Ο ρόλος της άσκησης στην πρόληψη και στη θεραπεία της οστεοπόρωσης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ο ρόλος της άσκησης στην πρόληψη και στη θεραπεία της οστεοπόρωσης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες"

Transcript

1 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2011, 28(4): Ο ρόλος της άσκησης στην πρόληψη και στη θεραπεία της οστεοπόρωσης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες H οστεοπόρωση είναι το συχνότερο μεταβολικό νόσημα των οστών, με ομάδα υψηλού κινδύνου τις γυναίκες μετά από την εμμηνόπαυση. Στη διάρκεια των πρώτων 5 10 ετών από την έναρξη της εμμηνόπαυσης παρατηρείται στις γυναίκες ταχεία απώλεια οστικής πυκνότητας που ανέρχεται στα 2 3% ετησίως. Η οστεοπόρωση είναι μια πολυπαραγοντική νόσος με πολλαπλές αιτίες, ορμονικές, μεταβολικές, περιβαλλοντικές, όπως η διατροφή και η έλλειψη άσκησης και φυσικής δραστηριότητας. Το οστό δεν είναι αδρανής ιστός αλλά ανταποκρίνεται στην πίεση, όπως οι άλλοι ιστοί του σώματος. Κάθε μεταβολή στη μορφή ή τη λειτουργία του οστού οδηγεί σε μεταβολές στην εσωτερική αρχιτεκτονική και την εξωτερική διαμόρφωσή του, έτσι ώστε ο σκελετός να διατηρεί ένα επίπεδο δομικής ακεραιότητας τέτοιο, που να υποστηρίζει την καθημερινή λειτουργική δραστηριότητα του ατόμου. Το οστό, καθώς και ο μυς, παρουσιάζει προσαρμογές και ενδυνάμωση ως απάντηση στο μηχανικό ερέθισμα (επιβάρυνση της άσκησης) και, αντίστροφα, ατροφεί κατά την ακινησία. Παρ όλο που η περιορισμένη φυσική δραστηριότητα έχει αναγνωριστεί ως ένας επί πλέον παράγοντας κινδύνου για την ανάπτυξη της οστεοπόρωσης, εν τούτοις δεν έχει διευκρινιστεί πλήρως η συμβολή της άσκησης στην αντιμετώπιση της νόσου. Αρχικά, στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες προτάθηκε η αερόβια άσκηση και κυρίως το βάδισμα. Τα αποτελέσματα όμως δεν ήταν τα αναμενόμενα και οι ερευνητές προσπάθησαν να αυξήσουν την κατακόρυφη φόρτιση με ασκήσεις υψηλότερης έντασης. Επίσης, συμπεριέλαβαν ειδικά προγράμματα με αντιστάσεις, προκαλώντας επιβράδυνση της οστικής αποδόμησης, διατήρηση της οστικής πυκνότητας ή ακόμη και αύξησή της σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Την τελευταία δεκαετία, ο συνδυασμός προγραμμάτων δύναμης και αερόβιας μορφής άσκησης προτείνεται ως ιδανικός για την υγεία του οστού, αν και δεν έχει διερευνηθεί επισταμένα, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν σαφή συμπεράσματα. Η παρούσα ανασκόπηση μελετά τα πρωτόκολλα άσκησης και αξιολογεί την αποτελεσματικότητα και τη συμβολή τους ως προς την αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης και την επιβράδυνση της οστικής αποδόμησης που επέρχεται με την εμμηνόπαυση. Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2011, 28(4): Σ. Καρακύριου, Ε. Δούδα, Σ. Τοκμακίδης... Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Κομοτηνή Τhe role of exercise in the prevention and treatment of osteoporosis in postmenopausal women Λέξεις ευρετηρίου Αερόβια άσκηση Άσκηση με αντιστάσεις Εμμηνόπαυση Οστική πυκνότητα Abstract at the end of the article Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αύξηση του προσδόκιμου ορίου επιβίωσης του ανθρώπου και ο σύγχρονος τρόπος ζωής με τις νέες διατροφικές συνήθειες και τον περιορισμό της φυσικής δραστηριότητας οδήγησαν στην αύξηση της εκδήλωσης σημαντικών εκφυλιστικών αλλοιώσεων στο σκελετό, με κυριότερη αυτή της οστεοπόρωσης. Οι σημαντικές επιπτώσεις της οστεοπόρωσης στην ποιότητα ζωής των ασθενών και το τεράστιο κοινωνικοοικονομικό κόστος αποκατάστασης αυτών κάνουν επιτακτική την αποτελεσματική αντιμετώπιση της νόσου. 1,2 Συγκεκριμένα, η οστεοπόρωση χαρακτηρίζεται από ελάττωση της οστικής μάζας με σύγχρονη διατήρηση της αναλογίας οστικών αλάτων/κολλαγόνου και διαταραχή της αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού. Η οστεοπόρωση οδηγεί σε αυξημένη ευθραυστότητα του οστού και συνοδό αύξηση του κινδύνου καταγμάτων. 3 Τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες να εξασφαλιστούν οικονομικές, ευχάριστες και αποτελεσματικές μέθοδοι προφύλαξης και αποκατάστασης της καλής σκελετικής υγείας. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες δημιουργίας της οστικής μάζας είναι η μηχανική φόρτιση των

2 480 Σ. ΚΑΡΑΚΥΡΙΟΥ και συν οστών, δηλαδή η ανταπόκριση των οστών στις ασκούμενες δυνάμεις και πιέσεις που δέχονται. Η κυριότερη έκφραση της μηχανικής φόρτισης είναι η άσκηση. Για το λόγο αυτόν, αντικείμενο έρευνας αποτελεί η διερεύνηση των μορφών άσκησης στο μηχανισμό διέγερσης της οστεογένεσης σε διάφορες ηλικιακές κατηγορίες. 4 6 Η άσκηση αποδεικνύεται ότι διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην αύξηση της οστικής μάζας κατά την παιδική και την εφηβική ηλικία, 7,8 καθώς και στην επίτευξη της κορυφαίας οστικής πυκνότητας έως την τρίτη δεκαετία της ζωής της γυναίκας. 9,10 Μετά από την ολοκλήρωση της σκελετικής ωρίμανσης επέρχεται προοδευτική οστική απώλεια, που γίνεται ταχεία με την είσοδο της γυναίκας στην εμμηνόπαυση λόγω των ορμονικών και των μεταβολικών διαταραχών που συνοδεύουν τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο της γυναίκας. 11 Σε αυτή την ηλικιακή κατηγορία γυναικών επικεντρώνονται οι ερευνητές, προκειμένου να μελετήσουν τη συμβολή της άσκησης στην πρόληψη και τη θεραπεία της οστεοπόρωσης Τα προγράμματα, τα οποία παραδοσιακά εφαρμόζονταν σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, ήταν αερόβιας μορφής και αφορούσαν κυρίως στο βάδισμα. 15,16 Οι ερευνητές, προκειμένου να αυξήσουν τη φόρτιση των οστών στον κατακόρυφο άξονα του σώματος, περιέλαβαν, επιπρόσθετα, ασκήσεις υψηλότερης έντασης και φορτίου κρούσης, όπως ανέβασμα σε βαθμίδες 17 και επιτόπια αλματάκια στα δύο πόδια. 18 Στη συνέχεια, εφαρμόστηκαν ειδικά προγράμματα άσκησης με βάρη σε γυναίκες μετά από την εμμηνόπαυση, παρουσιάζοντας θετικά αποτελέσματα στην επιβράδυνση της οστικής αποδόμησης, 19,20 στη διατήρηση της οστικής πυκνότητας 21,22 ή ακόμη και στην αύξηση της οστικής πυκνότητας. 23 Την τελευταία δεκαετία, ο συνδυασμός προγραμμάτων δύναμης (resistance training) και αερόβιας άσκησης που περιλαμβάνει δραστηριότητες μεταφοράς βάρους (weight-bearing endurance activities) προτείνεται ως ιδανικός για τον οστικό αναβολισμό, αν και δεν έχει διερευνηθεί επισταμένα, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν σαφή συμπεράσματα για τη δράση τους στην πρόληψη και τη θεραπεία της οστεοπόρωσης μετά από την εμμηνόπαυση H παρούσα εργασία μελετά την επίδραση προγραμμάτων άσκησης στην οστική πυκνότητα υγιών και οστεοπορωτικών γυναικών μετά από την εμμηνόπαυση. 2. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΕΡΟΒΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΥΓΙΕΙΣ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ Η αερόβια άσκηση περιλαμβάνει φυσικές δραστηριότητες, όπως είναι για παράδειγμα το τρέξιμο, η γρήγορη πεζοπορία και η ποδηλασία, που προκαλούν βελτίωση της αερόβιας ικανότητας του ατόμου, επιστρατεύοντας μεγάλες μυϊκές ομάδες και επιβαρύνοντας το σύστημα μεταφοράς και κατανάλωσης οξυγόνου. Η αερόβια άσκηση, σύμφωνα με τα αποτελέσματα ερευνών, φαίνεται να έχει τη δυνατότητα αύξησης της οστικής πυκνότητας κατά 1 2% περίπου ανά έτος στους οσφυϊκούς σπονδύλους και τον αυχένα του μηριαίου οστού των μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών. 20,27 Στον πίνακα 1 παρουσιάζονται τα αποτελέσματα και καταγράφονται τα συμπεράσματα σχετικών μελετών, όπου εφαρμόστηκαν προγράμματα αερόβιας άσκησης σε υγιείς γυναίκες μετά από την εμμηνόπαυση. Σε σχετική μετα-ανάλυση 28 παρατηρήθηκε ότι το βάδισμα είχε μια μικρή επίδραση στην οστική πυκνότητα του αυχένα μηριαίου (0,014 g/cm 2 ) και καμιά στην οσφυϊκή μοίρα σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Επίσης, οι Borer et al 29 όρισαν ως αποτελεσματικά για τη διατήρηση της ολικής οστικής πυκνότητας των μετεμμηνοπαυσικών γυναικών τα 4,8 km, 4 φορές εβδομαδιαίως με ρυθμό από 6,14 km/ώρα και καρδιακή συχνότητα >82,3% της αναμενόμενης μέγιστης καρδιακής συχνότητας (ΜΚΣ) που αντιστοιχεί στην ηλικία της ασκούμενης. Επιπρόσθετα, πρόγραμμα βαδίσματος, το ελάχιστο 4 ώρες την εβδομάδα, μπορεί να σχετίζεται με μείωση κατά 41% του κινδύνου κατάγματος, κυρίως μέσω της αύξησης της ισορροπίας, της μυϊκής δύναμης των κάτω άκρων και άλλων παραγόντων, εκτός από την αύξηση της οστικής πυκνότητας. 30 Το βάδισμα αποτελεί έναν τρόπο γύμνασης που είναι προσιτός σε όλους, ανεξαρτήτως ηλικίας. Η μικρή όμως επίδρασή του στην οστική πυκνότητα δεν το καθιστά ως την ιδανική μορφή άσκησης στην πρόληψη και τη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Για το λόγο αυτόν, οι ερευνητές μελέτησαν την επίδραση άλλων μορφών άσκησης με υψηλότερη επιβάρυνση, που προκαλούν δυνάμεις αντίδρασης από το έδαφος 2 4 φορές το σωματικό βάρος, και είχαν θετικά αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα προεμμηνοπαυσιακών γυναικών. 8,31 Οι Grove και Londeree 17 προσπάθησαν να διερευνήσουν εάν η αύξηση των δυνάμεων που δέχεται το οστό, και επομένως της φόρτισης, προκαλεί θετικότερα αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα των οσφυϊκών σπονδύλων (Ο 2 Ο 4) σε γυναίκες με πρόσφατη εμμηνόπαυση. Για το λόγο αυτόν, εκτός από την ομάδα ελέγχου, όρισαν δύο ομάδες άσκησης, που η μία ακολουθούσε πρόγραμμα με ασκήσεις χαμηλού φορτίου κρούσης (low impact, <1,5 σωματικό βάρος), όπως αργό και γρήγορο περπάτημα, και η άλλη υψηλού φορτίου κρούσης (high impact, >2 σωματικό βάρος), όπως επιτόπιο τρέξιμο και αλματάκια. Τελικά, διαπίστωσαν ότι δεν υπήρχαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στην οστική πυκνότητα της οσφυϊκής μοίρας ανάμεσα στις

3 Η ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ 481 Πίνακας 1. Σύνοψη αποτελεσμάτων αερόβιας άσκησης στην οστική πυκνότητα και σε βιοχημικούς δείκτες. Συγγραφείς Δείγμα (n) Ηλικία (έτος) Διάρκεια/πρόγραμμα άσκησης Οστική πυκνότητα Βιοχημικοί δείκτες Grove & Londeree, (1992) 17 Welsh & Rutherford, (1996) 18 LI (1)=5 HI (2)=5 C (3)=5 ΕΧ (1)=15 (6 άνδρες+ 9 γυναίκες) C (2)=16 (6 άνδρες+ 9 γυναίκες) Borer et al, (2007) 29 LIW (1)=7 HIW (2)=9 56,6±4,3 54,0±1,9 56,0±4,5 57,0±2,7 (άνδρες) 64,0±2,0 (γυναίκες) 56,0±1,9 (άνδρες) 65,0±2,3 (γυναίκες) 58,1±1,1 58,9±1,4 * Στατιστικά σημαντική διαφορά με την ομάδα ελέγχου (p<0,05) ** Στατιστικά σημαντική διαφορά με την έναρξη (p<0,05) 12 μήνες, 3 εβδομαδιαία (1) 20 min ασκήσεις <1,5 ΣΒ (2) 20 min ασκήσεις >2 ΣΒ 12 μήνες, 2 3 εβδομαδιαία stepping, skipping, αλματάκια, ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης (διάρκειας 34 min και min προθέρμανση και 3 5 min αποθεραπεία) 30 μήνες, 5 εβδομάδα, 4,8 km περπάτημα (1) 62% VO 2max, ~ 5,47 km/ώρα (2) 88% VO 2max, ~ 6,38 km/ώρα (1) Ο 2 Ο 4 (0%)* (2) Ο 2 Ο 4 (1,7%)** (3) Ο 2 Ο 4 (6,1%)** (1) Ολική (0%) Σπονδυλικής στήλης (0%) FN (1,6%)* Τρίγωνο Ward s (1,9%) Τροχαντήρα (2,2%)** (2) Ολική (0,9%) Σπονδυλικής στήλης (0,9%) FN (1,9%)** Τρίγωνο Ward s (1,2%) Τροχαντήρα (0%) (1) Ολική (0,2%) Σπονδυλικής στήλης (2,6%) Λεκάνης (1,8%) Κάτω άκρων (0,2%) (2) Ολική (0,5%) Σπονδυλικής στήλης (8,4%) Λεκάνης (1,8%) Κάτω άκρων (1,3%) (1) Pyr (11,8%)** dpyr (12,7%)** (2) Pyr (2,4%) dpyr (1,9%) (1) OC (21,3%) B-ALF (10,4%) (2) OC (57,7%) B-ALF (0,8%) C: Ομάδα ελέγχου, EX: Oμάδα άσκησης, HIW: Ομάδα βάδισης υψηλής έντασης, LIW: Ομάδα βάδισης χαμηλής έντασης, HI: Ομάδα άσκησης υψηλού φορτίου κρούσης, LI: Ομάδα άσκησης χαμηλού φορτίου κρούσης, VO 2max: Μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου, ΣΒ: Σωματικό βάρος, Ο 2 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 2 Ο 4, FN: Μηριαίος αυχένας, Pyr: Πυριδινολίνη, dpyr: Δεοξυπυριδινολίνη, OC: Οστεοκαλσίνη, B-ALF: Οστική αλκαλική φωσφατάση δύο ομάδες άσκησης. Αποδείχθηκε όμως ότι άσκηση 20 min, με περιεχόμενο χαμηλού ή υψηλού φορτίου κρούσης, 3 φορές την εβδομάδα, διάρκειας 1 έτους σε υγιείς, πρόσφατα μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, εμπόδισε την οστική απώλεια, που σημειώθηκε στην ομάδα ελέγχου (-6,08%, p<0,05). Επομένως, προγράμματα άσκησης με υψηλό φορτίο κρούσης είναι προτιμότερο να επιλέγονται στην προεμμηνοπαυσιακή φάση της γυναίκας, καθώς στη μετεμμηνοπαυσιακή ηλικία δεν σημειώθηκε αντίστοιχη αναβολική ανταπόκριση του οστού. 22,32,33 Επίσης, είναι δύσκολα να εφαρμοστούν σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, καθώς τα άτομα αυτά αντιμετωπίζουν άλλα προβλήματα υγείας, όπως οστεοαρθρίτιδα και οσφυαλγία. Άσκηση υψηλού φορτίου κρούσης (high-impact) εφάρμοσαν επίσης και οι Welsh και Rutherford 18 σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, καθώς και σε άνδρες, ηλικίας >50 ετών, για 12 μήνες. Συγκεκριμένα, το πρόγραμμα περιελάμβανε, στο κύριο μέρος, stepping (βαθμίδα ύψους 10,2 cm), αλματάκια, skipping, έντασης έως 75% ΜΚΣ. Η οστική πυκνότητα των ασκουμένων αυξήθηκε σημαντικά μόνο στην περιοχή του τροχαντήρα (2,2%, p<0,05). Αυτή η επίδραση της άσκησης στη μείωση του ρυθμού οστικής απώλειας ίσως ενισχύεται και με τη σημαντική μείωση των βιοχημικών δεικτών οστικής απορρόφησης, -19% της πυριδινολίνης και -20% της δεοξυπυριδινολίνης, που παρατηρήθηκαν μετά από την ολοκλήρωση προγράμματος διάρκειας 6 μηνών. Αντίθετα, η οστική πυκνότητα του αυχένα μηριαίου μειώθηκε σημαντικά στην ομάδα ελέγχου, καθώς και η μέγιστη δύναμη του τετρακέφαλου (-6,29%, p<0,01), με αποτέλεσμα να διαφέρει σημαντικά από την αντίστοιχη τιμή των ασκουμένων (+5,4%). Επομένως, το πρόγραμμα υψηλής κρούσης που εφάρμοσαν είχε θετικά αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα του μηριαίου και τη μυϊκή δύναμη του τετρακέφαλου, δείχνοντας ότι οι πιέσεις που ασκούνταν στο οστό ήταν αποτελεσματικές στα σημεία όπου εφαρμόζονταν (τοπική δράση). Συμπεραίνεται, λοιπόν, ότι η συστηματική αερόβια άσκηση υψηλής έντασης (>75% ΜΚΣ) και διάρκειας τουλάχιστον 30 min μπορεί να δράσει ως μέσο αναστολής της οστικής αποδόμησης, κυρίως στο ισχίο, περιοχή επίδρασης της άσκησης, χωρίς όμως να λειτουργεί ως οστεογενετικό ερέθισμα στη μετεμμηνοπαυσιακή ηλικία. Επίσης, οι δραστηριότητες αερόβιας άσκησης που συμβάλλουν στη διατήρηση της σκελετικής υγείας είναι το γρήγορο περπάτημα, το τρέξιμο, ο αερόβιος χορός και το step-aerobic, κατά τις οποίες αυξάνεται το φορτίο που εφαρμόζεται κατά μήκος του κατακόρυφου άξονα του σώματος. Για το λόγο αυτόν, η κολύμβηση, οι ασκήσεις στο νερό και η

4 482 Σ. ΚΑΡΑΚΥΡΙΟΥ και συν ποδηλασία δεν συστήνονται για τη βελτίωση της οστικής πυκνότητας. 6,19,27 Διαφαίνεται λοιπόν, σύμφωνα και με τις συστάσεις των ερευνητών, ότι απαιτείται διερεύνηση άλλων μορφών άσκησης, που μπορούν να δράσουν περισσότερο στοχευμένα σε επιθυμητά και ενδεχομένως ευπαθή σημεία του σκελετού, όπως η προπόνηση δύναμης. 3. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΣΚΗΣΗΣ ΜΕ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΣΕ ΥΓΙΕΙΣ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ Η άσκηση με αντιστάσεις φαίνεται να συντελεί, σύμφωνα με σχετικές έρευνες (πίνακες 2, 3), στη διατήρηση της σκελετικής υγείας ή και την αύξηση της οστικής πυκνότητας στη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο. 34 Σε αυτή τη μορφή άσκησης, οι μύες του σώματος δρουν ενάντια σε μια αντίσταση, που προκαλείται με ελεύθερα βάρη ή μηχανήματα δύναμης, επιφέροντας μηχανική φόρτιση στα οστά κυρίως μέσω των μυϊκών συσπάσεων. Η προπόνηση με αντιστάσεις υψηλής έντασης θεωρήθηκε ότι έχει καλύτερα αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα του ισχίου (+0,008 g/cm 2, p<0,01) σε σχέση με αυτά της σπονδυλικής στήλης (+0,006 g/cm 2, p=0,17). 28 Όσον αφορά στην ένταση της άσκησης, σε παρόμοια συμπεράσματα κατέληξε και ο Vuori, 6 ο οποίος υποστήριξε ότι η άσκηση υψηλής έντασης προκαλεί ικανοποιητική οστεογενετική απάντηση στην περιοχή του οστού που δέχεται κυρίως τη φόρτιση. Πίνακας 2. Σύνοψη αποτελεσμάτων άσκησης με αντιστάσεις στην οστική πυκνότητα. Συγγραφείς Δείγμα (n) Ηλικία (έτη) Διάρκεια/ Πρόγραμμα άσκησης Οστική πυκνότητα Maddalozzo & Snow (2000) 23 Kerr et al (1996) 35 ΜI(1)=13 HI(2)=9 HR(1)=28 HΙ(2)=28 Nichols et al C=17 (1995) 36 RT=17 Maddalozzo et al (2007) 37 RT(1)=29 HRT(2)=34 HRT+RT(3)=33 C(4)=29 53,1±3,1 54,9±3,3 55,7±4,7 58,4±3,7 65,2±1,2 67,8±1,6 52,3±3,3 51,8±2,9 52,1±3,1 52,5±3,0 6 μήνες 3 εβδομαδιαία, πρόγραμμα δύναμης 13 ασκήσεις (1) 3 sets, επαναλήψεις 40 60% 1ME (2) 3 sets, 2 4 επαναλήψεις 90% 1ME 1 έτος 3 εβδομαδιαία, πρόγραμμα δύναμης, 11 ασκήσεις (1) 3 sets, 20 επαναλήψεις μέχρι εξάντλησης (2) 3 sets, 8 επαναλήψεις μέχρι εξάντλησης 12 μήνες 3 εβδομαδιαία, πρόγραμμα δύναμης 8 ασκήσεις (1 3 sets, επαναλήψεις 80% 1ΜΕ) 1 έτος, 2 εβδομαδιαία, πρόγραμμα με ελεύθερα βάρη, 2 ασκήσεις (άρσεις μπάρας, ημικαθίσματα) (3 sets 60 75% 1ΜΕ, 8 12 επαναλήψεις) 60s διάλειμμα μεταξύ των sets * Στατιστικά σημαντική διαφορά με την ομάδα ελέγχου (p<0,05), ** Στατιστικά σημαντική διαφορά με την έναρξη (p<0,05) (1) Ο 2 Ο 4 (3,6%) FN (6,7%)** Τροχαντήρας (4,9%) (2) Ο 2 Ο 4 (0,5%) FN (6,4%)** Τροχαντήρας (6,9%)** (1) FN (0,2%), Τρίγωνο Ward s (1,9%)** Τροχαντήρας (0,3%)** (2) FN (0%) Τρίγωνο Ward s (2,3%)** Τροχαντήρας (1,7%)** (1) Ο 2 Ο 4 (1,4%) FN (1,0%) Τροχαντήρας (4,2%) Ολική (1,8%) (2) Ο 2 Ο 4 (1,6%) FN (1,3%) Τροχαντήρας (0,9%) Ολική (3,1%) (1) Ο 1 Ο 4 (0,2%)* FN (1,4%) Τροχαντήρας (0,2%) Ισχίου (0,4%) (2) Ο 1 Ο 4 (0,7%)* FN (2,6%) Τροχαντήρας (0,7%) Ισχίου (0,3%) (3) Ο 1 Ο 4 (0,1%)* FN (0,6%) Τροχαντήρας (0,7%) Ισχίου (0,1%) (4) Ο 1 Ο 4 (4,3%) FN (3,2%) Τροχαντήρας (1,6%) Ισχίου (2.6%) C: Ομάδα ελέγχου, MI: Ομάδα άσκησης μέτριας έντασης, HI: Ομάδα άσκησης υψηλής έντασης, ΗR: Oμάδα άσκησης με πολλές επαναλήψεις, RT: Oμάδα άσκησης με αντιστάσεις, ΗRT: Ομάδα θεραπείας υποκατάστασης ορμονών, ΜΕ: Μέγιστη επανάληψη, Ο 1 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 1 Ο 4, Ο 2 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 2 Ο 4, FN: Μηριαίος αυχένας

5 Η ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ 483 Πιο αναλυτικά, οι Kerr et al 35 επισήμαναν αύξηση της οστικής πυκνότητας στον τροχαντήρα και το τρίγωνο Ward s του μηριαίου σε ομάδα μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών που ακολούθησε για ένα χρόνο πρόγραμμα δύναμης υψηλής έντασης (3 sets των 8 επαναλήψεων μέχρι εξάντλησης), ενώ αντίστοιχη αύξηση δεν σημειώθηκε στην ομάδα που εκτελούσε πρόγραμμα αντοχής στη δύναμη (3 sets των 20 επαναλήψεων μέχρι εξάντλησης). Η μέγιστη δύναμη αυξήθηκε στον ίδιο βαθμό σε όλες τις ασκήσεις και στις δύο ομάδες (πίν. 2). Σε παρόμοια αποτελέσματα οδηγήθηκαν οι Maddalozzo και Snow, 23 οι οποίοι παρατήρησαν μετά από 6 μήνες σημαντική βελτίωση της οστικής πυκνότητας του τροχαντήρα μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών, οι οποίες εκτέλεσαν πρόγραμμα υψηλής έντασης στο 70 90% της μίας μέγιστης επανάληψης (1ΜΕ) με ελεύθερα βάρη σε σχέση με εκείνες που εφάρμοσαν πρόγραμμα άσκησης μέτριας έντασης (60% 1ΜΕ) με αντιστάσεις σε μηχανήματα (πίν. 3). Από τις παραπάνω μελέτες διαφαίνεται ότι η ένταση της άσκησης είναι σημαντικότερη από τον αριθμό των επαναλήψεων στην επίδραση της οστικής πυκνότητας μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών. Επίσης, οι Nichols et al 36 εφάρμοσαν σε ήδη ασκούμενες μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες πρόγραμμα με αντιστάσεις υψηλής έντασης (80% 1ΜΕ, 1 3 sets, επαναλήψεις), 3 φορές εβδομαδιαίως. Παρά την αύξηση της μέγιστης δύναμης, ιδίως των μυϊκών ομάδων του άνω τμήματος του σώματος, δεν σημειώθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά στην οστική πυκνότητα των οσφυϊκών σπονδύλων (Ο 2 Ο 4) και του μηριαίου σε διάρκεια 6 και 12 μηνών (πίν. 2). Αυτό πιθανόν οφείλετο στο γεγονός ότι το δείγμα γυμναζόταν και πριν από την ένταξή του στο συγκεκριμένο πρόγραμμα άσκησης και είχε υψηλές τιμές οστικής πυκνότητας συγκριτικά με την προηγούμενη μελέτη. Εκτός από την ένταση της άσκησης, σημαντικός παράγοντας στην επίδραση της άσκησης για τη βελτίωση της οστικής πυκνότητας είναι η διάρκεια του προγράμματος άσκησης. Συγκεκριμένα, οι Ryan et al 21 προσπάθησαν να διερευνήσουν την επίδραση ενός προγράμματος δύναμης υψηλής έντασης (90% 1ΜΕ), διάρκειας 4 μηνών με συχνότητα 3 φορές την εβδομάδα σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες (πίν. 3). Τα αποτελέσματα της έρευνας δεν παρουσίασαν κάποια στατιστικά σημαντική διαφορά στην οστική πυκνότητα των οσφυϊκών σπονδύλων (O 2 O 4), του αυχένα, του τροχαντήρα και του τριγώνου Ward s του μηριαίου μετά από το τέλος του προγράμματος, ούτε και στους βιοχημικούς δείκτες οστικής εναλλαγής, δηλαδή της οστικής αλκαλικής φωσφατάσης ορού, της οστεοκαλσίνης ορού και του αμινοτελικού τελοπεπτιδίου του κολλαγόνου τύπου Ι στα ούρα. Όσον αφορά στη δύναμη, υπολογίστηκε αύξηση της μέγιστης δύναμης σε όλες τις μεγάλες μυϊκές ομάδες, ενώ στατιστικά σημαντική μείωση υπήρξε στο σωματικό βάρος και το δείκτη σωματικής μάζας (p<0,05), χωρίς αλλαγή στην αναλογία των περιφερειών μέσης/ισχίου. Η μικρή διάρκεια του προγράμματος πιθανολογείται ως αιτία έλλειψης σημαντικής αύξησης της οστικής πυκνότητας. Σε παρόμοια αποτελέσματα κατέληξαν και οι Bemben et al, 19 οι οποίοι δεν παρατήρησαν κάποια στατιστική διαφορά στην οστική πυκνότητα γυναικών μετά από την Πίνακας 3. Σύνοψη αποτελεσμάτων άσκησης με αντιστάσεις στην οστική πυκνότητα και σε βιοχημικούς δείκτες. Συγγραφείς Δείγμα (n) Ηλικία (έτη) Διάρκεια/Πρόγραμμα άσκησης Οστική πυκνότητα Βιοχημικοί δείκτες Bemben et al (2000) 19 HR(1)=7 HΙ(2)=10 C(3)=8 51,9±2,3 50,5±2,0 52,3±1,4 6 μήνες 3 εβδομαδιαία, πρόγραμμα δύναμης 12 ασκήσεις (1) 3 sets, 16 επαναλήψεις, 40% 1ΜΕ (2) 3 sets, 8 επαναλήψεις, 80% 1ΜΕ Ryan et al RT=27 62,0±1,0 4 μήνες (1998) 21 3 εβδομαδιαία, πρόγραμμα δύναμης 13 ασκήσεις (1 2 sets, 3ΜΕ) (1) Ολική (0,08%) Ο 2 Ο 4 (0,5%) FN (0,1%) Τρίγωνο Ward s (2,2%) Τροχαντήρας (0%) (2) Ολική (1,1%) Ο 2 Ο 4 (0,8%) FN (0,8%) Τρίγωνο Ward s (0,9%) Τροχαντήρας (0,6%) (3) Ολική (0,6%) Ο 2 Ο 4 (0,7%) FN (1,1%) Τρίγωνο Ward s (0,5%) Τροχαντήρας (0,7%) Ολική (0,5%) Ο 2 Ο 4 (0%) FN (0,5%) Τρίγωνο Ward s (0,2%) Τροχαντήρας (1,2%) (1) ΟC (2) ΟC (3) ΟC OC (0%) B-ALF (1,6%) NTx (5,3%) C: Ομάδα ελέγχου, ΗR: Oμάδα άσκησης με πολλές επαναλήψεις, HI: Ομάδα άσκησης υψηλής έντασης, RT: Oμάδα άσκησης με αντιστάσεις, ΜΕ: Μέγιστη επανάληψη, Ο 2 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 2 Ο 4, FN: Μηριαίος αυχένας, OC: Οστεοκαλσίνη, B-ALF: Οστική αλκαλική φωσφατάση, NTx: Αμινοτελικά τελοπεπτίδια του κολλαγόνου τύπου Ι

6 484 Σ. ΚΑΡΑΚΥΡΙΟΥ και συν εμμηνόπαυση που ακολούθησαν πρόγραμμα με αντιστάσεις μέτριας έντασης (40% ΜΕ, 16 επαναλήψεις) και εκείνων που εκτελούσαν ασκήσεις υψηλής έντασης (80% ΜΕ, 8 επαναλήψεις), διάρκειας 6 μηνών. Αντίθετα, και οι δύο ομάδες παρουσίασαν σχεδόν ίδια αύξηση δύναμης σε όλες τις μεγάλες μυϊκές ομάδες (πίν. 3). Στην έρευνα αυτή τονίζεται το γεγονός ότι οι ασκούμενες γυναίκες ήταν πρόσφατα μετεμμηνοπαυσιακές (<3 έτη), με αποτέλεσμα η άσκηση να μην μπορεί να αντιστρέψει τον ταχύ ρυθμό οστικής απώλειας που παρατηρείται σε αυτή τη χρονική περίοδο της γυναίκας, κυρίως λόγω της έλλειψης οιστρογόνων. Επίσης, οι Maddalozzo et al 37 κατέληξαν ότι η άσκηση συμβάλλει θετικά στη διατήρηση της οστικής πυκνότητας και επομένως της σκελετικής υγείας σε πρόσφατα μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Συγκεκριμένα, οι μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που συμμετείχαν για 1 έτος σε πρόγραμμα αντιστάσεων στο 60 75% της 1ΜΕ παρουσίασαν στατιστικά σημαντική αύξηση της οστικής πυκνότητας στη σπονδυλική στήλη συγκριτικά με την ομάδα ελέγχου. Οι γυναίκες που ακολούθησαν παράλληλα με το πρόγραμμα άσκησης και θεραπεία υποκατάστασης ορμονών παρουσίασαν ακόμη καλύτερα αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα της σπονδυλικής στήλης, ενώ μείωση παρατηρήθηκε στην ομάδα που ακολούθησε μόνο θεραπεία υποκατάστασης ορμονών (πίν. 2). Επομένως, η άσκηση με βάρη μπορεί να δράσει θετικά στη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο της γυναίκας και να διατηρήσει την οστική πυκνότητα. Επίσης, ο συνδυασμός άσκησης και θεραπείας υποκατάστασης ορμονών φαίνεται να είναι ο ιδανικός. Εκτός από τη συμβολή της άσκησης και τη θεραπεία υποκατάστασης ορμονών στην αύξηση της οστικής πυκνότητας, άλλοι ερευνητές 38 πρόσθεσαν και την επαρκή πρόσληψη ασβεστίου. Συμπέραναν ότι το πρόγραμμα δύναμης μπορεί να είναι αποτελεσματικό για την οστική πυκνότητα, όταν είναι μακροχρόνιο και ακολουθείται συστηματικά (τουλάχιστον 3 προπονήσεις εβδομαδιαίως) σε συνδυασμό με την πρόσληψη ασβεστίου, περίπου mg ημερησίως, εφ όσον δεν ακολουθείται ορμονική θεραπεία. Από τα παραπάνω φαίνεται ότι αποτελεσματικότερη οστεογενετική απάντηση στην άσκηση επιτυγχάνεται με πρόσληψη ασβεστίου, απαραίτητη για να σταθεροποιηθεί το νεοσχηματισμένο οστό, και με έκθεση στον ήλιο ή συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης D. 16 Επιπρόσθετα, ο συνδυασμός οιστρογόνων και άσκησης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες έχει παρατηρηθεί ότι αυξάνει την οστική πυκνότητα, τη μηχανική αντοχή του οστού, αλλά μπορεί να παρουσιάσει ανεπιθύμητες ενέργειες στο μαστό και το ενδομήτριο. 39,40 Συμπερασματικά, η συστηματική και μακροχρόνια άσκηση με βάρη, με μέτρια προς υψηλή ένταση, μπορεί να δράσει θετικά στη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο της γυναίκας και να βελτιώσει την οστική πυκνότητα ή να μειώσει το ρυθμό οστικής απώλειας σε πρόσφατα μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Ωστόσο, τα συμπεράσματα για τα χαρακτηριστικά τoυ προγράμματος δύναμης που θα αποδώσουν στο μέγιστο τα κατάλληλα μηχανικά ερεθίσματα στο οστό και θα οδηγήσουν σε οστεογένεση είναι αντικρουόμενα και χρήζουν περαιτέρω έρευνας. 4. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΧΑΜΗΛΗ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ Στις γυναίκες με χαμηλή οστική πυκνότητα, οι περισσότεροι ερευνητές υποστηρίζουν το καθημερινό περπάτημα ως εύκολη και ακίνδυνη μορφή άσκησης. Στις σύγχρονες έρευνες, όμως, γίνεται προσπάθεια να διερευνηθεί η επίδραση προγραμμάτων δύναμης υψηλής έντασης και ασκήσεων υψηλής κρούσης, στην οστική πυκνότητα οστεοπενικών και οστεοπορωτικών γυναικών (πίνακες 4, 5). Οι Chien et al 10 εφάρμοσαν πρόγραμμα άσκησης 6 μηνών, με συχνότητα 3 φορές την εβδομάδα, σε οστεοπενικές μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, το οποίο περιελάμβανε βάδισμα διάρκειας 30 min, στο 70 85% της μέγιστης πρόσληψης οξυγόνου (VO 2max) και stepping 10 min, σε βαθμίδα ύψους 20 cm (πίν. 4). Η οστική πυκνότητα αυξήθηκε στους οσφυϊκούς σπονδύλους (Ο 2 Ο 4) και κυρίως στο μηριαίο αυχένα των ασκούμενων γυναικών, ενώ μειώθηκε αντίστοιχα στην ομάδα ελέγχου. Ακόμη, στην ομάδα άσκησης παρουσιάστηκε σημαντική βελτίωση της μέγιστης δύναμης και αντοχής του τετρακέφαλου μυός και της VO 2max. Αντίθετα, στην ομάδα ελέγχου δεν παρατηρήθηκε βελτίωση σε κάποια παράμετρο της φυσικής κατάστασης. Κατά συνέπεια, το πρόγραμμα άσκησης που επηρεάζει θετικά την οστική πυκνότητα οστεοπενικών γυναικών προτείνεται να περιέχει ασκήσεις μεταφοράς βάρους αερόβιας μορφής (weight-bearing endurance activities) και έντασης >70% VO 2max. Οι προσαρμογές που θα προκαλούσε ένα πρόγραμμα βάδισης χαμηλότερης έντασης 50% VO 2max για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε οστεοπενικές και οστεοπορωτικές γυναίκες ερευνήθηκαν από τους Yamazaki et al. 30 Το πρωτόκολλο άσκησης περιελάμβανε βάδισμα περίπου βημάτων, ελάχιστης διάρκειας 1 ώρας, 4 φορές εβδομαδιαίως, για 1 έτος (πίν. 5). Τα αποτελέσματα έδειξαν μια μικρή αύξηση στην οστική πυκνότητα των οσφυϊκών σπονδύλων (Ο 2 Ο 4), στατιστικά σημαντική συγκριτικά με τη μείωση της οστικής πυκνότητας που παρουσιάστηκε στην ομάδα ελέγχου. Στους οστικούς δείκτες, το Ν-τελοπεπτίδιο

7 Η ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ 485 Πίνακας 4. Σύνοψη αποτελεσμάτων άσκησης στην οστική πυκνότητα σε οστεοπενικές γυναίκες. Συγγραφείς Δείγμα (n) Ηλικία (έτη) Διάρκεια/Πρόγραμμα άσκησης Οστική πυκνότητα Chien et al (2000) 10 ΕΧ(1)=22 C(2)=21 Kemmler et al EX(1)=86 (2003) 24 C(2)=51 Hourigan et al EX(1)=50 (2008) 42 C(2)=48 57,1±8,6 57,0±5,4 55,1±3,3 55,8±3,1 61,5±8,2 61,9±9,6 6 μήνες, 3 εβδομαδιαία 30 min περπάτημα (70 85% VO 2max) και 10 min stepping (96 bpm) 14 μήνες, 2 εβδομαδιαία (60 70 min) και 2 εβδομαδιαία ασκήσεις με λάστιχα και σχοινάκι (25 min) 1 7 μήνες: 13 ασκήσεις, (2 sets, επαναλήψεις, 50 65% 1ΜΕ) 8 14 μήνες: 9 ασκήσεις, (2 4 sets, 12 και 3 επαναλήψεις, 70% και 90% 1ΜΕ) και 10 min τρέξιμο, 5 min aerobic (low impact), 5 min aerobic (high impact), αλματάκια 4 sets 15 επαναλήψεις και σχοινάκι 20 εβδομάδες, 2 εβδομαδιαία 11 ασκήσεις ισορροπίας και δύναμης (διάρκειας 37 min και 8 min προθέρμανση και 15 min αποθεραπεία) * Στατιστικά σημαντική διαφορά με την ομάδα ελέγχου (p<0,05), ** Στατιστικά σημαντική διαφορά με την έναρξη (p<0,05) (1) Ο 2 Ο 4 (2,01%) FN (6,8%)** (2) Ο 2 Ο 4 (2,3%)** FN (1,5%) (1) Ο 1 Ο 4 (1,3%)*, ** FN (0,8%) Ισχίου (0,3%) (2) Ο 1 Ο 4 (1,2%)** FN (1,8%)** Ισχίου (0,8%) (1) Ο 2 Ο 4 (0,04%) FN (0,7%) Τρίγωνο Ward s (0,7%) Τροχαντήρας (0,5%) (2) Ο 2 Ο 4 (0,5%) FN (1%) Τρίγωνο Ward s (0,9%) Τροχαντήρας (1,4%) C: Ομάδα ελέγχου, EX: Oμάδα άσκησης, VO 2max: Μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου, ΜΕ: Μέγιστη επανάληψη, Ο 2 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 2 Ο 4, Ο 1 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 1 Ο 4, FN: Μηριαίος αυχένας Πίνακας 5. Σύνοψη αποτελεσμάτων άσκησης στην οστική πυκνότητα και σε βιοχημικούς δείκτες σε οστεοπορωτικές γυναίκες. Συγγραφείς Δείγμα (n) Ηλικία (έτη) Διάρκεια/Πρόγραμμα άσκησης Οστική πυκνότητα Βιοχημικοί δείκτες Iwamoto et al EX(1)=7 (2001) 16 EX(2)=8 C(3)=20 Walker et al EX supervised (2000) 26 (1)=42 EX unsupervised (2)=47 Yamazaki et al EX(1)=32 (2004) 30 C(2)=18 64,3±3 65,3±4,7 64,9±5,7 63,2±4,3 60,3±3,8 65,7±2,7 64,2±2,9 1 έτος 5 εβδομαδιαία 2 έτη 5 εβδομαδιαία περπάτημα και ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης 5 έτη, 2 εβδομαδιαία 20 min πρόγραμμα δύναμης με βαράκια (0,45 2,3 kg) και 30 min περπάτημα και aerobic (70 80% ΜΚΣ) 12 μήνες, 4 εβδομαδιαία περπάτημα (60 min τουλάχιστον βήματα) 50% VO 2max (1) Ο 2 Ο 4 (4,3%)*, ** (2) Ο 2 Ο 4 (4,3%)*, ** (3) Ο 2 Ο 4 (0,9%) (1) Ο 1 Ο 4 (4,4%)** FN (1,1%) (2) Ο 1 Ο 4 (3,4%)** FN (0,9%) (1) O 2 O 4 (1,7%)** (2) Ο 2 Ο 4 (1,9%) (1) Ca ορού (0%) P ορού (2,8%) ALF ορού (14,4%) (2) Ca ορού (1,06%) P ορού (2,8%) ALF ορού (20,5%) (3) Ca ορού (2,1%) P ορού (2,9%) ALF ορού (13,4%) (1) OC (0%) B-ALF ** NTx (25%)** (2) NTx (0%) Korpelainen et al (2006) 44 EX(1)=84 C(2)=76 72,9±1,1 72,8±1,2 30 μήνες, 3 εβδομαδιαία ασκήσεις ισορροπίας (διάρκειας 45 min και 15 min προθέρμανση) * Στατιστικά σημαντική διαφορά με την ομάδα ελέγχου (p<0,05), ** Στατιστικά σημαντική διαφορά με την έναρξη (p<0,05) (1) FN (0,6%) Τροχαντήρας (0,3%) (2) FN (1,1%)* Τροχαντήρας (1,6%)* C: Ομάδα ελέγχου, EX: Oμάδα άσκησης, VO 2max: Μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου, ΜΚΣ: Μέγιστη καρδιακή συχνότητα, Ο 2 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 2 Ο 4, Ο 1 Ο 4: Οσφυϊκοί σπόνδυλοι Ο 1 Ο 4, FN: Μηριαίος αυχένας, Ca: Ασβέστιο ορού, P: Φωσφόρος ορού, ALF: Αλκαλική φωσφατάση, OC: Οστεοκαλσίνη, B-ALF: Οστική αλκαλική φωσφατάση, NTx: Αμινοτελικά τελοπεπτίδια του κολλαγόνου τύπου Ι και η οστική αλκαλική φωσφατάση μειώθηκαν στατιστικώς σημαντικά, ενώ σημαντική αλλαγή δεν παρατηρήθηκε στα επίπεδα της οστεοκαλσίνης. Η αύξηση της οστικής πυκνότητας στην ομάδα άσκησης σε συνδυασμό με τη μείωση των επιπέδων του Ν-τελοπεπτιδίου του κολλαγόνου τύπου Ι (δείκτης οστικής αποδόμησης) φανερώνει τάση

8 486 Σ. ΚΑΡΑΚΥΡΙΟΥ και συν ενεργοποίησης του αντιοστεοκλαστικού μηχανισμού μέσω της επίδρασης της άσκησης, που δεν ήταν όμως ικανή να προκαλέσει σημαντική αύξηση της οστικής πυκνότητας στην οσφυϊκή μοίρα. Οι Iwamoto et al 16 εξέτασαν την επίδραση της άσκησης σε οστεοπορωτικές μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, οι οποίες ελάμβαναν καθημερινά συμπλήρωμα ασβεστίου (2,0 g) και βιταμίνης D 3 (1 μg). Tο πρόγραμμα άσκησης περιελάμβανε γρήγορο βάδισμα (κατά μέσον όρο 7.909±2.445 βήματα ημερησίως το πρώτο έτος και 8.511±2.622 βήματα ημερησίως το δεύτερο έτος) και ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης (άρσεις κάτω σκέλους, ημικαθίσματα, κοιλιακούς, ραχιαίους), τουλάχιστον 5 φορές την εβδομάδα για 2 έτη (πίν. 5). Παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση της οστικής πυκνότητας στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης στην ομάδα άσκησης μετά από το τέλος του πρώτου και δεύτερου έτους και στατιστικά σημαντική σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου. Επτά γυναίκες που διέκοψαν τη συμμετοχή στο πρόγραμμα άσκησης μετά από το πρώτο έτος δεν διατήρησαν την αυξημένη οστική πυκνότητα. Αλλαγές σημαντικές στα επίπεδα ασβεστίου, φωσφόρου και αλκαλικής φωσφατάσης του ορού δεν υπήρξαν σε κάποια ομάδα, αλλά ούτε και μεταξύ τους. Κατά συνέπεια, το γρήγορο περπάτημα και οι συγκεκριμένες ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης σε συνδυασμό με συμπλήρωμα ασβεστίου και βιταμίνης D μπορούν να επιδράσουν θετικά στην οστική πυκνότητα της οσφυϊκής μοίρας οστεοπορωτικών γυναικών, με την προϋπόθεση να εφαρμόζονται καθημερινά και μακροχρόνια. Αντίθετα, η διακοπή της άσκησης επαναφέρει την οστική πυκνότητα στα αρχικά χαμηλά της επίπεδα. Σε έρευνα διάρκειας 14 μηνών, οι Kemmler et al 24 θεώρησαν αναγκαία την πρόσληψη συμπληρώματος ασβεστίου και βιταμίνης D σε οστεοπενικές γυναίκες, ώστε το πρόγραμμα άσκησης υψηλής κρούσης σε συνδυασμό με την άσκηση δύναμης, που εφάρμοσαν, να έχει θετικά αποτελέσματα στην οστική τους πυκνότητα (πίν. 4). Στην οσφυϊκή μοίρα παρουσιάστηκε μικρή αλλά στατιστικά σημαντική αύξηση, χωρίς αντίστοιχα αποτελέσματα στο ισχίο. Ενδεχομένως, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η άσκηση δύναμης υψηλής έντασης άρχισε μετά τους πρώτους 7 μήνες εφαρμογής του προγράμματος και πιθανόν η κεφαλή του μηριαίου θα είχε σημαντική ανταπόκριση στο συγκεκριμένο πρόγραμμα άσκησης μετά από 2 ή 3 έτη εφαρμογής του. Επίσης, το ισχίο αποτελείται σε μεγαλύτερη αναλογία από συμπαγές οστό, το οποίο μεταβολικά δεν είναι τόσο ενεργό όσο το σπογγώδες, απ όπου αποτελούνται οι οσφυϊκοί σπόνδυλοι. Μακροχρόνιο πρόγραμμα άσκησης, πενταετούς διάρκειας, πραγματοποιήθηκε σε οστεοπορωτικές γυναίκες 26 και παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση της οστικής τους πυκνότητας στους οσφυϊκούς σπονδύλους, αλλά ενδεχομένως να ήταν υποβοηθούμενη από τη φαρμακευτική ή την ορμονική θεραπεία που ακολούθησαν μερικές γυναίκες στο διάστημα εφαρμογής του προγράμματος (πίν. 5). Επίσης, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η άσκηση με επίβλεψη είχε θετικότερα αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα, ιδίως του ισχίου, σε σύγκριση με την ομάδα που γυμναζόταν στο σπίτι χωρίς επίβλεψη και καθοδήγηση. Ωστόσο, οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτή η διαφορά είναι μικρή και θεωρούν παρόμοια τα αποτελέσματα που προέρχονται από επιτηρούμενη ή μη άσκηση. Τονίζουν, επιπρόσθετα, ότι είναι σημαντικό η άσκηση να καταστεί τρόπος ζωής και το κάθε άτομο να επιλέγει τον τύπο άσκησης που του αρμόζει προκειμένου να έχει διάρκεια. Η άσκηση σε συνδυασμό με την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή και διατροφή είναι αναγκαία συνιστώσα στη διατήρηση της καλύτερης δυνατής σκελετικής υγείας σε γυναίκες με χαμηλή οστική πυκνότητα. Το πρόγραμμα άσκησης που υποστηρίζουν οι περισσότεροι ερευνητές σε γυναίκες με χαμηλή οστική πυκνότητα είναι ο συνδυασμός αερόβιας άσκησης με ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης για τις κύριες μυϊκές ομάδες και ισορροπίας, ως μέσο ελαχιστοποίησης των πτώσεων. Η σωστά σχεδιασμένη άσκηση μπορεί να δράσει επικουρικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης Ο ρόλος της άσκησης στη μείωση του κινδύνου καταγμάτων Σύμφωνα με το Διεθνή Οργανισμό Οστεοπόρωσης (International Osteoporosis Foundation), προβλέπεται ότι 1 στις 3 γυναίκες, ηλικίας >50 ετών, θα υποστεί οστεοπορωτικό κάταγμα κατά τη διάρκεια της ζωής της. 41 Η εξασθένηση των οστών, σε συνδυασμό με τις πτώσεις, αποτελούν τις κύριες αιτίες πρόκλησης καταγμάτων. Για το λόγο αυτόν, μεγάλο τμήμα της έρευνας που αφορά στην άσκηση έχει επικεντρωθεί στη μείωση του κινδύνου κατάγματος. Οι Sinaki et al 13 κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η σπουδαιότητα της άσκησης στη μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο της γυναίκας έγκειται στη μείωση της συχνότητας καταγμάτων, μέσω της βελτίωσης της μυϊκής δύναμης. Στην έρευνά τους, εφάρμοσαν για δύο χρόνια πρόγραμμα ενδυνάμωσης των μυών της πλάτης. Στη συνέχεια διαπίστωσαν ότι, έπειτα από 8 χρόνια διακοπής της άσκησης, οι γυναίκες που συμμετείχαν στο διετές πρόγραμμα άσκησης είχαν μειώσει κατά 2,7 φορές τον κίνδυνο οσφυϊκών καταγμάτων σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου, που δεν είχε συμμετάσχει σε κάποιο πρόγραμμα άσκησης. Επίσης, ο ρυθμός απώλειας της μυϊκής δύναμης, που παρουσιάστηκε στις γυναίκες, ηλικίας ετών, ήταν 1,65% ανά έτος για τις ασκούμενες και 2,7% για

9 Η ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ 487 την ομάδα ελέγχου. Επομένως, το όφελος της άσκησης σε γυναίκες με πιθανό τον κίνδυνο της οστεοπόρωσης ίσως δεν πρέπει να εστιάζεται μόνο στην αύξηση της οστικής πυκνότητας αλλά και στη βελτίωση της μυϊκής δύναμης για την αποφυγή καταγμάτων. Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξαν και οι Hourigan et al, 42 οι οποίοι διαπίστωσαν ότι το πρόγραμμα άσκησης, που περιελάμβανε ασκήσεις ισορροπίας και μυϊκής ενδυνάμωσης με το βάρος του σώματος, ήταν ικανό μετά από το τέλος των 20 εβδομάδων να βελτιώσει τη μυϊκή δύναμη και την ισορροπία οστεοπενικών γυναικών (πίν. 4). Παρόμοια αποτελέσματα είχαν παρουσιαστεί σε παλαιότερη έρευνα, 43 με τη διαφορά ότι το πρόγραμμα άσκησης είχε διάρκεια 12 μήνες και απευθυνόταν σε υγιείς γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας. Τα προγράμματα αυτά, όμως, λόγω της περιορισμένης συχνότητάς τους (2 φορές την εβδομάδα) και της χαμηλής έντασης των ασκήσεων δεν προκάλεσαν θετική επίδραση στην οστική πυκνότητα των ασκούμενων γυναικών. Πρόγραμμα άσκησης μεγάλης διάρκειας, 30 μηνών, και συχνότητας κατά μέσον όρο 3 φορές εβδομαδιαίως, εφαρμόστηκε σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση διαγνωσμένη στο ισχίο. 44 Οι ηλικιωμένες γυναίκες που ακολούθησαν το πρόγραμμα άσκησης, το οποίο περιελάμβανε κυρίως ασκήσεις ισορροπίας, διατήρησαν την οστική πυκνότητα συγκριτικά με τη σημαντική μείωση που παρατηρήθηκε στον αυχένα μηριαίου (-1,1%, p<0,05) και τον τροχαντήρα (-1,6%, p<0,05) στην ομάδα ελέγχου (πίν. 5). Επίσης, 6 συνολικά πτώσεις που προκάλεσαν κατάγματα σημειώθηκαν στις ασκούμενες στη διάρκεια της έρευνας, ενώ καταμετρήθηκαν 16 στην ομάδα ελέγχου (p<0,05). Συμπερασματικά, το όφελος που αποκόμισαν οι ασκούμενες στη συγκεκριμένη έρευνα ήταν κυρίως η μείωση του κινδύνου καταγμάτων και του ρυθμού οστικής απώλειας. Στη μη θετική επίδραση της άσκησης στην οστική πυκνότητα πιθανόν να συνέβαλε το περιεχόμενο του προγράμματος άσκησης, που ήταν ασκήσεις χαμηλής πρόσκρουσης (low impact), με κύριο στόχο τη βελτίωση της ισορροπίας, χωρίς όμως να είναι δυνατή η αξιολόγηση της επιβάρυνσης, λόγω ελλιπών στοιχείων του πρωτοκόλλου άσκησης. Από τα αποτελέσματα προγραμμάτων άσκησης σε οστεοπενικές και οστεοπορωτικές γυναίκες συμπεραίνεται ότι η άσκηση με αντιστάσεις, με ή χωρίς επιπρόσθετες ασκήσεις για την ισορροπία, προκάλεσε μείωση των πτώσεων και κατά συνέπεια των καταγμάτων, βελτιώνοντας τη μυϊκή δύναμη κυρίως των κάτω άκρων. 5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Την τελευταία δεκαετία, ο συνδυασμός προγραμμάτων δύναμης και αερόβιας άσκησης που περιλαμβάνει δραστηριότητες μεταφοράς βάρους και μέτριου φορτίου κρούσης βρίσκει περισσότερους υποστηρικτές για την πρόληψη και τη θεραπεία της οστεοπόρωσης. 45 Τα αποτελέσματα ερευνών υποστηρίζουν ότι συνδυάζουν υψηλή ένταση, κατακόρυφη επιβάρυνση, ποικιλία ασκήσεων, που μπορούν να προκαλέσουν μυϊκές συσπάσεις σε διαφορετικές μυϊκές ομάδες και μηχανικές φορτίσεις μεγαλύτερες από αυτές που δέχονται συνήθως τα οστά Τα αποτελέσματα της παρούσας ανασκόπησης έρχονται σε συμφωνία με τις μορφές άσκησης που προτείνει η Αμερικανική Αθλητιατρική Εταιρεία 31 για τη διατήρηση της καλής σκελετικής υγείας κατά την ενήλικη ζωή. Τα χαρακτηριστικά της άσκησης που προτείνονται είναι: Άσκηση με αντιστάσεις, δραστηριότητες με αναπηδήσεις (π.χ. πετοσφαίριση και καλαθοσφαίριση) και αερόβια άσκηση που περιλαμβάνει δραστηριότητες μεταφοράς βάρους (weight-bearing endurance activities), όπως χαλαρό τρέξιμο ή τουλάχιστον εναλλασσόμενο με περπάτημα, ανέβασμα σκαλοπατιών, αντισφαίριση (tennis). Η ένταση της άσκησης ορίζεται μέτρια προς υψηλή ως προς τη ΜΚΣ για την αερόβια άσκηση και ως προς τη 1ΜΕ για την άσκηση με αντιστάσεις, καθώς, όσο αυξάνεται η ένταση, μεγιστοποιούνται και οι μηχανικές φορτίσεις των οστών. Η συχνότητα για την αερόβια άσκηση μεταφοράς βάρους είναι 3 5 φορές την εβδομάδα σε συνδυασμό με προπόνηση με αντιστάσεις 2 3 φορές την εβδομάδα. Η διάρκεια της προπονητικής μονάδας ορίζεται στα min, συνδυάζοντας ασκήσεις μεταφοράς βάρους, δραστηριότητες με αναπηδήσεις και ασκήσεις με αντιστάσεις για τις μεγάλες μυϊκές ομάδες. Επιπρόσθετα, συστήνεται να συμπεριληφθεί ένα πρόγραμμα βελτίωσης της ισορροπίας για να συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου πτώσεων. Η ασφαλής εφαρμογή των προγραμμάτων άσκησης για τη διατήρηση της καλής σκελετικής υγείας προέχει με την αύξηση της ηλικίας. Σε οστεοπορωτικές γυναίκες προτείνεται να αποφεύγονται οι δραστηριότητες που προκαλούν υψηλή φόρτιση των οστών, όπως οι αναπηδήσεις. Επίσης, η μεγάλη και συχνή επιβάρυνση μπορεί να αποβεί επιβλαβής, καθώς το οστό δεν μπορεί να ανταποκριθεί πλέον οστεογενετικά, με αποτέλεσμα οι μικροφθορές του οστού να οδηγήσουν σε κάταγμα. Επιπρόσθετα, σε οστεοπορωτικές γυναίκες δεν συστήνονται ασκήσεις που απαιτούν κάμψη και στροφή της σπονδυλικής στήλης (π.χ. δίπλωση κορμού, επίκυψη κορμού) λόγω αύξησης του κινδύνου πρόκλησης

10 488 Σ. ΚΑΡΑΚΥΡΙΟΥ και συν κατάγματος και ασκήσεις που μπορεί να προκαλέσουν αστάθεια και απώλεια ισορροπίας (πλάγια βήματα), με συνέπεια πτώση και πιθανό κάταγμα. 49,50 Η μακροχρόνια, συστηματική και σωστά σχεδιασμένη άσκηση, βασισμένη στα ατομικά χαρακτηριστικά, το ιατρικό ιστορικό και τις ανάγκες του ασκούμενου, αποτελεί αναγκαία συνιστώσα της καλύτερης δυνατής σκελετικής υγείας μετά από τη μέση ηλικία. Η αύξηση όμως της οστικής πυκνότητας που μπορεί να προκληθεί από την επίδραση της άσκησης είναι ποσοτικά πολύ μικρή, 1 2%, 20 λαμβάνοντας υπ όψη ότι για να κριθεί κλινικά ικανοποιητική στη μείωση του κινδύνου κατάγματος πρέπει να υπερβαίνει το 5%. 51 Επομένως, τα οφέλη της άσκησης δεν πρέπει να εστιάζονται μόνο στη μεταβολή της οστικής πυκνότητας, αλλά και στις προσαρμογές της σύνθεσης του σώματος (μείωση του ποσοστού λίπους, αύξηση της μυϊκής μάζας) και σε παραμέτρους φυσικής κατάστασης (π.χ. αύξηση της μυϊκής δύναμης), που συμβάλλουν στη μείωση του κινδύνου καταγμάτων και γενικότερα προάγουν την υγεία. 52 Η άσκηση καθιστά τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες πιο ενεργητικές και δραστήριες, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής τους. ABSTRACT Τhe role of exercise in the prevention and treatment of osteoporosis in postmenopausal women S.K. KARAKIRIOU, H.T. DOUDA, S.P. TOKMAKIDIS Department of Physical Education and Sports Science, Democritus University of Thrace, Komotini, Greece Archives of Hellenic Medicine 2011, 28(4): Osteoporosis is the most common metabolic bone disease and postmenopausal women comprise the group at highest risk. During the first five to ten years after the beginning of menopause, rapid loss of bone density amounting to 2 3% annually is observed in women. Osteoporosis can be caused by multiple factors, the major of which are hormonal, metabolic, dietary and mechanical, including the lack of exercise and physical activity. Bone is not an inactive tissue but responds to pressure, as do other tissues of the body. Each change in the form or function of the bone leads to changes in its internal architecture and exterior configuration, so that the skeleton maintains such a level of structural integrity as to support the daily functional activity of the individual. Bone, like muscle, develops hypertrophy in response to a mechanical stimulus (e.g., strain caused by exercise), and conversely is weakened by immobility. Although limited physical activity has been recognized as an additional factor in the etiology of osteoporosis, the contribution of exercise to the management of the condition has not been clarified completely. Initially, aerobic exercise, and mainly walking, was proposed to postmenopausal women. The results, however, were not those initially expected, and researchers then tried to increase the vertical strain with exercises of higher intensity. They also included specialized resistance exercise programs, to promote deceleration of bone deconstruction and maintenance or even increase of bone density in postmenopausal women. The last decade, the combination of strength and aerobic forms of exercise has been proposed as ideal for bone health, even though it has not been extensively investigated. This review studies the recommended exercise protocols and evaluates their effectiveness and possible contribution to the prevention of osteoporosis and their role in the deceleration of the bone deconstruction that occurs at menopause. Key words: Aerobic exercise, Bone mineral density, Postmenopause, Resistance exercise Βιβλιογραφία 1. ΗΛΙΑΔΟΥ ΠΚ, ΤΣΑΜΕΤΗΣ ΧΠ, ΓΟΥΛΗΣ ΔΓ, ΠΑΠΑΔΗΜΑΣ Ι, ΜΠΟΝΤΗΣ Ι. Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: Αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση. Ελληνική Μαιευτική & Γυναικολογία 2007, 19: TOSTESON AN, MELTON LJ 3rd, DAWSON-HUGHES B, BAIM S, FA- VUS MJ, KHOSLA S ET AL. Cost-effective osteoporosis treatment thresholds: The United States perspective. Osteoporos Int 2008, 19: KANIS JA, McCLOSKEY EV, JOHANSSON H, ODEN A, MELTON LJ 3rd, KHALTAEV N. A reference standard for the description of osteoporosis. Bone 2008, 42: HEINONEN A, SIEVÄNEN H, KANNUS P, OJA P, PASANEN M, VUORI I. High-impact exercise and bones of growing girls: A 9-month controlled trial. Osteoporos Int 2000, 11: HIND K, BURROWS M. Weight-bearing exercise and bone mineral accrual in children and adolescents: A review of controlled

11 Η ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ 489 trials. Bone 2007, 40: VUORI IM. Dose-response of physical activity and low back pain, osteoarthritis, and osteoporosis. Med Sci Sports Exerc 2001, 33(Suppl 6):S551 S JANZ KF, LETUCHY EM, EICHENBERGER GILMORE JM, BURNS TL, TORNER JC, WILLING MC ET AL. Early physical activity provides sustained bone health benefits later in childhood. Med Sci Sports Exerc 2010, 42: NIKANDER R, SIEVÄNEN H, HEINONEN A, DALY RM, UUSI-RASI K, KANNUS P. Targeted exercise against osteoporosis: A systematic review and meta-analysis for optimizing bone strength throughout life. BMC Med 2010, 8:47 9. BAILEY CA, BROOKE-WAVELL K. Optimum frequency of exercise for bone health: Randomised controlled trial of a high-impact unilateral intervention. Bone 2010, 46: CHIEN MY, WU YT, HSU AT, YANG RS, LAI JS. Efficacy of a 24-week aerobic exercise program for osteopenic postmenopausal women. Calcif Tissue Int 2000, 67: RIGGS LB, MELTON LJ. Osteoporosis: Etiology, diagnosis, and management. In: Lindsay R (ed) Estrogen deficiency. Lippincott-Raven Publ, Philadelphia, New York, 1995: DOUCHI T, YAMAMOTO S, OKI T, MARUTA K, KUWAHATA R, YAMASA- KI H ET AL. The effects of physical exercise on body fat distribution and bone mineral density in postmenopausal woman. Maturitas 2000, 35: SINAKI M, ITOI E, WAHNER HW, WOLLAN P, GELZCER R, MULLAN BP ET AL. Stronger back muscles reduce the incidence of vertebral fractures: A prospective 10 year follow-up of postmenopausal women. Bone 2002, 30: MADDALOZZO GF, SNOW CM. High intensity resistance training: Effects on bone in older men and women. Calcif Tissue Int 2000, 66: SANDLER RB, CAULEY JA, HOM DL, SASHIN D, KRISKA AM. The effects of walking on the cross-sectional dimensions of the radius in postmenopausal women. Calcif Tissue Int 1987, 41: IWAMOTO J, TAKEDA T, ICHIMURA S. Effect of exercise training and detraining on bone mineral density in postmenopausal women with osteoporosis. J Orthop Sci 2001, 6: GROVE KA, LONDEREE BR. Bone density in postmenopausal woman: High impact vs low impact exercise. Med Sci Sports Exerc 1992, 24: WELSH L, RUTHERFORD OM. Hip bone mineral density is improved by high-impact aerobic exercise in postmenopausal women and men over 50 years. Eur J Appl Physiol Occup Physiol 1996, 74: BEMBEN DA, FETTERS NL, BEMBEN MG, NABAVI N, KOH ET. Musculoskeletal responses to high- and low-intensity resistance training in early postmenopausal women. Med Sci Sports Exerc 2000, 32: WOLFF I, VAN CROONENBORG JJ, KEMPER HC, KOSTENSE PJ, TWISK JW. The effect of exercise training programs on bone mass: A meta-analysis of published controlled trials in pre- and postmenopausal women. Osteoporos Int 1999, 9: RYAN AS, TREUTH MS, HUNTER GR, ELAHI D. Resistive training maintains bone mineral density in postmenopausal women. Calcif Tissue Int 1998, 62: WALLACE BA, CUMMING RG. Systematic review of randomized trials of the effect of exercise on bone mass in pre- and postmenopausal women. Calcif Tissue Int 2000, 67: MADDALOZZO GF, SNOW CM. High intensity resistance training: Effects on bone in older men and women. Calcif Tissue Int 2000, 66: KEMMLER W, ENGELKE K, WEINECK J, HENSEN J, KALENDER WA. The Erlangen Fitness Osteoporosis Prevention Study: A controlled exercise trial in early postmenopausal women with low bone density-first-year results. Arch Phys Med Rehabil 2003, 84: MILLIKEN LA, GOING SB, HOUTKOOPER LB, FLINT-WAGNER HG, FI- GUEROA A, METCALFE LL ET AL. Effects of exercise training on bone remodeling, insulin-like growth factors, and bone mineral density in postmenopausal women with and without hormone replacement therapy. Calcif Tissue Int 2003, 72: WALKER M, KLENTROU P, CHOW R, PLYLEY M. Longitudinal evaluation of supervised exercise programs for the treatment of osteoporosis. Eur J Appl Physiol 2000, 83: KELLEY GA. Aerobic exercise and bone density at the hip in postmenopausal women: A meta-analysis. Prev Med 1998, 27: MARTYN-ST JAMES M, CARROLL S. Meta-analysis of walking for preservation of bone mineral density in postmenopausal women. Bone 2008, 43: BORER KT, FOGLEMAN K, GROSS M, LA NEW JM, DENGEL D. Walking intensity for postmenopausal bone mineral preservation and accrual. Bone 2007, 41: YAMAZAKI S, ICHIMURA S, IWAMOTO J, TAKEDA T, TOYAMA Y. Effect of walking exercise on bone metabolism in postmenopausal women with osteopenia/osteoporosis. J Bone Miner Metab 2004, 22: KOHRT WM, BLOOMFIELD SA, LITTLE KD, NELSON ME, YINGLING VR; AMERICAN COLLEGE OF SPORTS MEDICINE. American College of Sports Medicine Position Stand: Physical activity and bone health. Med Sci Sports Exerc 2004, 36: BASSEY EJ, ROTHWELL MC, LITTLEWOOD JJ, PYE DW. Pre- and postmenopausal women have different bone mineral density responses to the same high-impact exercise. J Bone Miner Res 1998, 13: SUGIYAMA T, YAMAGUCHI A, KAWAI S. Effects of skeletal loading on bone mass and compensation mechanism in bone: A new insight into the mechanostat theory. J Bone Miner Metab 2002, 20: LAYNE JE, NELSON ME. The effects of progressive resistance training on bone density: A review. Med Sci Sports Exerc 1999, 31: KERR D, MORTON A, DICK I, PRINCE R. Exercise effects on bone mass in postmenopausal women are site-specific and loaddependent. J Bone Miner Res 1996, 11: NICHOLS DL, SANBORN CF, BONNICK SL, BEN-EZRA V, GENCH B, DI- MARCO NM. The effects of gymnastics training on bone mineral density. Med Sci Sports Exerc 1994, 26: MADDALOZZO GF, WIDRICK JJ, CARDINAL BJ, WINTERS-STONE KM, HOFFMAN MA, SNOW CM. The effects of hormone replacement therapy and resistance training on spine bone mineral density in early postmenopausal women. Bone 2007, 40:

12 490 Σ. ΚΑΡΑΚΥΡΙΟΥ και συν 38. CUSSLER EC, GOING SB, HOUTKOOPER LB, STANFORD VA, BLEW RM, FLINT-WAGNER HG ET AL. Exercise frequency and calcium intake predict 4-year bone changes in postmenopausal women. Osteoporos Int 2005, 16: HINDS L, PRICE J. Menopause, hormone replacement and gynaecological cancers. Menopause Int 2010, 16: ΤΑΜΠΑΚΟΥΔΗΣ Π, ΜΑΝΤΑΛΕΝΑΚΗΣ Σ. Ορμονική θεραπεία υποκατάστασης στην εμμηνόπαυση. Εφηβ Γυν Αναπ Εμμην 1997, 9: INTERNATIONAL OSTEOPOROSIS FOUNDATION. Facts and statistics about osteoporosis and its impact. Available at: (retrieved ) 42. HOURIGAN SR, NITZ JC, BRAUER SG, O NEILL S, WONG J, RICHARDSON CA. Positive effects of exercise on falls and fracture risk in osteopenic women. Osteoporos Int 2008, 19: LORD SR, WARD JA, WILLIAMS P, ZIVANOVIC E. The effects of a community exercise program on fracture risk factor in older women. Osteoporos Int 1996, 6: KORPELAINEN, R, KEINÄNEN-KIUKAANNIEMI S, HEIKKINEN, J, VÄÄNÄ- NEN K, KORPELAINEN J. Effect of impact exercise on bone mineral density in elderly women with low BMD: A population-based randomized controlled 30-month intervention. Osteoporos Int 2006, 17: MARTYN-ST JAMES M, CARROLL S. A meta-analysis of impact exercise on postmenopausal bone loss: The case for mixed loading exercise programmes. Br J Sports Med 2009, 43: KEMMLER W, ENGELKE K. A critical review of exercise training effects on bone mineral density (BMD) in early postmenopausal women. Int Sport Med J 2004, 5: HAMILTON CJ, SWAN VJ, JAMAL SA. The effects of exercise and physical activity participation on bone mass and geometry in postmenopausal women: A systematic review of pqct studies. Osteoporos Int 2010, 21: ASIKAINEN TM, KUKKONEN-HARJULA K, MIILUNPALO S. Exercise for health for early postmenopausal women: A systematic review of randomised controlled trials. Sports Med 2004, 34: WINTERS-STONE K. Action plan for osteoporosis. Human Kinetics, Champaign, Ill, 2005: KHAN K, McKAY H, KANNUS P, BAILEY D, WARK J, BENNELL K. Physical activity and bone health. Human Kinetics, Champaign, Ill, 2001: GUYATT GH, CRANNEY A, GRIFFITH L, WALTER S, KROLICKI N, FA- VUS M ET AL. Summary of meta-analyses of therapies for postmenopausal osteoporosis and the relationship between bone density and fractures. Endocrinol Metab Clin North Am 2002, 31: KEMMLER W, VON STENGEL S, ENGELKE K, HÄBERLE L, KALENDER WA. Exercise effects on bone mineral density, falls, coronary risk factors, and health care costs in older women: The randomized controlled senior fitness and prevention (SEFIP) study. Arch Intern Med 2010, 170: Corresponding author: S.P. Tokmakidis, Department of Physical Education & Sports Science, Democritus University of Thrace, University Campus, GR Komotini, Greece

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιαγγειακές Παθήσεις και Άσκηση: Πρόληψη και Αποκατάσταση

Καρδιαγγειακές Παθήσεις και Άσκηση: Πρόληψη και Αποκατάσταση Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών: Άσκηση και Υγεία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - Τ.Ε.Φ.Α.Α., ΚΑΡΥΕΣ 42100, ΤΡΙΚΑΛΑ Μάθημα: MB05 Άσκηση, Πρόληψη και Αποκατάσταση Καρδιοπαθειών Διάλεξη 11η Καρδιαγγειακές Παθήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

Β Π Μ Hρεμία. Αναστροφή. Οστεόλυση. Οστεοπαραγωγή

Β Π Μ Hρεμία. Αναστροφή. Οστεόλυση. Οστεοπαραγωγή Β Π Μ Hρεμία Αναστροφή Οστεόλυση Οστεοπαραγωγή Β Π Μ Hρεμία Αναστροφή Αύξηση αριθμού οστεοκλαστών Αύξηση Μείωση διάρκειας του δράσης χρόνου για τους ασβεστοποίηση του οστού Αύξηση ενεργοποιημένων μονάδων

Διαβάστε περισσότερα

KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία Διάλεξη 11η : Προπονητική. και aerobic (αεροβικός χορός) I

KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία Διάλεξη 11η : Προπονητική. και aerobic (αεροβικός χορός) I ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι οστεοπόρωση;

Τι είναι οστεοπόρωση; Άσκηση µε Βάρη κι Οστό Ηλίς Σµήλιος, Ph.D. ηµοκρίτειο Πνε ιστήµιο Θράκης Τµήµ Ε ιστήµης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισµού Λειτουργίες του οστού Στηρίζει κι προσττεύει τ όργν (µυελό οστών, εγκέφλο, νωτιίο µυελό)

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης Ενότητα 1: Η επίδραση της άσκησης στην υγεία Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου Κωνσταντίνα Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΙΒΑΣ Γ.

ΓΡΙΒΑΣ Γ. Άσκηση και υγεία Η άσκηση είναι συνδεδεμένη με τη σωματική και ψυχική υγεία ενός ατόμου, και αποτελεί την καταλληλότερη «μη φαρμακευτική» παρέμβαση για την πρόληψη και αποκατάσταση χρόνιων παθήσεων (παχυσαρκία,

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/

ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/ FITNESS: ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΣΟ ΑΣΚΟΥΜΕΝΟ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΑΤΟΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΑΝΑΛΥΕΤΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ FITNESS ΕΝΩ

Διαβάστε περισσότερα

Μαρμαρά Ελένη 1, Νταβατζίκος Χρήστος 2

Μαρμαρά Ελένη 1, Νταβατζίκος Χρήστος 2 Ε. Ανδριώτης Μαρμαρά Ελένη 1, Νταβατζίκος Χρήστος 2 1.ΕΚΠΑ,Τμήμα Επιστημών Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Εργαστηριο Αθλητιατρικής, Δάφνη, Αθήνα ΠΕΔΥ, Μονάδα Υγείας Αιγάλεω, Αθήνα 2. ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΠΙΒΛΕΨΗ Διαγνωστικά

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες Ενότητα 2: Η επίδραση της άσκησης στην υγεία Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου Κωνσταντίνα Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού 1 Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες Ενότητα 4: Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προπόνησης δύναμης Εισήγηση 2: Σχεδιασμός προγραμμάτων δύναμης Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου Κωνσταντίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth.

ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth. ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth.gr Βασικές έννοιες που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της άσκησης με

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης Ενότητα 4: Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προπόνησης δύναμης Εισήγηση 1: Μυϊκή δύναμη Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου

Διαβάστε περισσότερα

Σημαντική η ικανότητα κατανάλωσης υψηλής ποσότητας οξυγόνου (VO 2 max)

Σημαντική η ικανότητα κατανάλωσης υψηλής ποσότητας οξυγόνου (VO 2 max) Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Σχολή Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού Αερόβια Διαλειμματική Άσκηση: Προπονητικές μεταβλητές και φυσιολογικές αποκρίσεις Ηλίας Σμήλιος Επίκουρος Καθηγητής Ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Το αυξημένο σωματικό βάρος και η οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα Γ. Π. Λυρίτης Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ γ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Οι ποιο συχνές παθήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Υπέρταση Συγγραφική ομάδα:

Άσκηση και Υπέρταση Συγγραφική ομάδα: Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Υπέρταση Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Λέκτορας ΤΕΦΑΑ Σερρών, Α.Π.Θ. Ζαφειρίδης Ανδρέας, Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΦΑΑ Σερρών, Α.Π.Θ. Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρηρωτής

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την Παναγιώτης Θεoδωρόπουλος Δευτέρα, 31 Αύγουστος :22 - Τελευταία Ενημέρωση Παρασκευή, 13 Ιούνιος :48

Συντάχθηκε απο τον/την Παναγιώτης Θεoδωρόπουλος Δευτέρα, 31 Αύγουστος :22 - Τελευταία Ενημέρωση Παρασκευή, 13 Ιούνιος :48 Τα οφέλη για την υγεία που κερδίζονται μέσω της αερόβιας άσκησης έχουν αποδειχτεί. Η έρευνα έχει δείξει ότι συστηματική και μέτριας έντασης φυσική δραστηριότητα, έχει ευεργετική επίδραση στην υγεία και

Διαβάστε περισσότερα

οστεο πόρωση ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ

οστεο πόρωση ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ Δρ. ΙΩΑΝΝΗΣ ΕΛ. ΔΙΟΝΥΣΙΩΤΗΣ Φυσίατρος - Ιατρός Αποκατάστασης Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών οστεο πόρωση ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ Για εμάς τις γυναίκες, το γάλα ΔΕΛΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Σχεδιασμού και Καθοδήγησης της Προπόνησης. Τίτλος Διάλεξης

Αρχές Σχεδιασμού και Καθοδήγησης της Προπόνησης. Τίτλος Διάλεξης Αρχές Σχεδιασμού και Καθοδήγησης της Προπόνησης κωδ. Μαθήματος N162 Τίτλος Διάλεξης Περιοδισμός για την ανάπτυξη της μυϊκής ισχύος και πρωτόκολλα προπόνησης για το bodybuilding Η Ισχύς ως Μηχανικό Μέγεθος

Διαβάστε περισσότερα

«Η προπόνηση με βάρη βελτιώνει τη δύναμη και τη μυϊκή υπερτροφία νεαρών αθλητών του βόλεϊ.»

«Η προπόνηση με βάρη βελτιώνει τη δύναμη και τη μυϊκή υπερτροφία νεαρών αθλητών του βόλεϊ.» «Η προπόνηση με βάρη βελτιώνει τη δύναμη και τη μυϊκή υπερτροφία νεαρών αθλητών του βόλεϊ.» ΠΕΡΙΛΗΨΗ Σκοπός της εργασίας ήταν να εξετάσει τις επιδράσεις ενός προγράμματος ανάπτυξης μυϊκής δύναμης και υπερτροφίας,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι οστεοπόρωση;

Τι είναι οστεοπόρωση; Τι είναι οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι χρόνια πάθηση του μεταβολισμού των οστών, κατά την οποία παρατηρείται σταδιακή μείωση της πυκνότητας και της ποιότητάς τους, ώστε αυτά με την πάροδο του χρόνου

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογικές προσαρµογές µε την εφαρµογή διαφόρων προγραµµάτων άσκησης µε βάρη Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ.

Φυσιολογικές προσαρµογές µε την εφαρµογή διαφόρων προγραµµάτων άσκησης µε βάρη Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. Φυσιολογικές προσαρµογές µε την εφαρµογή διαφόρων προγραµµάτων άσκησης µε βάρη Ηλίας Σµήλιος, Λέκτορας Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. Άσκηση: Σετ x Επαναλήψεις x Φορτίο, ιάλειµµα Βασική δοσολογία διαµόρφωσης της επιβάρυνσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η οστεοπόρωση είναι μια πάθηση του σκελετού, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και καταστροφή της μικρό- αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες Ενότητα 10: Προγραμματισμός προπόνησης ανάπτυξης φυσικής κατάστασης Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου Κωνσταντίνα Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και

Διαβάστε περισσότερα

Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου1 Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 1

Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου1 Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 1 Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 3 3 Δρ. Διονύσιος Π. Χίσσας MD PhD3 Δ/ντής τμήματος Ρομποτικής Ορθοπαιδικής & Αθλητικών Κακώσεων Νοσ. Μετροπόλιταν3

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας

Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας Ευστάθιος Θ. Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή Ορθοπαιδική Κλινική Κωνσταντοπούλειο Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης Ενότητα 4: Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προπόνησης δύναμης Εισήγηση 2: Σχεδιασμός προγραμμάτων δύναμης Γεροδήμος Βασίλειος,

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Συχνότητα και Πρόσληψη Οξυγόνου Ατόμων Μέσης Ηλικίας κατά την Εκτέλεση Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών

Καρδιακή Συχνότητα και Πρόσληψη Οξυγόνου Ατόμων Μέσης Ηλικίας κατά την Εκτέλεση Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών Ερευνητική Αναζητήσεις στη Φυσική Αγωγή & τον Αθλητισμό τόμος 6 (3), 329 339 Δημοσιεύτηκε: 31 Δεκεμβρίου 2008 Inquiries in Sport & Physical Education Volume 6 (3), 329-339 Released: December 31, 2008 www.hape.gr/emag.asp

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή

Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή Δρ Χριστάκης Χριστοδούλου BMedSci, BMBS, MRCP, MSc, CCT Ρευματολόγος Παθολόγος Μ Απρίλη2014 80 ετών γυναίκα Πόνους σε

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Φυσική δραστηριότητα Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Δεδομένα έρευνας Το 24% περίπου των παιδιών δεν συμμετέχει σε καμία οργανωμένη φυσική δραστηριότητα. Μόλις το 4% δεν συμμετέχει σε

Διαβάστε περισσότερα

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βασίλης Μούγιος Καθηγητής βιοχηµείας της άσκησης Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισµού Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Επισκέπτης καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης

Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προγραμμάτων άσκησης Ενότητα 7: Προγραμματισμός προπόνησης ανάπτυξης φυσικής κατάστασης Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου Κωνσταντίνα Τμήμα Επιστήμης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη ταξινόμιση της φυσικής κατάστασης Δύναμη Αντοχή φυσική κατάστασ η Ταχύτητα Ευλυγισία ποιοι ασχολούνται με την άσκηση με βάρη οι αθλητές της άρσης βαρών, οι

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση και Φυσική ραστηριότητα

Οστεοπόρωση και Φυσική ραστηριότητα Επισκόπηση Aναζητήσεις στη Φυσική Αγωγή & τον Αθλητισµό τόµος 2 (2), 173 183 ηµοσιεύτηκε: 10 εκεµβρίου 2004 Inquiries in Sport & Physical Education Volume 2 (2), 173 183 Released: December 10, 2004 www.hape.gr/emag.asp

Διαβάστε περισσότερα

Προπόνηση δύναμης για δρομείς μεγάλων αποστάσεων

Προπόνηση δύναμης για δρομείς μεγάλων αποστάσεων Προπόνηση δύναμης για δρομείς μεγάλων αποστάσεων ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Γ Υ Μ Ν Α Σ Τ Η Σ Π Ρ Ο Π Ο Ν Η Τ Η Σ ( Ε Ι Δ Ι Κ Ο Τ Η Τ Α & Α Δ Ε Ι Α Α Σ Κ Η Σ Η Σ Ε Π Α Γ Γ Ε Λ Μ Α Τ Ο Σ Σ Τ Ο Ν Κ Λ Α Σ Σ Ι Κ

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Οστεοπόρωση Ορισµός Οστεοπόρωση ονοµάζεται η κατάσταση στην οποία µειώνεται η οστική µάζα και διαταράσσεται η µικροαρχιτεκτονική του οστού. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ)

Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ) Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ) Όπως είναι πλέον γνωστό ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας (WHO),εδώ και µερικά χρόνια έχει αφιερώσει µια ηµέρα του χρόνου στο πρόβληµα της Οστεοπόρωσης. Το ιεθνές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Ø Κατάγµατα χαµηλής

Διαβάστε περισσότερα

Chin J Osteoporos April 2011 Vol 17 No. 4 Published online www. wanfangdate. com. cn doi / j. issn

Chin J Osteoporos April 2011 Vol 17 No. 4 Published online www. wanfangdate. com. cn doi / j. issn 312 Published online www. wanfangdate. com. cn doi 10. 3969 / j. issn. 1006-7108. 2011. 04. 007 R681 A 1006-7108 2011 04-0312-05 fat mass lean mass 414 1020 Hologic Delphi A X fat mass lean mass 1 2 Lean

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Σακχαρώδης Διαβήτης

Άσκηση και Σακχαρώδης Διαβήτης Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Σακχαρώδης Διαβήτης Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Λέκτορας ΤΕΦΑΑ Σερρών, Α.Π.Θ. Ζαφειρίδης Ανδρέας, Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΦΑΑ Σερρών, Α.Π.Θ. (Υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή. Ονοματεπώνυμο: Αργυρώ Ιωάννου. Επιβλέπων καθηγητής: Δρ. Αντρέας Χαραλάμπους

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή. Ονοματεπώνυμο: Αργυρώ Ιωάννου. Επιβλέπων καθηγητής: Δρ. Αντρέας Χαραλάμπους ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Διερεύνηση της αποτελεσματικότητας εναλλακτικών και συμπληρωματικών τεχνικών στη βελτίωση της ποιότητας της ζωής σε άτομα με καρκίνο

Διαβάστε περισσότερα

. (Ασκήσεις προς αποφυγή)

. (Ασκήσεις προς αποφυγή) ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωσημεθοδολογία-προγραμματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός προγραμμάτων άσκησης με στόχο την προαγωγή της υγείας. 4. Άσκηση και καρδιοπάθειες Άσκηση και υπέρταση. 150

Σχεδιασμός προγραμμάτων άσκησης με στόχο την προαγωγή της υγείας. 4. Άσκηση και καρδιοπάθειες Άσκηση και υπέρταση. 150 Τρίκαλα 2013 Περιεχόμενα Πρόλογος 3 Κεφάλαιο 1 Σχεδιασμός προγραμμάτων άσκησης με στόχο την προαγωγή της υγείας 4 Κεφάλαιο 2 Άσκηση και καρδιοπάθειες 112 Κεφάλαιο 3 Άσκηση και υπέρταση 150 Κεφάλαιο 4 Άσκηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΣΦΑΙΡΙΣΗ ΑΝΑΨΥΧΗΣ. Αργύρης Θεοδοσίου

ΑΝΤΙΣΦΑΙΡΙΣΗ ΑΝΑΨΥΧΗΣ. Αργύρης Θεοδοσίου ΑΝΤΙΣΦΑΙΡΙΣΗ ΑΝΑΨΥΧΗΣ Αργύρης Θεοδοσίου ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΑΝΑΨΥΧΗΣ Κάθε συστηματική σωματική άσκηση, που πραγματοποιείται αυτόβουλα και εκούσια στη διάρκεια του ελεύθερου χρόνου για την ανανέωση των δυνάμεων

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Η άσκηση βοηθά τον οργανισμό δρώντας σε πολλά συστήματα οργάνων του σώματος. Οι ευεργετικές επιδράσεις της άσκησης είναι άμεσα ορατές στο καρδιαγγειακό και στο μυοσκελετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση της ραλοξιφαίνης στην οστική πυκνότητα υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών

Επίδραση της ραλοξιφαίνης στην οστική πυκνότητα υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών Επίδραση της ραλοξιφαίνης στην οστική πυκνότητα υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών Ελένη Μαυρουδή 1, Μελαχρινή Μαυρουδή 2, Δημήτριος Βαβίλης 3, Δημήτριος Γουλής 3, Ειρήνη Καζαντζίδου 4, Ηλίας Μπασαγιάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

όταν οι απλές ακτινογραφίες βάζουν την υπόνοια οστεοπόρωσης, τότε το άτοµο έχει χάσει το 30 % της οστικής του µάζας.

όταν οι απλές ακτινογραφίες βάζουν την υπόνοια οστεοπόρωσης, τότε το άτοµο έχει χάσει το 30 % της οστικής του µάζας. 1 ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ για την ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Εισαγωγή Η οστεοπόρωση είναι απ ότι δείχνουν τα στατιστικά στοιχεία όλων των χωρών µια ΑΡΚΕΤΑ ΣΥΧΝΗ κατάσταση. Μία στις δύο γυναίκες 65 χρόνων έχει υποστεί τουλάχιστον ένα

Διαβάστε περισσότερα

Ζήση Βασιλική, PhD 1

Ζήση Βασιλική, PhD 1 ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ για τους ηλικιωμένους Τα προγράμματα άσκησης θα πρέπει να απευθύνονται σε όλους τους ηλικιωμένους και όχι μόνο

Διαβάστε περισσότερα

2 η διάλεξη, [ , 9:30] Εισηγητής: Πατίκας Δημήτρης Λέκτορας Τμήματος Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκη

2 η διάλεξη, [ , 9:30] Εισηγητής: Πατίκας Δημήτρης Λέκτορας Τμήματος Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκη Χαρακτηριστικά τρίτης ηλικίας 2 η διάλεξη, [07.03.2012, 9:30] Εισηγητής: Πατίκας Δημήτρης Λέκτορας Τμήματος Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκη 1 Περιεχόμενα προηγούμενης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΜΗΤΡΟΤΑΣΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ UEFA B

Η ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΜΗΤΡΟΤΑΣΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ UEFA B Η ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΜΗΤΡΟΤΑΣΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ UEFA B ΟΡΙΣΜΟΣ Γενικά με τον όρο αντοχή εννοούμε την φυσική (σωματική) και ψυχική ανθεκτικότητα του παίκτη στην κόπωση σε επιβαρύνσεις μεγάλης διάρκειας και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ

ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & AΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ Θωμάς Μεταξάς, PhD

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Κωνσταντινίδου Ελίζα

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Αργύρης Τουμπέκης Επίκουρος Καθηγητής Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ΣΕΦΑΑ

Αργύρης Τουμπέκης Επίκουρος Καθηγητής Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ΣΕΦΑΑ Αργύρης Τουμπέκης Επίκουρος Καθηγητής Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ΣΕΦΑΑ Σημαντικός μεταβολίτης Χρήσιμος για τον προσδιορισμό της έντασης στην άσκηση/προπόνηση Πως θα αντλήσουμε τις Χρήσιμος

Διαβάστε περισσότερα

Εγκεφαλικής Παράλυσης

Εγκεφαλικής Παράλυσης Κέντρο Θεραπευτικής Ιππασίας & Ιπποθεραπείας Ιωαννίνων, Μονάδα Φυσικής Ιατρικής και Αποκατάστασης, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ιωαννίνων, 3ΕΛΕΠΑΠ Ιωαννίνων 1 2 Η Ιπποθεραπεία, είναι μία νευροφυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Τραυματισμοί του Νωτιαίου Μυελού

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστίτης Ιστός Η στερεότερη μορφή συνδετικού ιστού ΣΥΣΤΑΣΗ : -

Διαβάστε περισσότερα

στην καθημερινή λειτουργικότητα της γυναίκας από φυσικοθεραπευτική άποψη γίνεται αντιληπτή από

στην καθημερινή λειτουργικότητα της γυναίκας από φυσικοθεραπευτική άποψη γίνεται αντιληπτή από ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: ενδεδειγμένο πρόγραμμα θεραπευτικής άσκησης Ευαγγελία Καλογήρου1, Μαρία Μουτζούρη2, Σοφία Γεωργίου3, Αθανασία Τραχαλάκη1 Φυσικοθεραπεύτρια Φυσικοθεραπεύτρια, MSc,

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ή ί Ά ή ς ί ς ί ς ής www.vgerodimos.gr

ή ί Ά ή ς ί ς ί ς ής www.vgerodimos.gr ή ί Ά ή ς ί ς ί ς ής www.vgerodimos.gr ς ί ς ί ς ί αύξηση διαφόρων χρόνιων παθήσεων σε παιδιά όπως: ς ί ς, του σακχαρώδους διαβήτη, της υπέρτασης. ί ή ά Ά ς ές ώ ς ί ώ ές ές ώ ς ά ί Ά ί Η άσκηση είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΛΙΩΣΗ.ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

ΣΚΟΛΙΩΣΗ.ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ 1 Νοσηλεύτρια-Φυσικοθεραπεύτρια Τ.Ε. Γ.Ν.Μαιευτηρίου "Έλενα Βενιζέλου",Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Ιατρικής Σχολής Αθηνών στην 2Νοσηλεύτρια Τ.Ε. Γ.Ν.Άμφισσας, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Ανοικτού Πανεπιστημίου Ιταλίας

Διαβάστε περισσότερα

KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία Διάλεξη 13η : Προπονητική. (αεροβικός χορός) III

KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία Διάλεξη 13η : Προπονητική. (αεροβικός χορός) III ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Χρησιμότητα της Οστικής Πυκνομετρίας την εποχή του FRAX

Κλινική Χρησιμότητα της Οστικής Πυκνομετρίας την εποχή του FRAX Κλινική Χρησιμότητα της Οστικής Πυκνομετρίας την εποχή του FRAX Ν. Παπαϊωάννου Αναπλ. Καθηγητής Ορθοπεδικής Δ/της Εργαστήριου Ερευνας Μυοσκελετικού Συστήματος Oστική Πυκνομετρία Μέθοδος μέτρησης Οστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος Η οστεοπόρωση αποτελεί κλινική συνδρομή και χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής πυκνότητας των οστών και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοαρθρίτιδα την 3 η χιλιετία. Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Ρευματολογική Κλινική - Γ.Ν.Α. «Γιώργος Γεννηματάς»

Οστεοαρθρίτιδα την 3 η χιλιετία. Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Ρευματολογική Κλινική - Γ.Ν.Α. «Γιώργος Γεννηματάς» Η Οστεοαρθρίτιδα την 3 η χιλιετία Δρ Αθανάσιος Γεωργούντζος Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Ρευματολογική Κλινική - Γ.Ν.Α. «Γιώργος Γεννηματάς» Σύγκρουση συμφερόντων Conflict of interest Κανένα για αυτήν την παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ 2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΜΤΣ Μεταβολικά Νοσήματα των Οστών Εισαγωγή Είναι επί χρόνια γνωστό πως το κάπνισµα αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης διαφόρων µορφών καρκίνου καθώς και πάσης

Διαβάστε περισσότερα

Καραβανάκη Κυριακή. Διαβητολογική Κλινική Β Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών 2

Καραβανάκη Κυριακή. Διαβητολογική Κλινική Β Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών 2 Τα υψηλότερα επίπεδα αδιπονεκτίνης, που παρατηρήθηκαν στα παιδιά και τους εφήβους με Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 1 μπορεί να συνεισφέρουν στην χαμηλότερη οστική μάζα των ασθενών αυτών, μέσω διαφορετικής ενεργειακής

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΟ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΦΥΛΟ ΣΤΟΝ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΘΕΜΑΤΑ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ 10 ΧΡΟΝΩΝ

ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ 10 ΧΡΟΝΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΧΡΙ ΚΑΙ 10 ΧΡΟΝΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Κεντούλλα Πέτρου Αριθμός Φοιτητικής Ταυτότητας 2008761539 Κύπρος

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες

Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Άσκηση στις αναπτυξιακές ηλικίες Ενότητα 9: Σχεδιασμός, εφαρμογή και καθοδήγηση προπόνησης συντονιστικών ικανοτήτων Γεροδήμος Βασίλειος, Καρατράντου Κωνσταντίνα Τμήμα Επιστήμης Φυσικής

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958. Περιεχόμενο

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958. Περιεχόμενο Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 3 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ Περιεχόμενο Συνδεση με τα προηγουμενα Πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΔΟΥΒΟΓΙΑΝΝΗ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Δ Ι Α Ι Τ Ο Λ Ο Γ Ο Σ - Δ Ι ΑΤ Ρ Ο Φ Ο Λ Ο Γ Ο Σ M S C, R D Περίληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ 1 ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΝΟΜΑ: Αλεξάνδρα NAME: Alexandra LAST NAME: Bellelli ΕΠΙΘΕΤΟ: Μπελλέλλι ΑΕΜ: 14471 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΚΟΥΪΔΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1) Εισαγωγή.σελ:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΜΚ 1013 «Ανάπτυξη φυσικής κατάστασης στον αγωνιστικό αθλητισμό (δύναμη - ισχύς)»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΜΚ 1013 «Ανάπτυξη φυσικής κατάστασης στον αγωνιστικό αθλητισμό (δύναμη - ισχύς)» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 1013 «Ανάπτυξη φυσικής κατάστασης στον

Διαβάστε περισσότερα

Προπόνηση δύναμης στις αναπτυξιακές ηλικίες

Προπόνηση δύναμης στις αναπτυξιακές ηλικίες Προπόνηση δύναμης στις αναπτυξιακές ηλικίες Ενότητες Εισαγωγή στην προπόνηση των ενηλίκων Προπόνηση των αναπτυξιακών ηλικιών Τύποι Προπόνησης Ενδυνάμωσης 1. Προπόνηση με εξωτερικές αντιστάσεις. Νευρομυικής

Διαβάστε περισσότερα

Σωµατική άσκηση και υγεία Βραχυπρόθεσµα και µακροπρόθεσµα οφέλη ρ Παναγιώτης Β. Τσακλής ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Εργαστήριο Εµβιοµηχανικής & Εργονοµίας ΜΟΡΦΕΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Οι ασκήσεις κατηγοριοποιούνται γενικά σε τρεις τύπους

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες

Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες Συµµαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής ΕΚΕΤΑ Δίπλα Κωνσταντίνα, Λέκτορας ΤΕΦΑΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΩΝΙΔΟΥ Λεμεσός, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα