Θέματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο Δημοτικό.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Θέματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο Δημοτικό."

Transcript

1 Βασικά σημεία έχουν δημοσιευτεί στο: Σύγχρονη Εκπαίδευση, τεύχος 71, 1993,σ Η ίδια εργασία έχει παρουσιαστεί ως προφορική ανακοίνωση στο συνέδριο "Οικολογία και Περιβαλλοντική Εκπαίδευση" Παιδαγωγικά Τμήματα Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Νοεμβρίου 1992, Βόλος. Θέματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο Δημοτικό. Παναγιώτης Γ. Μιχαηλίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης Περίληψη Στις μέρες μας παρουσιάζεται έντονο το πρόβλημα του Περιβάλλοντος. Για την επίλυση του υπάρχει μια κοινή παραδοχή πως, πέρα από τις όποιες άλλες πρόσφορες ενέργειες, χρειάζεται επίσης και μια κατάλληλη Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και, κατά προέκταση και, η Περιβαλλοντική Αγωγή πρέπει να υπάρχει από τις μικρές ηλικίες ώστε να δημιουργείται η επιθυμητή οργάνωση και ιεράρχηση αξιών ως προς το Περιβάλλον. Στην εργασία αυτή αναφέρονται μερικά βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία πρέπει να υπάρχουν σε μια αποτελεσματική Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Γίνεται επίσης μια επισκόπηση των μαθημάτων του Δημοτικού για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και επισημαίνονται κάποια σημεία στα οποία απαιτείται βελτίωση. Πιο συγκεκριμένα, μετά από μια αναφορά στο κεφ.2 του σκοπού που θα πρέπει νάχει η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, γίνεται, στο κεφ.3, μια συνοπτική έκθεση του σχετικού νομοθετικού πλαισίου στην Ελλάδα. Στο κεφ.4 αναφέρονται διάφοροι παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η περιβαλλοντική εκπαίδευση (κοινωνικός περίγυρος, δάσκαλοι και διδασκαλία, ύλη μαθημάτων, βιβλία) ενώ στο κεφ.5 αναφέρονται κάποιες γενικές μεθοδολογικές παρατηρήσεις για τη διδασκαλία περιβαλλοντικών θεμάτων. Ακολουθεί ο επίλογος ενώ οι παραπομπές υπάρχουν με μορφή υποσημειώσεων. Η όλη εργασία είναι προσανατολισμένη στην υποχρεωτική εκπαίδευση (Δημοτικό και Γυμνάσιο) και εστιάζεται στην περιοχή του Δημοτικού σχολείου. Ο εφιάλτης της Περσεφόνης Εκεί που φύτρωνε φλισκούνι κι άγρια μέντα κι έβγαζε η γή το πρώτο της κυκλάμινο τώρα χωριάτες παζαρεύουν τα τσιμέντα και τα πουλιά πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο. Εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες ευλαβικά πριν μπούν στο θυσιαστήριο τώρα πετάνε τ' αποτσίγαρα οι τουρίστες και το καινούργιο παν να δουν διυλιστήριο. Εκεί που η θάλασσα γινόταν ευλογία κι ήταν ευχή του κάμπου τα βελάσματα τώρα καμιόνια κουβαλάν στα ναυπηγεία άδεια κορμιά σιδερικά παιδιά κι ελάσματα. Κοιμήσου Περσεφόνη στην αγκαλιά της Γης στου κόσμου το μπαλκόνι ποτέ μην ξαναβγείς. Από τον δίσκο Μ.Χατζηδάκη-Ν.Γκάτσου "Τα παράλογα"

2 1.-Εισαγωγή. Το Περιβάλλον και ιδιαίτερα το φυσικό περιβάλλον στο οποίο ζει ο άνθρωπος αποτελεί από πολύ παλιά αντικείμενο μέριμνας. Κατά το παρελθόν δεν υπήρχαν πολλές μεγάλες σκόπιμες περιβαλλοντικές καταστροφές ή άλλες επεμβάσεις. Ακόμα και σε πολεμικές περιόδους, οι περιπτώσεις καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος του εχθρού υπήρξαν σχετικά λίγες η δε περιγραφή τους γίνεται με τρόπο που δηλώνει μικρότερη ή μεγαλύτερη αποδοκιμασία προς τον δράστη. Στις μέρες μας η αποψίλωση π.χ. τεράστιων περιοχών στο Βιετνάμ, στις οποίες υπήρχαν αντάρτες, είναι σχεδόν άγνωστη. Κατακρίνεται όμως, ίσως δικαιολογημένα, η αποψίλωση εκτάσεων που γίνεται π.χ. στην περιοχή του Αμαζονίου. Γενικά, σε όλους τους λαούς, το φυσικό περιβάλλον κατείχε πάντοτε υψηλή θέση στην ιεραρχία των αξιών της ζωής, όπως μπορεί να συναχθεί π.χ. και από τις εικόνες για τον "Παράδεισο" και τη "Κόλαση" στις διάφορες θρησκείες. Παλαιότερα η μέριμνα για το περιβάλλον ήταν με τη μορφή επιλογής καλού φυσικού περιβάλλοντος και διατήρησης του σε καλή κατάσταση (αν και όχι πάντοτε και πολύ καθαρή) έτσι ώστε να είναι χρήσιμο για σκέπη και καταφυγή και/ή κατάλληλο για κατοικία. Επεμβάσεις όπως π.χ. η αποστράγγιση ή εκχέρσωση εδαφών, αν και δεν ήταν άγνωστες και στο παρελθόν, συνέβαιναν σε πολύ μικρότερη κλίμακα. Στις μέρες μας, οι άμεσες (π.χ. εκχερσώσεις) και έμμεσες (π.χ. ρύπανση) ανθρώπινες παρεμβάσεις στο περιβάλλον είναι πολύ έντονες. Αυτό οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, όπως είναι για παράδειγμα η πιο αναπτυγμένη τεχνολογία, ο μεγαλύτερος ανθρώπινος πληθυσμός, ο διαφορετικός και εξειδικευμένος τρόπος ζωής (π.χ. αστικά κέντρα και ύπαιθρος), το διαφορετικό επίπεδο ζωής και άλλοι. Οι έντονες παρεμβάσεις στο περιβάλλον, αν και άρχισαν να παρουσιάζονται από τον περασμένο αιώνα, έγιναν θέμα επίκαιρο τα τελευταία μόλις χρόνια, ιδιαίτερα κατά το μέρος των "δυσμενών" για το περιβάλλον συνεπειών των παρεμβάσεων αυτών. Τούτο οφείλεται στην αποκτηθείσα, στο διάστημα που μεσολάβησε, γνώση για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στο περιβάλλον από διάφορες ανθρώπινες ενέργειες. Η πληρέστερη και περισσότερη ενημέρωση μεγαλύτερου αριθμού προσώπων, η οποία υπάρχει σήμερα, συμβάλλει επίσης στην ευαισθητοποίηση, ως προς το θέμα αυτό, μεγαλύτερων ομάδων πληθυσμού για θέματα περιβάλλοντος. Στην εργασία αυτή αναφέρονται μερικά βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία πρέπει να υπάρχουν σε μια αποτελεσματική Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Μετά από μια αναφορά, στο κεφ.2, του σκοπού που θα πρέπει να έχει η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση γίνεται, στο κεφ.3, μια συνοπτική έκθεση του σχετικού νομοθετικού πλαισίου στην Ελλάδα. Στο κεφ.4 αναφέρονται διάφοροι

3 παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται η περιβαλλοντική εκπαίδευση (κοινωνικός περίγυρος, δάσκαλοι και διδασκαλία, ύλη μαθημάτων, βιβλία) ενώ στο κεφ.5 αναφέρονται κάποιες γενικές μεθοδολογικές παρατηρήσεις για τη διδασκαλία περιβαλλοντικών θεμάτων. Ακολουθεί ο επίλογος ενώ οι παραπομπές υπάρχουν με μορφή υποσημειώσεων. Η όλη εργασία είναι προσανατολισμένη στην υποχρεωτική εκπαίδευση (Δημοτικό και Γυμνάσιο) και εστιάζεται στην περιοχή του Δημοτικού σχολείου. 2.-Σκοπός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. 2.1-Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση αποτελεί στις μέρες μας απαραίτητο τμήμα της Εκπαίδευσης, την οποία αποκτά κάθε πρόσωπο. Για πολλούς αποτελεί τον παράγοντα εκείνο με τον οποίο θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί μακροπρόθεσμα το πρόβλημα της ύπαρξης και διατήρησης περιβάλλοντος που νάνε κατάλληλο για μια καλή ζωή. Τι αφορά όμως η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, η Εκπαίδευση δηλαδή σχετικά με το περιβάλλον; Με τον όρο περιβάλλον 1 εννοούμε το σύνολο των συνθηκών ή καταστάσεων, φυσικών και κοινωνικών, στις οποίες ζει και αναπτύσσεται ένας οργανισμός, όπως π.χ. ο άνθρωπος. Διακρίνεται σε Φυσικό περιβάλλον (αέρας, νερό, έδαφος, φως,... ) και σε Κοινωνικό περιβάλλον (οικονομικό, πολιτιστικό, ιστορικό, εθνικό,...). Πολλές φορές για θέματα περιβαλλοντικά γίνεται περιορισμός μόνο στο φυσικό περιβάλλον. Πρέπει να σημειωθεί όμως πως η οργάνωση και διατήρηση μιας (ανθρώπινης) κοινωνίας, το κοινωνικό περιβάλλον, έχει άμεση επίδραση και στο φυσικό περιβάλλον. Για το λόγο αυτό, τα σχετικά με το περιβάλλον θέματα, άρα και η περιβαλλοντική εκπαίδευση, πρέπει, στην υποχρεωτική τουλάχιστον εκπαίδευση των μικρών ηλικιών, να αντιμετωπίζονται σφαιρικά (ολιστική θεώρηση). Ακόμα και στις περιπτώσεις που απαιτείται η απομόνωση κάποιων στοιχείων του φυσικού περιβάλλοντος, όπως π.χ. για μια πιο αναλυτική μελέτη ενός θέματος, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται τελείως και το ευρύτερο κοινωνικό περιβαλλοντικό πλαίσιο. 2.2-Η παροχή γνώσεων σχετικά με το περιβάλλον αποτελεί βασικό στοιχείο μιας Περιβαλλοντικής εκπαίδευσης οποιασδήποτε μορφής. Πέρα από αυτό όμως συχνά λέγεται πως η περιβαλλοντική εκπαίδευση πρέπει να καλλιεργεί και μια περιβαλλοντική (ή οικολογική) συνείδηση, κάτι που συνδέεται με την ευρύτερη έννοια της περιβαλλοντικής αγωγής. Επεξηγώντας την έννοια της περιβαλλοντικής συνείδησης, ακούμε να λέγεται πως αυτή είναι η αγάπη (ο σεβασμός...) προς το περιβάλλον (ή τη Φύση) 2 κάτι επίσης γενικό και εξίσου αόριστο. Πιο συγκεκριμένη είναι η επεξήγηση πως περιβαλλοντική συνείδηση 1 Περιβάλλον από το περί + βάλλω = τοποθετώ, είμαι γύρω-γύρω, αγκαλιάζω, περιτυλίγω (από το "Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλος-Φυτράκης") 2 Στα περιβαλλοντικά θέματα παρατηρείται μια ασάφεια χρήσης όρων, η οποία θεωρώ ότι αντικατοπτρίζει την σύγχυση που υπάρχει για τα περιβαλλοντικά θέματα σε πολλούς από τους ασχολούμενους με αυτά.

4 είναι το να διατηρούμε το περιβάλλον όπως είναι και να μη το καταστρέφομε, να μην το ρυπαίνομε κλπ. Προσπαθώντας όμως να οριοθετήσομε την επεξήγηση αυτή οδηγούμαστε σε αδιέξοδα. Π.χ. το να διατηρούμε το περιβάλλον όπως είναι σημαίνει να μην αποξηραίνονται έλη; να μην χτίζονται κατοικίες; να μην κατασκευάζονται δρόμοι; να μην καταστρέφονται τα ζιζάνια από τις καλλιέργειες; Μια άλλη προσέγγιση στη διατύπωση των σκοπών που θα πρέπει να έχει μια Περιβαλλοντική Εκπαίδευση μπορεί να προκύψει από την απάντηση που θα επιλεγεί στο ερώτημα: Γιατί είναι τόσο σημαντικό το περιβάλλον ώστε να ανάγεται σε μια από τις υψηλές αξίες της ζωής; Το περιβάλλον είναι σημαντικό γιατί: υποστηρίζει και διατηρεί τη ζωή και ιδιαίτερα την ανθρώπινη ζωή, (έχοντας εξασφαλίσει την ύπαρξη και διατήρηση της ζωής) το περιβάλλον μπορεί να παράσχει μια καλύτερη ζωή. Άρα: το περιβάλλον χρησιμοποιείται για την υποστήριξη και τη διατήρηση τη ζωής, ιδιαίτερα της ανθρώπινης ζωής, και οι επεμβάσεις σαυτό (πρέπει να) γίνονται με σκοπό την βελτίωση του ώστε να δημιουργούνται καλύτερες συνθήκες ζωής. Η ανωτέρω προσέγγιση αν εφαρμοστεί με απόλυτο τρόπο δημιουργεί πρακτικά προβλήματα όπως π.χ. μια υποτιθέμενη βελτιωτική επέμβαση στο περιβάλλον αποτελεί πράγματι βελτίωση; και αν αποτελεί βελτίωση, η βελτίωση αυτή είναι μακροπρόθεσμη 3 ; η δημιουργία καλύτερων συνθηκών ζωής αφορά τη ζωή τίνος; εμένα, του γείτονα, των κατοίκων μιας περιοχής, όλων; και τι γίνεται όταν ανακύπτουν αντικρουόμενα συμφέροντα; πως θα επιλυθεί η διαφορά απόψεων και επιλογών; Τα θέματα αυτά είναι λεπτά και έχουν έντονη πολιτική φόρτιση. Η φόρτιση αυτή μπορεί να αποτελέσει σημαντικό παράγοντα της επιτυχίας ή αποτυχίας μιας σωστής Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, ιδιαίτερα όταν αναφέρονται, όπως και θάπρεπε, σε θέματα με άμεσο τοπικό ενδιαφέρον. Συχνά θέματα αυτής της μορφής αποφεύγονται και δεν συζητούνται στα σχολεία ακόμα και αν δεν υπάρχει απαγόρευση, είτε ρητή από τη νομοθεσία (κάτι που σπανίζει πια), είτε έμμεση από τον κοινωνικό περίγυρο του σχολείου (κάτι όχι ασύνηθες), με αποτέλεσμα, η όποια περιβαλλοντική εκπαίδευση παρέχεται να είναι ελλιπής. 3 Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Για παράδειγμα, προσπαθήστε να εκτιμήσετε αν ήταν ή όχι ωφέλιμοι οι ψεκασμοί με DDT, που έγιναν, κυρίως την δεκαετία του 1950, για την αντιμετώπιση της ελονοσίας και με δεδομένο πως, σήμερα, η χρήση του DDT έχει πια απαγορευτεί εξαιτίας της επικίνδυνης περιβαλλοντικά δράσης του.

5 2.3-Από τα προηγούμενα μπορεί να συναχθεί πως βασικά στοιχεία μιας Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης πρέπει να είναι, (χωρίς ειδική αξιολογική σειρά): η παροχή γνώσεων: για το περιβάλλον, για τα επιμέρους στοιχεία του, για τις σχέσεις των στοιχείων αυτών μεταξύ τους, για την επίδραση τους στον άνθρωπο, και (με βάση τις γνώσεις αυτές). η ανάπτυξη δεξιοτήτων, επιλογής κάποιας παρέμβασης στο περιβάλλον, αν μια τέτοια παρέμβαση χρειάζεται, αξιολόγησης των συνεπειών που μπορεί να έχει κάποια συγκεκριμένη παρέμβαση στο περιβάλλον και εκτίμησης μεταξύ διαφορετικών δυνατών επιλογών, αιτιολογημένης αποδοχής, απόρριψης ή τροποποίησης μιας συγκεκριμένης περιβαλλοντικής παρέμβασης, που προτείνεται, σχηματισμού, διαμόρφωσης και επηρεασμού της κοινής γνώμης για ειδικά και συγκεκριμένα περιβαλλοντικά θέματα. καθώς επίσης και η συνειδητοποίηση πως η επιλογή μιας περιβαλλοντικής παρέμβασης, και η αξιολόγηση και εκτίμηση της βασίζεται στις υπάρχουσες μέχρι τώρα γνώσεις και πως, αν οι γνώσεις αυτές εμπλουτιστούν ή τροποποιηθούν σημαντικά, θα πρέπει να επαναληφθεί η διαδικασία επιλογής, αξιολόγησης ή εκτίμησης. η ανάπτυξη και καλλιέργεια συγκεκριμένων περιβαλλοντικών στάσεων (π.χ. η συνείδηση πως το περιβάλλον αποτελεί κοινό κτήμα), καθώς και η οργάνωση αξιών, (π.χ. καθαρό φυσικό περιβάλλον, συμπεριφορά που διατηρεί το περιβάλλον καθαρό), και απαξιών (π.χ. "αφύσικο είτε βλαβερό" περιβάλλον, συμπεριφορά βλαπτική προς το περιβάλλον). Η περιβαλλοντική εκπαίδευση δηλαδή απαιτεί πολύπλευρη και ολοκληρωμένη μάθηση στον γνωστικό τομέα, στον συναισθηματικό τομέα και στον συμμετοχικό (κοινωνικό) τομέα 4. Μια τέτοια συστηματική περιβαλλοντική εκπαίδευση μπορεί να οδηγήσει και σε επιθυμητή συνολική συμπεριφορά έναντι του περιβάλλοντος, κάτι που αποτελεί αντικείμενο της Περιβαλλοντικής Αγωγής. 4 Ψυχοκινητικές δεξιότητες, όπως π.χ. οι αντιληπτικές δεξιότητες και η κινητική επικοινωνία είναι χρήσιμες σε κάθε εκπαίδευση.

6 2.4-Για τη περιβαλλοντική εκπαίδευση στον γνωστικό τομέα, πέρα από τα επίπεδα μάθησης 5 της γνώσης, της κατανόησης και της εφαρμογής, τα οποία είναι απαραίτητα, βασικό στοιχείο αποτελεί και η μάθηση σε επίπεδο αξιολόγησης. Η μάθηση στο επίπεδο αυτό προϋποθέτει τη γνώση, τη κατανόηση και την εφαρμογή, στηρίζεται στην ορθή ανάλυση και σύνθεση και επηρεάζεται και από το σύστημα αξιών που έχει διαμορφωθεί. Για την μάθηση σε επίπεδο αξιολόγησης το σημαντικό στοιχείο είναι η διαδικασία και οι (νοητικές και άλλες) ενέργειες με τις οποίες οι μαθητές θα καταλήξουν σε κάποιο συμπέρασμα ενώ η συναγωγή "σωστών" συμπερασμάτων 6 είναι λιγότερο σημαντικό στοιχείο. Η χωρίς κρίση αποδοχή "σωστών" προκατασκευασμένων συμπερασμάτων πρέπει να αποφεύγεται. Με την ανάπτυξη του συναισθηματικού τομέα καθορίζεται ο χαρακτήρας του προσώπου, οργανώνονται και ιεραρχούνται οι αξίες τις οποίες αναπτύσσει και, επίσης, επηρεάζεται η μάθηση στον γνωστικό τομέα. Γιαυτό και η ανάπτυξη του συναισθηματικού τομέα αποτελεί σημαντικό τμήμα μιας περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Η ανάπτυξη του συναισθηματικού τομέα επιτυγχάνεται με την ύπαρξη εμπειριών από συγκεκριμένες καταστάσεις, την θετική ή αρνητική ανταπόκριση σε αυτές, την αναγνώριση και διάκριση αξιών, την αποδοχή ή απόρριψη τους, την ταύτιση με κάποιες αξίες και την πίστη σε αυτές ώστε να διαμορφωθεί μια συστηματικά οργανωμένη ιεράρχηση αξιών και ένας ολοκληρωμένος χαρακτήρας. Στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, η ανάπτυξη του συναισθηματικού τομέα επιβάλλει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο τις άμεσες εμπειρίες. Σε περίπτωση που οι άμεσες εμπειρίες λείπουν από τους μαθητές μπορούν να αποκτηθούν π.χ. με εκδρομές και επισκέψεις σε διάφορους χώρους και σε διάφορες εποχές καθώς και με παρατήρηση καταστάσεων που επιβάλλουν κάποιες παρεμβάσεις στο περιβάλλον ή που δημιουργούνται από αυτές τις παρεμβάσεις. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση πρέπει να καλύπτει και τον συμμετοχικό (κοινωνικό) τομέα γιατί το περιβάλλον επηρεάζει όλα τα μέλη μιας κοινωνίας και είναι, κατά συνέπεια, αναμενόμενο πως τα περιβαλλοντικά θέματα θα ενεργοποιούν τα περισσότερα (αν όχι και όλα τα) μέλη μιας κοινωνίας, με συνέπεια την ανάγκη σύνθεσης των αντιθέσεων που προκύπτουν. Η ανάπτυξη του συμμετοχικού τομέα μπορεί να γίνει με συζήτηση συγκεκριμένων 5 Χρησιμοποιούμε την ταξινομία το Bloom επειδή είναι περισσότερο γνωστή στον ελληνικό χώρο. Για την ταξινομία του Bloom και, γενικότερα, ταξινομίες των τομέων και ειδών μάθησης βλέπε μια συνοπτική περιγραφή π.χ. στα: -Μιχ. Ι. Κασσωτάκη - Γεωργ. Σ. Φλουρή "Μάθηση και Διδασκαλία" Αθήνα Μιχ. Ι. Κασσωτάκη "η αξιολόγηση της επιδόσεως των μαθητών" εκδόσεις Γρηγόρη Γιώργος Στυλ. Φλουρής "η αρχιτεκτονική της διδασκαλίας και η διαδικασία της μάθησης" εκδόσεις Γρηγόρη Αθήνα (Αναπτύσσεται και η πληρέστερη ταξινομία του Gagne' και είναι ιδιαίτερα χρήσιμο). 6 η εμπειρία μου από τα σχολεία δείχνει πως "σωστά" συμπεράσματα σχεδόν πάντοτε σημαίνει συμπεράσματα σύμφωνα με τις αντιλήψεις του δασκάλου

7 περιβαλλοντικών θεμάτων. Στις συζητήσεις αυτές πρέπει να συμμετέχουν όλοι οι μαθητές. Η συμμετοχή πρέπει να είναι σε όλα τα επίπεδα, όπως της αντίληψης των συζητουμένων, της υποστήριξης γνώμης άλλων, της πρότασηςεισήγησης ιδίας γνώμης, της ενεργοποίησης για την προώθηση της, της σύνθεσης επιμέρους απόψεων, της δημιουργίας κανόνων και της απόφασης. Στις συζητήσεις αυτές είναι απαραίτητη η συνηγορία για περισσότερες από μια απόψεις, παράλληλες ή ανταγωνιστικές. Κατά την επιλογή των θεμάτων συζήτησης πρέπει να προτιμούνται θέματα για τα οποία οι μαθητές έχουν έντονο ενδιαφέρον και άμεση εμπειρία (π.χ. τοπικά θέματα). Η επιλογή γενικών και αφηρημένων θεμάτων είναι επίσης χρήσιμη για πιο ώριμους διανοητικά μαθητές. Η αποκλειστική όμως χρήση τέτοιων θεμάτων μόνο, ιδίως αν δεν καλύπτονται ικανοποιητικά οι επιπτώσεις τους στην ζωή των μαθητών, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση πως τα θέματα του περιβάλλοντος είναι μια (ακαδημαϊκή) πολυτέλεια που αφορά κάποιους άλλους. 3.-Νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα. 3.1-Το Σύνταγμα 7 του 1975, όπως αναθεωρήθηκε το 1985, αναφέρεται εκτεταμένα στο περιβάλλον, την προστασία του και στη διαχείριση του. Για παράδειγμα: στο Μέρος Δεύτερο για τα Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα αναφέρεται, στο άρθρο 24, στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον, η προστασία του οποίου αποτελεί υποχρέωση (και) του Κράτους, το οποίο επίσης υποχρεούται να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα. σε άλλα εδάφια του ίδιου άρθρου αναφέρονται η ιδιαίτερη προστασία των δασών και η απαγόρευση, γενικά, μεταβολής του προορισμού τους, η χωροταξική αναδιάρθρωση της Χώρας, οι οικιστικές περιοχές και η δημιουργία κοινοχρήστων χώρων, τα μνημεία και οι παραδοσιακές περιοχές. με το άρθρο 18 παρ.1-2 το Κράτος ρυθμίζει τα της ιδιοκτησίας, διάθεσης, εκμετάλλευσης και διαχείρισης μεταλλείων, σπηλαίων, ορυχείων, λιμνοθαλασσών, ρεόντων, υπογείων και ιαματικών υδάτων κλπ. με το άρθρο 18 παρ.4 εισάγεται "... ο αναδασμός αγροτικών εκτάσεων για την επωφελέστερη εκμετάλλευση του εδάφους καθώς και η λήψη μέτρων για την αποφυγή της υπέρμετρης κατάτμησης ή για διευκόλυνση της ανασυγκρότησης της κατατμημένης μικρής αγροτικής ιδιοκτησίας". στο άρθρο 18 παρ.7 αναφέρονται παρόμοια μέτρα (αναγκαστική συνιδιοκτησία κλπ.) για αστικά ακίνητα. στο άρθρο 106 παρ.1 αναφέρεται πως "...(το Κράτος) Λαμβάνει τα επιβαλλόμενα μέτρα για την αξιοποίηση των πηγών εθνικού πλούτου, από την ατμόσφαιρα και τα υπόγεια ή υποθαλάσσια κοιτάσματα, για την προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης και την προαγωγή ιδίως της οικονομίας των ορεινών, νησιωτικών και παραμεθορίων περιοχών.... ". 7 Βλέπε π.χ. "το Σύνταγμα της Ελλάδας" εκδόσεις ΠΟΝΤΙΚΙ.

8 με το άρθρο 117 παρ.3 επιβάλλεται η υποχρεωτική αναδάσωση των καμένων ή με άλλο τρόπο αποψιλωμένων δασών με ρητή απαγόρευση της διάθεσης των για άλλο προορισμό. με την παρ.4 του ίδιου άρθρου 117 επιτρέπεται απαλλοτρίωση δασών μόνο υπέρ του Δημοσίου και χωρίς αλλαγή της χρήσης τους. Αν και πολλοί από τους αντίστοιχους νόμους για το περιβάλλον, οι οποίοι θα εξειδικεύουν τις γενικές αρχές και κατευθύνσεις του Συντάγματος, δεν έχουν ακόμα εκδοθεί, είναι φανερό πως το Σύνταγμα: αναγορεύει το περιβάλλον σε αξία της κοινωνίας μας με υψηλή ιεράρχηση, μπροστά στην οποία κάμπτεται και το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας, θεωρεί το περιβάλλον ως κοινό κτήμα γιαυτό και βασικές συνιστώσες του (δάση, πηγές πλούτου...) τίθενται στη διαχείριση του Δημοσίου, επιβάλλει στο σύνολο και, ειδικότερα, στο συντεταγμένο Κράτος την υποχρέωση για τη προστασία του περιβάλλοντος και για τη διαφύλαξη του, επιτρέπει παρεμβάσεις στο περιβάλλον μόνο για λόγους ωφέλειας της Εθνικής Οικονομίας. Στην Ελλάδα δηλαδή το περιβάλλον αποτελεί αναγνωρισμένη υψηλή αξία της ζωής, τουλάχιστον επίσημα. Σκεπτικισμός μπορεί να υπάρξει μόνο στο κατά πόσο οι φραστικές αυτές επιδιώξεις για το περιβάλλον εφαρμόζονται από την κρατική διοίκηση, κατά πόσο υπάρχει συμφωνία επαγγελιών και έργων 8 καθώς και για το πόσο αποτελεσματικά είναι τα μέτρα που λαμβάνονται. Προβληματισμός επίσης μπορεί ίσως να υπάρξει και στο κατά πόσον η συμπεριφορά των πολιτών έναντι του περιβάλλοντος είναι η πρέπουσα. 3.2-Σχετικά με την Εκπαίδευση, στο πρώτο άρθρο του βασικού νόμου πλαίσιο για την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση αναφέρεται "... (σκοπός του σχολείου είναι)... να υποβοηθήσει τους μαθητές ώστε...να εμπνέονται από αγάπη προς τον άνθρωπο, τη ζωή και τη φύση..." και μάλιστα ο σκοπός αυτός είναι στην ίδια ομάδα με την επιδίωξη ανάπτυξης δημοκρατικού και εθνικού φρονήματος 9. Με πρόσφατη νομοθεσία 10 εισήχθησαν δραστηριότητες περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, οι οποίες αργότερα επεκτάθηκαν και στο δημοτικό. Με τις δραστηριότητες αυτές ορίζεται ότι "Σκοπός της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του, να ευαισθητοποιηθούν για τα προβλήματα που συνδέονται με αυτό και να δραστηριοποιηθούν, με ειδικά προγράμματα, ώστε να συμβάλλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισης τους". Προβλέπεται η δυνατότητα ίδρυσης κέντρων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, και παραπέμπονται σε 8 σχεδόν όλοι οι σχετικοί νόμοι έχουν είτε στον τίτλο τους είτε στην αιτιολογία τους το "σύνθημα" της προστασίας του περιβάλλοντος 9 ΥπΕΠ&Θ Νόμος Πλαίσιο 1566/85 ΟΕΔΒ Άρθρο 111 παρ.13 Ν.1892/ και απόφαση ΥπΕΠ&Θ Φ.16/102/Γ308/

9 αποφάσεις των οικείων νομαρχών η χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων και τα λοιπά θέματα οργάνωσης και λειτουργίας της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Πέρα από την προηγούμενη ειδική δράση, εκπαίδευση σε περιβαλλοντικά θέματα παρέχεται τόσο στο Δημοτικό όσο και στο Γυμνάσιο, είτε με ειδική προς τούτο θεματολογία είτε μέσα από το περιεχόμενο άλλων μαθημάτων, ιδιαίτερα μέσα από τα μαθήματα των Φυσικών επιστημών. 3.3-Στο Δημοτικό ιδιαίτερα, όπου το Αναλυτικό Πρόγραμμα των μαθημάτων ενθαρρύνει διδασκαλία με συζήτηση, υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για περιβαλλοντική εκπαίδευση παράλληλα με το κύριο αντικείμενο διδασκαλίας. Αυτό παρουσιάζεται εντονότερα στο μάθημα της γλώσσας, π.χ. μέσα από τον σχολιασμό των καταστάσεων που περιγράφονται στο βιβλίο ή μέσα από την ανάλυση των κειμένων του ανθολογίου. Το κατεξοχήν όμως μάθημα, στο οποίο η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί φυσικό τμήμα του, είναι το μάθημα "Μελέτη του Περιβάλλοντος" για τις τάξεις Α', Β', Γ' και Δ'. Επίσης, χρήσιμο στη περιβαλλοντική εκπαίδευση, ιδίως ως προς την απόκτηση γνώσεων για το περιβάλλον, είναι το μάθημα "Φυσικά" για τις τάξεις Ε' και Στ', το οποίο όμως έχει τον εξίσου σπουδαίο σκοπό της εκμάθησης της επιστημονικής μεθοδολογίας για την απόκτηση γνώσεων. Στο μάθημα "Γεωγραφία" των Ε' και Στ' τάξεων υπάρχουν επίσης αρκετά στοιχεία περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Από το Αναλυτικό Πρόγραμμα 11 για τα μαθήματα του Δημοτικού "Μελέτη του Περιβάλλοντος" και "Φυσικά" σταχυολογώ:...αντικείμενο της Μελέτης του Περιβάλλοντος είναι η σπουδή και η κατανόηση του ανθρώπου, του κοινωνικού και βιοφυσικού του περιβάλλοντος και του πολιτισμού, στις μεταξύ τους αλληλεξαρτήσεις... (σκοπός... είναι... να μάθουν οι μαθητές... ) "... όσο γίνεται καλύτερα τον κόσμο που τους περιβάλλει, φυσικό και ανθρώπινο, στις ποικίλες αλληλεξαρτήσεις και στη δυναμική του υφή" (σκοπός... είναι... οι μαθητές... ) "...να ενταχθούν ομαλά και εποικοδομητικά στο βιοφυσικό, το κοινωνικό και το πολιτικό περιβάλλον ως υπεύθυνοι πολίτες μιας δημοκρατικής κοινωνίας" (σκοπός... είναι... να αναπτύξουν οι μαθητές... ) "... τη διάθεση να συμβάλλουν στην εξύψωση της ποιότητας της ζωής γενικότερα" (σκοπός... είναι... οι μαθητές να αναπτύξουν έφεση και ενδιαφέρον... )... για επαφή και γνωριμία με τον κόσμο που ζουν, για ερευνητικό πνεύμα και σταθερή έφεση για τη διακρίβωση της αλήθειας (να μην αποδέχονται δηλαδή άκριτα όσα ακούνε) (απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξη των σκοπών είναι)... η πλατιά γνωριμία του παιδιού με την άμεση πραγματικότητα σε συνάρτηση με μια μεθοδικά ολοκληρωμένη προσέγγιση πραγμάτων, φαινομένων και καταστάσεων 11 Βλέπε την έκδοση του ΟΕΔΒ "Αναλυτικά προγράμματα μαθημάτων του Δημοτικού Σχολείου" ή τα Προεδρικά Διατάγματα 583/82ΦΕΚ107Α, 528/84ΦΕΚ185Α, 449/83ΦΕΚ168Α, 399/85ΦΕΚ140Α, 398/85ΦΕΚ140Α, 245/87ΦΕΚ110Α

10 με τρόπο που να αποκαλύπτεται προοδευτικά (όχι δηλαδή να δίδεται έτοιμη από πριν) η εσωτερική συνάφεια τους και η εξελικτική τους υφή (απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξη των σκοπών είναι)... η διασφάλιση καταστάσεων απορίας και προβληματισμού... (σκοπός... είναι... να αναπτύξουν οι μαθητές... )... έφεση και ενδιαφέρον για τη μελέτη και έρευνα του φυσικού κόσμου... (σκοπός... είναι... να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές... ) την ανάγκη για διατήρηση της ισορροπίας στη φύση, που είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ανθρώπου και τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής καθώς και τις επιπτώσεις του τεχνικού πολιτισμού στη ζωή του ανθρώπου Παρατηρείται δηλαδή πως το Αναλυτικό Πρόγραμμα του Ελληνικού Σχολείου είναι πλούσιο σε θέματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Είναι, όπως τουλάχιστον προκύπτει από το επίσημο Αναλυτικό Πρόγραμμα, πλουσιότερο από τα αντίστοιχα προγράμματα άλλων ευρωπαϊκών χωρών 12. Ο σκοπός διδασκαλίας των θεμάτων της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, όπως αναγράφεται στο Αναλυτικό Πρόγραμμα, κινείται στα πλαίσια που αναπτύχθηκαν στο προηγούμενο κεφάλαιο δηλαδή: προοδευτική αποκάλυψη της γνώσης και όχι παροχή έτοιμων γνώσεων γνώσεις ολοκληρωμένες και όχι αποσπασματικές εκτίμηση συνεπειών (θετικών και αρνητικών) των παρεμβάσεων στο περιβάλλον και όχι προκατασκευασμένα συμπεράσματα δημιουργία στάσεων στις οποίες το περιβάλλον θα βρίσκεται σε υψηλή ιεραρχικά θέση τρόπος επίλυσης των όποιων αντιθέσεων προκύπτουν μέσα σε δημοκρατικά πλαίσια Στο επόμενο κεφάλαιο εξετάζονται μερικοί παράγοντες, οι οποίοι επηρεάζουν την επίτευξη η όχι των σκοπών αυτών. 4.-Σχολική Πρακτική στην περιβαλλοντική εκπαίδευση. Από τα όσα εξετέθησαν στο προηγούμενο κεφάλαιο προκύπτει πως το νομοθετικό πλαίσιο για την εκπαίδευση, σε συμφωνία και με τις επίσημες αντιλήψεις για την υψηλή αξία του περιβάλλοντος, δεν περιέχει απλά και μόνο κάποια περιβαλλοντικά στοιχεία αλλά επιβάλλει την ολόπλευρη και συστηματική εκπαίδευση σε περιβαλλοντικά θέματα. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι σε ποιο βαθμό υλοποιείται αυτό. Στο κεφάλαιο αυτό εξετάζονται μερικοί από τους παράγοντες, οι οποίοι επιδρούν στην επίτευξη των στόχων αυτών, στα πλαίσια του Δημοτικού Σχολείου. Επέλεξα το Δημοτικό Σχολείο γιατί, κατά τη γνώμη μου, η σωστή 12 Πληροφορία στα πλαίσια του Erasmus (διαπανεπιστημιακό πρόγραμμα συνεργασίας αριθμός G-0026/89). Για το Ηνωμένο Βασίλειο βλέπε επίσης την έκδοση: Dept. of Education and Science "Science in the National Curriculum", Her Majesty's stationary Office (και τα αντίστοιχα για τα άλλα μαθήματα).

11 περιβαλλοντική εκπαίδευση στα πλαίσια του Δημοτικού σχολείου είναι πολύ πιο σημαντική από τις επόμενες εκπαιδευτικές βαθμίδες, δεδομένου ότι κατά τα έτη φοίτησης στο Δημοτικό διαμορφώνεται στο σύνολο του σχεδόν ο χαρακτήρας του ατόμου και αναπτύσσεται το μεγαλύτερο μέρος των διανοητικών του δεξιοτήτων 13. Τα μαθήματα στα οποία θα γίνει εστίαση είναι τα "Μελέτη του Περιβάλλοντος", που διδάσκεται στις τάξεις Α', Β', Γ', Δ', και "Φυσικά", για τις τάξεις Ε', Στ' Κοινωνικός περίγυρος. Όπως έχει ειπωθεί, το περιβάλλον αποτελεί σύμφωνα με την επίσημη νομοθεσία υψηλή αξία της ζωής. Πρέπει να διδάσκεται συστηματικά και ολόπλευρα και να καλλιεργούνται οι αντίστοιχες στάσεις. Κατά συνέπεια, από την επίσημα εκφρασμένη, μέσα από την υπάρχουσα νομοθεσία, βούληση της ελληνικής κοινωνίας όχι μόνο δεν υπάρχει πρόβλημα αλλά αντίθετα ενθαρρύνεται και, σε πολλά σημεία, επιβάλλεται η σωστή περιβαλλοντική εκπαίδευση. Πρόβλημα όμως μπορεί να υπάρξει από την πραγματική συμπεριφορά και κοινωνική επιβολή του περίγυρου της περιοχής του κάθε σχολείου. Αυτό μπορεί να συμβεί π.χ.: με τη παρασιώπηση ή με τη μονομερή εξέταση κάποιων προβλημάτων σχετικών με το περιβάλλον, για τα οποία υπάρχει έντονο τοπικό ενδιαφέρον. Στην περίπτωση αυτή η προσωπικότητα και παρρησία του δασκάλου είναι απαραίτητη. με τη συνειδητά δυσμενή για το περιβάλλον συμπεριφορά του κοινωνικού περίγυρου, κάτι που είναι σπάνιο αν και δεν είναι άγνωστο φαινόμενο (π.χ. κάποιες περιπτώσεις "αξιοποίησης" μιας περιοχής ή οι "φωτιές του Οκτώβρη" από τους κτηνοτρόφους). Η κατάσταση αυτή δυσχεραίνει σημαντικά την ανάπτυξη θετικών προς το περιβάλλον στάσεων και την οργάνωση τους σε αξίες με τη δυσμενή για το περιβάλλον συμπεριφορά του κοινωνικού περίγυρου, η οποία γίνεται για να καλυφθεί κάποια άλλη ανάγκη, π.χ. η απόθεση αποβλήτων από διάφορες χρήσεις. Η κατάλληλη εξέταση του φαινομένου αυτού με βάση τα συγκεκριμένα στοιχεία της περιοχής μπορεί να αποβεί και θετική, π.χ. να αρχίσει να διαμορφώνεται κοινή γνώμη, η οποία θα επιβάλλει την επεξεργασία ή τη διαφορετική διάθεση των αποβλήτων ή και μια διαφορετική οργάνωση για περιορισμό των αποβλήτων 14 με την αντιφατική συμπεριφορά του κοινωνικού περίγυρου, κατά την οποία ενώ κατακρίνεται φραστικά η δυσμενής για το περιβάλλον συμπεριφορά άλλων, επιδεικνύεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, η ίδια αυτή κατακριτέα συμπεριφορά. 15 Η αντιφατική συμπεριφορά του κοινωνικού περίγυρου 13 Βλέπε π.χ. Ν.Γ.Παπαδόπουλου "Ψυχολογία" Αθήνα 1990 σελ. 86 και κεφ π.χ. χρησιμοποίηση ανακυκλώσιμων υλικών, περιορισμός των πλαστικών συσκευασιών που δεν αποσυνθέτονται εύκολα, Για παράδειγμα:

12 παρεμβάλλει δυσκολίες στην καλλιέργεια θετικών προς το περιβάλλον στάσεων και την ανάπτυξη ορθής περιβαλλοντικής αγωγής. Η επισήμανση και ανάλυση τους όμως στο σχολείο μπορεί να οδηγήσει σε γενικότερη βελτίωση και της συμπεριφοράς των μεγάλων Δάσκαλοι και διδασκαλία. Το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι αν έχει τις απαιτούμενες ικανότητες ο δάσκαλος, ο οποίος θα διδάξει τη περιβαλλοντική αγωγή. Αυτό είναι ένα ερώτημα κοινό για τη διδασκαλία όλων των αντικειμένων και όχι μόνο για τα περιβαλλοντικά θέματα. Είναι ενθαρρυντικό πως έχει αρχίσει να συστηματοποιείται η επιμόρφωση των δασκάλων τόσο γενικά όσο και σε περιβαλλοντικά θέματα, παρά τα προβλήματα που εξακολουθούν να υπάρχουν. Το δεύτερο ερώτημα που προκύπτει είναι αν η διδασκαλία σε περιβαλλοντικά θέματα είναι πλήρης, αν καλύπτει δηλαδή όλους τους τομείς και τα επίπεδα μάθησης, τα οποία ανεφέρθησαν στα προηγούμενα. Η πληρότητα μιας διδασκαλίας ως προς τα θέματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης μπορεί να εκτιμηθεί από τις απαντήσεις σε ερωτήματα όπως: οι γνώσεις που παρέχονται είναι επαρκείς; σύμφωνες με την αντίληψη των μαθητών; διδάσκονται με ανάλυση και σύνθεση των επιμέρους στοιχείων; γίνεται αξιολόγηση με τεκμηριωμένα συμπεράσματα; γίνεται εκτίμηση διαφορετικών τρόπων αντιμετώπισης κάποιου περιβαλλοντικού θέματος; δημιουργούνται ευκαιρίες για άμεσες εμπειρίες; καλλιεργούνται θετικές στάσεις προς το περιβάλλον; αποφεύγονται τα έτοιμα συμπεράσματα και η μονομερής παρουσίαση ενός θέματος; γίνεται συζήτηση με παρουσίαση και υποστήριξη διαφορετικών απόψεων και επιλογών σε περιβαλλοντικά θέματα; συζητούνται επίκαιρα τοπικά περιβαλλοντικά προβλήματα; αναζητούνται και επισημαίνονται καθημερινές ενέργειες και συμπεριφορές για μίμηση ή για αποφυγή; κακό το κάπνισμα, όμως καπνίζομε, ίσως και μέσα στο σχολείο, ρυπαίνοντας έτσι τον αέρα των άλλων ή ενώ μπορεί όλοι να συμφωνούν για την ανάγκη προστασίας και διατήρησης καθαρού του περιβάλλοντος όμως: επιστρέφοντας από εκδρομή αφήνομε τα σκουπίδια μας στο ύπαιθρο ή τα πετάμε στις ρεματιές, αφήνομε τα αποφάγια μας και τις πάνες του μωρού στην ακρογιαλιά, περιμένοντας το πράσινο αδειάζομε το τασάκι του αυτοκινήτου ή άλλα σκουπίδια στο δρόμο, πετάμε το αναμμένο αποτσίγαρο στο δρόμο ενώ γνωρίζομε τον κίνδυνο πυρκαϊάς,...κλπ...

13 Η εντύπωση που έχω σχηματίσει από την εμπειρία μου με διάφορα σχολεία είναι πως παρά τον ενθουσιασμό και τις προσπάθειες που γενικά καταβάλλουν οι δάσκαλοι, υπάρχουν πολλά περιθώρια βελτίωσης της διδασκαλίας σε περιβαλλοντικά θέματα. Μια σχετική έρευνα 16 που έγινε με τους δασκάλους που φοιτούσαν στο Μαράσλειο Διδασκαλείο επιβεβαιώνει την εντύπωση αυτή. Για παράδειγμα, επισκέψεις για παρατήρηση και άμεσες εμπειρίες οργανώνονται συχνά μόνο από τους 2 στους 10 δασκάλους ενώ οι 4 δάσκαλοι στους 10 απάντησαν πως αυτό γίνεται σπάνια ή και καθόλου. Είναι πάντως ενθαρρυντικό πως ένα μεγάλο ποσοστό ερωτηθέντων απάντησαν πως συζητούν στα πλαίσια του μαθήματος "Μελέτη του Περιβάλλοντος" επίκαιρα σχετικά τοπικά θέματα, ένδειξη επίσης πως ο κοινωνικός περίγυρος δεν αντιδρά σε τέτοιες ενέργειες Ύλη μαθημάτων. Σχεδόν όλη η επιλεγμένη ύλη για τα μαθήματα "Μελέτη του Περιβάλλοντος" και "Φυσικά" προσφέρεται για την εκπαίδευση σε περιβαλλοντικά θέματα. Υπάρχουν όμως και ενότητες κατεξοχήν πρόσφορες, όπως π.χ. Για τις τάξεις Α', Β', Γ', Δ', Ο άνθρωπος, τα φυτά και τα ζώα Ο άνθρωπος στο γεωφυσικό του περιβάλλον Παραγωγή αγαθών, Χρήση μηχανών, Ικανοποίηση αναγκών του ανθρώπου Ιστορική εξέλιξη Για τις τάξεις Ε' και Στ' Ύλη και ενέργεια Βιολογικά φαινόμενα-ζωντανοί οργανισμοί Καθώς και ειδικές προς τούτο ενότητες όπως οι: Επιφάνεια και εσωτερικό της Γης-σύσταση και εκμετάλλευση υπεδάφους(ε' τάξη) Ο Άνθρωπος και το Περιβάλλον (Στ' τάξη) Μια λεπτομερέστερη μελέτη του περιεχομένου του Αναλυτικού προγράμματος 17 δείχνει πως η επιλογή και οργάνωση της ύλης είναι ικανοποιητική τόσο από πλευράς πληρότητας όσο και από πλευράς οργάνωσης. Σε σχέση με τον προβλεπόμενο από το ωρολόγιο πρόγραμμα χρόνο, αν ληφθούν υπόψη και οι ώρες που διατίθενται για άλλες σχολικές δραστηριότητες, ίσως κάποια θέματα να μην είναι δυνατό να διδαχθούν στην τάξη. Στη περίπτωση αυτή θα πρέπει να γίνει επιλογή από τον δάσκαλο των θεμάτων εκείνων που θα αφεθούν για να επεξεργαστούν εκτός σχολείου από τους μαθητές. Με δεδομένο πως ο τρόπος διδασκαλίας για τα μαθήματα του Δημοτικού "Μελέτη του Περιβάλλοντος" και "Φυσικά" είναι προσανατολισμένος στο "να μάθει ο μαθητής να μαθαίνει", η μη 16 Αρτέμη Αθανασάκη "Η Περιβαλλοντική Αγωγή στη Δημοτική Εκπαίδευση και οι τάσεις των δασκάλων" διδακτορική διατριβή στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης. 17 Βλέπε σημείωση 10 προηγουμένως

14 διδασκαλία κάποιων θεμάτων στο σχολείο δεν θα πρέπει να δημιουργεί ιδιαίτερα προβλήματα Σχολικά βιβλία. Εξετάζοντας τα σχολικά βιβλία 18 παρατηρείται πως αυτά, αν και είναι κατά πολύ καλύτερα από τα προηγούμενα και καλύπτουν σε μεγάλο βαθμό τους σκοπούς εκείνους του Αναλυτικού προγράμματος, που αναφέρονται στην καλλιέργεια θετικών προς το περιβάλλον στάσεων, αφήνουν πολλά περιθώρια βελτίωσης. Πιο συγκεκριμένα, πέρα από τα καλά τεχνικά χαρακτηριστικά (εικονογράφηση, χώρο για ασκήσεις και συμπλήρωση από το μαθητή,...), έχουν θεματολογία από τον τωρινό ελληνικό χώρο, τα θέματα αναπτύσσονται έτσι ώστε να προσφέρουν ευκαιρίες για συζήτηση των θεμάτων που διαπραγματεύονται, υποβάλλουν θετική προς το περιβάλλον συμπεριφορά, κλπ. Τα βιβλία των πρώτων ιδίως τάξεων, είναι βιβλία διδασκαλίας προσαρμοσμένα ικανοποιητικά στους σκοπούς του Αναλυτικού Προγράμματος. Οι εικόνες τους παρουσιάζουν προσιτές στα παιδιά καταστάσεις, οι οποίες θα αποτελέσουν αφορμή για συζήτηση. Τα κείμενα που συνοδεύουν τις εικόνες δίνουν αφορμή για παρατήρηση, κατανόηση και ανάλυση καταστάσεων, συζήτηση των θεμάτων στη τάξη και άλλες παρόμοιες ενέργειες. Επίσης υπάρχουν εικόνες και κείμενα που υποβάλλουν θετική περιβαλλοντική συμπεριφορά 19. Πολύ σημαντική επίσης είναι η ύπαρξη και ερωτήσεων αποκλίνουσας σκέψης 20 βασικό χαρακτηριστικό της δημιουργίας 21. Η τάση αυτή όμως δεν συνεχίζεται και στα βιβλία των μεγαλυτέρων τάξεων. Στις μεγαλύτερες τάξεις κυριαρχεί ο γνωστικός τομέας οι δε ερωτήσεις είναι κυρίως ερωτήσεις συγκλίνουσας σκέψης Αναφέρομαι στα σχολικά βιβλία για τον μαθητή και για τον δάσκαλο καθώς και στα τετράδια εργασίας και τα φύλλα αξιολόγησης των μαθημάτων του Δημοτικού "Μελέτη του Περιβάλλοντος" και "Φυσικά". 19 Βλέπε π.χ. (σελ.17 Α' τάξη) Θέμα:Πως θα γίνομε μια προκομμένη τάξη. Εικόνα: Παιδιά ρίχνουν σκουπίδια σε καλάθι. Ερώτηση: Κάνομε και μείς το ίδιο; 20 Βλέπε π.χ. (σελ.72 Β' τάξη) Τίτλος θέματος "Όσα δεν έγιναν σωστά". Συνοδεύεται από διάφορες εικόνες περιοχών χωρίς επαρκείς χώρους κοινόχρηστους και αναψυχής. Κείμενο: Μπορείτε να βρείτε ποια είναι (αυτά που δεν έγιναν σωστά); Πως νομίζετε ότι θάπρεπε να είχαν γίνει; Στο δικό σας τόπο τι δεν έγινε σωστό; Πέστε μερικά παραδείγματα. Τι λείπει στη γειτονιά σας και θα θέλατε να το έχετε; Επίσης "Αν δεν υπήρχαν τα χόρτα τι θα γινόταν;" (Γ'τάξη σελ.159) 21 Βλέπε π.χ Γιώργος Στυλ. Φλουρής "η αρχιτεκτονική της διδασκαλίας και η διαδικασία της μάθησης" εκδόσεις Γρηγόρη Αθήνα 1986 σελ Βλέπε π.χ. (σελ Α' μέρος Δ' τάξης) Ενότητα: Πως οι Έλληνες άλλαξαν το φυσικό περιβάλλον. Παρουσιάζονται διάφορα μεγάλα εγγειοβελτιωτικά έργα. Ζητείται από τους μαθητές να εντοπίσουν στον χάρτη τα μέρη όπου έγιναν αυτά. Κείμενα "...Στην περιοχή σας έγιναν παρόμοια έργα; Ποιά είναι αυτά και σε τι εξυπηρετούν;... σε άλλα μέρη έγιναν άλλα χρήσιμα έργα, όπως: αναδασώσεις, αποξηράνσεις ελών, εκχερσώσεις κτλ. Συζητήστε γιαυτά". Επίσης: Ποιές είναι οι ωφέλειες της Εθνικής Οικονομίας από τις μονοκαλλιέργειες και τη σταβλισμένη κτηνοτροφία; (Στ' τάξη 2ο μέρος σελ.119).

15 Γενικά η οργάνωση των θεμάτων στα σχολικά βιβλία είναι αρκετά καλή ως προς τον γνωστικό τομέα, στον οποίο αποδίδεται μια έμφαση, η οποία εντείνεται στις μεγαλύτερες τάξεις 23. Πρέπει όμως να σημειωθεί πως κατά την ανάπτυξη κάποιων θεμάτων έχουν παρεισφρήσει αρκετά λάθη ενώ σε άλλες περιπτώσεις οι παρεχόμενες γνώσεις είναι παρωχημένες. Ως προς τον συναισθηματικό τομέα, τα βιβλία είναι πολύ καλά για τα επίπεδα της πρόσληψης και, σε κάποιο βαθμό και, της εκτίμησης αξιών. Είναι προφανές πως και αυτά και, κυρίως, τα άλλα επίπεδα μάθησης του συναισθηματικού τομέα θα πρέπει να καλύπτονται με ενέργειες που θα σκεφτεί ο δάσκαλος. Σύμφωνα άλλωστε με τις οδηγίες που παρέχονται ρητά στο βιβλίο για τον δάσκαλο της Α' τάξης...η ύλη των βιβλίων είναι σαφώς ενδεικτική... οι εικόνες και το λοιπό υλικό είναι ενδεικτικές για να προβάλλεται ο καίριος προβληματισμός,... και αποτελούν αφετηρία για πάρα πέρα έρευνα και αναζήτηση.... Οι οδηγίες αυτές επαναλαμβάνονται έμμεσα και στα βιβλία για τις άλλες τάξεις, όπου όμως η διδόμενη έμφαση στην ανάλυση και χρησιμοποίηση των εικόνων υποβάλλει στους δασκάλους την αντίληψη 24 πως θα πρέπει να περιοριστούν μόνο στις εικόνες του βιβλίου. Οι εικόνες αυτές αν και είναι προσεγμένες και, γενικά, κατάλληλες προφανώς δεν επαρκούν από μόνες τους για εκπαίδευση σε περιβαλλοντικά θέματα. Ως προς τον κοινωνικό τομέα το σχολικό βιβλίο υποδεικνύει, στις πρώτες ιδίως τάξεις, μερικές περιπτώσεις για αντίστοιχες ενέργειες του δασκάλου. Επειδή 23 Στον γνωστικό τομέα τα βιβλία παρέχουν πολλές αφορμές για μάθηση στα επίπεδα της πληροφορίας, της κατανόησης και της εφαρμογής σε όλες τις τάξεις. Τα επίπεδα της ανάλυσης, της σύνθεσης και, σε μικρότερο βαθμό, της αξιολόγησης καλύπτονται επαρκώς στα βιβλία των πρώτων τάξεων κυρίως. Είναι επίσης χαρακτηριστικό πως ενώ στα ίδια τα βιβλία για τον μαθητή και στις οδηγίες για τον δάσκαλο γίνεται προσπάθεια να καλυφθούν όλα τα επίπεδα του γνωστικού τομέα, τα τετράδια εργασίας και τα φύλλα αξιολόγησης περιορίζονται σε ασκήσεις που καλύπτουν τα επίπεδα της πληροφορίας, της κατανόησης και, σε κάποιο βαθμό, και της εφαρμογής. Κάτι ανάλογο έχει βρεθεί και για το βιβλίο της Φυσικής Γ' Γυμνασίου, όπου, από τις σχεδόν 300 ερωτήσεις και ασκήσεις δεν υπάρχει καμιά στα επίπεδα της αξιολόγησης και σύνθεσης και μόνο 6 στο επίπεδο της ανάλυσης. Η πληθώρα (περίπου 7 στις 10) αφορούν τα απλούστερα επίπεδα της απομνημόνευσης και της κατανόησης (από το Π.Γ.Μιχαηλίδη, Ε.Γ.Βελεγράκη, Ε.Δ.Καλοψυκάκη, Ε.Π.Λαμπράκη, Σ.Ν.Σταυρακάκη "Η Διδασκαλία της Φυσικής, Σχέδια μαθημάτων-περιλήψεις-πειράματα για τη Γ' Γυμνασίου, 1992) 24 Είναι χαρακτηριστικό πως στην έρευνα που αναφέρεται στη σημείωση 13 προηγουμένως, σχετικά με το περιεχόμενο του βιβλίου (κείμενα, σχέδια, εικόνες, επίπεδο περιεχομένου, αντιστοιχία με την πραγματικότητα... ) οι μετεκπαιδευόμενοι δάσκαλοι κρίνουν το σχολικό βιβλίο ικανοποιητικό (5 με 6 στους 10 το κρίνουν πάρα πολύ καλό με καλό ενώ μόνο 0 με 1 στους 10 το βρίσκουν ανεπαρκές). Αν ληφθούν υπόψη και οι συνθήκες λειτουργίας των περισσοτέρων σχολείων είναι λογικό να υποθέσει κανείς πως η διδασκαλία περιορίζεται στις εικόνες των βιβλίων μόνο, κάτι που, όπως αναφέρθη και στο κεφ 4.2, επιβεβαιώνεται και από την απάντηση σε αντίστοιχη ερώτηση.

16 όμως η συζήτηση π.χ. κάποιου θέματος δεν επαρκεί από μόνη της, η επαγωγή ή όχι μάθησης στα διάφορα επίπεδα του κοινωνικού (συμμετοχικού) τομέα, ιδιαίτερα στα πιο σύνθετα επίπεδα της σύνθεσης απόψεων, της δημιουργίας κανόνων και της απόφασης, εξαρτάται αποκλειστικά από την καλή κατάρτιση και τις αντίστοιχες ικανότητες του δασκάλου κάθε τάξης. 5.-Μεθοδολογικές παρατηρήσεις για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Από την εμπειρία μου με τη πρακτική που υπάρχει στα σχολεία, παρατήρησα πως πολλές φορές, στην προσπάθεια να επιτευχθεί ο κύριος ειδικότερος στόχος μιας ενότητας, συχνά παραγνωρίζονται άλλοι σκοποί που επίσης επιδιώκονται από το μάθημα. Στο κεφάλαιο αυτό αναφέρω, με περιπτωσιακή μορφή, ορισμένες παρατηρήσεις, κυρίως πάνω στη μεθοδολογία της διδασκαλίας των θεμάτων που έχουν σχέση με τη Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Οι παρατηρήσεις αυτές σχετίζονται με την επίτευξη των σκοπών που αναφέρονται στα προηγούμενα κεφάλαια και καταγράφονται πιο κάτω επιγραμματικά με σύντομες επεξηγήσεις και χωρίς αξιολογική σειρά Οχι απόλυτα συμπεράσματα - οδηγούν σε αντιφάσεις. Για παράδειγμα: α/ενώ γίνεται προσπάθεια για την δημιουργία στάσεων διατήρησης και προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος, β/στο θέμα "Ιστορία ενός χωριού" το κείμενο αναφέρει Κάθε χωριό έχει την ιστορία του. Ο Πέτρος έμαθε την ιστορία του δικού του χωριού και να πώς μα τη λέει: σε τούτον εδώ τον τόπο παλιότερα δεν κατοικούσαν άνθρωποι. Ήταν γεμάτος έλατα και άφθονα νερά. Ήταν εκεί και μια μοναδική μηλιά. Πέρασαν όμως κάποτε μερικοί άνθρωποι και τον είδαν. Ωραίο μέρος είπαν. Να χτίσομε εδώ τα σπίτια μας. έτσι έγιναν τα πρώτα σπίτια. με τον καιρό χτίστηκαν περισσότερα και έγινε ολόκληρο χωριό. Και το είπαν Μηλιά... (Β'τάξη σελ.192). Αν και το α/ (διατηρούμε το περιβάλλον) και το β/ (όμως το καταστρέφομε όταν μας βολεύει) διδαχτούν με απόλυτο τρόπο μπορεί να παρουσιαστεί πρόβλημα με την μορφή αντίφασης στα όσα διδάσκονται. Το πρόβλημα θα είναι πιο έντονο όταν δεν έχει δημιουργηθεί ένα ιεραρχημένο σύστημα αξιών 25 ή/και όταν η διανοητική ανάπτυξη των μαθητών είναι στο στάδιο του συσχετισμού δύο μόνο παραγόντων οργάνωση και ιεράρχηση αξιών - όχι μαύρο-άσπρο.- Ένα άλλο πρόβλημα που μπορεί να παρουσιαστεί είναι κατά την πρόσληψη παραστάσεων και τη δημιουργία αξιών, όταν αυτό γίνεται με απόλυτο τρόπο. Για παράδειγμα στο 25 οι μαθητές και μαθήτριες είναι ηλικίας 5-7 ετών 26 πρέπει να σημειωθεί βέβαια πως η παρουσιαζόμενη αυτή αντίφαση, αν χρησιμοποιηθεί ως κατάσταση ανισορροπίας, μπορεί να αποτελέσει και καλή ευκαιρία μάθησης

17 θέμα "Φροντίζομε και προστατεύομε τα ζώα" υπάρχουν οι εικόνες (σελ. 99 Α' τάξη) α/ενός κυνηγού σε απαγορευμένη περιοχή με συνοδευτικό κείμενο "Είναι σωστό αυτό που κάνει ο κυνηγός;", β/μιας παραλίας με σκουπίδια και εκβρασμένα ψόφια ψάρια και συνοδευτικό κείμενο "Γιατί ψόφησαν τα ψάρια; Ποιος φταίει;", γ/ μιας φωτιάς σε δάσος με το κείμενο "Να κι άλλη μια μεγάλη καταστροφή". Αν δεν προσεχθεί κατά τη διδασκαλία, μπορεί να δημιουργηθεί πρόβλημα απόδοσης του ίδιου βαθμού απαξίας σε όλες τις περιπτώσεις. Το πρόβλημα μπορεί να γίνει εντονότερο στις ηλικίες που ο συσχετισμός είναι ανάμεσα σε δύο παράγοντες μόνο 27 (στο παράδειγμα μεταξύ του συγκεκριμένου φαινομένου και της ταξινόμησης του ως καλού ή κακού) σφαιρική αντιμετώπιση- όχι μονομέρεια. Πολλές φορές παρουσιάζονται τα αποτελέσματα κάποιων δράσεων (π.χ. ρύπανση, νέφος, αλλαγή χρήσης γης... ) χωρίς αναφορά στις αιτίες που προκάλεσαν τις (ή στις ανάγκες που καλύπτουν οι) ενέργειες, οι οποίες οδήγησαν στις δράσεις αυτές (πιθανό συμπέρασμα: οι άνθρωποι καταστρέφουν το περιβάλλον από μοχθηρία ή ασυνείδητα). Π.χ. οι πιο κάτω περιπτώσεις οι οποίες είναι με διαφορετική προσέγγιση: α/στο θέμα "ο άνθρωπος αλλάζει τη φύση" υπάρχει η εικόνα ενός λατομείου σε δασωμένη πλαγιά και το κείμενο "Το λατομείο είναι απαραίτητο: Γιατί; Μπορεί όμως να γίνει αιτία καταστροφής του περιβάλλοντος: Πως;" (Γ' τάξη σελ 83) β/στο θέμα "πως ο άνθρωπος καταστρέφει το περιβάλλον" υπάρχει η εικόνα ενός προσωποποιημένου εργοστασίου χαρτιού, το οποίο καταβροχθίζει με μοχθηρία τα δέντρα βγάζει αρπακτικά καυσαέρια και υγρά απόβλητα. Το συνοδευτικό κείμενο είναι "Το περιβάλλον καταστρέφεται και αλλιώς (πιθανή ίσως νύξη για ανάγκες που καλύπτονται). Παρατήρησε με προσοχή την εικόνα και περίγραψέ την. Βρες τι απόβλητα αφήνει το εργοστάσιο και πως αυτά καταστρέφουν τη φύση. Ποιες συνέπειες έχει αυτό για τον άνθρωπο; Τι άλλο έχεις ακούσει για τη μόλυνση 28 της θάλασσας, των ποταμών, των λιμνών; (Γ' τάξη, σελ 161). Στα σχολικά βιβλία υπάρχει μια συστηματική αντιμετώπιση μονομερούς θετικής έξαρσης για τις περιπτώσεις των "ωφέλιμων" περιβαλλοντικών παρεμβάσεων, όπως είναι τα εγγειοβελτιωτικά έργα. [Π.χ. βλέπε και τις περιπτώσεις στη σημείωση 19]. Η μονομέρεια αυτή μπορεί να είναι και επικίνδυνη (π.χ. Ε' τάξη 2ο μέρος σελ. 164 για τις πολλές χρήσεις του αμίαντου χωρίς αναφορά στα δυνατά προβλήματα) 27 Βλέπε π.χ.ιωάννου Ν. Παρασκευόπουλου "εξελικτική ψυχολογία" τόμος 3 σελ.52επ. και τόμος 4 σελ.100επ. 28 προφανώς εννοεί ρύπανση

18 5.4.-Το περιβάλλον είναι υπόθεση όλων. Στα θέματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης πρέπει πάντοτε να υπάρχει ο προβληματισμός "Τι μπορώ να κάνω εγώ; μαζί με τους γείτονες; με τις αρμόδιες αρχές;", π.χ. βλέπε τα κείμενα: Τι μπορεί να κάνει ο καθένας και όλοι μαζί για να σωθεί η Φύση; (Γ'τάξη,σελ 92). Εμείς τα παιδιά τι μπορούμε να κάνουμε για να προστατέψουμε το περιβάλλον; (Β' τάξη σελ. 149) Μια άλλη προσέγγιση με διαφορετικά αποτελέσματα είναι αυτή που αναφέρεται π.χ. στο θέμα "προβλήματα και πως λύνονται", όπου υπάρχουν σκουπίδια πεταμένα στο δρόμο, οι κάτοικοι απευθύνονται στον πρόεδρο, ο οποίος φέρνει το θέμα στο κοινοτικό συμβούλιο κλπ (Δ' τάξη, 1ο μέρος σελ.14, όπου όμως ο βασικός στόχος είναι η διδασκαλία για την οργάνωση και λειτουργία μιας κοινότητας). Με την δεύτερη αυτή προσέγγιση μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση πως το περιβάλλον είναι έργο μόνο κάποιων αρμοδίων άλλων προσώπων, τα οποία όταν παίρνουν τα κατάλληλα μέτρα είναι καλοί άλλως είναι κακοί. Συνέπεια μιας τέτοιας αντίληψης μπορεί νάνε π.χ. το να εντοπίζεται πυρκαγιά και οι κάτοικοι να περιμένουν τους αρμοδίους παίζοντας τάβλι και σχολιάζοντας την καλή ή κακή λειτουργία των "αρμοδίων" Πρόταση και όχι μόνο απόρριψη. Όταν παρουσιάζονται ανεπιθύμητες περιβαλλοντικές καταστάσεις θα πρέπει να αναζητούνται τρόποι αποφυγής των, οι οποίοι όμως θα διατηρούν τα χρήσιμα στοιχεία που πιθανόν υπάρχουν (π.χ. όταν παρουσιάζεται η βιομηχανική ρύπανση να αναζητείται η κατάλληλη διαχείριση των αποβλήτων διαφορετικά, η αποφυγή της ρύπανσης θα συνδεθεί με το κλείσιμο των εργοστασίων σαν μόνο τρόπο αντιμετώπισης της). Αν δεν γίνεται αυτό υποβάλλεται το συμπέρασμα πως η μόνη λύση είναι το σταμάτημα των αντίστοιχων ενεργειών (δηλ. το κλείσιμο των βιομηχανιών) και έτσι, επειδή, συνήθως, οι ενέργειες αυτές καλύπτουν κάποιες ανάγκες (άρα τα εργοστάσια δεν γίνεται να κλείσουν), να μην γίνεται τίποτα. Για το πρόβλημα αυτό τα σχολικά βιβλία σε μια-δυο μόνο περιπτώσεις αναφέρονται σε βιολογικό καθαρισμό λυμάτων (π.χ. Ε' τάξη 1ο μέρος σελ.54). Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις υπάρχουν ερωτήματα της μορφής "Συζητήστε τώρα στην τάξη σας τι μπορεί να κάνει ο άνθρωπος, ώστε και τη ζωή του να καλυτερεύει, αλλά και το περιβάλλον να μην καταστρέφει (Γ' τάξη σελ 161). Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις οι αντίστοιχες ενέργειες επαφίενται στην πρωτοβουλία του δασκάλου Σύγχρονη αντίληψη και γνώσεις. Πέρα από μια αναφορά σε ανακύκληση χαρτιού, από τα σχολικά βιβλία λείπει μια σύγχρονη περιβαλλοντική αντιμετώπιση. Για παράδειγμα, από τα γνωστικά στοιχεία που παρέχονται (π.χ.

19 όσα αναφέρει για τη βιομηχανική ρύπανση 29 ), είναι δυνατό να συναχθεί ο συσχετισμός πως ο περιορισμός της κατανάλωσης ενέργειας 30, πέρα από τις οικονομικές, έχει και (θετικές) περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Έτσι θα μπορούν να συζητηθούν και άλλα θέματα, όπως π.χ. η προτίμηση προϊόντων με οικονομία σε πρώτες ύλες (π.χ. ανακυκλωμένα, με συσκευασίες ανακυκλώσιμες και σε μικρή σχετικά με το κύριο προϊόν αναλογία, επαναχρησιμοποιήσιμα, παραγόμενα τοπικά,...) ή να επισημανθούν απλές καθημερινές σχετικές ενέργειες (π.χ. είναι απαραίτητο να μένει αναμμένο το φως όταν δεν το χρειαζόμαστε και η τηλεόραση όταν δεν τη παρακολουθούμε, να αφήνομε τη βρύση να τρέχει όταν πλένομε τα δόντια μας, να πεταγόμαστε στο περίπτερο με το αυτοκίνητο, να χρησιμοποιούμε τον ανελκυστήρα για μικρή κάθοδο,...). Η αντίληψη από την οποία διαπνέονται γενικά τα βιβλία του σχολείου (και όχι μόνο του Δημοτικού σχολείου) σχετικά με το θέμα της προστασίας του περιβάλλοντος, είναι πως η προστασία αυτή κοστίζει (δεν αναφέρεται όμως τίποτα για το ποιος θα πρέπει να επωμίζεται το κόστος ή άλλες αντίστοιχες ενέργειες, π.χ. η επιλογή ανάμεσα σε ένα οικολογικό προϊόν, που ίσως να έχει και σχετικά αυξημένη τιμή, και σε ένα άλλο). Η αντίληψη αυτή (η προστασία του περιβάλλοντος κοστίζει) συνδυαζόμενη με την επιλογή πιο άνετης ζωής οδηγεί έμμεσα στην αποδοχή σαν αναπόφευκτου συμπεράσματος, πως η καταστροφή του περιβάλλοντος, (και κατά προτίμηση του περιβάλλοντος των άλλων), αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη βελτίωση της ζωής έστω και βραχυπρόθεσμα. Είναι άλλωστε γνωστό το δήθεν δίλημμα "Ανάπτυξη ή Περιβάλλον". Μια διαφορετική, πιο σύγχρονη προσέγγιση, που θα μπορούσε να καλλιεργηθεί είναι η αντίληψη πως βελτίωση της ζωής και περιβαλλοντική προστασία μπορούν να συνυπάρχουν 31 (και Ανάπτυξη και Περιβάλλον) καθώς και οι 29 Στα σχολικά βιβλία επικρατεί σύγχυση μεταξύ των εννοιών μόλυνση, λέξη η οποία χρησιμοποιείται στα βιβλία των μικρότερων τάξεων, ίσως επειδή θεωρείται πιο γνωστή ή πιο οικεία, και ρύπανση, λέξη που χρησιμοποιείται στα βιβλία των Ε' και Στ' τάξεων, ίσως επειδή θεωρείται πιο επιστημονική (βλέπε π.χ. και Β' τάξη σελ.149 με τον τίτλο "ΚΑΤΑΛΑΒΑΙΝΟΥΜΕ ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΑΚΟΥΜΕ; μόλυνση (ρύπανση) του περιβάλλοντος... Συζητήστε γιαυτά.). Σημειώνεται πως στο αναλυτικό πρόγραμμα αναφέρεται πως σκοπός του μαθήματος είναι, μεταξύ άλλων, "... η προοδευτική απόκτηση και αποσαφήνιση βασικών εμπειριών, γνώσεων, και εννοιών..." (Μελέτη του Περιβάλλοντος) και "...να καταγράφουν προσεκτικά τα σχετικά δεδομένα χρησιμοποιώντας το κατάλληλο λεξιλόγιο..." (Φυσικά) 30 Στα σχολικά βιβλία υπάρχουν ελάχιστες αναφορές σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και αυτές περιορισμένης χρήσης (π.χ. Ε' τάξη 1ο μέρος σελ για την ηλιακή ενέργεια). 31 Βλέπε π.χ. την ερώτηση "Τι μπορεί να κάνει ο άνθρωπος ώστε και τη ζωή του να καλυτερεύει αλλά και το περιβάλλον να μην καταστρέφει;"(γ' τάξη σελ.161).

20 πιθανές συνακόλουθες επιπτώσεις στη συμπεριφορά μας. 32 Π.χ. για τη γνωστή περίπτωση ανακύκλησης των οικιακών απορριμμάτων, όπου ένα σημαντικό μέρος του κόστους ανακύκλησης αποτελεί ο διαχωρισμός των ειδών, αυτό σημαίνει εθισμό στον διαχωρισμό των σκουπιδιών σε χαρτί, γυαλί, μέταλλα, πλαστικά, κλπ., και αυτός ο εθισμός θα πρέπει να γίνεται συστηματικά και συνειδητά σε επίπεδο νοικοκυριού και ατόμου. Η αντίληψη για τεχνολογική πρόοδο με παράλληλη προστασία και διατήρηση του περιβάλλοντος μπορεί να οδηγήσει σε νέες μορφές διαχείρισης αποβλήτων. Π.χ. τα βιομηχανικά απόβλητα από μια βιομηχανία περιέχουν υλικά και κατάλοιπα επεξεργασίας τα οποία είναι συνήθως χρήσιμα ως πρώτες ύλες σε άλλες βιομηχανίες. Μια τέτοια αντιμετώπιση, όταν καθίσταται λειτουργική, προστατεύει το περιβάλλον με μηδαμινό ή και καθόλου επιπλέον κόστος στη λειτουργία της επιχείρησης, είναι δε δυνατόν να αποβεί και κερδοφόρα δραστηριότητα Επίλογος. Μετά τα παραπάνω γίνεται φανερό πως η περιβαλλοντική εκπαίδευση, για να είναι αποτελεσματική, πρέπει να είναι πολύπλευρη, ολοκληρωμένη, με σύγχρονες γνώσεις και αντιλήψεις. Πρέπει επίσης να καλύπτει πέρα από τον γνωστικό τομέα και τον συναισθηματικό τομέα και τον κοινωνικό (συμμετοχικό) τομέα. Στην εργασία αυτή αναφέραμε κάποια παραδείγματα από τα σχολικά βιβλία, όπου αυτό μπορεί να επιτευχθεί. Τα, σχετικά λίγα, αυτά παραδείγματα των σχολικών βιβλίων μπορούν και πρέπει να εμπλουτιστούν και να συμπληρωθούν και με άλλα. Όπως για παράδειγμα στα σχολικά βιβλία εντοπίζονται με αποδοκιμασία διάφορες περιπτώσεις 32 Μια τέτοια αντίληψη είναι η οργάνωση των διαφόρων δραστηριοτήτων με τρόπο τέτοιο ώστε τα "άχρηστα" παράγωγα από μια δραστηριότητα να είναι χρήσιμα σε μια άλλη. Τέτοια παραδείγματα, έστω και σε περιορισμένη κλίμακα, υπάρχουν και τώρα, π.χ. η χρήση των αποβλήτων από εργαστήρια εμφάνισης φωτογραφιών και ακτινογραφιών για ανάκτηση αργύρου, αναγέννηση νέων ορυκτελαίων από χρησιμοποιημένα κλπ. Είναι προφανές πως μπορούν να βρεθούν και άλλοι συνδυασμοί, π.χ. τα γαλβανόνερα, τα οποία θεωρούνται από τα πιο επιβαρυντικά απόβλητα, έχουν διαλυμένες ουσίες χρήσιμες και, συνήθως, πολύτιμες. Επίσης τα ορύγματα από τα λατομεία μήπως μπορεί να χρησιμεύσουν ως χωματερές ή έστω για να αποτίθενται μπάζα; 33 βλέπε π.χ. για τη περίπτωση υγρών αποβλήτων τα: N.Iniotakis, Π.Γ.Μιχαηλίδης, Γ.Διαμαντής, Κ. Ισραηλίδης, Δ.Παπανικολάου "Κατσίγαρος: Μια επικερδής διαχείριση υγρών αποβλήτων" στα Πρακτικά του 2ου Συνεδρίου Περιβαλλοντικής Επιστήμης και Τεχνολογίας - Μόλυβος Μυτιλήνης Σεπ.1991 έκδοση από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Αναφέρεται σε καθαρισμό κατσίγαρου με ταυτόχρονη ανάκτηση πρώτων υλών. Η μέθοδος χρησιμοποιεί μια γενικότερη τεχνολογία καθαρισμού υγρών αποβλήτων με σύγχρονη ανάκτηση πρώτων υλών για την οποία έχουν χορηγηθεί διεθνείς ευρεσιτεχνίες και η οποία έχει ήδη αρχίσει και χρησιμοποιείται σε βιομηχανική κλίμακα.

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός 1ου Μαθήματος

Οδηγός 1ου Μαθήματος Οδηγός 1ου Μαθήματος Στόχος του 1 ου μαθήματος Το 1 ο μάθημα αφορά τη διδακτική ενότητα: «Εισαγωγή στην ανακύκλωση συσκευασιών». Στόχος του 1 ου μαθήματος είναι ο/ η εκπαιδευτικός να εισάγει για πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΕΙΦΟΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Όλοι νοιαζόμαστε, όλοι συμμετέχουμε Απόβλητα - «Ένας φυσικός πόρος στο σχολείο μας;»

ΑΕΙΦΟΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Όλοι νοιαζόμαστε, όλοι συμμετέχουμε Απόβλητα - «Ένας φυσικός πόρος στο σχολείο μας;» Λέξεις κλειδιά: Απορρίμματα, ανακύκλωση, ρύπανση, υγεία, προστασία περιβάλλοντος, ΧΥΤΥ, ΧΑΔΑ Εισαγωγή Απόβλητα ένα επίκαιρο ζήτημα, που αποτελεί διαχρονικά ένα κρίσιμο περιβαλλοντικό, κοινωνικό και οικονομικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις 2013. Έκφραση - Έκθεση

Πανελλαδικές εξετάσεις 2013. Έκφραση - Έκθεση Πανελλαδικές εξετάσεις 2013 Έκφραση - Έκθεση Γ1. Σε άρθρο που πρόκειται να αναρτηθεί στην επίσημη ιστοσελίδα του σχολείου σας να εκθέσετε τις απόψεις σας σχετικά με: α) τις επιπτώσεις που έχει προκαλέσει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 Οι εισηγήσεις, που παρουσιάζονται πιο κάτω είναι ενδεικτικές και δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΟΝΟΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: 6 ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Η Επισκόπηση χωρίζεται σε δύο μέρη: Α. Γενικό μέρος (συμπληρώνεται από όλα τα Σχολεία) Β. Ειδικό Μέρος που αντιστοιχεί στο θέμα που επιλέγεται κάθε χρόνο (Νερό,

Διαβάστε περισσότερα

2.-Υπαρχουσα κατάσταση.

2.-Υπαρχουσα κατάσταση. Π. Γ. Μιχαηλίδης, Οι Φυσικές Επιστήμες στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης, 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος, Ναύπακτος 13-15 Νοεμβρίου 1998 πρακτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΑΛΙΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΑΛΙΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΑΛΙΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Κέντρο και άξονας αυτών των μεθόδων διδασκαλίας είναι ο δάσκαλος. Αυτός είναι η αυθεντία μέσα στην τάξη που καθοδηγεί και προσφέρει. Γι αυτό οι μέθοδοι αυτές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ

Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ 3 Ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ-ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 205 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΒΟΛΤΑ ΣΤΟ ΔΑΣΟΣ (Ένα παραμύθι από μεγάλα παιδιά) Παπαλουκά Κων/να Εκπαιδευτικός Β θμιας Εκπαίδευσης Νηπιοβρεφοκόμος Τσαγκουρνού Ελισάβετ Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Eνημέρωσης κι Ευαισθητοποίησης μαθητών, γονέωνκαι εκπαιδευτικών για τα Απόβλητα Συσκευασίας στο Δήμο μας

Πρόγραμμα Eνημέρωσης κι Ευαισθητοποίησης μαθητών, γονέωνκαι εκπαιδευτικών για τα Απόβλητα Συσκευασίας στο Δήμο μας Πρόγραμμα Eνημέρωσης κι Ευαισθητοποίησης μαθητών, γονέωνκαι εκπαιδευτικών για τα Απόβλητα Συσκευασίας στο Δήμο μας ΕλληνικήΕταιρείαΑξιοποίησης Ανακύκλωσης Α.Ε. Τα σκουπίδια μας... Αυξάνονται χρόνομετοχρόνο!

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΓΕΝΙΚΑ Βασικός στόχος είναι η ανατροφοδότηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και ο εντοπισμός των μαθησιακών ελλείψεων με σκοπό τη βελτίωση της παρεχόμενης σχολικής εκπαίδευσης. Ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό

02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό Κεφάλαιο 02-04 σελ. 1 02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό Όπως επισημάνθηκε στο κεφάλαιο 01-04, η πρώτη ύλη για τα «ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας είναι μη επικίνδυνα απόβλητα, κυρίως παραγόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα-ενότητες του Αναλυτικού Προγράμματος: Απορρίμματα, Παραγωγή και Κατανάλωση

Ενότητα-ενότητες του Αναλυτικού Προγράμματος: Απορρίμματα, Παραγωγή και Κατανάλωση ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ 3 ου ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Όνομα Εκπαιδευτικού: Μαρία Σωκράτους Σχολείο: Η Δημοτικό Σχολείο Λεμεσού (ΚΒ) Ζήτημα Σχολείου: Η αύξηση των σκουπιδιών εντός των χώρων του σχολείου, στα πάρκα της κοινότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΤΙΚΗ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟΥ ΣΧΕΔΙΟΥ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΤΤΙΚΗ Οικολογική Εταιρία Ανακύκλωσης Μαμάη 3, 10440, Αθήνα, Τηλ: 210-82.24.481 www.ecorec.gr Κλεισόβης 9, 10677 Αθήνα, Τηλ: 210-38.40.774-5 www.greenpeace.gr Μαμάη 3, 10440 Αθήνα Τηλ: 210 8228795 www.medsos.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ/ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ - ΒΑΣΙΚΑ ΒΗΜΑΤΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ/ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ - ΒΑΣΙΚΑ ΒΗΜΑΤΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Πρόγραμμα Ενημέρωσης εκπαιδευτικών για INDUCTION 4-5 Φεβρουαρίου 2012 Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Πεδουλά ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ/ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ - ΒΑΣΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών (ΑΠΣ) Curriculum Γεωλογίας - Γεωγραφίας Κική Μακρή, Γεωλόγος M.Sc Υπ. Διδάκτορας Διδασκαλίας της Γεωλογίας kmakri@geo.auth.gr Η δομή του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συστήματος Η

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος

Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος Βασικές Αρχές Ψηφιακής Τεχνολογίας: Πρακτικές ιδέες για τη διδασκαλία ενός θεωρητικού μαθήματος Πάσχου Αικατερίνη 1 katpas@sch.gr 1 Εκπαιδευτικός Πληροφορικής, 2 ο ΕΠΑ.Λ. Καρδίτσας Περίληψη Το μάθημα Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1

Διοίκηση Λειτουργιών. τετράδιο 1 Λορέντζος Χαζάπης Γιάννης Ζάραγκας Διοίκηση Λειτουργιών τα τετράδια μιας Οδύσσειας τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών Αθήνα 2012 τετράδιο 1 Εισαγωγή στη διοίκηση των λειτουργιών ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΥΣ ΤΟΥ 9 ΟΥ KAI 22 ΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2009-2010

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΥΣ ΤΟΥ 9 ΟΥ KAI 22 ΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2009-2010 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΥΣ ΤΟΥ 9 ΟΥ KAI 22 ΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2009-2010 Νηπιαγωγεία που συμμετέχουν: 9 ο 2/θέσιο Ολοήμερο Νηπιαγωγείο Κατερίνης 22 ο 2/θέσιο Νηπιαγωγείο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

1o ΤΕΣΤ ΓΕΝΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ

1o ΤΕΣΤ ΓΕΝΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ Συντάκτης: Eπιστημονική ομάδα εισηγητών 1o ΤΕΣΤ ΓΕΝΙΚΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ 1. Μάθηση είναι μια διαδικασία κατά την οποία: Α) Η συμπεριφορά του ατόμου δεν μεταβάλλεται Β) Η συμπεριφορά του ατόμου τροποποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Το Σχολείο του 21 ου Αιώνα Ε ενδύοντας στη Γνώση. Πρόταση για το νέο. Γυμνάσιο

Το Σχολείο του 21 ου Αιώνα Ε ενδύοντας στη Γνώση. Πρόταση για το νέο. Γυμνάσιο Το Σχολείο του 21 ου Αιώνα Ε ενδύοντας στη Γνώση Πρόταση για το νέο Γυμνάσιο Συντάκτες: Παναγιώτης Ε. Καταγής Θανάσης Ι. Νικολόπουλος Νίκος Ι. Παρίκος Γυμνάσιο Κατευθύνσεις 1. Γενική 2. Τεχνολογική 3.

Διαβάστε περισσότερα

[Ε-LEARNING ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ] learn-era.gr. Βασίλης Παλίλης

[Ε-LEARNING ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ] learn-era.gr. Βασίλης Παλίλης 2014 learn-era.gr Βασίλης Παλίλης [Ε-LEARNING ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ] Ενημερωτικό δελτίο για το e-μάθημα που αφορά τον Διαγωνισμό για την πρόσληψη υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος.

Διαβάστε περισσότερα

αειφορία και περιβάλλον

αειφορία και περιβάλλον ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Αειφορία και Περιβάλλον ΠΟΜ 215 Ι ΑΡΧΕΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ http://www.evangelosakylas.weebly.com Ευάγγελος Ακύλας Αειφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ΗΣ ΤΗΛΕΔΙΑΣΚΕΨΗΣ

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ΗΣ ΤΗΛΕΔΙΑΣΚΕΨΗΣ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ΗΣ ΤΗΛΕΔΙΑΣΚΕΨΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ 2008 Ερευνητικό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης σε Δημοτικά Σχολεία της Ελλάδος 70 Ο Δημοτικό Σχολείο Αθήνας Δημοτικό Σχολείο Μαγούλας ( Νομού

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Στην ένταξη µε πάνε σαράντα κύµατα Οι περιοχές στις οποίες δραστηριοποιηθήκαµε από τον Νοέµβριο µέχρι σήµερα ήταν τα Άνω Λιόσια, το Ζεφύρι, το Ίλιον και οι Αχαρνές µε έντεκα (11)

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιολόγηση και πιστοποίηση. των εκπαιδευομένων επιμορφωτών στα ΠΑΚΕ

Η αξιολόγηση και πιστοποίηση. των εκπαιδευομένων επιμορφωτών στα ΠΑΚΕ Η αξιολόγηση και πιστοποίηση των εκπαιδευομένων επιμορφωτών στα ΠΑΚΕ Περιγραφή του συστήματος αξιολόγησης των εκπαιδευομένων επιμορφωτών στα ΠΑΚΕ Η αξιολόγηση των εκπαιδευομένων βασίζεται σε μια συστηματικά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Υπεύθυνη Έρευνας: Μαρίνα Αϊβαζίδη (σχολικό έτος 2003-2004) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Υπεύθυνη Έρευνας: Μαρίνα Αϊβαζίδη (σχολικό έτος 2003-2004) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 73 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Υπεύθυνη Έρευνας: Μαρίνα Αϊβαζίδη (σχολικό έτος 2003-2004) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ Π.Ε. ΥΤ. ΑΤΤΙΚΗΣ ΣΧΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1. Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ- ΜΑΘΗΜΑ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Θεοδοσία Βασιλείου Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείου Καλού Χωριού Λεμεσού Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής: Ανάληψη

Διαβάστε περισσότερα

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ

Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου. «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Θ Δημοτικό Σχολείο Πάφου «Κουπάτειο» Τάξη : Δ Σχολική χρονιά 2013-2014 αγρινό: Είναι το μεγαλύτερο χερσαίο θηλαστικό και ενδημικό είδος στην Κύπρο. Χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της πανίδας

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΝΤΑΞΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ» Σίμος Δανιηλίδης Δήμαρχος Συκεών, Μέλος Δ.Σ. ΚΕΔΚΕ Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχω στη 4 η Γενική Συνέλευση αποδήμων Αιρετών της Αυτοδιοίκησης. Γνωρίζετε

Διαβάστε περισσότερα

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Αναδεικνύω τον τόπο μου μέσα από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Σοφία Τσιροπούλου Υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Έβρου softsi@sch.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική ανάλυση και τιμολογιακή πολιτική χρήσεων και υπηρεσιών νερού. Δ. Ασημακόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο

Οικονομική ανάλυση και τιμολογιακή πολιτική χρήσεων και υπηρεσιών νερού. Δ. Ασημακόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Οικονομική ανάλυση και τιμολογιακή πολιτική χρήσεων και υπηρεσιών νερού Δ. Ασημακόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Ολοκληρωμένη Διαχείριση Η Ολοκληρωμένη Διαχείριση Υδατικών πόρων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

Η Μόλυνση του Περιβάλλοντος

Η Μόλυνση του Περιβάλλοντος Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Η Μόλυνση του Περιβάλλοντος Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β1 pc25

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Πανεπιστήμιο Αιγαίου Πανεπιστήμιο Αιγαίου Δομή Απασχόλησης και Σταδιοδρομίας Γραφείο Διασύνδεσης ΕΝΤΥΠΟ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΦΙΛ ΤΟΥ ΑΠΟΦΟΙΤΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ Τμήμα Τίτλος Απόφοιτου: Αντικείμενο του τμήματος: Κατευθύνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Συνάδελφοι/σες σας εύχομαι καλή σχολική χρονιά, προσωπική και οικογενειακή υγεία. Σας στέλνω οδηγίες για τα μαθήματα:

Συνάδελφοι/σες σας εύχομαι καλή σχολική χρονιά, προσωπική και οικογενειακή υγεία. Σας στέλνω οδηγίες για τα μαθήματα: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ ΚΑΙ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ Δ.Ε. ΕΔΡΑ: Α Δ/ΝΣΗ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Ταχ. Δ/νση :

Διαβάστε περισσότερα

Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους»

Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους» Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους» Δείτε εδώ τον κανονισμό λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων, μεταγραμμένο σε «Κείμενο για όλους»*. Στη μορφή αυτή, ο κανονισμός:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013»

ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ Ε.Π. «EΘΝΙΚΟ ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΩΝ 2007-2013» ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 1 «Μέσο-μακροπρόθεσμη στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού που υφίσταται τις συνέπειες απρόβλεπτων τοπικών η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους;

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. 2. Τι περιλαμβάνει ο στενός και τι ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και με βάση ποια λογική γίνεται ο διαχωρισμός μεταξύ τους; Μάθημα: Εισαγωγή στα δημόσια οικονομικά Διδάσκουσα: Καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι οργανωτικές του διαβάσματος. Τα θέματα των εξετάσεων δεν εξαντλούνται σε αυτές, αλλά περιλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Τι κερδίζω με την ανακύκλωση Τι χάνω αν δεν κάνω ανακύκλωση Ανακύκλωση Χαρτιού Ανακύκλωση Γυαλιού Ο ρόλος του Πολίτη στη Ανακύκλωση του Γυαλιού

Τι κερδίζω με την ανακύκλωση Τι χάνω αν δεν κάνω ανακύκλωση Ανακύκλωση Χαρτιού Ανακύκλωση Γυαλιού Ο ρόλος του Πολίτη στη Ανακύκλωση του Γυαλιού Τι κερδίζω με την ανακύκλωση Τα οφέλη με την ανακύκλωση δεν είναι μόνο άμεσα οικονομικά, είναι κυρίως περιβαλλοντικά. Με την ανακύκλωση ωστόσο πετυχαίνουμε: Να επαναχρησιμοποιήσουμε πρώτη ύλη από αυτά

Διαβάστε περισσότερα

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης 5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης Μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές και τεχνικές μάθησης για τους μαθητές όλων των ηλικιών ανοίγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ Γνωστικό αντικείμενο Επίπεδο ΦΥΣΙΚΗ Α Λυκείου Ταυτότητα Στόχος Περιγραφή Προτεινόμενο ή υλοποιημένο Λογισμικό Λέξεις κλειδιά Δημιουργοί α) Γνώσεις για τον κόσμο: Οι δυνάμεις εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Η ανακύκλωση στο Δήμο Αθηναίων. Παρόν και Προοπτικές.

Η ανακύκλωση στο Δήμο Αθηναίων. Παρόν και Προοπτικές. Η ανακύκλωση στο Δήμο Αθηναίων. Παρόν και Προοπτικές. Οι συχνές φυσικές καταστροφές που οφείλονται στις κλιματικές αλλαγές έχουν καταστήσει κατανοητό σε όλους ότι η προστασία του περιβάλλοντος είναι μείζονoς

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Αλλάζει τη. ζωή μας. www.epperaa.gr. www.ypeka.gr. Προστατεύει από τα Απόβλητα

Αλλάζει τη. ζωή μας. www.epperaa.gr. www.ypeka.gr. Προστατεύει από τα Απόβλητα Προστατεύει από τα Απόβλητα Αλλάζει τη ζωή μας www.epperaa.gr www.ypeka.gr Ε.Π. «Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη» 2007-2013 Το ΕΠΠΕΡΑΑ ενισχύει την Ολοκληρωμένη Διαχείριση Αποβλήτων βελτιώνει την Ποιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Περιβάλλον. Οικοσύστημα: Το σύστημα των ζώντων οργανισμών μαζί με το μη ζων φυσικό τους περιβάλλον.

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Περιβάλλον. Οικοσύστημα: Το σύστημα των ζώντων οργανισμών μαζί με το μη ζων φυσικό τους περιβάλλον. ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ορισμοί Περιβάλλον φυσικό τεχνητό πολιτιστικό Τα στοιχεία που Τα παραγωγικά στοι- Τα δημιουργήματα της μας δίνει η φύση, χεία που δημιουργεί πνευματικής εργασίας όπως ο αέρας, ο άνθρωπος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Συναισθηματικοί και Ψυχοκινητικοί στόχοι στα προγράμματα ΠΕ και ΑΥ

Συναισθηματικοί και Ψυχοκινητικοί στόχοι στα προγράμματα ΠΕ και ΑΥ Βιωματικό σεμινάριο «Συναισθηματική Αγωγή στα προγράμματα ΠΕ και ΑΥ» 4 ο ΔΣ Μάνδρας 17-3-2014 Συναισθηματικοί και Ψυχοκινητικοί στόχοι στα προγράμματα ΠΕ και ΑΥ Τσίγκου Αλεξάνδρα υπ/νη ΠΕ ΔΙΠΕ Δυτικής

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

«Ποιότητα και Κερδοφορία των Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα»

«Ποιότητα και Κερδοφορία των Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα» «Ποιότητα και Κερδοφορία των Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα» Γκίκας Α. Χαρδούβελης Καθηγητής, Τμήμα Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής Διοικητικής Παν. Πειραιώς Οικονομικός Σύμβουλος Ομίλου Eurobank

Διαβάστε περισσότερα

2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ 2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ Περιβαλλοντικές πολιτικές Μηχανισμόςό Ταξινόμηση Οικονομικά εργαλεία Τιμολογιακές πολιτικές Φόροι Εμπορεύσιμα δικαιώματα Πλεονεκτήματα - μειονεκτήματα 1 Οι εξωτερικές οικονομίες

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΩΡΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΩΡΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΩΡΑΡΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τα ωρολόγια προγράμματα και το ωράριο εργασίας των Διευθυντών και των εκπαιδευτικών των σχολικών μονάδων διαμορφώνονται ως ακολούθως : 1. Διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ. 6 ης Συνεδρίας Σ.Π.Δ.Ε. 10 ης Συνεδρίας Σ.Π.Δ.Ε.

ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ. 6 ης Συνεδρίας Σ.Π.Δ.Ε. 10 ης Συνεδρίας Σ.Π.Δ.Ε. ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΑ 6 ης Συνεδρίας Σ.Π.Δ.Ε. 10 ης Συνεδρίας Σ.Π.Δ.Ε. Συνοδευτικό Θέματος 2: ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Βασικές θέσεις για αναλυτικά προγράμματα και σχολικά βιβλία με βάση τα πορίσματα και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ Θέμα Διδασκαλίας Προβλήματα με πρόσθεση και αφαίρεση κλασμάτων (Κεφάλαιο 23 ο ) Σχολείο: 2 ο

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

514 Τεχνολογιών Αντιρρύπανσης ΤΕΙ Δυτ. Μακεδονίας (Κοζάνη)

514 Τεχνολογιών Αντιρρύπανσης ΤΕΙ Δυτ. Μακεδονίας (Κοζάνη) 514 Τεχνολογιών Αντιρρύπανσης ΤΕΙ Δυτ. Μακεδονίας (Κοζάνη) Το Τμήμα Τεχνολογιών Αντιρρύπανσης του ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας συστάθηκε στα πλαίσια της Ενέργειας "Διεύρυνση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης" του

Διαβάστε περισσότερα

Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα. Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος

Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα. Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος Διαπανεπιστημιακό Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Αξιοποίηση Λογισμικού Γενικής Χρήσης

Εκπαιδευτική Αξιοποίηση Λογισμικού Γενικής Χρήσης Εκπαιδευτική Αξιοποίηση Λογισμικού Γενικής Χρήσης Δρ. Χαράλαμπος Μουζάκης Διδάσκων Π.Δ.407/80 Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Στόχοι ενότητας Το λογισμικό

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση της εκστρατείας ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης, εκπαίδευσης στο πλαίσιο του έργου LIFE+PURE

Αξιολόγηση της εκστρατείας ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης, εκπαίδευσης στο πλαίσιο του έργου LIFE+PURE Αξιολόγηση της εκστρατείας ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης, εκπαίδευσης στο πλαίσιο του έργου LIFE+PURE Περιεχόμενα Περιεχόμενα Διαγραμμάτων...2 Εισαγωγή...3 Το δείγμα της έρευνας...3 Τα εργαλεία ενημέρωσης...4

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ

ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ. ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΝEΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚA ΠΡΟΓΡAΜΜΑΤΑ: ΕΜΦAΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙOΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ και στη ΔΙΑΒΙΟΥ ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Οι προτεραιότητες στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Λειτουργική Ανάλυση (copyright: Μαίρη

Διαβάστε περισσότερα

Τάσεις στις επιλογές των μαθητών στα πλαίσια των συνθετικών εργασιών τους. Εκτίμηση του παράγοντα "Νέες τεχνολογίες"

Τάσεις στις επιλογές των μαθητών στα πλαίσια των συνθετικών εργασιών τους. Εκτίμηση του παράγοντα Νέες τεχνολογίες 1. Πρόλογος Τάσεις στις επιλογές των μαθητών στα πλαίσια των συνθετικών εργασιών τους. Εκτίμηση του παράγοντα "Νέες τεχνολογίες" Π. Ματζάκος, Α.-Μ. Σκουρτσή, Μ. Φιλιοπούλου Στην παρούσα εργασία, παρουσιάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τον προγραμματισμό του μαθήματος Φυσικής Αγωγής στο Λύκειο.

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τον προγραμματισμό του μαθήματος Φυσικής Αγωγής στο Λύκειο. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ Ταχ. Διευθ.: ΗΠΕΙΡΟΥ ΚΑΙ ΑΝΘΙΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020

Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 Αναπτυξιακό Συνέδριο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ για την νέα Προγραμματική Περίοδο 2014 2020 23 04 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης ΕΠΠΕΡΑΑ «Το

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα

Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Ομιλία ΠΕΣΥ 4 Δεκεμβρίου 14, συνεδρίαση για απορρίμματα Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, σε μια συνεδρίαση του Περιφερειακού Συμβουλίου για το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων στην Αττική. Για ένα ζήτημα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδεύοντας για μια Βιώσιμη Πόλη

Εκπαιδεύοντας για μια Βιώσιμη Πόλη www.kpe-thess.gr www.facebook.com/kpethess Εκπαιδεύοντας για μια Βιώσιμη Πόλη ΚΠΕ Ελευθερίου Κορδελιού & Βερτίσκου Χ. Αθανασίου - Ε. Παπαδημητρίου - Ν. Ριφάκη - Γ. Σλαυκίδης Π. Τσολακίδου - Γ. Υφαντής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΙΚΑ ΔΥΝΑΜΙΚΑ ΓΕΛ, ΕΠΑΛ, ΙΕΚ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΤΙΚΑ ΔΥΝΑΜΙΚΑ ΓΕΛ, ΕΠΑΛ, ΙΕΚ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΤΙΚΑ ΔΥΝΑΜΙΚΑ ΓΕΛ, ΕΠΑΛ, ΙΕΚ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ Κωνσταντίνος Αδριανουπολίτης Εκπαιδευτικός Ερευνητής Πρόεδρος Ε.Ε.Τ.Ε.Κ. Ο αριθμός των μαθητών στα ΓΕ.Λ. και ΕΠΑ.Λ. καθώς και ο αριθμός των καταρτιζομένων

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα