Βιολογικά δεδομένα της βίαιης συμπεριφοράς: Σύγχρονοι προβληματισμοί στους τομείς ψυχιατρικής και εγκληματολογίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Βιολογικά δεδομένα της βίαιης συμπεριφοράς: Σύγχρονοι προβληματισμοί στους τομείς ψυχιατρικής και εγκληματολογίας"

Transcript

1 Βιολογικά δεδομένα της βίαιης συμπεριφοράς: Σύγχρονοι προβληματισμοί στους τομείς ψυχιατρικής και εγκληματολογίας Περιοδικο: Ποινική Δικαιοσύνη και Εγκληματολογία, 1: 19-25, Τσιλιάκου Μαρία, Νομικός, Διδ. Εγκληματολογίας Παντείου Παν/μιου Δρ. Γιωτάκος Ορέστης, Ψυχίατρος Μαγγανάς Αντώνης, Καθηγητής Εγκληματολογίας Παντείου Παν/μιου Η παρορμητική επιθετική συμπεριφορά παρουσιάζει ενδιαφέρον όσον αφορά στον τρόπο μεταχείρισης των ατόμων με ψυχοπαθητική και παραβατική προσωπικότητα, δεδομένου ότι ευθύνεται - σε ένα σημαντικό ποσοστό για την νοσηρότητα αλλά και την θνησιμότητα, στοιχεία τα οποία συνδέονται με την βία, την επιθετικότητα, την κακοποίηση, την φθορά της περιουσίας, την αυτοκαταστροφική συμπεριφορά και την αυτοκτονία. Impulsive- aggressive behaviour presents a critical challenge in the treatment of patients with psychopathetic personality disorder, because it accounts for a substantial portion of the morbidity and mortality associated with violence, assault, substance abuse, destruction of property, self-injurious behaviour and suicide. 1. Εισαγωγή Οι έρευνα στο χώρο της εγκληματολογίας έχει δείξει ότι οι μονοδιάστατες ερμηνείες ως προς τα αίτια της εγκληματικότητας οδηγούν σε αδιέξοδα. Κάθε έγκλημα οφείλεται σε διαφορετικούς παράγοντες και χρήζει διαφορετικής αντιμετώπισης. Η εκδήλωση βίαιης, επιθετικής ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς έχει θεωρηθεί σε ορισμένες περιπτώσεις ως μορφή κοινωνικής ασθένειας. Πόσες φορές πράγματι ποινικολόγοι και εγκληματολόγοι δεν βρέθηκαν μπροστά σε άτομα παραβατικά τα οποία διαιώνιζαν μια κατάσταση που είχαν «κληρονομήσει» από το οικογενειακό τους περιβάλλον? Παράλληλα δεν 1

2 μπορούμε να αρνηθούμε ότι μπορεί να υπάρχει κάποια τάση ή προδιάθεση του ατόμου στο να εκδηλώσει μια βίαιη αντικοινωνική συμπεριφορά. Oφείλουμε πλέον να δεχθούμε ότι τα αίτια των παραβατικών συμπεριφορών είναι πολυπαραγοντικά και θα ήταν σκόπιμο να προσεγγίζονται διεπιστημονικά από εγκληματολόγους, ψυχολόγους, κοινωνιολόγους και ψυχιάτρους, ενώ ένα μέρος της συμπεριφοράς μπορεί και πρέπει να εξηγηθεί μέσα από την ιατρική επιστήμη. Οργανικές ή ψυχικές διαταραχές μπορεί να εξηγήσουν ανθρώπινες παραβατικές συμπεριφορές ιδίως όταν πρόκειται για βίαιες επιθετικές ή βαριά αντικοινωνικές πράξεις. Στον τομέα της εγκληματικότητας βεβαιότητες δεν μπορεί να υπάρχουν. Αποτελεί, όμως, ένα σημαντικό βήμα το να μπορεί να εξηγηθεί, επιστημονικά μια συμπεριφορά. Οι διαπιστώσεις αυτές μπορεί να βοηθήσουν, κατ αρχάς, στη σωστή διάγνωση εξηγώντας με επιστημονικό τρόπο ορισμένες συμπεριφορές. Στο πεδίο της θεραπείας και της πρόληψης, με τα σημερινά δεδομένα, μπορούν να βοηθήσουν σε μικρότερο βαθμό, λαμβανομένης, μάλιστα, υπ όψιν της αρχής του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η απουσία διαλόγου μεταξύ ιατρικών και εγκληματολογικών επιστημών, εξ αιτίας της έλλειψης κατάρτισης από τους μεν στην επιστήμη των δε, είχε αρνητικές συνέπειες στο κεφάλαιο της σωστής αντιμετώπισης ορισμένων προβληματικών καταστάσεων (εγκλημάτων), Για να επιτευχθεί, λοιπόν, αυτός ο διάλογος πρέπει, πριν απ όλα, να χρησιμοποιηθεί μια γλώσσα κατανοητή και από τις δύο πλευρές πράγμα που επιχειρεί η παρούσα ανασκόπιση. Δεν πρόκειται, ασφαλώς, για μια προσπάθεια αυστηρής «καταλογικοποίησης» των ανθρώπινων συμπεριφορών πράγμα που, εκτός του ότι είναι στιγματιστικό είναι και ανέφικτο με τα υπάρχοντα επιστημονικά δεδομένα. Πρόκειται, απλά, για μια συνδρομή προς την πληρέστερη και ορθότερη αντιμετώπιση ορισμένων παραβατικών συμπεριφορών. 2. Το πολυπαραγοντικό μοντέλο ανάπτυξης της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των διαταραχών της Η ανάπτυξη συγκεκριμένων συμπεριφορών ή ακόμη και η ανάπτυξη κάποιας νόσου αποτελεί μια διαδικασία στην οποία συνεισφέρουν πολλαπλοί παράγοντες, οι οποίοι μάλιστα συνυπάρχουν και αλληλοεπηρεάζουν συνεχώς ο ένας τον άλλον κατά τη διάρκεια της ζωής. Ανάλογα με την προέλευσή τους οι παράγοντες αυτοί μπορεί να είναι: α) βιολογικοί, β) ψυχολογικοί και γ) κοινωνικο-πολιτισμικοί, ενώ ανάλογα με 2

3 τον τρόπο που αυτοί οι παράγοντες παρεμβαίνουν στη διαδικασία μιας διαταραχής μπορεί να είναι: α) προδιαθεσικοί (predisposed factors), β) επιταχυντικοί (precipitating factors), και συντήρησης ή διαιώνισης (perpetuating factors). Ακολουθεί ένα παράδειγμα στο οποίο οι παράγοντες αυτοί συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν συνεχώς στην πορεία της ζωής, συνεισφέροντας έτσι στην ανάπτυξη της αντικοινωνικής-ψυχοπαθητικής συμπεριφοράς. Βιολογικοί Ψυχολογικοί Κοινωνιο-πολιτισμικοί Προδιαθεσικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Ρόλος φύλου, παράγοντες Υπερβολικά παράγοντες παράγοντες, ανατροφή, απορριπτική ή φύλο προβλήματα επιτρεπτική ανατροφή Επιταχυντικοί Νευροχημική και ταυτότητας Βίαιη αντίδραση Οξείες κοινωνικο- παράγοντες ενδοκρινική έναντι των οικονομικές ενεργοποίηση (στον γεγονότων ζωής > δυσκολίες, ορμονικό άξονα και ανάλογες συνέπειες αίσθηση απειλής στους > επιπλέον στρες Παράγοντες νευροϋποδοχείς) Εγκατάσταση Εγκατάσταση Χρόνιες κοινωνικο- Διαιώνισης του νευροχημικών και βίαιων οικονομικές προβλήματος ενδοκρινικών αντιδράσεων έναντι δυσκολίες, αλλαγών στους των γεγονότων εγκατάσταση ορμονικούς άξονες ζωής > ανάλογες προτύπου ζωής και και στους συνέπειες > χρόνιο συμπεριφορών νευροϋποδοχείς στρες Στη σύγχρονη επιστημονική κοινότητα αποτελεί πρόκληση η ταυτοποίηση γονιδίων των χαρακτηριστικών της συμπεριφοράς του ανθρώπου καθώς και των ψυχικών διαταραχών του. Δεν είναι ακόμη γνωστός κάποιος απλός τρόπος κληρονομικότητας, όπου μικρής ισχύος γονίδια (minor genes) σε διαφόρους συνδυασμούς δυνατόν να επηρεάζονται από περιβαλλοντικούς παράγοντες ώστε να δημιουργούν μια ποικιλία φαινοτύπων (phenotypes). Το σεροτονεργικό και ντοπαμινεργικό σύστημα έχουν συγκεντρώσει το ενδιαφέρον, αφού ένας μεγάλος αριθμός ερευνών υποδεικνύει ότι τα συστήματα αυτά ενέχονται στους μηχανισμούς της θλίψης, της παρόρμησης, της επιθετικότητας, κλπ. Ποικίλα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, όπως, παρορμητικότατα (impulsivity), επιθετικότητα 3

4 (aggressiveness), τάση για άγχος (anxiety proneness), τάση για αναζήτηση του καινούργιου (novelty seeking), εξάρτηση δια της επιβράβευσης (reward dependence), και αποφυγή του πόνου (harm avoidance), μετρημένα με διάφορες ψυχολογικές κλίμακες, παρουσιάζονται σε ποικίλες συμπεριφορές, όπως, στην ψυχοπαθητικη-αντικοινωνικη συμπεριφορά (antisocial behavior), στην αυτοκτονική συμπεριφορά (suicidality), και στην κατάχρηση ουσιών (substance abuse). Να σημειωθεί ότι άτομα με τέτοιου είδους συμπεριφορές μπορεί να πάσχουν από ένα ευρύ φάσμα ψυχικών διαταραχών, όπως, κατάθλιψη, σχιζοφρένεια, εξάρτηση από ουσίες, και διαταραχές προσωπικότητας. Η πολιτισμική επίδραση, τόσο στην εκδήλωση όσο και στην περιγραφή των συμπτωμάτων, είναι επίσης σημαντική. Σημαντική επίσης είναι η σχέση της νόσου με τις διεργασίες της οικογένειας, την ταξική θέση, αλλά και την εθνική ταυτότητα. Η προσωπική και πολιτισμική στάση γύρω από την εξάρτηση και την κατάσταση αβοήθητου ασκούν ιδιαίτερη επιρροή στο πώς και στο εάν ένα άτομο θα ζητήσει βοήθεια. Παρόμοια επιρροή ασκούν ψυχολογικοί παράγοντες, όπως ο τύπος της προσωπικότητας ή το προσωπικό νόημα που αποδίδεται στην εμπειρία του τραύματος και της νόσησης. Οι άνθρωποι αντιδρούν με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με τον προσωπικό τρόπο σκέψης, αίσθησης και συμπεριφοράς. Κάποιοι μπορεί να βιώνουν το τραύμα ή τη νόσο σαν μία κατακλυσμική απώλεια, άλλοι σαν μια τιμωρία, ενώ άλλοι μπορεί να βλέπουν την κατάσταση αυτή σαν μία πρόκληση που μπορεί και πρέπει να ξεπεραστεί. 3. Η διαταραχή προσωπικότητας αντικοινωνικού ή ψυχοπαθητικού τύπου Επιδημιολογικά δεδομένα Η συχνότητα των διαταραχών προσωπικότητας στο γενικό πληθυσμό είναι περίπου 10%. Από το σύνολο των 10 περίπου διαταραχών προσωπικότητας (American Psychiatric Association, 1994), η διαταραχή προσωπικότητας αντικοινωνικού (antisocial) ή αλλιώς ψυχοπαθητικού (psychopathetic) τύπου, η οποία χαρακτηρίζεται από βίαιες συμπεριφορές, παρουσιάζει συχνότητα εμφάνισης 3-5% στο γενικό πληθυσμό. Το ποσοστό αυτό ανεβαίνει στο 30% στους προσερχόμενους σε δομές παροχής ψυχικής υγείας και στο 80-90% στους κρατούμενους στις φυλακές για γενικού τύπου παραπτώματα (Moran et al, 2000). Αν και η διαταραχή αυτή συναντάται στο 3-5% του γενικού πληθυσμού, είναι υπεύθυνη για το 70% των εγκλημάτων (Kratzer & Hodgins, 1991). Πρόσφατες έρευνες σε άτομα με 4

5 αντικοινωνική προσωπικότητα ανέδειξαν κάποια χαρακτηριστικά παιδικής και ενήλικης συννοσηρότητας. Συγκεκριμένα, στα άτομα αυτά κατά την παιδική και εφηβική ηλικία επικρατούσαν συμπεριφορές χρήσης ναρκωτικών, ελλειμματική προσοχή και προβλήματα με το σχολείο, ενώ κατά την ενηλικίωση επικρατούσαν προβλήματα κατάχρησης αλκοόλ και συναισθηματική δυσλειτουργία, όπως έλλειψη ενοχών, ενσυναίσθησης και ανάληψης ευθυνών, γεγονός που μπορεί να δικαιολογήσει την αυξημένη επιθετικότητα των ατόμων αυτών (Woolgar & Scott, 2005). Ψυχολογικά δεδομένα Η θεωρία των Eysenck και Gudjonsson (1989) φαίνεται να εξηγεί ικανοποιητικά τη φύση των αντικοινωνικών-ψυχοπαθητικών ατόμων. Το κοινό βιολογικό υπόστρωμα που προδιαθέτει στην εκδήλωση ψυχοπαθητικών συμπεριφορών φαίνεται να συνδέεται με το ντοπαμινεργικό σύστημα. Το υπόστρωμα αυτό εξηγεί πιθανότατα τη φύση των ατόμων αυτών που χαρακτηρίζεται από εξωστρέφεια, παρορμητικότητα, αναζήτηση έντονων συναισθημάτων και υπερευαισθησία ακόμη και σε χαμηλής έντασης ερεθίσματα. Επιπλέον, τα άτομα αυτά τείνουν να μην αισθάνονται ενοχές, ενώ στην προσπάθειά τους να αυξήσουν την ένταση των συναισθημάτων εμπλέκονται σε υψηλού κινδύνου δραστηριότητες (high risk behavior), μεταξύ των οποίων τις εγκληματικές δραστηριότητες. Οι Barratt et al (1997) μελετώντας την επιθετικότητα σε φυλακισμένους με αντικοινωνική δομή προσωπικότητας βρήκαν ότι τα άτομα που είχαν διαπράξει παρορμητικού τύπου επιθετικές πράξεις είχαν, σε σχέση με τα άτομα που διέπραξαν μη παρορμητικές επιθετικές πράξεις, χαμηλότερη επίδοση στις λεκτικές δοκιμασίες, χαμηλότερα επίπεδα του μεταβολίτη σεροτονίνης στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό και σημαντική μείωση της επιθετικής συμπεριφοράς με τη χρήση του αντιεπιληπτικού φαρμάκου φαινυντοίνη. Οι ερευνητές αυτοί όρισαν την παρορμητικότητα σαν μία προδιάθεση για αιφνίδιες και χωρίς προηγούμενο σχεδιασμό αντιδράσεις σε κάποιο ερέθισμα χωρίς να δίνεται σημασία στις αρνητικές συνέπειες των αντιδράσεων αυτών. Υπέθεσαν ότι υπάρχουν τρία κομμάτια που συνθέτουν την παρορμητικότητα, αυτό που περιέχει κυρίως κινητική (motor) δραστηριότητα, χαμηλότερη γνωσιακή (cognitive) διεργασία, και χαμηλότερο σχεδιασμό δράσης (no plan). Οι Buss & Perry (1992) υποστήριξαν ότι η επιθετικότητα αποτελείται από τέσσερις συνιστώσες: Τη σωματική (physical aggression) και τη λεκτική (verbal aggression) επιθετικότητα, που μπορεί να προκαλούν βλάβη στους άλλους και που αποτελούν το κινητικό μέρος της επιθετικής συμπεριφοράς, το θυμό (anger), που 5

6 προκαλεί διέγερση και προετοιμάζει για επιθετικότητα, αποτελεί το συναισθηματικό μέρος της συμπεριφοράς και συγχρόνως λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο κινητικό και γνωσιακό κομμάτι της επιθετικής συμπεριφοράς, και την εχθρότητα (hostility), που χαρακτηρίζεται από μειωμένα επίπεδα ικανότητας κρίσης και συνιστά το γνωσιακό κομμάτι της επιθετικής συμπεριφοράς. Οι ίδιοι ερευνητές μελετώντας σε υγιή άτομα τους παράγοντες αυτούς σε σχέση με την προσωπικότητα βρήκαν ότι όλες αυτές οι συνιστώσες της επιθετικότητας σχετίζονταν με την παρορμητικότητα. Επιπλέον, βρήκαν οτι το σωματικό και λεκτικό κομμάτι σχετίζονταν με την εξωστρεφή συμπεριφορά, ενώ η εχθρικότητα σχετίζονταν με τη συναισθηματικότητα. Η ύπαρξη αντικοινωνικών-ψυχοπαθητικών στοιχείων στην προσωπικότητα του ατόμου φαίνεται να μειώνει τα αποτελέσματα των εφαρμοζόμενων θεραπειών. Συγκεκριμένα, η εφαρμογή γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας σε κρατούμενους με αντικοινωνικά στοιχεία προσωπικότητας έδειξε θεραπευτική ανταπόκριση σε ελάχιστους μόνο από αυτούς (Timmerman & Emmelkamp, 2005). Μετά από παρόμοια θεραπευτικά προγράμματα στη Β Αμερική (Quinsey & Lalumiere, 1995) φάνηκε επίσης ότι οι κρατούμενοι με αντικοινωνικά-ψυχοπαθητικά στοιχεία προσωπικότητας παρουσιάζουν διπλάσια υποτροπή σε γενική παραπτωματικότητα και τριπλάσια υποτροπή σε βίαιη παραπτωματικότητα, σε σχέση με τα τους κρατούμενους που δεν έχουν τέτοια στοιχεία προσωπικότητας. Νευροχημικά και γενετικά δεδομένα Μελέτες οικογενειών, διδύμων, και υιοθεσίας έχουν υποδείξει την σπουδαιότητα της κληρονομικότητας σε ποικίλες μορφές χαρακτηριστικών της προσωπικότητας και ψυχικών διαταραχών (Plomin et al, 1994). Η παρορμητικήεπιθετική συμπεριφορά αποτελεί σημαντικό πεδίο στη θεραπεία ασθενών με διαταραχές προσωπικότητας, επειδή ευθύνεται για ένα σημαντικό μέρος της νοσηρότητας, όπως μπορεί να φανεί από την αυτοκαταστροφική, βίαιη, επιθετική, η και αυτοκτονική συμπεριφορά των ατόμων αυτών. Ιδιαιτέρα σε ασθενείς με οριακή, ψυχοπαθητική, και ιστριονικη διαταραχή προσωπικότητας, έχει παρατηρηθεί υψηλός αριθμός επεισοδίων αυτοτραυματισμού και δυσκολίας ελέγχου της επιθετικότητας (Pattison and Kahan, 1983). Άτομα με τέτοιες συμπεριφορές οδηγούνται συχνά σε δυσκολία διατήρησης σταθεράς εργασίας, συμπλοκές, και διαταραγμένες οικογενειακές σχέσεις. Τα γονίδια των νευρομεταβιβαστών είναι μεταξύ των υποψηφίων γονίδιων στη μελέτη και διερεύνηση των διαταραχών συμπεριφοράς. Με τα δεδομένα αυτά, το σεροτονεργικο και ντοπαμινεργικο συστημα έχει προσελκύσει το 6

7 μεγαλύτερο ενδιαφέρον, αφού, ένας μεγάλος αριθμός ενδείξεων εμπλέκει τα συστήματα αυτά στους μηχανισμούς παρορμητικότητας και επιβράβευσης. Τα υποψήφια προς μελέτη γονίδια που επηρεάζουν αυτές τις συμπεριφορές προέρχονται από την παρατήρηση, ότι, η μειωμένη σεροτονεργική δραστηριότητα σχετίζεται με την παρορμητική επιθετικότητα. Μειωμένη σεροτονεργικη δραστηριότητα έχεις επίσης σχετιστεί με ευερεθιστότητα ή παρορμητική επιθετικότητα σε άτομα, όχι μόνο με διαταραχή προσωπικότητας, αλλά και με κατάθλιψη ή αλκοολισμό 1. Υπάρχουν ισχυρές ένδειξης άτι η παρορμητική επιθετικότητα αφενός μεν είναι κληρονομούμενη, αφετέρου δε σχετίζεται με ανωμαλίες στη σεροτονεργικη λειτουργία. Τόσο οι μελέτες διδύμων (Coccaro et al, 1993) όσο και οι μελέτες υιοθεσίας (Bohman et al, 1984), υποδεικνύουν την κληρονομική βάση για την αιτιολογία της παρορμητικής επιθετικότητας. Φάνηκε μάλιστα ότι η παρορμητική επιθετικότητα, αλλά όχι η διάγνωση της οριακής διαταραχής προσωπικότητας, είναι ισχυρά κληρονομούμενη (Coccaro et al, 1993). Τα υποψήφια προς μελέτη γονίδια που επηρεάζουν αυτές τις συμπεριφορές προέρχονται από την παρατήρηση, ότι, η μειωμένη σεροτονεργικη δραστηριότητα σχετίζεται με την παρορμητική επιθετικότητα. Για παράδειγμα, ο Nielsen και οι συνεργάτες του (1994), βρήκαν θετική συσχέτιση μεταξύ ενός πολυμορφισμού στο γονίδιο της υδροξυλασης της τρυπτοφανης και σε αυτοκτονικές συμπεριφορές βίαιων ατόμων. Σε άλλη έρευνα (New et al, 1998), βρέθηκε ότι, η παρορμητική-επιθετική συμπεριφορά σε αρρενες ασθενείς με διαταραχή προσωπικότητας σχετίζεται με τον πολυμορφισμο του γονιδίου της υδροξυλασης της τρυπτοφανης 2. Οι Cloninger et al (1998) επίσης, μελέτησαν το γονιδιακό υλικό (genome-wide scan) σε 758 ζεύγη αδελφών από 177 οικογένειες αλκοολικών σε σχέση με χαρακτηριστικά της προσωπικότητας 3. Αποκαλύφθηκε μια σημαντική γενετική σύνδεση (linkage) μεταξύ του στοιχείου αποφυγή του πόνου, ένα στοιχείο προδιάθεσης για άγχος, και του χρωμοσώματος 8p21-23 το οποίο εξηγούσε το 38% της ποικιλομορφίας εκδήλωσης αυτού του παράγοντα (trait variance). Ερευνώντας στην ίδια κατεύθυνση, οι O Lesch et al (1996), βρήκαν συσχέτιση μεταξύ αλληλόμορφης γονιδιακής ποικιλομορφίας (allelic variation) του γονιδίου του μεταφορέα της σεροτονινης (serotonin transporter) και διαφόρων μορφών άγχους. Άλλες μελέτες όμως (Ball et al, 1997), απέτυχαν να 1 Αυτό φάνηκε από τις μειωμένες τιμες του μεταβολίτη της σεροτονίνης 5-υδροξυινδολοξικό οξύ (5-HIAA) στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό (Virkkunen et al, 1994), αλλά και μετά από πρόκλησης με παράγοντες που ερεθίζουν το σεροτονεργικο σύστημα (Coccaro et al, 1993). 2 Η παρορμητική επιθετικότητα μετρήθηκε με τις κλίμακες επιθετικότητας και παρορμητικοτητας B-DHI και BIS αντίστοιχα (Buss and Durkee, 1957, Barratt, 1965). 3 Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας μετρήθηκαν με το TPQ (Tridimensional Personality Questionnaire). 7

8 δείξουν τα ίδια ευρήματα, αφου δεν βρήκαν κάποια συσχέτιση μεταξύ νευρωτισμου, όπως αυτός μετρήθηκε με το ερωτηματολόγιο NEO-FFI, και πολυμορφισμού του γονίδιου μεταφορέα της σεροτονινης. Ενδοκρινολογικά δεδομένα Πρώτοι οι Kreuz & Rose, (1972), μελέτησαν τα επίπεδα τεστοστερόνης και επιθετικότητας σε δείγμα φυλακισμένων, χωρίς αρχικά να βρουν κάποια σημαντική συσχέτιση. Ταξινομώντας όμως το δείγμα με βάση τη βιαιότητα του εγκλήματος, βρήκαν ότι αυτοί που πραγματοποίησαν βίαια εγκλήματα είχαν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης σε σχέση με αυτούς που δεν επέδειξαν βιαιότητα. Παρόμοια, οι Ehrenkranz et al, (1974), βρήκαν σημαντική συσχέτιση των επιπέδων τεστοστερόνης και της επιθετικότητας σε φυλακισμένους. Επίσης, μέτρηση της ελεύθερης τεστοστερόνης σε κρατούμενους έδειξε ότι αυτοί που είχαν υψηλότερη τεστοστερόνη είχαν κατηγορηθεί πιο συχνά για βίαια εγκλήματα. Η συσχέτιση ήταν πιο ενδεικτική στις ακραίες τιμές κατανομής της τεστοστερόνης, ενώ αυτοί που βαθμολογήθηκαν από τους συναδέλφους τους σαν περισσότερο επιθετικοί παρουσίαζαν επίσης μεγαλύτερες τιμές τεστοστερόνης (Dabbs et al, 1987). Οι Rasanen et al (1999), μελέτησαν τα επίπεδα τεστοστερόνης σε άτομα με σχιζοφρένεια και διαταραχή προσωπικότητας που είχαν φυλακιστεί για εγκληματική δραστηριότητα. Βρέθηκε ότι τα άτομα με διαταραχή προσωπικότητας, και ιδιαίτερα αυτά με πολλαπλά παραπτώματα, είχαν υψηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης. Οι σχιζοφρενείς παρουσίαζαν χαμηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης, γεγονός που, κατά τους συγγραφείς, θα μπορούσε να αποδοθεί στη νόσο ή στη χρόνια χρήση νευροληπτικών και στη πιθανή αναστολή του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση-γονάδες. Τέλος, οι Dabbs & Hargrove (1997) μελέτησαν τα επίπεδα τεστοστερόνης σε φυλακισμένες γυναίκες και βρήκαν σημαντική συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων τεστοστερόνης και των παραμέτρων ηλικία, ιστορικό βίαιης εγκληματικής συμπεριφοράς, και επιθετικής συμπεριφοράς μέσα στη φυλακή. Άλλες όμως μελέτες σε άρρενες εγκληματίες έδωσαν αντικρουόμενα αποτελέσματα. Για παράδειγμα, δεν βρέθηκαν διαφορές στα επίπεδα τεστοστερόνης πλάσματος, μεταξύ ανδρών που φυλακίστηκαν για εγκλήματα φόνου και εγκλήματα κατά της περιουσίας (Bain et al, 1987). Επίσης, δεν βρέθηκαν σημαντικές διαφορές στα επίπεδα τεστοστερόνης ανάμεσα σε βίαιους και μη βίαιους άρρενες φυλακισμένους, έχοντας συνυπολογίσει το χρονικό διάστημα εγκλεισμού, την ηλικία, το ύψος, και το βάρος (Matthews, 1979). Τα μέχρι τώρα ευρήματα λοιπόν δεν 8

9 υποδεικνύουν αιτιακή σύνδεση μεταξύ επιπέδων τεστοστερόνης και τάσης για βίαιο έγκλημα. Άλλοι παράγοντες όπως, ο τρόπος διαβίωσης, η διατροφή, η εποχή, ο ρυθμός σεξουαλικής δραστηριότητας, ο τύπος των σωφρονιστικών παρεμβάσεων στη διάρκεια του εγκλεισμού ή ο πρώιμος εγκλεισμός των βίαιων εγκληματιών, πιθανόν να συνεισφέρουν στις ορμονικές διαφορές των δειγμάτων που μελετώνται (Giotakos et al, 2004). Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν προκύπτει από πουθενά ότι τα επίπεδα των ορμονών ήταν αυτά κατά τη χρονική περίοδο των εγκλημάτων. Η κατάχρηση ουσιών ως μέρος της αντικοινωνικής-ψυχοπαθητικής προσωπικότητας Οι συμπεριφορές εξάρτησης συνεπάγονται ένα υπέρμετρο κόστος στην κοινωνία. Είναι πλέον σαφές, από μελέτες οικογενειών, διδύμων, και υιοθεσίας ότι οι γενετικοί παράγοντες είναι σημαντικοί στην ανάπτυξη συμπεριφορών εξάρτησης από ουσίες (Tsuang et al, 1996). Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες είναι επίσης σημαντικοί, και είναι πιθανότατα υπεύθυνοι στην ποικιλομορφία του μεγέθους κατάχρησης, σε σχέση με τις γεωγραφικές περιοχές και τα δημογραφικά χαρακτηριστικά (Kozel et al, 1996). Το πλέον προσφιλές μοντέλο κληρονομικότητας περιλαμβάνει την αλληλεπίδραση γονιδίων-κληρονομικότητας, κατά την οποία, η επίδραση κοινωνικοπολιτιστικων παραγόντων οδηγεί στην ανάπτυξη της νόσου σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα. Ντοπαμινεργικοι νευρώνες, κυρίως από το μεσολιμπικό σύστημα και τις οδούς επιβράβευσης, έχουν ενοχοποιηθεί συχνά στην αιτιολογία του αλκοολισμού, της κατάχρησης ουσιών, και άλλων συμπεριφορών εξάρτησης (Koob et al, 1992). Το 1990, ο Blum και συν., ανέφεραν σημαντική αύξηση της συχνότητας του Taq A1 αλληλομορφου γονιδίου του υποδοχέα της ντοπαμίνης D4 σε βαρεις αλκοολικούς σε σύγκριση με φυσιολογικούς. Ενώ άλλες ομελέτες απέτυχαν να υποστηρίξουν αυτή τη συσχέτιση (Bolos et al, 1993), μια ανασκόπηση αυτών των μελετών έδειξε συσχέτιση μεταξύ του αλληλομορφου γονιδίου D4 Α1 και κάποιων μορφών αλκοολισμού (Noble et al, 1993). Διάφορες γενετικές μελέτες επίσης έχουν ενοχοποιήσει τα γονίδια του D2 υποδοχέα σε ένα ευρύ φάσμα εξαρτητικων, παρορμητικών, και καταναγκαστικών διαταραχών, περιλαμβανομένων της κατάχρησης ουσιών, παθολογικής χαρτοπαιξίας, καπνίσματος, συνδρόμου Tourette, και διαταραχών διαγωγής (Blum et al, 1995). 9

10 Η αυτο-καταστροφική συμπεριφορά ως μέρος της αντικοινωνικήςψυχοπαθητικής προσωπικότητας Οι συχνότητες αυτοκτονίας κυμαίνονται από 50 ανά κατοίκους στις βόρειες Ευρωπαϊκές χώρες, έως 4 ανά κατοίκους στις νότιες Ευρωπαϊκές χώρες. Οι άνδρες αυτοκτονούν 3 φορές συχνότερα απ ότι οι γυναίκες, χρησιμοποιώντας συχνότερα όπλο ή πτώση από ύψος, σε σύγκριση με υπερδοσολογια φαρμάκων που χρησιμοποιούν οι γυναίκες, ενώ οι γυναίκες αποπειρώνται τουλάχιστον 3 φορές συχνότερα, σε σύγκριση με τους άνδρες. Στο 95% περίπου των ασθενών που αυτοκτονούν η αποπειρώνται αυτοκτονία υπάρχει διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή. Η καταθλιπτική διαταραχή ευθύνεται για το 80% και η σχιζοφρένεια για το 10% αυτής της εικόνας. Η συχνότητα αυτοκτονίας σε άτομα εξαρτημένα από αλκοόλ η ηρωίνη είναι 20 φορές πιο συχνή σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Τέλος, σε ένα μεγάλο μέρος των θυμάτων αυτοκτονίας συνυπάρχουν ποικίλες διαταραχές προσωπικότητας, αφού για παράδειγμα, 5% των ατόμων με ψυχοπαθητική διαταραχή προσωπικότητας αυτοκτονούν. Νευροχημικά ευρήματα έδειξαν κάποια αλληλοκαλυψη μεταξύ ατόμων με παρορμητική-επιθετική συμπεριφορά και ατόμων με αυτοκτονική συμπεριφορά. Σε εγκεφάλους ατόμων που αυτοκτόνησαν βρέθηκαν χαμηλά επίπεδα σεροτονινης 4, ιδιαίτερα μάλιστα σε αυτούς που αυτοκτόνησαν με βίαιο τρόπο. Η σεροτονινη, λοιπόν, δείχνει να είναι ο παράγοντας κλειδί τόσο στις διαταραχές της διάθεσης όσο και στην αυτοκτονική συμπεριφορά. Σύμφωνα με γενετικές μελέτες υπάρχουν ενδείξεις υπέρ της συνεισφοράς της κληρονομικότητας στην αυτοκτονική συμπεριφορά. Οι μελέτες αυτές υποδεικνύουν ότι η σεροτονινη ενέχεται στην αιτιοπαθογενεια των διαταραχών της διάθεσης και της αυτοκτονικοτητας, της παρορμητικής επιθετικότητας και του αλκοολισμού (Coccaro et al, 1995, Ballenger et al, 1979) Συμπεράσματα και Συζήτηση 4 Καθώς και του κυρίου μεταβολίτη 5-ΗΙΑΑ. 5 Το γονίδιο της ΤΡΗ, το γονίδιο του μεταφορέα της σεροτονινης, καθώς και τα γονίδια των σεροτονεργικων υποδοχέων 5ΗΤ-2Α και 5ΗΤ-2C μπορούν να θεωρηθούν υποψηφία γονίδια προς διερεύνηση για την αυτοκτονική συμπεριφορά. 10

11 Η βίαιη και αντικοινωνική συμπεριφορά φαίνεται να συνδέεται ισχυρά με την παράμετρο της ψυχοπαθητικότητας, αλλά και να επιβαρύνεται από τις κοινωνικές επιδράσεις και τις εκάστοτε ατομικές προσλαμβάνουσες. Η επιθετικότητα και η βία είναι συμπεριφορές, οι οποίες σκιαγραφούν σε κάθε περίπτωση ένα εγκληματικό ή καλύτερα ένα εν δυνάμει εγκληματικό προφίλ, το οποίο όμως για να εκδηλωθεί απαιτείται πολυπαραγοντική επίδραση. Στο μικρό ποσοστό νοσηρότητας του πληθυσμού από την ψυχοπαθητική διαταραχή προσωπικότητας (περίπου 4%), αποδίδεται ένα ασυνήθιστα μεγάλο ποσοστό εγκληματικότητας (περίπου 80%). Επιβαρυντικός παράγοντας στα άτομα με διαταραχές προσωπικότητας αυτού του τύπου είναι η εξάρτηση από ουσίες, η οποία αποτελεί μέρος της αντικοινωνικήςψυχοπαθητικής προσωπικότητας τους. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται ανωτέρω η συννοσηρότητα είναι ένα χαρακτηριστικό που φέρουν τα άτομα αυτά από την νεαρή τους κιόλας ηλικία. Να σημειωθεί ότι η χρήση ουσιών, ακόμη και σε ένα «προηγούμενα υγιές» άτομο, προκαλεί επιπλέον συμπεριφορές που βρίσκονται στο πεδίο της παραβατικότητας. Εύλογο ερώτημα που γεννάται είναι εάν τα άτομα με διαταραχή προσωπικότητας, δηλαδή άτομα που «νοσούν ψυχικά» αφού στον επίσημο ψυχιατρικό διαγνωστικό κώδικα πάσχουν από «Διαταραχή» (American Psychiatric Association, 1994), είναι και ποινικά υπεύθυνα. Εάν η διαταραχή ελέγχει το βουλητικό και το θυμικό κομμάτι της προσωπικότητας των ατόμων αυτών, τότε καθοδηγεί και την πράξη ή την παράληψη άρα και την εγκληματική συμπεριφορά. Μέχρι ποιο σημείο λοιπόν φθάνει η ποινική ευθύνη και ως εκ τούτου ποια είναι τα όρια ποινικής μεταχείρισης των ανθρώπων αυτών? Τα δεδομένα δείχνουν ότι ένα κοινό βιολογικό υπόστρωμα (όπως για παράδειγμα το ντοπαμινεργικό σύστημα) των ατόμων με αντικοινωνική - ψυχοπαθητική συμπεριφορά έρχεται να ενδυναμώσει το ρόλο και την επίδραση της νόσου στην λειτουργία της γνώσης και της συμπεριφοράς και τελικά της δράσης ή της αντίδρασης του ατόμου απέναντι στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Παρόμοια, η διαταραχή στο σεροτονεργικό σύστημα φαίνεται να συνεισφέρει ισχυρά στην ανάπτυξη της παρορμητικής επιθετικότητας, ενώ αυτή δείχνει επιπλέον να έχει και την ικανότητα γενετικής μεταβίβασης. Η ύπαρξη αυτή των βιολογικών και νευροχημικών δεδομένων παραπέμπει σε ένα ντετερμινισμό της ανθρώπινης φύσης, ο οποίος όμως εάν εκληφθεί έτσι, ενδέχεται να οδηγήσει σε στείρα και επικίνδυνα αποτελέσματα. Το έγκλημα λοιπόν έρχεται ως επακόλουθο της απουσίας εσωτερικού ελέγχου και της παρορμητικής λειτουργίας του ατόμου που στερείται αυτών των ρυθμιστικών παραγόντων συμπεριφοράς, πιθανόν λόγω βιολογικών και νευροχημικών δεδομένων. Θα μπορούσαν αυτά λοιπόν τα ευρήματα να ανοίξουν το 11

12 δρόμο σε μια πιο ενεργά πολυεπιστημονική αντιμετώπιση του εγκληματία και σε μια περισσότερο θεραπευτική προσέγγιση αυτών ως εφαρμογή των εναλλακτικών ποινών απονομής της δικαιοσύνης? Η αντιμετώπιση του δράστη ασθενούς είναι ένα μείζον θέμα, αφού όπως καταδεικνύεται, τα άτομα αυτά συχνά γίνονται υπότροπα ή πολύτροπα παραβατικά. Πόσο δραστική θα μπορούσε να είναι μια θεραπευτική προσέγγιση των εγκληματιών αυτού του τύπου με κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή ή ψυχοθεραπευτική προσέγγιση? Και κατά πόσο μπορεί να αποτελεί εγγύηση η ίαση ή βελτίωση αυτών ώστε να ελαχιστοποιούνται στο κοινό μέσο όρο επικινδυνότητας τα άτομα αυτά? Στην περίπτωση που τα άτομα αυτά θεραπεύονται με την λήψη των ειδικών φαρμάκων ή ψυχοθεραπειών ποιά θα πρέπει να είναι η ποινική τους μεταχείριση? Οι έρευνες και τα πορίσματα των βιοϊατρικών επιστημών μπορούν να έχουν ένα δίσημο χαρακτήρα ανάλογα με τον τρόπο χρήσης τους αλλά και δυνητικά τον τρόπο κατάχρησής τους. Θεωρητικά η επιπλέον γνώση είναι ένα ακόμη σκαλοπάτι για την καλύτερη κατανόηση της ζωής και των φαινομένων της σε ό,τι αυτό μπορεί να περιλαμβάνει. Πρακτικά η γνώση είναι εργαλείο άσκησης εξουσίας και ως τέτοιο μπορεί εύκολα να λειτουργήσει περιοριστικά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τελικά της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξη. Οι προβληματισμοί ως εκ τούτου σε σχέση με τα πορίσματα που προκαθορίζουν ανθρώπινες συμπεριφορές είναι εύλογοι και οι υπογράφοντες τους συμμερίζονται απόλυτα. Ανάμεσα όμως στον αφορισμό που δημιουργεί ο φόβος της καταχρηστικής αντιμετώπισης αυτών και την πλήρη αποδοχή ως κανόνες ντετερμινιστικού προκαθορισμού της ανθρώπινης συμπεριφοράς υπάρχει και μια ζώνη συγκερασμού των ανωτέρω. Θεωρητικά η προβολή τέτοιων συμπερασμάτων μπορεί να οδηγήσει σε κατηγοριοποίηση και άρα διακριτική αντιμετώπιση και γκετοποίηση των ατόμων που «κουβαλούν» το γενετικό αυτό υλικό που χαρακτηρίζουν το προφίλ του εγκληματία. Υπάρχει όμως και η άλλη διάσταση ή αλλιώς ο αντίλογος που υπαγορεύει αφενός την προβολή της γνώσης και ιδίως την, για λόγους ηθικής τάξης, θετική χρήση του υλικού που ο ανθρώπινος νους και η μελέτη γεννούν. Ακριβώς αυτό είναι το σημείο τομής και εποικοδομητικής συνεργασίας των επιστημών. Η γνώση που μπορεί να παράσχει η βιοϊατρική για την κατανόηση ανθρωπίνων συμπεριφορών μαζί με την ανάλυση των κοινωνικών επιστημών που υποχρεωτικά πρέπει να συνδράμουν αφού η συμπεριφορά δεν είναι αποκλειστικά θέμα γονιδίων, ώστε να ανευρεθεί ο καλύτερος τρόπος με τον οποίο μπορούν να αντιμετωπιστούν ποινικά τα άτομα. Η σε βάθος ανάλυση των συμπεριφορών και ιδίως των εγκληματικών δεν έχει ως στόχο την αποποινικοποίηση των ποινικώς υπεύθυνων ατόμων αλλά την δίκαιη μεταχείριση όλων όσων φαινομενικά είναι 12

13 «υγιής» ενώ στην πραγματικότητα νοσούν λόγω ψυχικών ασθενειών. Είναι ανάγκη να γίνει απόλυτα ξεκάθαρο ότι το βιολογικό υπόβαθρο των ψυχικών νόσων και των συμπεριφορών που χαρακτηρίζουν το έγκλημα δεν λειτουργούν ανεξάρτητα από το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο εκδηλώνονται και αναπτύσσονται. Το έγκλημα είναι κοινωνικό παράγωγο με γενετικά καθορισμένους κώδικες συμπεριφοράς, οι οποίοι επεξηγούν την ιστορικά τεκμηριωμένη ροπή του ανθρώπου προς το έγκλημα και την παραβατικότητα. Ποια λοιπόν θα πρέπει να είναι λοιπόν η κοινωνική αντίδραση απέναντι στα άτομα αυτά που έχουν διαταραχές επιθετικότητας και εκδηλώνουν βίαιη παραβατικότητα? Ποια θα πρέπει να είναι η ποινική ευθύνη και μεταχείριση των υπό την επήρεια της νόσου δραστών? Είναι προτιμότερος ο εγκλεισμός τους σε κάποιο σωφρονιστικό κατάστημα ώστε να μείνουν μακριά από τον κοινωνικό ιστό ή χρειάζεται να δούμε άλλες μορφές απονομής δικαιοσύνης και αποκατάστασης του δικαίου? Διατηρούμε τελικά φυλακές που λειτουργούν ως κάδοι απορριμμάτων για την κοινωνία ή σχεδιάζουμε κοινωνικούς φορείς οι οποίοι μπορούν να λειτουργήσουν αποκαταστατικά και προληπτικά απέναντι στο έγκλημα? Τα εύλογα ερωτήματα και οι προβληματισμοί που γεννώνται θεωρούμε ότι μπορούν να λειτουργήσουν προς μια εποικοδομητική διαδικασία διαλόγου μεταξύ των επιστημόνων, η οποία θα θέσει νέες βάσεις στην αντιμετώπιση του εγκληματία ανθρώπου και στην πρόληψη του εγκλήματος. Ιδίως όμως ευελπιστούμε να σχεδιαστούν τρόποι σωφρονιστικής μεταχείρισης των εγκληματιών, οι οποίοι δεν θα επενδύουν αποκλειστικά στο τιμωρητικό σύστημα και στη δημιουργία περισσότερων φυλακών καθώς κοινή πεποίθηση των υπογραφόντων είναι η αναποτελεσματική και ελλειπτική δράση της φυλακής ως προς την αντιμετώπιση και την πρόληψη του εγκλήματος αλλά σε μια ευρύτερα εναλλακτική ποινική μεταχείριση, η οποία κατά περίπτωση θα μελετά και θα εφαρμόζει μέτρα που θα απευθύνονται στο ίδιο τον άνθρωπο είτε αυτός ανήκει στην πλευρά του θύτη είτε του θύματος. 13

14 Βιβλιογραφία American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4 th ed.). Washington, DC: Author. Bain, J., Langevin, R., Dickey, R., & Ben Aron M. (1987). Sex hormones in murderers and assaulters. Behavioral Science and the Law, 5(1), Ballenger J C, Goodwin F K, Major L F, Brown G L, (1979). Alcohol and central serotonin metabolism in man. Arch Gen Psychiatry 36: Ball D, Hill L, Freeman B, et al (1997). The serotonin transporter gene and peerrated neurotism. Neuroreport 8: Barratt ES, Stanford MS, Kent TA, Felthous A. Neuropsychological substrates of impulsive aggression. Biol Psychiatry, 1997; 41: Blum K, Noble E P, Sheridan P J, et al (1990). Allelic association of human dopamine D2 receptor gene in alcoholism. J Am Med Assoc 263: Blum K, Wood R C, Sheridan P J, Chen T, Comings D E, (1995). Dopamine D2 receptor gene variants: association and linkage studies in impulsive, addictive and compulsive disorders. Pharmacogenetics 5: Bohman M, Cloninger C R, von Knoring A, Sigvardsson S, (1984). An adoption study of somatoform disorders: III. Cross-fostering analysis and genetic relationship to alcoholism and criminality. Arch Gen Psychiatry 41: Bolos A M, Dean M, Lucas-Derse S, Ramsburg M, Brown G L, Goldman D. (1990) Population and pedigree studies reveal a lack of association between the dopamine D2 receptor gene and alcoholism. J Am Med Assoc 266: Buss AH, Perry M. The Aggression Questionnaire. J of Personality and Social Psychology, 1992, 63:

15 Cloninger C R, et al, (1998). Anxiety proneness linked to epistatic loci in genome scan of human personality traits. Am J Med Gen (Neuropsych Genetics) 81: Cloninger C R, et al, (1998). Anxiety proneness linked to epistatic loci in genome scan of human personality traits. Am J Med Gen (Neuropsych Genetics) 81: Coccaro E F, Bergman C S, McLean G E, (1993). Heritability of irritable impulsiveness: a study of twins reared together and apart. Psych Res 48: Dabbs, J. M. Jr, Frady, R. L., Carr, T. S. & Besch, N. F. (1987). Saliva testosterone and criminal violence in young adult prison inmates. Psychosom. Med., 49, Dabbs, J. M. Jr, & Hargrove, M. F. (1997). Age, testosterone, and behavior among female prison inmates. Psychosom. Med., 59, De Leon G. (1997), Community as method: Therapeutic Communities for Special Population and Special Settings, Greenwood Publishes Group INC Ehrenkranz, J., Bliss, E., & Sheard, M. H. (1974). Plasma testosterone: Correlation with aggressive behavior and social dominance in men. Psyhosomatic Medicine, 36, Eysenck HJ, Gudjonsson GH. The causes and cures of criminality. Plenum Press, Giotakos O. Markianos M, Vaidakis N, Christodoulou GN. Sex Hormones and amine turnover of sex offenders, in relation to their Temperament and Character dimensions. Psychiatry Research, 2004, 127 (3), Godwin M., (2000), Hunting Serial Predators: A Multivariate Classification Approach to Profiling Violent Behavior, CRC Press LLC 15

16 Koob G F, (1992) Drug of abuse: anatomy, pharmacology and function of reward pathways. Trends Pharmacol Sci 13: Kozel N J, Adams E H. (1996) Epidemiology of drug abuse: an overview. Science 234: Kratzer L, Hodgins S. A typology of offenders: a test of Moffitt;s theory among males and females from childhood to age 30. Crim Behav Ment Health, 1991, 9: Kreuz, L. E., & Rose, R. M. (1972). Assessment of aggressive behavior and plasma testosterone in a young criminal population. J. Psychosom. Med., 34, Lesch K P, Bengel D, et al, (1996). Association of anxiety-related traits with a polymorphism in the serotonin transporter gene regulatory region. Science 274: Matthews, R. (1979). Testosterone levels in aggressive offenders. In M. Sandler (Ed.), Psychomhharmacology of aggression (pp ). New York: Raven. Moran P, Jenkins R, Tylee A. The prevalence of personality disorders among UK primary care attenders. Acta Psychiatr Scand, 2000, 102: New A S, Gelender J, et al, (1998). Tryptophan hydroxylase genotype is associated with impulsive-aggressive measures. Am J Med Gen (Neuropsych Genetics) 81: Nielsen D A, Goldman D, et al, (1994). Suicidality and 5-HIAA concentration association with tryptophan hydroxylase polymorphism. Arch Gen Psych 51: Pattison E, Kahan J, (1983).The deliberate self-harm syndrome. Am J Psychiatry 140: Plomin R, Owen M J, McGaffin P, (1994). The genetic basis of complex human behaviors. Science 264:

17 Quinsey VL, Lalumiere ML. Psychopathy in a nonarbitary class. Behav Brain Sci, 1995, 18: 571 Rasanen, P., Hakko, H., Visuri, S. Paanila, J. Kapanen, P., Suomela, T., & Tiihonen, J. (1999). Serum testosterone levels, mental disorders and criminal behavior. Acta Psychiatr. Scand., 99, Timmerman IG, Emmelkamp PM. The effects of cognitive-behavioral treatment for forensic inpatients. Int J Offender Ther Comp Criminol, 2005, 49: Tsuang M, Lyons M J, Eisen S A, et al (1996). Genetic influences on DSM IIIR drug abuse and dependence: a study of 3372 twin pirs. Am J Med Genet 67: Virkkunen M, Rawlings R, et al, (1994). CSF biochemistries, glucose metabolism, and diurnal activity rhythms in alcoholic violent offenders, fire setters, and healthy volunteers. Arch Gen Psychiatry 51: Vos B., Coates B. R., Brown A. K., Umbreit S. M. (2003), Facing Violence: The Path of Restorative Justice and Dialogue, Criminal Justice Press, N.Y. Woolgar M, Scott S. Evidence-based management of conduct disorders. Curr Opin Psychiatry, 2005, 18: Zehr H., Tolus B. (2004), Critical Issues in Restorative Justice, Criminal Justice Press, N.Y. 17

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Επικινδυνότητακαι και Ψυχικές ιαταραχές Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Ιατρική Σχολή Παν/µιου Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Ποιόςείναι είναιεπικίνδυνος; Κοινωνικοδηµογραφικά

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά

Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά Αλεξάνδρα Θεοδωροπούλου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αυτοκαταστροφικότητα Θεωρείται ως μια διαταραγμένη ανθρώπινη συμπεριφορά που σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με ανοιχτή

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Εισαγωγή Ψυχική διαταραχή : αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέπτεται, συμπεριφέρεται προς τους άλλους, και σχετίζεται με τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος και Εγκληματικότητα. Εβελίνα Μαρκοπούλου Γιάννος Παναγιώτου

Εγκέφαλος και Εγκληματικότητα. Εβελίνα Μαρκοπούλου Γιάννος Παναγιώτου Εγκέφαλος και Εγκληματικότητα Εβελίνα Μαρκοπούλου Γιάννος Παναγιώτου Γ3 Γιατί κάποιοι άνθρωποι είναι ποιο βίαιοι από κάποιους άλλους και πως εξηγείται αυτό βιολογικά; Βασικές έννοιες Αλληλόμορφα ενός γονιδίου:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ενότητα 3: Παθολογική και Φυσιολογική Συμπεριφορά. Ψυχική Υγεία και Ψυχική Νόσος. Κριτική Θεώρηση. Μαίρη Γκούβα 1

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014

Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014 Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014 Γεράσιμος Νοταράς, πρόεδρος του Δ.Σ. του ΚΕΘΕΑ Η διεθνής οικονομική κρίση και τα μέτρα λιτότητας που εφαρμόζονται σε πολλές χώρες

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος Parkinson-Νέοι ορίζοντες Ξηροµερήσιου Γεωργία Νευρολόγος-Μέλος ερευνητικής οµάδας Νευρογενετικής Αίτια της νόσου Parkinson Περιβαλλοντικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Γενετική βλάβη (παθογόνα

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 a Nevile H. Golden, MD, b Evelyn Attia, MD a Division of Adolescent Medicine, Stanford University

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

Γενετική των συναισθηματικών διαταραχών

Γενετική των συναισθηματικών διαταραχών Γενετική των συναισθηματικών διαταραχών Γιώργος Ν. Παπαδημητρίου Αναπλ. Καθηγητής Ψυχιατρικής, Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο συναισθηματική διαταραχή εκδηλώνεται είτε με

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2.

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. Χαράλαμπος Ταμβάκος, Αναστάσιος Κουτσοβασίλης, Αλέξης Σωτηρόπουλος, Μαρία Παππά, Ουρανία Αποστόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Αγγελίνα Κατριβάνου

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Αγγελίνα Κατριβάνου Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Ψυχογενής Ανορεξία (ΨΑ) Ψυχογενής Βουλιμία (ΨΒ) Επεισοδιακή Υπερφαγία (ΕΥ) 15% ΨΑ ΨΒ 1 % ΨΒ

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΕΞΑΡΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΕΞΑΡΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΣΤΟΣ ΤΗΣ ΕΞΑΡΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟΧΟΙ Το ερευνητικό αυτό σχέδιο εντάσσεται στο ευρύτερο πεδίο της οικονομικής αξιολόγησης. Πιο συγκεκριμένα, συνίσταται στη συγκριτική

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

ΡΕΘΥΜΝΟ 14 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΙΤΛΟΣ: ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ

ΡΕΘΥΜΝΟ 14 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΙΤΛΟΣ: ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 13254, Πανεπιστήμιο Πατρών, 26504 Πάτρα, P.O. Box 13254, University of Patras, 26 504 Patra http://www.hsfn.gr ΡΕΘΥΜΝΟ 14

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς «Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς Ξενοδοχείο President 18 Νοεμβρίου 2015 1 η Συνάντηση Άρτεμις Κ. Τσίτσικα Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Ε Λ Ε Ν Η Κ Α Ρ Α Υ Ι Α Ν Ν Η, P S Y. D. Ε Γ Γ Ε Γ Ρ Α Μ Μ Ε Ν Η Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ο Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ Εντάσσεται στο Μέτρο 2.3 «Ενέργειες Πρόληψης Ενίσχυσης της Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΠΑΙΞΙΑ ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ

ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΠΑΙΞΙΑ ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΠΑΙΞΙΑ ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ Ορισμός αλκοολισμού Αλκοολούχα ποτά ονομάζονται όλα τα ποτά που περιέχουν αιθυλική αλκοόλη (οινόπνευμα) γεωργικής προέλευσης, σε οποιοδήποτε ποσοστό το

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ενότητα 6:Κατάθλιψη: Συναισθηματικά, Σωματικά, Γνωσιακά, Συμπεριφορικά Συμπτώματα Μαίρη Γκούβα 1 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

INDEPENDENT ACADEMIC RESEARCH STUDIES

INDEPENDENT ACADEMIC RESEARCH STUDIES INDEPENDENT ACADEMIC RESEARCH STUDIES ΡΟΤΑΡΙΑΝΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΒΟΛΟΥ ΑΡΓΩ Η οικονομική κρίση και η νεανική εγκληματικότητα: Εναλλακτικές Λύσεις 6/11/2011 Dr. Theo Gavrielides, Ιδρυτής και ιευθυντής Ξεκινώντας

Διαβάστε περισσότερα

Γίνεται ή γεννιέται ένας εγκληματίας; Βιολογικές και εγκληματολογικές θεωρίες

Γίνεται ή γεννιέται ένας εγκληματίας; Βιολογικές και εγκληματολογικές θεωρίες Γίνεται ή γεννιέται ένας εγκληματίας; Βιολογικές και εγκληματολογικές θεωρίες Α Λυκειου Α Τετραμηνο 2012-2013 ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΘΕΤΙΚΙΣΤΙΚΗ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ. Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ

ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ. Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ Εύη Κυράνα, MSc, PhD, Hon MJCSM ΙΜΟΠ, ΑΠΘ 1 ΠΟΙΟΣ ΘΑ ΝΙΚΗΣΕΙ; VS Masters & Johnson Kaplan Basson Μοντέλο: Η σχηματική περιγραφή ενός φαινομένου Τo μοντέλο σεξουαλικής ανταπόκρισης

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος «Ενδυνάμωση και υποστήριξη ομάδων οικογενειών ατόμων με αυτισμό» Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΙΙ ΕΠΕΑΕΚ Ενέργεια 1.1.4 Εκπαίδευση Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες Πράξη 1.1.4 α Φορέας Υλοποίησης:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΟΜΙΛΗΤΕΣ ΔΗΜ. ΠΟΤΕΤΣΙΑΝΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤ. ΣΥΝ. στο Ι.Π.Α ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΣΑΜΟΛΗ ΔΝΤΡΙΑ ΕΚΠ/ΡΙΩΝ ΧΟΥΡΔΑΚΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΤΕΠΑΕΣ ΠΑΤΡΑΣ 1 Σύστ. Προσκόπων Βύρωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών Ιατρική Σχολή Παιδοψυχιατρική Κλινική Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία»

Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών Ιατρική Σχολή Παιδοψυχιατρική Κλινική Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών Ιατρική Σχολή Παιδοψυχιατρική Κλινική Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» Από το 2009 η ελληνική κοινωνία σε κοινωνικόοικονομική και πολιτιστική κρίση Επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ 1 ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 2 (2010) ΚΕΚ Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής 3 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΕΡΟΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΕΣ ΕΤΕΡ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΕΤΕΡΟΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΕΣ ΕΤΕΡ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΥΤΟ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ Δρ. Ευγενία Σουμάκη ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Μέλος Παιδοψυχιατρικού Κλάδου ΕΨΕ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της διατροφής

Ψυχολογία της διατροφής ΚαλλιOΠη ΕμμανουηλIδου Ψυχολογία της διατροφής Πώς οι διατροφικές συνήθειες αντανακλούν τον συναισθηματικό μας κόσμο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Πρόλογος Εισαγωγή Η διατροφή στη ζωή μας Πώς σχετίζεται η επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική 110 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 14 (2), 2003 Ερευνητική εργασία Research paper Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική Β. Μποζίκας, 1 Β. Τσιπροπούλου, 1 Χ. εσερή, 1 Μ. Κοσµίδου,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

International Society on Brain and Behavior

International Society on Brain and Behavior International Society on Brain and Behavior Θεσσαλονίκη,. 2015 ΠΡΟΣ: Υπόψιν: Αγαπητέ/ή, Με ιδιαίτερη χαρά σας ενημερώνουμε για την πραγματοποίηση του 7th Congress on BRAIN & BEHAVIOR της International

Διαβάστε περισσότερα

Βία στην οικογένεια και βία στο σχολείο ΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Β. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

Βία στην οικογένεια και βία στο σχολείο ΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Β. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου Βία στην οικογένεια και βία στο σχολείο ΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Β. Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου *Εισήγηση με τη μορφή διαφανειών (powerpoint) Παιδιά θύματα βίας-ανήλικοι παραβάτες Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας»

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» «Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» Mαρίνα Οικονόµου-Λαλιώτη Επικ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Επιστηµονικά Υπεύθυνη του Προγράµµατος «αντι-στίγµα» ΕΠΙΨΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Τι είναι υγεία; Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Έχουν αναπτυχθεί δύο συστήματα ταξινόμησης και διάγνωσης ψυχικών διαταραχών βάσει κριτηρίων, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο:

Έχουν αναπτυχθεί δύο συστήματα ταξινόμησης και διάγνωσης ψυχικών διαταραχών βάσει κριτηρίων, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο: Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος. Στερητικά Συμπτώματα. Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος

Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος. Στερητικά Συμπτώματα. Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος Στερητικά Συμπτώματα Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος Εκδηλώσεις αμέσως μετά τη διακοπή του καπνίσματος Στερητικές εκδηλώσεις - ταξινόμηση Εργαλεία διάγνωσης και καταγραφής

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Καρδιολογικό τμήμα, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος από τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης με αριθμό πρωτοκόλλου 24/27110.

Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος από τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης με αριθμό πρωτοκόλλου 24/27110. Εκπαίδευση Πτυχίο Ψυχολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Master of Science in Addictive Behaviours, Department of Psychology, University of Liverpool, UK. Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος από τη

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιοπαθογενετικές θεωρίες της εγκληµατικής συµπεριφοράς

Αιτιοπαθογενετικές θεωρίες της εγκληµατικής συµπεριφοράς 200 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 14 (3), 2003+ Ειδικό άρθρο Special article Αιτιοπαθογενετικές θεωρίες της εγκληµατικής συµπεριφοράς Ν. Κουτουβίδης, 1 Α. Μηνογιάννη 2 1 Ψυχιατρικό Τµήµα Νοσοκοµείου Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού,

Διαβάστε περισσότερα

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 MΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ Σ.Ι.Παππάς «Το Ελληνικό Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση του ΣΔτ2. Ο Διαβήτης ως πρότυπο χρόνιων νόσων» ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΒΙΩΣIΜΟΤΗΤΑΣ Ελλάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών Αγχώδειςδιαταραχές διαταραχέςκαι Πανικός Εµµανουήλ Ν. Κάττουλας MD, PhD Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών Επιστηµονικός Συνεργάτης Α Ψυχιατικής Κλινικής Παν/µίου Αθηνών Ψυχίατρος

Διαβάστε περισσότερα

1η συνάντηση: Γνωριμία, σπάσιμο πάγου, αυτοπαρουσίαση μελών ομάδας, κανόνες λειτουργίας ομάδας, ονοματοδοσία ομάδας.

1η συνάντηση: Γνωριμία, σπάσιμο πάγου, αυτοπαρουσίαση μελών ομάδας, κανόνες λειτουργίας ομάδας, ονοματοδοσία ομάδας. Από τον Σεπτέμβριο του 2011 συγκροτούνται ομάδες αυτοβοήθειας ψυχικά ασθενών (πχ πάσχοντες από κατάθλιψη, διάφορα είδη σχιζοφρένειας, σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, διάφορα είδη διπολικής διαταραχής ή

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΗΓενετικήστιςΨυχικές ιαταραχές. ΓιώργοςΝ. Παπαδηµητρίου ΚαθηγητήςΨυχιατρικής

ΗΓενετικήστιςΨυχικές ιαταραχές. ΓιώργοςΝ. Παπαδηµητρίου ΚαθηγητήςΨυχιατρικής ΗΓενετικήστιςΨυχικές ιαταραχές ΓιώργοςΝ. Παπαδηµητρίου ΚαθηγητήςΨυχιατρικής Μελέτηγενετικήςσυµµετοχής Κλινικές µελέτες Οικογενειών ιδύµων Μοριακές µελέτες Σύνδεσης Συσχέτισης / συνδυασµού Υιοθετηµένων

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους ΠΑΙ ΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους σωµατικούς τραυµατισµούς που

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 ΘΕΜΑ:Παραγοντες που επηρεαζουν την υγεια. Το 1948 με την ιδρυση του Π.Ο.Υ. τεθηκαν επισημως τα θεμελια για

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Ψυχική Υγεία είναι η αρµονική λειτουργία της ψυχοσωµατικής ενότητας της

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Σχολικό έτος: 2013-2014 Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ

Διαβάστε περισσότερα

Ωνιομανία σε κρίση. Ονοματεπώνυμο:Βάρθη Ρεγγίνα Σειρά:MSM 8 Επιβλέπων Καθηγητής: κ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΙΩΜΚΟΣ

Ωνιομανία σε κρίση. Ονοματεπώνυμο:Βάρθη Ρεγγίνα Σειρά:MSM 8 Επιβλέπων Καθηγητής: κ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΙΩΜΚΟΣ Ωνιομανία σε κρίση Ονοματεπώνυμο:Βάρθη Ρεγγίνα Σειρά:MSM 8 Επιβλέπων Καθηγητής: κ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΙΩΜΚΟΣ Δεκέμβριος 2011 Ωνιομανία Υπερκαταναλωτισμός αγορομανίαωνιομανία (shopaholic) # Αγοραθεραπεία (shopping

Διαβάστε περισσότερα

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους Οργανώνεται από Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) Την Α Ψυχιατρική Κλινική του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα