νηπιαγωγείο Ο μαγικός πίνακας ως εκπαιδευτικό εργαλείο στο νηπιαγωγείο Μαρία Στρατογιαννάκου Βάσια Γαρταγάνη Ιδιωτικό Νηπιαγωγείο Ε.Κοκκώνη Ητεχνολογίακηανάπτυξητου παιδιού Τα παιδιά χρειάζονται τη διαμεσολάβηση νοητικών

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

30. 11. 4. 12. 05. www.ibrt.gr DIPL. PSYCH.

30. 11. 4. 12. 05. www.ibrt.gr DIPL. PSYCH. 10 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 30. 11. 4. 12. 05 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ www.ibrt.gr ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: IPT: ΤΟ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟ ΟΜΑ ΙΚΟ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας WECHLER INTELLIGENCE SCALE FOR CHILDREN III (WISC -III) Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας Υποκλίμακες του WISC Λεκτικές υποκλίμακες Πληροφορίες Λεξιλόγιο Ομοιότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΜΑΔΟΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ σε εφαρμογή

Η ΟΜΑΔΟΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ σε εφαρμογή 1 ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΠΕΣΣ Φωτίζοντας τη διδασκαλία: Σύγχρονες Διδακτικές Προσεγγίσεις Η ΟΜΑΔΟΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ σε εφαρμογή ΚΟΡΙΝΘΟΣ 2013 Μπιλιούρη Αργυρή Δ/ντρια 5 ου Δημ.Σχ.Ναυπλίου ΜSc Διδακτική Λογοτεχνίας

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου και Κοινωνικού Κεφαλαίου ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΜΕΡ/ΝΙΑ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης γυναίκας µε Υποχονδρίαση και Ιδεοψυχαναγκαστική ιαταραχή και στοιχεία Ιδεοψυχαναγκαστικής ιαταραχής Προσωπικότητας 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδιο Ετήσιας Έκθεσης Αυτοαξιoλόγησης Υλοποίηση, Παρακολούθηση και

Διαβάστε περισσότερα

ιακοϖή καϖνίσµατος: Παρουσίαση ενός εγχειριδίου για θεραϖευτές και θεραϖευόµενους K. Ευθυµίου & Α. Σοφιανοϖούλου, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραϖείας της Συµϖεριφοράς ιακόϖτουµε το κάϖνισµα ζούµε ξανά ελεύθεροι

Διαβάστε περισσότερα

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ»

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Κοινωνική Χυχιατρική Η Κοινωνική Χυχιατρική αποτελεί κλάδο της ψυχιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr ΣΤΑ ΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής συµµαχίας 2. Γνωσιακή διερεύνηση 3. ιατύπωση περίπτωσης 4. Σχεδιασµός θεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Μνήμης. Πιλοτική μετάφραση και απόδοση του εγχειριδίου: Treating Memory Impairments

Διαταραχές Μνήμης. Πιλοτική μετάφραση και απόδοση του εγχειριδίου: Treating Memory Impairments Διαταραχές Μνήμης. Πιλοτική μετάφραση και απόδοση του εγχειριδίου: Treating Memory Impairments ΜΑΝΤΖΑΚΙΔΟΥ ΣΟΦΙΑ Α.Μ. 11523 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΖΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η δυνατότητα που έχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια

Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια Ψυχιατρικό Τμήμα Ενηλίκων Νοσοκομείου «Γ. Γεννηματάς» Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς Συμπόσιο Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια Προκαταρκτικό πρόγραμμα Σάββατο 30 Μαΐου 2009,

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ: Ψυχοεκπαιδευση είναι μια μορφή εκπαίδευσης και θεραπεία επιλογής για τα άτομα με ψυχικό πρόβλημα η οποία συνδιάζει διάφορες μορφές θεραπείας όπως η συμπεριφορική και η προσωποκεντρική.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Αγγελή, Κ., Ευθυµίου, Κ., Χαρίλα,, Ν., Καλπάκογλου,, Θ., Βλάχου, Μ., & Καλαντζή

Διαβάστε περισσότερα

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά

Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΧΟΛΕΙΟ. Χανιά Νιώθω, νιώθεις, νιώθει.νιώθουμε ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σμαράγδα Τσιραντωνάκη, ΠΕ70 ΣΧΟΛΕΙΟ Ιδιωτικά Εκπαιδευτήρια Θεοδωρόπουλου Χανιά Μάϊος 2015 Σελίδα 1 από 10 1. Συνοπτική περιγραφή της καλής πρακτικής Η παρούσα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ

ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ Σπουδάστρια: Αθηνά Κατσαντώνη (9923) Εποπτεύων καθηγητής: κ ος Πέσχος Δημήτριος. Τριμελής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ

ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ Γιάννης Μαλογιάννης Ψυχίατρος Βασικοί στόχοι ΓΣΘ στη Σχιζοφρένεια Εναλλακτικές ερµηνείες σχιζοφρενικών συµπτωµάτων Ελάττωση της επίδρασης των θετικών και

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ.210-6136075, 210-7252227, κιν.6974124411 kefthim@psych.uoa.gr. ibrt@ibrt.gr

Τηλ.210-6136075, 210-7252227, κιν.6974124411 kefthim@psych.uoa.gr. ibrt@ibrt.gr οµή και οδηγίες για την γραπτή παρουσίαση (case study) της θεραπείας ενός περιστατικού 1 Κωνσταντίνος Ευθυµίου Κλινικός Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπευτής (επόπτης Ι.Ε.Θ.Σ.) Παπαδιαµαντοπούλου 14, Αθήνα. Τηλ.210-6136075,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Σκοπός τη σημερινής παρουσίασης: αναγνώριση της παρατήρησης ως πολύτιμη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστικές δοµές και συναίσθηµα Ειδικές Πηγές: Το φαινόµενο πολυπλοκότητας ακρότητας (Linville, 1982)

Γνωστικές δοµές και συναίσθηµα Ειδικές Πηγές: Το φαινόµενο πολυπλοκότητας ακρότητας (Linville, 1982) 91 στόχους µας και εποµένως δεν µας προκαλείται διέγερση και ούτε έντονο συναίσθηµα («σε συµπαθώ, αλλά δεν είµαι ερωτευµένος µαζί σου»). Τέλος, υπάρχει και η περίπτωση του «µαζί δεν κάνουµε και χώρια δεν

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

European Federation of Psychological Associations (EFPA)

European Federation of Psychological Associations (EFPA) European Federation of Psychological Associations (EFPA) Εκπαιδευτικά Κριτήρια για τους ψυχολόγους που ειδικεύονται στην Ψυχοθεραπεία 24/3/2003 http://www.efpa.be/documentsonprofissues/docmain.htm Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα

Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα Τμήμα Νοσηλευτικής Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Στρατηγικές ενίσχυσης της συμμετοχής του ασθενή στην κατ οίκον φροντίδα Δρ Πέτρος Κολοβός Ειδικό Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό Η Συμμετοχή στη Φροντίδα Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΩΡΑ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 16:30 Υποδοχή - Εγγραφή συνέδρων 18:00 Τελετή έναρξης 18:30 Κεντρική ομιλία Α. Καλαντζή-Αζίζι Η ψυχολογία των διδασκόντων στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές)

Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Διδακτικές Τεχνικές (Στρατηγικές) Ενδεικτικές τεχνικές διδασκαλίας: 1. Εισήγηση ή διάλεξη ή Μονολογική Παρουσίαση 2. Συζήτηση ή διάλογος 3. Ερωταποκρίσεις 4. Χιονοστιβάδα 5. Καταιγισμός Ιδεών 6. Επίδειξη

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 9: Η συνεργατική διδασκαλία & μάθηση Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Tο φαινόμενο της ανάγνωσης προσεγγίζεται ως ολική διαδικασία, δηλαδή ως λεξιλόγιο, ως προφορική έκφραση και ως κατανόηση. ημήτρης Γουλής Πρώτη Πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον)

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ με τη βοήθεια του λογισμικού Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) Φυσική Β Λυκείου Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Νοέμβριος 2013 0 ΤΙΤΛΟΣ ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ικανότητες του γραμματισμού. Έτσι, οι μαθητές με αναπτυγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι. Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.- Λέκτορας Συναισθηματική Νοημοσύνη - Μια μορφή κοινωνικής νοημοσύνης, η

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ & ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΕΘΕΑ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ» ίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης & Έγκαιρης Παρέµβασης ΚΕΘΕΑ. Κυρίτση Ι.

«Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ & ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΕΘΕΑ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ» ίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης & Έγκαιρης Παρέµβασης ΚΕΘΕΑ. Κυρίτση Ι. «Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ & ΕΓΚΑΙΡΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΚΕΘΕΑ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΙΚΤΥΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ» ίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης & Έγκαιρης Παρέµβασης ΚΕΘΕΑ Αισώπου Β., Αλαµπάνου Ε., Κυρίτση Ι., Τσιώτρα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

1η συνάντηση: Γνωριμία, σπάσιμο πάγου, αυτοπαρουσίαση μελών ομάδας, κανόνες λειτουργίας ομάδας, ονοματοδοσία ομάδας.

1η συνάντηση: Γνωριμία, σπάσιμο πάγου, αυτοπαρουσίαση μελών ομάδας, κανόνες λειτουργίας ομάδας, ονοματοδοσία ομάδας. Από τον Σεπτέμβριο του 2011 συγκροτούνται ομάδες αυτοβοήθειας ψυχικά ασθενών (πχ πάσχοντες από κατάθλιψη, διάφορα είδη σχιζοφρένειας, σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, διάφορα είδη διπολικής διαταραχής ή

Διαβάστε περισσότερα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Μ. Μαδιανός Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιεινής Ζωγράφου, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ψυχιατρική 2002, 13:297-300 Η Ελλάδα, τρία έτη µετά την ένταξή της από το

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτησιογόνες ουσίες

Εξαρτησιογόνες ουσίες Ναρκωτικά Ναρκωτικά-Εξάρτηση Ο όρος ναρκωτικά χρησιµοποιείται για να χαρακτηρίσει όλες τις τοξικές ψυχοτρόπες ουσίες που διακινούνται παρανόµως και προκαλούν σοβαρή διαστρέβλωση της προσωπικότητας του

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ. Αγγελική Γενά & Πέτρος Γαλάνης Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ. Αγγελική Γενά & Πέτρος Γαλάνης Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά & Πέτρος Γαλάνης Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Προγράμματα Αυτοαπασχόλησης Ως προγράμματα αυτοαπασχόλησης ορίζονται τα

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 19-03-2015 (5 Ο ΜΑΘΗΜΑ)

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 19-03-2015 (5 Ο ΜΑΘΗΜΑ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 19-03-2015 (5 Ο ΜΑΘΗΜΑ) Αντιμετώπιση των ΜΔ δια των ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ Σωτηρία

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην έννοια του Αλγορίθμου

Εισαγωγή στην έννοια του Αλγορίθμου Εισαγωγή στην έννοια του Αλγορίθμου ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Νίκος Μιχαηλίδης, Πληροφορικός ΠΕ19 ΣΧΟΛΕΙΟ 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης Θεσσαλονίκη, 24 Φεβρουαρίου 2015 1. Συνοπτική περιγραφή της

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα