Εφαρμογή της κοινωνικο-οικονομικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων στην πολιτική φαρμάκου...

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εφαρμογή της κοινωνικο-οικονομικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων στην πολιτική φαρμάκου..."

Transcript

1 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών χαρακτηρίζει την εποχή μας σε εθνικό και διεθνές επίπεδο και προκαλεί σημαντικούς οικονομικούς περιορισμούς στα συστήματα υγείας των περισσοτέρων χωρών. Ως αποτέλεσμα, τελευταία έχει ενταθεί η συζήτηση για την ορθολογική χρήση των φαρμακευτικών δαπανών και τη μείωση του κόστους της φαρμακευτικής περίθαλψης. Παγκοσμίως εφαρμόζονται μέτρα που προσπαθούν να ελέγξουν τη φαρμακευτική κατανάλωση και δαπάνη και αφορούν είτε τον τομέα της προσφοράς, είτε της ζήτησης, είτε την αγορά ως σύνολο. Η αποτελεσματικότητά τους φαίνεται περιορισμένη καθώς, παρά τη χρήση τους, ο ρυθμός αύξησης των φαρμακευτικών δαπανών είναι αυξητικός καθ όλη τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας. Παράλληλα, γίνεται αντιληπτό ότι οι προσπάθειες μείωσης του κόστους πρέπει να συνοδεύονται από αύξηση της αποδοτικότητας στην χρήση των πόρων, προκειμένου να επιτευχθεί η διάθεση των περιορισμένων πόρων εκεί όπου το παραγόμενο όφελος σε όρους βελτίωσης της υγείας είναι μεγαλύτερο. Η εφαρμογή της οικονομικής αξιολόγησης στην φαρμακευτική περίθαλψη εμφανίζεται ως μέθοδος προσδιορισμού της προστιθέμενης αξίας που προκύπτει από τη χρήση εναλλακτικών φαρμακευτικών παρεμβάσεων. Αναγνωρίζει και καθιστά σαφή τα κριτήρια βάσει των οποίων πρέπει να γίνει η επιλογή της εναλλακτικής για την οποία θα δαπανηθούν οι περιορισμένοι πόροι και συνδυάζει την ταυτόχρονη αξιολόγηση του κόστους και του αποτελέσματος που συνεπάγεται η πραγματοποίηση της. Δεδομένου ότι η πολιτική φαρμάκου στοχεύει στη συγκράτηση των φαρμακευτικών δαπανών με ταυτόχρονη βελτίωση του επιπέδου υγείας του πληθυσμού, η συγκεκριμένη εργασία στοχεύει στην παρουσίαση της αναγκαιότητας εκπόνησης φαρμακοοικονομικών μελετών και στην αναζήτηση της δυνητικής και πραγματικής τους επίδρασης στην επίτευξη των ανωτέρω στόχων. Ειδικότερα, παρουσιάζονται οι χρησιμοποιούμενες τεχνικές οικονομικής αξιολόγησης της φαρμακευτικής περίθαλψης, οι μεθοδολογικοί περιορισμοί τους, καθώς και οι πιθανοί και πραγματικοί τομείς εφαρμογής τους. Έτσι, στο μέρος Α επιχειρείται η μελέτη των οικονομικών διαστάσεων της πολιτικής φαρμάκου διεθνώς. Στο κεφάλαιο 1 εξετάζονται τα γενικά χαρακτηριστικά της φαρμακευτικής περίθαλψης, δηλαδή οι ιδιαιτερότητες της φαρμακευτικής αγοράς σε σχέση με την αγορά οποιουδήποτε άλλου καταναλωτικού αγαθού και τα χαρακτηριστικά της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Στα πλαίσια των ιδιαιτεροτήτων της φαρμακευτικής περίθαλψης αναφέρονται και αναλύονται η παρουσία εξωτερικών επιδράσεων, η αβεβαιότητα και η τριχοτόμηση της ζήτησης, που χαρακτηρίζουν γενικά την παροχή υπηρεσιών υγείας, καθώς και η ύπαρξη μονοπωλίων. Κατόπιν, με τη βοήθεια στατιστικών δεδομένων που προέκυψαν

2 2 από το site στο internet της Ευρωπαϊκής ομοσπονδίας φαρμακευτικών ενώσεων και εταιρειών (www.efpia.org) εξετάζεται η εξέλιξη της παγκόσμιας φαρμακευτικής παραγωγής και των πωλήσεων ανά υποαγορά (αμερικάνικη, ευρωπαϊκή, ιαπωνική) και κατηγορία φαρμάκου (καρδιαγγειακά, αντιβιοτικά κ.τ.λ) και η μεταβολή του κόστους εισαγωγής ενός νέου φαρμάκου στην αγορά κατά τη διάρκεια της τελευταίας εικοσαετίας. Συγκεκριμένα για την Ευρωπαϊκή υποαγορά φαρμάκων παρατίθενται τα χαρακτηριστικά μεγέθη της, μελετάται η διαχρονική μεταβολή τους και γίνονται εκτιμήσεις για την μελλοντική τους πορεία. Στο κεφάλαιο 2 εξετάζεται η εξέλιξη των φαρμακευτικών δαπανών στην Ελλάδα και διεθνώς και αναζητούνται τα κυριότερα αίτια της αύξησής τους. Όλες οι χώρες έχουν εφαρμόσει μέτρα για τον έλεγχο των συνεχώς αυξανόμενων φαρμακευτικών δαπανών. Τα μέτρα αυτά αναφέρονται στο κεφάλαιο 3 και διακρίνονται στην συγκεκριμένη εργασία σε τρεις κατηγορίες, αυτά που αφορούν τον έλεγχο της ζήτησης, αυτά που αφορούν τον έλεγχο της προσφοράς και αυτά που ελέγχουν την αγορά ως σύνολο. Η αποτελεσματικότητα των εν λόγω μέτρων κατά κατηγορία αξιολογείται στο κεφάλαιο 4 με τη βοήθεια των αποτελεσμάτων μελετών που πραγματοποιήθηκαν στις χώρες όπου αυτά έχουν ήδη εφαρμοσθεί. Η διεθνής τάση αύξησης των φαρμακευτικών δαπανών παρατηρείται έντονη και στην Ελλάδα, ιδίως κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας. Ως αποτέλεσμα, ένας σημαντικός αριθμός μέτρων ελέγχου της ζήτησης, της προσφοράς και της φαρμακευτικής αγοράς ως σύνολο εφαρμόσθηκαν. Τα μέτρα αυτά και η αποτελεσματικότητά τους παρουσιάζονται αναλυτικά στο κεφάλαιο 5. Στο μέρος Β της εργασίας επιχειρείται η παράθεση των χαρακτηριστικών της οικονομικής αξιολόγησης των υπηρεσιών υγείας γενικά και ειδικότερα της φαρμακευτικής περίθαλψης, ως μέθοδος προσδιορισμού της προστιθέμενης αξίας που προκύπτει από την πραγματοποίηση μίας φαρμακευτικής παρέμβασης, η αναγκαιότητα εφαρμογής της και οι πιθανοί και πραγματικοί τομείς στους οποίους εφαρμόζεται διεθνώς. Έτσι, στο κεφάλαιο 6 προσδιορίζεται εννοιολογικά η οικονομική αξιολόγηση των υπηρεσιών υγείας και παραθέτονται τα γενικά χαρακτηριστικά της. Αναφέρονται οι κυριότερες χρησιμοποιούμενες τεχνικές, δηλαδή η ανάλυση ελαχιστοποίησης του κόστους, η ανάλυση κόστους-αποτελεσματικότητας, η ανάλυση κόστους-οφέλους και η ανάλυση κόστους-χρησιμότητας, ενώ παράλληλα προσδιορίζονται και αναλύονται οι βασικότεροι τρόποι εκπόνησης οικονομικών μελετών που αναφέρονται, είτε στη χρήση κλινικών μελετών ως πηγή των κλινικών και οικονομικών δεδομένων, είτε στη χρήση οικονομοτεχνικών μοντέλων.

3 3 Καθώς ο προσδιορισμός του κόστους και του αποτελέσματος που συνεπάγεται η πραγματοποίηση μίας εναλλακτικής θεραπευτικής παρέμβασης, αποτελεί πολύπλοκη διαδικασία που ενέχει μεθοδολογικούς περιορισμούς, στα κεφάλαια 7 και 8 αναλύονται η έννοια, το περιεχόμενο και οι μέθοδοι μέτρησης του κόστους και του αποτελέσματος αντίστοιχα στην οικονομική αξιολόγηση. Στο κεφάλαιο 9 μελετάται η εφαρμογή της οικονομικής αξιολόγησης στη φαρμακευτική περίθαλψη. Εξετάζεται η αναγκαιότητα της χρήσης φαρμακοοικονομικών μελετών στις σημερινές συνθήκες υψηλής φαρμακευτικής δαπάνης και περιορισμένων πόρων, ενώ γίνεται επισκόπηση των δυνητικών και πραγματικών τομέων εφαρμογής της. Στη συνέχεια αναφέρονται τα κυριότερα μεθοδολογικά προβλήματα που παρατηρούνται κατά την εκπόνηση φαρμακοοικονομικών μελετών. Η ύπαρξη μεθοδολογικών προβλημάτων που μειώνουν την εφαρμοσιμότητα και γενικευσιμότητα των φαρμακοοικονομικών μελετών οδήγησε στη δημιουργία κατευθυντήριων οδηγιών για την οικονομική αξιολόγηση των φαρμακοσκευασμάτων. Οι κατευθυντήριες οδηγίες διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με το σκοπό δημιουργίας τους. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της κάθε κατηγορίας, τα τεχνικά χαρακτηριστικά τους και οι χώρες στις οποίες εφαρμόζονται αναφέρονται εν συντομία στο παράρτημα της εργασίας.

4 4 ΜΕΡΟΣ Α ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΥ

5 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ 1.1. Ιδιαιτερότητες της αγοράς φαρμάκου Η φαρμακευτική αγορά είναι μία αγορά «ειδικών» αγαθών, γεγονός που οφείλεται σε πολλούς λόγους: Στην παρουσία «εξωτερικών επιδράσεων». Είναι γνωστό ότι υπάρχουν εξωτερικές επιδράσεις, θετικές ή αρνητικές, όταν η καταναλωτική δραστηριότητα ενός ατόμου ή μίας ομάδας επιφέρει όφελος ή αντίστοιχα κόστος σε άλλα άτομα ή στην κοινωνία γενικότερα, χωρίς να είναι επιθυμητή ή εφικτή η επιβολή κάποιου οικονομικού ανταλλάγματος (Σούλης, 1998). Η ύπαρξη θετικών εξωτερικών επιδράσεων από την κατανάλωση φαρμάκων για θεραπευτικούς ή προληπτικούς σκοπούς είναι προφανής. Η θεραπεία ή πρόληψη μολυσματικών ασθενειών από μία ομάδα του πληθυσμού προκαλεί θετική εξωτερική επίδραση στο σύνολό του, αφού μειώνει την πιθανότητα προσβολής μελών του από τη νόσο(καραγιάννη, 1997). Στην «αβεβαιότητα» Αφορά τον τομέα της προσφοράς έως κάποιο βαθμό, αφού η αποτελεσματικότητα μίας θεραπευτικής αγωγής και η αντίδραση του ασθενούς σε αυτή δεν είναι δεδομένη, αλλά εντοπίζεται κυρίως στον τομέα της ζήτησης, δηλαδή στους ασθενείς-καταναλωτές των φαρμακοσκευασμάτων. Ενώ σύμφωνα με την οικονομική θεωρία σε μία ελεύθερη ανταγωνιστική αγορά ο καταναλωτής αγοράζει προϊόντα/υπηρεσίες λόγω των χαρακτηριστικών και της προσφερόμενης χρησιμότητάς τους, στη φαρμακευτική αγορά ο ασθενής-καταναλωτής αγνοεί τα χαρακτηριστικά, ακόμα και την αναγκαιότητα του προϊόντος που θα καταναλώσει, σε αντίθεση βέβαια με το γιατρό και τον φαρμακοποιό, που είναι γνώστες των ανωτέρω. Έτσι, η πολυπλοκότητα της ιατρικής επιστήμης δημιουργεί ασυμμετρία πληροφόρησης ανάμεσα στον ασθενή και το γιατρό ή τον φαρμακοποιό δίνοντας στους τελευταίους την απόλυτη κυριαρχία στη διαδικασία επιλογής της φαρμακευτικής αγωγής και τη δυνατότητα κατεύθυνσης της ζήτησης (Καραγιάννη, 1997). Στην ύπαρξη μονοπωλίων. Η αγορά φαρμάκου χαρακτηρίζεται παγκοσμίως από μονοπωλιακές τάσεις, αφού οι 10 μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρείες ελέγχουν το 30% της παραγωγής και το 36,1% των πωλήσεων(efpia, 2000). Οι τάσεις αυτές εμφανίζονται εντονότερες σε υποαγορές φαρμακοσκευασμάτων π.χ υποαγορά αντιβιοτικών, αντιρευματικών κ.ά. Οι υποαγορές αυτές είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους, με υψηλή εξειδίκευση σε προϊόντα που διακρίνονται, είτε από

6 6 τη φαρμακολογική τους ένδειξη, είτε από τη φύση των δραστικών μορίων, ή ακόμα και από τη φύση της παραγωγικής διεργασίας, όπως π.χ. προϊόντα βιοτεχνολογίας. Οι συγκεκριμένες συνθήκες δικαιολογούν την επικράτηση μίας ή δύο επιχειρήσεων σε κάποια υποαγορά φαρμάκων, ενώ οι ίδιες επιχειρήσεις μπορεί να παρουσιάζονται με μικρή συμμετοχή στο σύνολο της φαρμακαγοράς(καραγιάννη, 1997). Παράλληλα, η φαρμακοβιομηχανία χαρακτηρίζεται από συνεχή προσπάθεια ανακάλυψης και εισαγωγής στην αγορά νέων προϊόντων. Όλες οι μεγάλες βιομηχανίες του κλάδου δαπανούν σημαντικά κεφάλαια στην έρευνα και την ανάπτυξη καινοτόμων φαρμάκων, ενώ ο ανταγωνισμός των εταιρειών επικεντρώνεται στην καταλληλότητα του νέου προϊόντος και τη διαφορά της φαρμακευτικής του δράσης από τα ήδη υπάρχοντα και όχι στις τιμές. Καθοριστικός είναι ο ανταγωνισμός των εταιρειών για την προώθηση των προϊόντων τους. Οι φαρμακευτικές εταιρείες προσφέρουν στους γιατρούς τις απαραίτητες πληροφορίες για τη θεραπευτική δράση και τα χαρακτηριστικά των νέων φαρμάκων βάσει της εμπορικής ονομασίας του φαρμάκου και όχι της δραστικής που περιέχει. Έτσι, διευρύνεται η δύναμη των εταιρειών στην αγορά και η δυνατότητά τους να κατευθύνουν τη συνταγογραφία(saltman, Figueras 1997). Στην τριχοτόμηση της πλευράς της ζήτησης Τα ανωτέρω χαρακτηριστικά καθιστούν αναγκαία την κρατική ρυθμιστική παρέμβαση προς εξασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της φαρμακευτικής αγοράς. Έτσι, τα περισσότερα κράτη εγκαθίδρυσαν συστήματα Κ.Α ή Ε.Σ.Υ., που παίζουν το ρόλο ενός τρίτου-εξοφλητή ανάμεσα στον ιατρό-συνταγογράφο και τον ασθενή-καταναλωτή και καλύπτουν το μεγαλύτερο ποσοστό των φαρμακευτικών δαπανών(καραγιάννη, 1997). Η αναγκαιότητα της ύπαρξης του τρίτου-εξοφλητή επιβάλλεται όχι μόνο λόγω της άγνοιας του καταναλωτή, αλλά και για λόγους εθνικής σταθερότητας, στο όνομα της οποίας πραγματοποιείται μία ανακατανομή κινδύνων ανάμεσα σε ασθενείς και υγιείς, σε νέους και λιγότερο νέους και ανάμεσα σε διαφορετικά επίπεδα εισοδήματος(καραγιάννη, 1997). Δημιουργείται συνεπώς τριχοτόμηση της ζήτησης των φαρμάκων, καθώς ο γιατρός τα συνταγογραφεί, ο ασθενής τα καταναλώνει και η Κ.Α ή το Ε.Σ.Υ πληρώνει το κόστος τους. Έκτός από τα προφανή πλεονεκτήματα του ανωτέρω τριμερισμού των ευθυνών, αυτός μειονεκτεί, αφού προκαλεί δομικές ατέλειες στη φαρμακευτική αγορά(saltman, Figueras 1997), που επηρεάζουν την ποσότητα των καταναλισκόμενων φαρμάκων και το ύψος των φαρμακευτικών δαπανών και συντελεί στη δημιουργία συγκρούσεων και ιδιαίτερων συμμαχιών μεταξύ των τριών κέντρων ευθύνης. Καθώς η συμπεριφορά του ασθενή και του γιατρού δεν είναι άμεσα ελεγχόμενη από τον τρίτο παρεμβαίνοντα είναι πιθανόν να εμφανισθεί το φαινόμενο της «ηθικής βλάβης» σύμφωνα με την οποία συνταγογράφονται

7 7 περισσότερα και ακριβότερα φάρμακα από το γιατρό με την ανοχή ή/και την ενθάρρυνση του ασθενούς και συνεπώς αυξάνονται οι καταναλισκόμενες ποσότητες φαρμάκων και οι συνολικές φαρμακευτικές δαπάνες. Στην περίπτωση των μη υποχρεωτικά συνταγογραφούμενων φαρμάκων (ΜΥΣΥΦΑ) το ρόλο του γιατρού διαδραματίζει ο φαρμακοποιός, ενώ μεταξύ του τελευταίου και του ασθενούς δεν παρεμβαίνει ο τρίτοςεξοφλητής(καραγιάννη, 1997) Η παρέμβαση όμως του κράτους δεν περιορίζεται σε αυτή του τρίτου-εξοφλητή. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες έχουν ιδρύσει διαφόρων τύπων δημόσιες ρυθμιστικές αρχές λόγω της κυριαρχούσας άποψης ότι η προσπάθεια της φαρμακοβιομηχανίας να αυξήσει τα κέρδη της σε συνδυασμό με τον ανταγωνισμό της αγοράς περιορίζουν, αφενός τη δυνατότητα επίτευξης ενός κοινωνικά αποδεκτού επίπεδου πληροφόρησης των ασθενών-καταναλωτών, και αφετέρου τη λήψη κοινωνικά επιθυμητών αποφάσεων από τις φαρμακευτικές βιομηχανίες(saltman, Figueras, 1997). Γενικά, διαμέσου των κυβερνητικών ρυθμιστικών παρεμβάσεων επιχειρείται έλεγχος της ασφάλειας και των τιμών των προϊόντων, του κέρδους, της πολιτικής προώθησης και διαφήμισης των φαρμακευτικών εταιρειών καθώς και περιορισμός της συνολικής φαρμακευτικής κατανάλωσης(saltman, Figueras, 1997), με σκοπό(καραγιάννη, 1997): 1. τη διασφάλιση της καταλληλότητας και της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων που κυκλοφορούν στην εγχώρια αγορά. 2. τον έλεγχο των κρατικών δαπανών για τα φάρμακα. 3. την προστασία της εγχώριας βιομηχανίας. Είναι απαραίτητο να τονίσουμε ότι ο ρόλος των ρυθμιστικών παρεμβάσεων στον τομέα του φαρμάκου είναι ιδιαίτερα περίπλοκος δεδομένου ότι, αφενός μεν η αυστηρότητα των ρυθμίσεων σχετικά με την ασφάλεια, τις τιμές των φαρμάκων και τα κέρδη των εταιρειών μπορεί να αποθαρρύνει τις επενδύσεις των εταιρειών στην έρευνα και ανάπτυξη νέων προϊόντων, αφετέρου δε η θέληση των κυβερνήσεων να ενισχύσουν την εγχώρια φαρμακευτική βιομηχανία μπορεί να οδηγήσει στην ενδυνάμωση του μονοπωλιακού χαρακτήρα της φαρμακαγοράς(saltman, Figueras, 1997) Χαρακτηριστικά της φαρμακευτικής βιομηχανίας Ο ρόλος του φαρμάκου ήταν ανέκαθεν ιδιαίτερα σημαντικός στην παροχή υπηρεσιών υγείας καθώς η χρήση του συνέβαλε στην αύξηση του χρόνου επιβίωσης, στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και στην εξαφάνιση ασθενειών, που παλαιότερα θεωρούνταν θανάσιμες.

8 8 Η συμβολή της φαρμακευτικής βιομηχανίας στην πρόοδο της εφαρμοζόμενης ιατρικής πρακτικής έγκειται στη μετατροπή των βασικών αποτελεσμάτων της έρευνας σε ευρέως διαθέσιμα καινοτόμα προϊόντα, η επιτυχία των οποίων οδήγησε στη θεραπεία μολυσματικών ασθενειών, ορισμένων μορφών καρκίνου, του έλκους του στομάχου κ.ά. Από την εποχή που ανακαλύφθηκε η ασπιρίνη πριν από ένα αιώνα περίπου- οι επιστημονικές και τεχνολογικές επαναστάσεις στη φαρμακευτική βιομηχανία έδωσαν τη δυνατότητα στους επιστήμονες, διαμέσου της προσεκτικής μελέτης της βιοχημείας του ιστού και του μεμονωμένου κυττάρου, να πλησιάσουν στην ανακάλυψη της θεραπείας πολύπλοκων ασθενειών(efpia, 2000). Η διεθνής φαρμακευτική παραγωγή σε τιμές χονδρικής υπολογίσθηκε σε εκατομμύρια ευρώ το Η συμβολή της ευρωπαϊκής φαρμακοβιομηχανίας στη συνολική παραγωγή ανέρχεται σε 40%, της αμερικάνικης σε 37,6% και της ιαπωνικής στο 14,6%. Στο χρονικό διάστημα μεταξύ 1990 και 1998 η ευρωπαϊκή, η αμερικάνικη και η ιαπωνική φαρμακευτική αγορά αυξήθηκαν κατά 7,2%, 9,9% και 4,4% ετησίως αντίστοιχα. Οι πιθανοί λόγοι για τους οποίους η συνολική αμερικάνικη φαρμακευτική αγορά αυξήθηκε κατά μεγαλύτερο ποσοστό από την ευρωπαϊκή θα εξετασθούν παρακάτω(efpia, 2000). Διάγραμμα 1 Παγκόσμια φαρμακευτική παραγωγή 7,70% 14,60% 37,60% 40,10% Ευρώπη ΗΠΑ Ιαπωνία Άλλες Διάγραμμά 2 Εκατοστιαία μεταβολή της συνολικής φαρμακευτικής αγοράς 10,00% 5,00% 7,20% 9,90% 4,40% 0,00% Ευρώπη ΗΠΑ Ιαπωνία

9 9 Οι διεθνείς φαρμακευτικές πωλήσεις -για περίοδο 12 μηνών μέχρι το Δεκέμβριο του σε τιμές λιανικής πώλησης στα φαρμακεία, ανά κατηγορία φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων και για επιλεγμένες χώρες, παρουσιάζονται στον πίνακα 1(Παράρτημα) Παρατηρείται ότι, σε όλες τις ανωτέρω χώρες το μεγαλύτερο ποσοστό των πωλήσεων έχουν τα καρδιαγγειακά φάρμακα, ενώ ακολουθούν τα φάρμακα του κεντρικού νευρικού και του πεπτικού συστήματος. Μόνο στις ΗΠΑ το ποσοστό των φαρμάκων του ΚΝΣ είναι μεγαλύτερο από αυτό των καρδιαγγειακών. Επιπλέον, προκύπτει ότι το μεγαλύτερο ποσοστό εκατοστιαίας μεταβολής σε όλες σχεδόν τις χώρες έχουν τα φάρμακα του ΚΝΣ. Η διεθνής φαρμακευτική αγορά χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτισμό. Πράγματι, στη Γερμανία και τη Γαλλία, που είναι από τις μεγαλύτερες χώρες παραγωγής σε επίπεδο Ε.Ε, οι 10 μεγαλύτερες φαρμακευτικές εταιρείες ελέγχουν αντίστοιχα το 20% και το 26% της συνολικής παραγωγής(καραγιάννη, 1997). Σε διεθνές επίπεδο, οι πωλήσεις των 10 μεγαλύτερων εταιρειών αντιστοιχούν στο 36,1% των συνολικών (28% το 1994), ενώ αντίστοιχα τα έξοδα για έρευνα και ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων για τις 10 πρώτες φαρμακοβιομηχανίες στο 46,7% των συνολικών(35,8% το 1994)(EFPIA, 2000). Δεν μπορούμε να πούμε ωστόσο ότι υπάρχει κάποια συγκεκριμένη εταιρεία ή γκρούπ εταιρειών που παίζει κυρίαρχο ρόλο στην αγορά φαρμάκου. Όπως έχει ήδη αναφερθεί η διαμόρφωση ολιγοπωλιακών συνθηκών παρουσιάζεται ιδιαίτερα έντονη σε υποαγορές φαρμάκων(καραγιάννη, 1997). Διάγραμμα 3 Μερίδιο των 10 πρώτων εταιρειών στις πωλήσεις συνολικές πωλ. πωλ.10 πρώτες εταιρ. *Τα ποσά είναι σε εκατομμύρια ευρώ

10 10 Διάγραμμα 4 Ποσοστό εξόδων R&D των 10 πρώτων εταιρειών συνολικά έξοδα R&D έξοδα των 10 πρ. ετ. Επιπλέον, κυρίαρχο ρόλο σε παγκόσμια κλίμακα για την αξιολόγηση τόσο των μεμονωμένων φαρμακοβιομηχανιών όσο και των συνολικών φαρμακευτικών υποαγορών παίζει ο ανταγωνισμός καινοτομιών. Ο πρωταρχικός στόχος της σύγχρονης βιομηχανικής στρατηγικής στον τομέα του φαρμάκου είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας με βασικό εργαλείο την ανάπτυξη της έρευνας και τεχνολογίας. Έτσι, παρατηρείται τελευταία το φαινόμενο της δαπάνης μεγάλων κονδυλίων για έρευνα και ανάπτυξη, διαδικασία που είναι συνήθως μακροχρόνια, δαπανηρή και εμπεριέχει μεγάλο ρίσκο για τις φαρμακοβιομηχανίες. Η πολυπλοκότητα των προς κυκλοφορία προϊόντων και των ρυθμιστικών και διαδικαστικών απαιτήσεων για την έγκριση και την κυκλοφορία κάθε νέου φαρμάκου επιμηκύνουν σε 10 με 12 χρόνια τον απαιτούμενο χρόνο από τη στιγμή που γίνεται η σύνθεση της νέας δραστικής ουσίας στο εργαστήριο μέχρι την κυκλοφορίας της στην αγορά με τη μορφή ενός καινοτόμου φαρμάκου (EFPIA, 2000). Μέσα στα τελευταία 20 χρόνια το ποσό που δαπανούν οι φαρμακοβιομηχανίες για την έρευνα και ανάπτυξη έχει περίπου εξαπλασιασθεί. Το κόστος για την εισαγωγή μίας νέας χημικής ή βιολογικής ουσίας στην αγορά υπολογίζεται για το 1999 στα 560 εκατομμύρια ευρώ έναντι των 122 εκατομμυρίων ευρώ το 1979(EFPIA, 2000).

11 11 Διάγραμμα 5 εξέλιξη του κόστους εισαγωγής ενός νέου προϊόντος στην αγορά Επιπλέον, το ρίσκο που εμπεριέχει η συγκεκριμένη διαδικασία για τη φαρμακοβιομηχανία είναι ιδιαίτερα μεγάλο, αφού το ποσοστό επιτυχίας της υπό εξέταση δραστικής δεν είναι αναλογικό των χρημάτων που επενδύονται για την έρευνα και την ανάπτυξή της. Κατά μέσο όρο μόνο μία με δύο δραστικές ουσίες στις 5000 με 10000, που συνθέτονται στο εργαστήριο, περνάει με επιτυχία κάθε φάση της έρευνας και ανάπτυξης και μετατρέπεται σε εμπορεύσιμο φάρμακο στην αγορά. Η εμφανιζόμενη δυσκολία στην προσπάθεια ελέγχου του ρίσκου από την πλευρά της βιομηχανίας έγκειται στο ότι η συμπεριφορά της υπό εξέταση ουσίας δεν είναι γνωστή παρά μόνο αφού έχει προχωρήσει αρκετά η διαδικασία ανάπτυξής της. Στην πραγματικότητα είναι απολύτως γνωστή μόνο μετά την κυκλοφορία της στην αγορά(sussex, Marchant 1996). Σε επίπεδο ευρωπαϊκής ένωσης, όπως άλλωστε και διεθνώς, η φαρμακοβιομηχανία αποτελεί έναν από τους κλάδους υψηλής τεχνολογίας με μεγάλη συνεισφορά στην οικονομία και την απασχόληση. Παρατηρείται (Πίνακας 2- Παράρτημα) ότι, η ευρωπαϊκή φαρμακευτική βιομηχανία έχει δημιουργήσει θέσεις εργασίας ( ήταν το 1985), εκ των οποίων οι είναι στον τομέα έρευνας και ανάπτυξης νέων προϊόντων. Η κατανομή της φαρμακευτικής παραγωγής και των εξόδων της ευρωπαϊκής φαρμακοβιομηχανίας για έρευνα και ανάπτυξη στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες παρουσιάζεται στον πίνακα 3 (Παράρτημα). Τη μεγαλύτερη φαρμακευτική παραγωγή στην Ευρώπη έχει η Γαλλία και ακολουθούν η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιταλία και η Ελβετία. Οι συγκεκριμένες χώρες έχουν ταυτόχρονα και τη μεγαλύτερη δραστηριοποίηση στον τομέα έρευνας και ανάπτυξης νέων

12 12 προϊόντων. Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι η Γαλλία, παρότι έχει μεγαλύτερη παραγωγή από την Αγγλία, δαπανά σημαντικά μικρότερο ποσό χρημάτων από την τελευταία στην έρευνα και ανάπτυξη. Το ποσοστό συμμετοχής της Ελλάδας στη συνολική παραγωγή φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων είναι αμελητέο, ενώ δυστυχώς στην χώρα μας δεν γίνονται μελέτες έρευνας και ανάπτυξης. Παρόλη την συνδρομή της ευρωπαϊκής φαρμακοβιομηχανίας στην οικονομία και την αγορά εργασίας οι προοπτικές της εμφανίζονται μάλλον δυσμενείς για τα επόμενα χρόνια αναφορικά με την ανταγωνιστικότητά της, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Φαρμακοβιομηχανιών(EFPIA). Πράγματι αναφορά του IMS, που περιέχει προβλέψεις για την ανάπτυξη των μεγαλύτερων φαρμακευτικών αγορών στο κόσμο το διάστημα , αναφέρει ότι ο ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης(compound annual growth rate, CAGR) για τη δυτική Ευρώπη υπολογίζεται γύρω στο 5,8% συγκρινόμενο με 9,8% για τη βόρεια Αμερική και 11% για τη νοτιο-ανατολική Ασία και Κίνα(Economist, 2000). Τα ανωτέρω ποσοστά είναι απόρροια των σημαντικών προκλήσεων που ήδη έχουν γίνει αισθητές και καλείται να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή φαρμακαγορά. Αυτές αναφέρονται στον κρατικό έλεγχο της τιμής των φαρμάκων, στην ανάπτυξη της αγοράς των γενοσήμων φαρμάκων και στην επίδραση του νέου ευρωπαϊκού ρυθμιστικού περιβάλλοντος(economist, 2000). Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, στην Ευρώπη οι κυβερνήσεις των κρατών, προκειμένου να ελέγξουν το συνεχώς αυξανόμενο κόστος των φαρμακευτικών δαπανών, δύνανται να επιβάλλουν ελέγχους αναφορικά με την τιμολόγηση και τις καταναλισκόμενες ποσότητες των φαρμακευτικών προϊόντων. Οι τιμές των φαρμάκων ποικίλουν μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, που είναι διασπασμένες σε δύο μεγάλες κατηγορίες, αυτές στις οποίες οι τιμές είναι σε υψηλά επίπεδα (Δανία, Ιρλανδία, Γερμανία, Ολλανδία και Αγγλία) και εκείνες στις οποίες τα επίπεδα τιμών είναι χαμηλότερα(γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία, Ισπανία). Βέβαια οι τιμές των φαρμάκων στις ΗΠΑ είναι αρκετά υψηλότερες απ ότι στην Ευρώπη. Το τελευταίο δίνει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα στις αμερικάνικες φαρμακοβιομηχανίες, που τα έσοδά τους δίνουν τη δυνατότητα να διαθέσουν πολύ μεγαλύτερο κεφάλαιο σε σχέση με τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές για την έρευνα και την ανάπτυξη καινοτόμων προϊόντων. Έτσι, ενώ μέχρι το 1990 η ευρωπαϊκή φαρμακoαγορά ηγούνταν στον τομέα της έρευνας και ανάπτυξης καινοτόμων προϊόντων, από τις αρχές της δεκαετίας άρχισε να χάνει σταδιακά έδαφος, με αποτέλεσμα το 1997 η αμερικάνικη φαρμακοβιομηχανία να δαπανήσει μεγαλύτερο ποσό για έρευνα. Μεταξύ του οι επενδύσεις για έρευνα και ανάπτυξη στην Ευρώπη διπλασιάσθηκαν, ενώ στην Αμερική αυξήθηκαν κατά 3,5 φορές (EFPIA, 2000).

13 13 Διάγραμμα Διαχρονική εξέλιξη επενδύσεων R&D Ευρώπη ΗΠΑ Ιαπωνία Η σταδιακή μείωση των κεφαλαίων, που επενδύονται από τις ευρωπαϊκές φαρμακοβιομηχανίες στον τομέα της έρευνας, οδήγησε στη μείωση του ποσοστού των νέων φαρμάκων που οι τελευταίες εισαγάγουν στην αγορά. Ενώ στη δεκαετία του 1960 το 65% των νέων φαρμακευτικών προϊόντων που κυκλοφορούσαν στις διεθνείς αγορές είχαν αναπτυχθεί στην Ευρώπη, το 1994 το ποσοστό αυτό μειώθηκε στο 40%(Καραγιάνη, 1997). Το επόμενο διάγραμμα, που δείχνει την προέλευση των νέων φαρμάκων που κυκλοφορούν στην αγορά για το χρονικό διάστημα , αποδεικνύει την ανωτέρω τάση(efpia, 2000) Διάγραμμα 7 Προέλευση νέων φαρμάκων Ευρώπη ΗΠΑ Ιαπωνία Άλλες χωρ. Πηγή : EFPIA, 2000

14 14 Εκτός από τον κρατικό έλεγχο των τιμών αντικίνητρα για τη δημιουργία καινοτόμων προϊόντων και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών φαρμακοβιομηχανιών δημιουργεί και η ενίσχυση της αγοράς των γενοσήμων φαρμάκων - στην προσπάθεια ελέγχου του κόστους των φαρμακευτικών δαπανών- καθώς και οι ρυθμιστικές παρεμβάσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Στην Ευρώπη, όπου η παροχή υπηρεσιών υγείας γίνεται μέσα από ΕΣΥ ή συστήματα Κ.Α, οι φαρμακοβιομηχανίες δεν έχουν άλλη επιλογή παρά να δράσουν μέσα στο ρυθμιστικό πλαίσιο που καθορίζει η κυβέρνηση της κάθε χώρας, γεγονός που οδηγεί στους μειωμένους ρυθμούς ανάπτυξης που παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια(economist, 2000). Στον πίνακα 4 (Παράρτημα) παρουσιάζεται εκτίμηση του Economist για τα 10 κορυφαία φαρμακευτικά προϊόντα το 2002 και τη χώρα προέλευσής τους, όπου παρατηρείται ότι μόνο ένα στα δέκα αναμενόμενα κορυφαία φαρμακευτικά προϊόντα είναι ευρωπαϊκής προέλευσης.

15 15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΔΑΠΑΝΩΝ 2.1. Εξέλιξη των φαρμακευτικών δαπανών Εξέλιξη των φαρμακευτικών δαπανών διεθνώς. Οι δημογραφικές αλλαγές, οι μακροοικονομικές πιέσεις, η εμφάνιση νέων ασθενειών, νέων θεραπειών και νέων θεραπευτικών προτύπων καθώς επίσης και οι αυξημένες προσδοκίες των ασθενών συνετέλεσαν στην ταχύτατη αύξηση του υγειονομικού κόστους την δεκαετία του Ο πίνακας 5 (Παράρτημα) παρουσιάζει την διαχρονική εξέλιξη των συνολικών δαπανών υγείας ως ποσοστό του ΑΕΠ σε 23 επιλεγμένες χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ, ενώ ο πίνακας 6(Παράρτημα) δείχνει τις συνολικές φαρμακευτικές δαπάνες ως ποσοστό των συνολικών δαπανών υγείας. Από τα στοιχεία του πίνακα 6(ΟΟΣΑ, Health Data 1999) καθίσταται προφανές ότι οι συνολικές φαρμακευτικές δαπάνες στις χώρες του ΟΟΣΑ αντιπροσωπεύουν κατά προσέγγιση το 15% του συνόλου των δαπανών υγείας, ποσοστό που έπεσε λίγο μεταξύ και αυξήθηκε σημαντικά μεταξύ Σε αυτό το διάστημα η αύξηση των συνολικών φαρμακευτικών δαπανών ήταν 30% για τις χώρες του ΟΟΣΑ (όπως και στον υπολογισμό του μέσου όρου δεν συνυπολογίζονται οι φαρμακευτικές δαπάνες των τεσσάρων συγκεκριμένων χωρών), δηλαδή η μέση ετήσια αύξηση είναι κατά προσέγγιση 4,6%. Ο υψηλότερος ρυθμός αύξησης κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 παρατηρήθηκε στον Καναδά, την Ιταλία και την Πορτογαλία, ενώ ο χαμηλότερος στην Ελβετία. Αντίστοιχα στη δεκαετία του 1990 η μεγαλύτερη αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών παρατηρήθηκε στην Σουηδία, τη Φινλανδία, την Αυστραλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα(Κοντοζαμάνης, 2000) Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 παρατηρείται αύξηση του ποσοστού των φαρμακευτικών δαπανών(ως ποσοστό των συνολικών δαπανών υγείας) στην πλειονότητα των ανωτέρω χωρών, γεγονός που κρίνεται ιδιαίτερα σημαντικό, αν και εκ πρώτης όψεως τα μεγέθη φαίνονται σχετικά μικρά, αφού στις περισσότερες χώρες ποσοστό μεγαλύτερο από 50% των φαρμακευτικών δαπανών αποζημιώνεται από δημόσια κονδύλια (Κοντοζαμάνης, 2000). Ο πίνακας 7 παρουσιάζει τη συνολική φαρμακευτική δαπάνη σε χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ ως % ποσοστό του ΑΕΠ. Από τα στοιχεία του προκύπτει ότι η συνολική φαρμακευτική δαπάνη μεταξύ των χωρών-μελών του ΟΟΣΑ κυμαίνεται από 0,7-2,1% του ΑΕΠ με το μέσο όρο να είναι στο 1,2. Η δαπάνη αυτή, ως ποσοστό των συνολικών δαπανών υγείας, αντιπροσωπεύει το 7,6-28,5% με το μέσο όρο γύρω στο 15,4%. Παρατηρείται μεγάλη

16 16 απόκλιση ως προς το ύψος των φαρμακευτικών δαπανών μεταξύ των χωρών -από περισσότερο από 25,5% στη Δημοκρατία της Τσεχίας έως λιγότερο από 10% στην Δανία, τη Νορβηγία και την Ελβετία-. Η απόκλιση ως προς το ποσοστό του ΑΕΠ, που αντιπροσωπεύουν οι συνολικές δαπάνες υγείας, είναι λιγότερο έντονη μεταξύ των χωρών (Πίνακας 5). Στις περισσότερες το ποσοστό του ΑΕΠ, που καταναλώνεται για τις συνολικές δαπάνες υγείας δεν αποκλίνει πολύ από το μέσο όρο(8%), με εξαίρεση τις Η.Π.Α., στις οποίες καταναλώνεται περίπου 14% του ΑΕΠ για την κάλυψη των δαπανών υγείας, ενώ αντίθετα σπαταλάται μικρότερο ποσοστό των συνολικών δαπανών υγείας για φάρμακα (περίπου 9,4%). Τα φαρμακευτικά προϊόντα προέρχονται κυρίως από χώρες υψηλού βιοτικού επιπέδου με υψηλά εργατικά κόστη. Αν και μεταξύ των χωρών αυτών υπάρχουν σημαντικές διαφορές στις τιμές, είναι φανερό ότι η φαρμακευτική δαπάνη επιβαρύνει περισσότερο τα συστήματα υγείας των αναπτυσσόμενων χωρών. Έτσι, το ποσοστό του ΑΕΠ που δαπανάται για φάρμακα είναι μεγαλύτερο σε χώρες όπως η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Πορτογαλία, η Ουγγαρία και η Ισπανία, ενώ σχετικά μικρότερο σε ανεπτυγμένες χώρες, όπως η Δανία, η Νορβηγία, το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία και η Ελβετία. Στην Ιρλανδία η μείωση του ποσοστού των φαρμακευτικών δαπανών στο ΑΕΠ οφείλεται στη μεγάλη οικονομική ανάπτυξη της χώρας στη δεκαετία του 1990 σε συνδυασμό με τις μικρές αυξήσεις στις φαρμακευτικές δαπάνες. Η Ιταλία αποτελεί μοναδικό παράδειγμα χώρας στην οποία τα μέτρα ελέγχου του κόστους των φαρμακευτικών δαπανών που ελήφθησαν κατά τη δεκαετία του 1990 αποδείχθηκαν αποτελεσματικά και επέδρασαν στο μερίδιο των φαρμάκων στο ΑΕΠ. Παράλληλα, παρατηρείται ότι η Γαλλία, η Ιαπωνία, η Ισπανία και το Βέλγιο δαπανούν σχετικά με τις υπόλοιπες χώρες μεγαλύτερο ποσοστό των συνολικών δαπανών υγείας για φάρμακα(κοντοζαμάνης, 2000) Εξέλιξη των φαρμακευτικών δαπανών στην Ελλάδα. Στην Ελλάδα, όπως και διεθνώς, οι φαρμακευτικές δαπάνες ακολουθούν αυξητική τάση. Στον πίνακα 8(Παράρτημα) παρουσιάζεται η εξέλιξη της ποσότητας και της αξίας των καταναλισκόμενων ποσοτήτων φαρμάκων (σε νοσοκομεία και φαρμακεία) για το χρονικό διάστημα

17 17 Διάγραμμα 8 Διαχρονική εξέλιξη φαρμακευτικών δαπανών νοσοκομεία φαρμακεία σύνολο Από τον πίνακα 8 και το διάγραμμα 8 καθίσταται προφανές ότι η κατανάλωση φαρμάκων στα νοσοκομεία είναι πολύ μικρότερη από την εξωνοσοκομειακή. Ταυτόχρονα, παρόλο που η συνολική εγχώρια κατανάλωση υπερεκτιμάται, αφού στα στοιχεία συνυπολογίζονται και οι παράλληλες εξαγωγές, είναι πρόδηλη η αυξητική τάση της κατανάλωσης φαρμάκων στην ελληνική αγορά(κοντοζαμάνης, 2000). Αυτό σε συνδυασμό με το γεγονός ότι το μεγαλύτερο ποσοστό των συγκεκριμένων δαπανών χρηματοδοτείται από δημόσιους πόρους(εσυ, Κ.Α) προκαλεί σημαντικούς οικονομικούς περιορισμούς στο Ελληνικό Σύστημα Υγείας. Στην προσπάθειά μας να διευκρινίσουμε κατά πόσο η αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών στη χώρα μας οφείλεται στην αύξηση των τιμών ή στην αύξηση των ποσοτήτων των καταναλισκόμενων φαρμάκων, θα δούμε πως εξελίσσεται το γενικό επίπεδο των τιμών των φαρμάκων σε σχέση με το επίπεδο τιμών ορισμένης σύνθεσης της κατανάλωσης. Έτσι, θα συγκρίνουμε το Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΔΤΚ) με το Δείκτη Τιμών Φαρμάκων (ΔΤΦ) της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας Ελλάδος (ΕΣΥΕ). Ο ΔΤΦ διαμορφώνεται από τις λιανικές τιμές φαρμάκων σε πλήρη αντιστοιχία με το ΔΤΚ και περιλαμβάνει 100 φάρμακα απ όλες τις θεραπευτικές κατηγορίες. Με έτος βάσης το 1994 η σύγκριση του ΔΤΚ με το ΔΤΦ γραφικά έχει ως εξής:

18 18 Διάγραμμα 9 ΔΚΤ-ΔΤΦ ΔΤΦ ΔΤΚ Πηγή : Κοντοζαμάνης, 2000 Από το διάγραμμα προκύπτει ότι οι τιμές των φαρμάκων μειώνονται σταθερά στο διάστημα σε αντίθεση με το ΔΤΚ, που παρουσιάζει ανοδική τάση. Είναι λοιπόν φανερό ότι η αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών στην Ελλάδα οφείλεται κατά μεγαλύτερο ποσοστό σε παράγοντες όπως η αύξηση της ποσότητας των καταναλισκόμενων φαρμάκων παρά στην άνοδο των τιμών των τελευταίων Αίτια αύξησης των φαρμακευτικών δαπανών Η συνολική φαρμακευτική δαπάνη καθορίζεται από την τιμή, αλλά κυρίως από την ποσότητα των καταναλισκόμενων φαρμάκων. Προκειμένου, λοιπόν, να προσδιορίσουμε τους παράγοντες που διαμορφώνουν τις φαρμακευτικές δαπάνες, αρκεί να προσδιορίσουμε εκείνους, που επηρεάζουν την ποσότητα και την τιμή των καταναλισκόμενων φαρμάκων. Τέτοιοι είναι: Η εξέλιξη των θετικών επιστημών και της ιατρικής Η γνώση που προσέφερε η εξέλιξη της επιστήμης οδήγησε στην εύρεση μεθόδων διάγνωσης των νέων ασθενειών, στην έγκαιρη και ακριβή εντόπιση των ασθενών, στην ανακάλυψη θεραπευτικών διαδικασιών για ασθένειες που παλαιότερα θεωρούνταν θανάσιμες και συνεπώς στην αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση τους. Αυξήθηκε έτσι ο αριθμός των διαγνωσμένων ασθενών και δημιουργήθηκαν οι απαραίτητες προϋποθέσεις για αλλαγές στη διάρκεια και το είδος των ακολουθούμενων φαρμακευτικών αγωγών, -πολλές εκ των οποίων είναι ιδιαίτερα δαπανηρές- προκειμένου να επιτευχθούν καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα. Η

19 19 χρήση εντατικών και μακροχρόνιων φαρμακευτικών αγωγών από περισσότερους ασθενείς συνετέλεσε στην αύξηση της ποσότητας των καταναλισκόμενων φαρμάκων και συνεπώς στην αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών. Επιπλέον η βελτίωση της ακολουθούμενης ιατρικής πρακτικής, επακόλουθο της εφαρμογής της επιστήμης στην καθημερινή παροχή υπηρεσιών υγείας, συνετέλεσε στην αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης των ασθενών με ταυτόχρονη αύξηση του κόστους όλων των παρεχομένων μορφών περίθαλψης συμπεριλαμβανομένης και της φαρμακευτικής(dubois et al, 2000). Δημογραφικοί παράγοντες. Η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης και η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει την ποσότητα των καταναλισκόμενων φαρμάκων, αφού οι ηλικιωμένοι είναι η μερίδα του πληθυσμού, που καταναλώνει το μεγαλύτερο ποσοστό φαρμάκων. Οι ηλικιωμένοι ασθενείς πάσχουν από πολλές ασθένειες και συνήθως από τις πιο χρόνιες και σοβαρές μορφές τους. Έτσι, λαμβάνουν ταυτόχρονα πολλά φάρμακα, ενώ είναι ιδιαίτερα ευπαθείς στην εμφάνιση ανεπιθύμητων παρενεργειών σε μεγαλύτερο ποσοστό και βαρύτητα απ ότι οι υπόλοιποι άρρωστοι(δέδε, Καλογεροπούλου, 1999). Επιδημιολογικοί παράγοντες. Η αλλαγή του επιδημιολογικού μοντέλου από τα λοιμώδη νοσήματα στις ασθένειες του πολιτισμού (καρδιοαγγειακά, νεοπλάσματα, ψυχικές νόσοι, ατυχήματα) επηρεάζει κυρίως την τιμή των καταναλισκόμενων φαρμάκων, αφού οι νόσοι αυτές συνήθως απαιτούν δαπανηρές φαρμακευτικές αγωγές. Σε περιπτώσεις ασθενειών οι οποίες είναι χρόνιες, όπως για παράδειγμα οι ψυχικές νόσοι και ορισμένες μορφές καρκίνου, πραγματοποιείται αύξηση της τιμής και της ποσότητας των καταναλισκόμενων φαρμάκων. Η κυριαρχία της θεραπευτικής ιατρικής Η έλλειψη ευρέως διαδεδομένων προγραμμάτων πρόληψης και ο περιορισμός της ιατρικής επιστήμης στο θεραπευτικό της ρόλο είναι σημαντικός παράγοντας αύξησης της ποσότητας των καταναλισκόμενων φαρμάκων και των φαρμακευτικών δαπανών. Είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι ένα μεγάλο ποσοστό μακροχρόνιων και δαπανηρών ασθενειών μπορεί να αποφευχθεί, αν εφαρμοσθούν τα κατάλληλα μέτρα προληπτικής ιατρικής. Η εφαρμογή των εν λόγω προγραμμάτων θα μειώσει των αριθμό των πασχόντων, θα συντελέσει στον εντοπισμό ασυμπτωματικών ασθενών, που μπορεί να βρίσκονται σε αρχικά στάδια της νόσου και θα βελτιώσει το επίπεδο

20 20 υγείας του πληθυσμού με την ταυτόχρονη μείωση των απαιτούμενων θεραπευτικών αγωγών συμπεριλαμβανομένων και των φαρμακευτικών. Κοινωνικο-οικονομικοί παράγοντες. Η αύξηση του ΑΕΠ, του κατά κεφαλήν εισοδήματος και του βιοτικού επιπέδου του πληθυσμού οδήγησαν στην αύξηση των καταναλισκόμενων ποσοτήτων φαρμάκων, αφού αυξήθηκαν οι απαιτήσεις των ασθενών-καταναλωτών για περισσότερα και ακριβότερα φάρμακα. Η επέκταση ασφαλιστικής κάλυψης. Η επέκταση της ασφαλιστικής κάλυψης και η επακόλουθη τριχοτόμηση της πλευράς της ζήτησης (γιατρός-ασθενής-κ.α) μείωσε την ευαισθητοποίηση γιατρών και ασθενών ως προς το κόστος και την ποσότητα των συνταγογραφούμενων φαρμάκων. Το γεγονός ότι ο ασθενής πληρώνει άμεσα ένα μικρό μόνο ποσοστό του συνολικού κόστους του φαρμάκου (πληρώνει έμμεσα διαμέσου της ασφαλιστικής του εισφοράς) σε συνδυασμό με την ανάγκη που νιώθει για αποκατάσταση της υγείας του έχει ως αποτέλεσμα ο τελευταίος να ασκεί πίεση στο γιατρό γα την συνταγογράφηση υπερβολικού αριθμού φαρμάκων αμφιβόλου προστιθέμενης θεραπευτικής αξίας(μορθανάσης, Καραμαλής, 1999). Ο γιατρός τώρα από την πλευρά του, στην προσπάθειά του να χορηγήσει την καλύτερη δυνατή θεραπεία και να εξασφαλίσει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, πολλές φορές μπορεί να υπερβάλλει στο μέγεθος της συνταγογραφίας του, παρεμβαίνοντας κι αυτός πολλαπλασιαστικά στο μέγεθος της φαρμακευτικής κατανάλωσης. Παράλληλα, ο γιατρός στην προσπάθειά του να παραμείνει πρωτοπόρος στην εξέλιξη της φαρμακοποιίας, κάτω από την πίεση της έρευνας και γνωρίζοντας ότι το κόστος του συνταγογραφούμενου φαρμάκου δεν το επωμίζεται στο μεγαλύτερο ποσοστό του ο ασθενής τείνει να χορηγεί νέα και ακριβότερα φάρμακα, των οποίων το θεραπευτικό αποτέλεσμα δεν δικαιολογεί συνήθως το επιπλέον κόστος(μορθανάσης, Καραμαλής, 1999). Αύξηση τους αριθμού γιατρών και φαρμακοποιών Η αύξηση του αριθμού των γιατρών σε συνδυασμό με την ασυμμετρία πληροφόρησης που χαρακτηρίζει την αγορά των υπηρεσιών υγείας και την έλλειψη μηχανισμών ελέγχου της συνταγογραφίας δημιούργησαν προκλητή ζήτηση και οδήγησαν σε σημαντική αύξηση της ποσότητας των καταναλισκόμενων φαρμάκων. Η αύξηση του αριθμού των φαρμακοποιών και των φαρμακείων ενισχυόμενη από

21 21 την πλεονεκτική θέση που τους παρέχει η ασυμμετρία πληροφόρησης συνετέλεσε στην αύξηση των καταναλισκόμενων ποσοτήτων ΜΥΣΥΦΑ. Ύπαρξη μονοπωλιακών καταστάσεων κυρίως σε υποαγορές φαρμακοσκευασμάτων. Η ύπαρξη μονοπωλιακών καταστάσεων διεθνώς δρα ως παράγοντας καθορισμού της τιμής του φαρμάκου ακόμα και σε χώρες με κρατικό καθεστώς καθορισμού της, αφού η τιμή των εισαγόμενων φαρμάκων υπολογίζεται από την τιμή πώλησης στην χώρα προέλευσης προστιθέμενων των εξόδων εισαγωγής και των υποχρεωτικών εκπτώσεων ή τη χαμηλότερη τιμή των χωρών της Ε.Ε( Καραγιάννη, 1997). Μετατόπιση της συνταγογραφίας. Η πολιτική πώλησης των φαρμακευτικών εταιρειών κατευθύνει τη συνταγογραφία προς καινούργια και ακριβότερα σκευάσματα. Έλλειψη πληροφόρησης και εκπαίδευσης των πολιτών σε θέματα υγείας Η έλλειψη κατάρτισης των πολιτών σε θέματα υγείας οδηγεί στην μη ορθολογική χρήση κυρίως των ΜΥΣΥΦΑ, στην πολυφαρμακία και την αύξηση της φαρμακευτικής κατανάλωσης, ενώ πολλές φορές μπορεί να αποδειχθεί όχι μόνο μη ωφέλιμη αλλά και επικίνδυνη για την υγεία των ατόμων(κυριοπούλου, Καποδίστριας, 1999). Μέσα μαζικής ενημέρωσης.(μορθανάσης, Καραμάλης, 1999) Έχουν τη δυνατότητα, στα πλαίσια αύξησης της ακροαματικότητά τους, να ανακινούν θέματα, που άπτονται του θεραπευτικού αποτελέσματος ορισμένων φαρμάκων, αυξομειώνοντας την κατανάλωσή τους.

22 22 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΜΕΤΡΑ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΟΥ ΚΟΣΤΟΥΣ ΤΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΔΙΕΘΝΩΣ Η συνεχής αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών, διεθνώς, σε συνδυασμό με τη σπανιότητα των πόρων οδήγησαν τις περισσότερες χώρες στην αναζήτηση μέτρων συγκράτησής τους. Με δεδομένo αυτό οι προτεινόμενες και εφαρμοζόμενες στρατηγικές για τον έλεγχο του κόστους και τη συγκράτηση των φαρμακευτικών δαπανών περιλαμβάνουν μέτρα που απευθύνονται στην προσφορά, στη ζήτηση και μέτρα που αφορούν την αγορά ως σύνολο και στοχεύουν στην αντιστάθμιση των ατελειών της στην παροχή υπηρεσιών υγείας και του μονοπωλιακού χαρακτήρα του κλάδου(κυριόπουλος, Γείτονα, 1999) Μέτρα που αφορούν τον έλεγχο της ζήτησης. Προσπαθούν να περιορίσουν την ποσότητα των καταναλισκόμενων φαρμάκων και απευθύνονται κυρίως στους ασθενείς-καταναλωτές. Πολλοί συγγραφείς(mossialos, Le Grand, 1999) συμπεριλαμβάνουν στα ανωτέρω μέτρα και τα απευθυνόμενα στους γιατρούς και τους φαρμακοποιούς, θεωρώντας ότι, λόγω της ασυμμετρίας πληροφόρησης, αυτοί είναι που καθορίζουν το είδος και την ποσότητα των χρησιμοποιούμενων φαρμάκων και συνεπώς τη ζήτηση. Στη συγκεκριμένη όμως εργασία θα χρησιμοποιήσουμε τη ακολουθούμενη από την Π.Ο.Υ. κατηγοριοποίηση των μεθόδων ελέγχου του κόστους των φαρμακευτικών δαπανών, κατά την οποία, επειδή οι γιατροί και οι φαρμακοποιοί προσφέρουν τη συγκεκριμένη υπηρεσία υγείας (φάρμακο) στους ασθενείς, θεωρούνται τμήμα της προσφοράς και τα μέτρα που αναφέρονται σε αυτούς περιλαμβάνονται σε εκείνα που ελέγχουν την προσφορά. Τα συνηθέστερα χρησιμοποιούμενα μέτρα για τον έλεγχο της ζήτησης είναι: Συμμετοχή των ασθενών στο κόστος του φαρμάκου. Η συμμετοχή του ασθενούς στο κόστος αναφέρεται σε ένα σύνολο εργαλείων πολιτικής που δραστηριοποιούνται κυρίως στον τομέα της προσφοράς υπηρεσιών υγείας. Τα συγκεκριμένα εργαλεία εφαρμόζονται στα πλαίσια της δημόσιας ή ιδιωτικής ασφάλισης ή ενός Ε.Σ.Υ. Οι διεθνώς εφαρμοζόμενες μορφές συμμετοχής του ασθενούς στο κόστος είναι οι εξής : 1. Ο ασθενής καλείται να πληρώσει ένα ποσοστό της συνολικής δαπάνης για την προσφερόμενη σε αυτόν υπηρεσία υγείας στην περίπτωσή μας της συνολικής φαρμακευτικής δαπάνης- που ποικίλει ανάλογα με την περίπτωση.

23 23 2. Ο ασθενής καλείται να πληρώσει ένα σταθερό ποσό για κάθε παρεχόμενη υπηρεσία υγείας π.χ ένα σταθερό ποσό για κάθε φάρμακο που συνταγογραφείται ή κάποια ενιαία τιμή ανά συνταγή(saltman, Figueras, 1997) Με την εφαρμογή της συγκεκριμένης μεθόδου επιχειρείται κυρίως, διαμέσου της ευαισθητοποίησης του ασθενούς ως προς το κόστος του φαρμάκου, η μείωση της υπερβάλλουσας ζήτησης φαρμακευτικών προϊόντων που δεν αντιστοιχεί σε πραγματικές υγειονομικές ανάγκες και η μετατόπισή της σε φθηνότερα φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα (Mossialos, Le Grand). Συνήθως εξαιρούνται άτομα χαμηλού εισοδήματος και κάποιες κατηγορίες ασθενών που ποικίλουν ανάλογα με τη χώρα. Το ποσοστό του κόστους, που καλείται να πληρώσει ο ασθενής, εξαρτάται από το είδος του φαρμάκου στη Δανία, τη Φινλανδία, το Λουξεμβούργο, τη Γαλλία, την Ελλάδα, την Ιταλία και την Πορτογαλία. Στη Γερμανία ποικίλει ανάλογα με το μέγεθος της συσκευασίας, στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι μία ενιαία τιμή ανά συνταγή, ενώ το ίδιο ισχύει και για συγκεκριμένα φάρμακα στο Βέλγιο. Στην Ισπανία η συμμετοχή του ασθενούς είναι ένα σταθερό ποσοστό του κόστους του φαρμάκου (40% για οποιοδήποτε άλλο φάρμακο και 19% για τα φάρμακα χρόνιων και πολύ σοβαρών ασθενειών), ενώ στην Ολλανδία είναι μηδενική(saltman, Figueras, 1997). Στη Νέα Ζηλανδία και στη Σουηδία ο ασθενής καλείται να πληρώσει ένα καθορισμένο ποσό ανά συνταγή, που επιβαρύνεται με ένα επιπλέον ασφάλιστρο για φάρμακα που κοστίζουν περισσότερο από την τιμή αναφοράς(bloor et al, 1996). Αντίθετα, στην Αμερική οι ασφαλισμένοι του συστήματος Medicare(ηλικιωμένοι) και Medicaid(φτωχοί) αποζημιώνονται μόνο για τη χρήση συγκεκριμένων επιλεγμένων φαρμάκων, ενώ παράλληλα υπάρχουν ποικίλοι περιορισμοί που μειώνουν το ποσοστό της αποζημίωσης(bloor et al, 1996). Στον πίνακα 9(Παράρτημα) αναφέρεται το ποσοστό του κόστους του φαρμάκου, που καλύπτεται από την Κ.Α σε επιλεγμένες Ευρωπαϊκές χώρες. Περιορισμός του αριθμού των φαρμάκων που αποζημιώνονται από την Κ.Α σε κάποια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Εφαρμόζεται κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, προκειμένου να περιορίσει τη ζήτηση των φαρμάκων(bloor et al, 1996). Δημιουργία αγοράς μη υποχρεωτικά συνταγογραφούμενων φαρμάκων (ΜΥΣΥΦΑ) Τα ΜΥΣΥΦΑ είναι φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα εγκεκριμένα από τις αρχές κάθε χώρας. Διατίθενται από τα φαρμακεία χωρίς να απαιτείται ιατρική συνταγή και ενδείκνυνται

24 24 για συμπτώματα και απλές παθήσεις που δεν απαιτούν ιατρική εξέταση(κυριοπούλου, Καποδίστριας, 1999). Η δημιουργία αγοράς ΜΥΣΥΦΑ στοχεύει στη μετακίνηση του κόστους της φαρμακευτικής περίθαλψης από την Κ.Α στους ασθενείς-καταναλωτές, προκειμένου να ευαισθητοποιήσει τους τελευταίους ως προς την τιμή και το κόστος των φαρμάκων(mossialos, le Grand, 1999). Παράλληλα, επειδή οι τιμές τους είναι κατά πολύ μικρότερες από αυτές των υποχρεωτικά συνταγογραφούμενων φάρμακων(υσυφα) και ο λόγος κόστος/όφελος είναι χαμηλός, η αποδοχή τους αυξάνεται σημαντικά αφού, αφενός μεν παρέχουν στους πολίτες τη δυνατότητα να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στα θέματα της υγείας τους, και αφετέρου δε δίνουν τη δυνατότητα στα συστήματα υγείας να μειώσουν το κόστος της φαρμακευτικής περίθαλψης(κυριοπούλου, Καποδίστριας, 1999). Χρήση εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε θέματα υγείας Η ενημέρωση των πολιτών-καταναλωτών σε θέματα υγείας του παρέχει την απαραίτητη γνώση, ώστε να μπορούν να διαγνώσουν ένα ελαφρύ απλό νόσημα ή ένα σύμπτωμα και να αποφασίσουν τι φάρμακο θα χρησιμοποιήσουν για την αντιμετώπισή του(αυτοθεραπεία). Η διεθνής σύγχρονη τάση είναι η διεύρυνση της Αυτοθεραπείας περιλαμβάνοντας μεγαλύτερο αριθμό συμπτωμάτων και περισσότερα φάρμακα, καθώς κατέληξε η Επιτροπή Εθνικών Πολιτικών στο Φάρμακο του Π.Ο.Υ (1995) ότι, «η υπεύθυνη Αυτοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην πρόληψη-αντιμετώπιση συμπτωμάτων και αδιαθεσιών χωρίς προσφυγή στο γιατρό, να μειώσει την πίεση στις επιβαρυμένες δημόσιες υπηρεσίες υγείας και να αυξήσει τη δυνατότητα παροχής ιατρικής περίθαλψης». Βέβαια, πρέπει να τονίσουμε ότι σημαντική προϋπόθεση για την εφαρμογή υπεύθυνης Αυτοθεραπείας είναι η σωστή ενημέρωση και εκπαίδευση του κοινού σε θέματα υγείας(κυριοπούλου, Καποδίστριας, 1999). Στις περισσότερες χώρες, όπως και στην Ελλάδα, η ενημέρωση αυτή γίνεται μέσω των Μ.Μ.Ε, ενώ χρήση ειδικευμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων γίνεται στην Ολλανδία και την Αγγλία. Στοχεύει στην πληροφόρηση των πολιτων-καταναλωτών, προκειμένου να αποφευχθεί η πολυφαρμακία και να επιτευχθεί ορθολογική χρήση των φαρμάκων γεγονός που θα βελτιώσει το επίπεδο υγείας του πληθυσμού και θα συντελέσει στη μείωση των συνολικών φαρμακευτικών δαπανών(mossialos, Le Grand, 1999) Μέτρα που αφορούν τον έλεγχο της προσφοράς. Απευθύνονται κυρίως στους γιατρούς και τους φαρμακοποιούς και στοχεύουν στην αλλαγή της συμπεριφορά τους μέσω οικονομικών κινήτρων, προστίμων και άλλων κανονιστικών ρυθμίσεων. Συγκεκριμένα, επηρεάζουν τα πρότυπα συνταγογραφίας των

25 25 ανωτέρω και επιδιώκουν τον περιορισμό της προκλητής ζήτησης φαρμάκων στην εξωνοσοκομειακή και νοσοκομειακή περίθαλψη, προκειμένου να καταστήσουν την προσφορά των φαρμάκων υποκείμενη σε κριτήρια κόστους-αποτελεσματικότητας(mossialos, Le Grand, 1999). Τα συνηθέστερα χρησιμοποιούμενα μέτρα είναι: Αλλαγή της μεθόδου αποζημίωσης γιατρών και φαρμακοποιών. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι η μέθοδος αποζημίωσης των γιατρών και των φαρμακοποιών επηρεάζει και κατευθύνει την συμπεριφορά τους. Πράγματι, η αποζημίωση των γιατρών κατά κεφαλήν ή με μισθό περιορίζει τη συνταγογράφηση περισσότερων φαρμάκων απ αυτά που ανταποκρίνονται σε πραγματικές υγειονομικές ανάγκες, σε αντίθεση με την αποζημίωσή τους κατά πράξη και περίπτωση που ενισχύει την παραπάνω τάση. Η συγκεκριμένη μέθοδος αποζημίωσης χρησιμοποιείται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες όπως η Ιρλανδία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Ολλανδία, η Φινλανδία και η Σουηδία, προκειμένου να ελέγξει το συνεχώς αυξανόμενο κόστος της φαρμακευτικής περίθαλψης(mossialos, Le Grand, 1999). Παράλληλα, σημαντικά για τον έλεγχο των φαρμακευτικών δαπανών είναι και τα κίνητρα που προσφέρονται στους φαρμακοποιούς διαμέσου της μεθόδου αποζημίωσής τους. Η αποζημίωση των φαρμακοποιών με σταθερό ποσό ανά φάρμακο και όχι βάσει συγκεκριμένου ποσοστού επί του κόστους του φαρμάκου ενισχύει την προώθηση φθηνότερων φαρμακοσκευασμάτων και γενοσήμων, γεγονός που επηρεάζει τις συνολικές φαρμακευτικές δαπάνες ιδίως των ΜΗΣΥΦΑ. Το μέτρο αυτό εφαρμοζόμενο στην Ολλανδία και την Αγγλία έχει οδηγήσει σε ενίσχυση της χρήσης των γενοσήμων. Η παροχή στους φαρμακοποιούς του 1/3 των πραγματοποιούμενων οικονομιών από τη χρήση γενοσήμων και φθηνότερων φαρμάκων παρέχει κίνητρα για προώθηση της χρήσης τους. Είναι απαραίτητο να τονίσουμε ότι στις περισσότερες χώρες, ακόμα και εκεί όπου υφίσταται ο θεσμός της υποκατάστασης, τα συστήματα αποζημίωσης των φαρμακοποιών δεν παρέχουν κίνητρα για προώθηση από μέρους των τελευταίων της χρήσης γενοσήμων(mossialos, Le Grand, 1999). Εισαγωγή προκαθορισμένων συνολικών προϋπολογισμών για τους γιατρούς. Η εισαγωγή προκαθορισμένων συνολικών προϋπολογισμών για τους γιατρούς, η υπέρβαση των οποίων συνεπάγεται επιβολή οικονομικών προστίμων στους τελευταίους, παρέχει οικονομικά κίνητρα για συγκράτηση της ποσότητας των συνταγογραφούμενων φαρμάκων και προώθηση της χρήσης φαρμάκων που υπόκεινται σε κριτήρια κόστουςαποτελεσματικότητας και γενοσήμων, γεγονός που συντελεί στην συγκράτηση και τον έλεγχο των φαρμακευτικών δαπανών. Το μέτρο αυτό εφαρμόζεται στην Αγγλία, όπου οι γενικοί γιατροί (General Practitioners) είναι κάτοχοι συνολικών προϋπολογισμών, στην Ιρλανδία, στη Νέα Ζηλανδία και πρόσφατα στην Ιταλία(Bloor et al, 1996). Είναι σημαντικό να τονισθεί

26 26 ότι απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχή εφαρμογή του συγκεκριμένου μέτρου είναι η ύπαρξη μηχανογραφικής βάσης δεδομένων με πληροφορίες για τη συνταγογραφία (φάρμακα ανά γιατρό-ασθενή-συνταγή-φαρμακείο, κ.ά ) (Τερζή, 1999). Προσδιορισμός ανώτατου ορίου για τις συνολικές φαρμακευτικές δαπάνες. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά στη Γερμανία το 1993 όπου η κυβέρνηση επέβαλε ετησίως προκαθορισμένο ανώτατο όριο για τις φαρμακευτικές δαπάνες κάθε περιοχής, της οποίας οι ανάγκες καλύπτονταν από μία περιφερειακή ένωση γιατρών. Οποιαδήποτε υπέρβαση των φαρμακευτικών δαπανών έως 280 εκατομμύρια μάρκα έπρεπε να επιστραφεί από την ένωση των γιατρών. Η επιβολή έμμεσου οικονομικού πρόστιμου στους γιατρούς δημιούργησε κίνητρα για οικονομική συμπεριφορά ως προς την συνταγογράφηση(saltman, Figueras, 1997). Στη Γαλλία το 1994, ύστερα από συνεννόηση της κυβέρνησης με τη φαρμακευτική βιομηχανία, τέθηκαν όρια για την ετήσια αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών. Συγκεκριμένα, τέθηκε το 1994 το όριο της κατά 3,2% αύξησης των δαπανών της φαρμακευτικής περίθαλψης, ποσοστό πολύ χαμηλότερο από την κατά 7,5% αύξηση των φαρμακευτικών δαπανών το 1993(Saltman, Figueras, 1997). Παρακολούθηση, έλεγχος του προτύπου συνταγογραφίας των γιατρών και ενημέρωσή τους(bloor et al, 1996). Στην Αγγλία υπάρχει αρμόδιος οργανισμός (The English Prescribing Analysis and Cost scheme-pact-), που παρέχει στους γενικούς γιατρούς πληροφορίες για τη συμπεριφορά τους ως προς τη συνταγογράφηση, προκειμένου να τους ευαισθητοποιήσει για το κόστος της φαρμακευτικής περίθαλψης. Οι συνταγές συγκεντρώνονται και αντιπαραβάλλονται από μία εθνική αρχή και οι προκύπτουσες πληροφορίες αποστέλλονται στους γενικούς γιατρούς σε τριμηνιαία βάση, είτε σε απλή συγκεντρωτική μορφή, είτε σε περισσότερο λεπτομερή όταν αυτό ζητείται ή όταν η συνολική δαπάνη των φαρμάκων που συνταγογραφήθηκαν από κάποιον γιατρό είναι μεγαλύτερη από το μέσο όρο. Χώρες, όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Νέα Ζηλανδία και η Ολλανδία καθώς και ορισμένοι HMO s στις ΗΠΑ έχουν αναπτύξει πληροφοριακά συστήματα αντίστοιχα με το PACT. Όλα σχεδόν τα συστήματα έχουν κυρίως συμβουλευτικό ρόλο, παρέχουν πληροφορίες για την ποσότητα και το κόστος των συνταγογραφούμενων φαρμάκων, χωρίς όμως να δίνουν πληροφορίες για τη σχέση κόστουςαποτελεσματικότητας των φαρμάκων αυτών. Έτσι, είναι πιθανόν να τιμωρηθεί η χρήση ακριβών φαρμάκων που παρέχουν στους ασθενείς οφέλη που αξίζουν το επιπλέον κόστος. Ένα επιπλέον πρόβλημα που παρουσιάζεται είναι ότι, επειδή στις περισσότερες χώρες η

27 27 εφαρμογή της μεθόδου δεν είναι υποχρεωτική, οι γιατροί αγνοούν τις παρεχόμενες πληροφορίες. Εισαγωγή κατευθυντήριων οδηγιών ιατρικής πρακτικής Το 1993 στη Γαλλία εισήχθηκε σύστημα κατευθυντήριων οδηγιών-rmos-(disease Management References), που αναφέρονταν σε συγκεκριμένες ασθένειες, τεχνικές και θεραπευτικές διαδικασίες, προκειμένου να αξιολογηθεί η εξωνοσοκομειακή ιατρική πρακτική. Προσδιόριζε στους γιατρούς πότε και πως να χρησιμοποιούν διαφορετικές διαδικασίες, ιατρικές εξετάσεις και φαρμακευτικές αγωγές ανάλογα με την ασθένεια και την κατάσταση υγείας του ασθενούς. Οι οδηγίες ήταν υποχρεωτικές και οι γιατροί, που δεν συμμορφώθηκαν, αντιμετώπισαν οικονομικά πρόστιμα ή/και την απομάκρυνσή τους από το σύστημα Κ.Α. Σκοπός του ήταν να εισαγάγει τους γιατρούς σε μία διαδικασία ορθολογικής συνταγογράφησης(mossialos, Le Grand, 1999). Αντίστοιχες οδηγίες εισήχθηκαν στη Γερμανία(1995) προκειμένου να προσδιορίσουν την κατά μέσο όρο ποσότητα των συνταγογραφούμενων φαρμάκων για κάθε ιατρική ειδικότητα ανάλογα με τη θεραπευτική χρήση και την κατηγορία του φαρμάκου. Οι κατευθυντήριες οδηγίες ήταν διατυπωμένες, έτσι ώστε η συνολική ποσότητα των συνταγογραφούμενων φαρμάκων να μην υπερβαίνει τον περιφερειακό προϋπολογισμό για την φαρμακευτική περίθαλψη και χρησιμοποιούνταν σαν ένα μέσο ελέγχου της τελευταίας. Οι γιατροί για τους οποίους το σύνολο των συνταγογραφούμενων φαρμάκων υπερέβαινε περισσότερο από 15% το μέσο όρο δέχονταν την επίσκεψη φαρμακευτικού συμβούλου(bloor et al, 1996). Παράλληλα, στην Αγγλία, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Νέα Ζηλανδία δημιουργήθηκαν κατευθυντήριες οδηγίες ιατρικής πρακτικής με τη διαφορά όμως ότι, στις τρεις τελευταίες χώρες ο ρόλος τους ήταν καθαρά συμβουλευτικός, χωρίς να παρέχονται κίνητρα προσαρμογής των γιατρών σε αυτές(bloor et al, 1996). Εισαγωγή κατευθυντήριων οδηγιών κοινωνικο-οικονομικής αξιολόγησης των φαρμάκων Η Αυστραλία ήταν η πρώτη χώρα που εισήγαγε το 1992 την οικονομική αξιολόγηση σαν απαραίτητη προϋπόθεση της διαδικασίας χρηματοδότησης των φαρμάκων. Αυτό ακολούθησαν χώρες όπως ο Καναδάς, η Φινλανδία, η Ολλανδία και η Πορτογαλία, ενώ σε άλλες(δανία, Ιρλανδία, Νορβηγία κ.ά) η οικονομική αξιολόγηση των φαρμάκων, που πρόκειται να χρηματοδοτηθούν από ΕΣΥ ή την Κ.Α, γίνεται σε εθελοντική βάση. Με τη χρήση των φαρμακοοικονομικών μελετών επιτυγχάνεται ο προσδιορισμός της προστιθέμενης αξίας από τη χρησιμοποίηση ενός νέου φαρμάκου το οποίο συγκρίνεται με κάποιο ήδη

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Το φαρμακείο στην εποχή του internet Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Χαρακτηριστικά της εποχής μας Χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι: η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας η ευρεία

Διαβάστε περισσότερα

OTC s GROWTH OPPORTUNITIES FOR THE ECONOMY Μάκης Κοσµάτος Shaping the Future of Healthcare in Greece ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ Σύνδεσµος που υπηρετεί την ανάπτυξη της αυτοφροντίδας του κλάδου της υγείας Εκπροσωπεί τις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΣ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ» ΚΟΥΛΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΠΑΗΛΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΘΕΜΑ: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ ΚΑΙ ΗΠΑ

ΜΠΣ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ» ΚΟΥΛΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΠΑΗΛΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΘΕΜΑ: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ ΚΑΙ ΗΠΑ ΜΠΣ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ» ΚΟΥΛΟΠΟΥΛΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΠΑΗΛΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΘΕΜΑ: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ ΚΑΙ ΗΠΑ ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2014 ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΗΠΑ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

SIGNIFICANT PRIORITIES OF HEALTH-CARE REFORM AND THE GREEK PHARMACEUTICAL INDUSTRY

SIGNIFICANT PRIORITIES OF HEALTH-CARE REFORM AND THE GREEK PHARMACEUTICAL INDUSTRY SIGNIFICANT PRIORITIES OF HEALTH-CARE REFORM AND THE GREEK PHARMACEUTICAL INDUSTRY Theodoros Tryfon President, Panhellenic Union of Pharmaceutical Industries MAY 14 2015 Vice president ELPEN Τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

«1. Τι είναι τα ΜΗΣΥΦΑ

«1. Τι είναι τα ΜΗΣΥΦΑ «1. Τι είναι τα ΜΗΣΥΦΑ Μη Συνταγογραφούµενα Φάρµακα είναι τα φάρµακα που θεωρούνται κατάλληλα για χρήση από το ευρύ κοινό χωρίς να απαιτείται για τη χρήση τους ιατρική συνταγή και που δεν αποζηµιώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης Σταύρος Ιωαννίδης Στελίνα Χατζηχρήστου 26 Ιανουαρίου 2012 Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Επιχειρηματικότητας GEM Παρατηρητήριο

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας. Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας. Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Ταυτότητα της μελέτης Στοιχεία της μελέτης Γραφείο της McKinsey

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Δεύτερες εκτιμήσεις για την εξέλιξη του Ακαθάριστου

ΘΕΜΑ: Δεύτερες εκτιμήσεις για την εξέλιξη του Ακαθάριστου ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟΥ & ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΕΤΡΑΚΗ 16 Τ.Κ. 105 63 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: 210.32.59.197 FAX: 210.32.59.229 ΘΕΜΑ: Δεύτερες εκτιμήσεις για την εξέλιξη του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ), κατά τη διάρκεια του

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά. Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ

Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά. Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Μελέτη McKinsey Η Ελλάδα 10 Χρόνια Μπροστά Προσδιορίζοντας το νέο Μοντέλο Ανάπτυξης της Ελλάδας Μάρκος Ολλανδέζος Επιστημονικός Δ/ντης ΠΕΦ Ταυτότητα της μελέτης Στοιχεία τηςμελέτης Γραφείο της McKinsey

Διαβάστε περισσότερα

«Οργάνωση και ιοίκηση Υπηρεσιών Υγείας»

«Οργάνωση και ιοίκηση Υπηρεσιών Υγείας» «Οργάνωση και ιοίκηση Υπηρεσιών Υγείας» Νίκος Μανιαδάκης, ρ. Οικονοµίας & ιοίκησης Υπηρεσιών Υγείας, ιοικητής Πανεπιστηµιακού Νοσοκοµείου Ηρακλείου Κρήτης ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ To Περιβάλλον Εξελίξεις και κόστος

Διαβάστε περισσότερα

Η ZENTIVA ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ. Στόχος μας είναι να γίνουμε ο πολύτιμος εταίρος σας στα γενόσημα φάρμακα

Η ZENTIVA ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ. Στόχος μας είναι να γίνουμε ο πολύτιμος εταίρος σας στα γενόσημα φάρμακα Η ZENTIVA ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ Στόχος μας είναι να γίνουμε ο πολύτιμος εταίρος σας στα γενόσημα φάρμακα Ηνωμένο Βασίλειο Γαλλία Πορτογαλία Πολωνία Δημοκρατία της Τσεχίας Γερμανία Εσθονία Λετονία Λιθουανία Σλοβακία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΟΠΥΥ: Ένας χρόνος λειτουργίας. Προβλήµατα και οφέλη

ΕΟΠΥΥ: Ένας χρόνος λειτουργίας. Προβλήµατα και οφέλη ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ: ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΟΠΥΥ: Ένας χρόνος λειτουργίας. Προβλήµατα και οφέλη Κυριάκος Σουλιώτης Επίκουρος Καθηγητής Πολιτικής Υγείας Πανεπιστήµιο Πελοποννήσου Φωτεινή Γιαλαµά Υποψήφια Διδάκτωρ,

Διαβάστε περισσότερα

Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας

Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ (008) ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας 12 10 8 6 4 2 0-2 % 1999 Η δυναµική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση του ΣΦΕΕ στα Οικονομικά Υγείας. Μιχάλης Χειμώνας Γενικός Διευθυντής ΣΦΕΕ 30 Οκτωβρίου 2015 Θεσσαλονίκη

Η θέση του ΣΦΕΕ στα Οικονομικά Υγείας. Μιχάλης Χειμώνας Γενικός Διευθυντής ΣΦΕΕ 30 Οκτωβρίου 2015 Θεσσαλονίκη Η θέση του ΣΦΕΕ στα Οικονομικά Υγείας Μιχάλης Χειμώνας Γενικός Διευθυντής ΣΦΕΕ 30 Οκτωβρίου 2015 Θεσσαλονίκη Η Κρίση στην Ελλάδα Οικονομία/Κοινωνία Μείωση του ΑΕΠ Αύξηση της ανεργίας από 9.6% το 2009 σε

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονική Καταχώριση και Εκτέλεση Συνταγών

Ηλεκτρονική Καταχώριση και Εκτέλεση Συνταγών Ηλεκτρονική Καταχώριση και Εκτέλεση Συνταγών 1 Η φαρµακευτική δαπάνη µε τις ως τώρα ενέργειες έχει µειωθεί σηµαντικά: 250,000,000.00 ΙΚΑ ΕΤΑΜ ΕΞΕΛΙΞΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΔΑΠΑΝΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΕΤΗ 2009 ΚΑΙ 2010 200,000,000.00

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; Οικονοµική είναι η µελέτη του τρόπου µε τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν να κατανείµουν τους σπάνιους πόρους τους. Λόγω της σπανιότητας δεν είναι δυνατόν να εκπληρωθούν όλες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΥΣ (25-01-2012)

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΥΣ (25-01-2012) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΓΑΣΙΑΣ & ΚΟΙΝ. ΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝ. ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ Εθνικός Οργανισμός Ε.Ο.Π.Υ.Υ. Παροχής Υπηρεσιών Υγείας www.eopyy.gov.gr ΑΘΗΝΑ, 25/01/2012 ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ Μελέτη του ΔΝΤ για 17 χώρες του ΟΑΣΑ επισημαίνει ότι για κάθε ποσοστιαία μονάδα αύξησης του πρωτογενούς πλεονάσματος, το ΑΕΠ μειώνεται κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες και

Διαβάστε περισσότερα

Την τελευταία δεκαετία, η Ευρώπη

Την τελευταία δεκαετία, η Ευρώπη Ο ρόλος των γενόσημων (Generics) στην καθημερινή ιατρική πράξη (ΜΕΡΟΣ A') ΜΑΓΔΑ ΤΣΟΛΑΚΗ, MD, PHD Νευρολόγος-Ψυχίατρος, Θεολόγος, Αν. Καθηγήτρια ΑΠΘ, Πρόεδρος της Ελληνικής Ομοσπονδίας Νόσου Alzheimer Την

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΓΕΝΟΣΗΜΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ (GENERICS) ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΓΕΝΟΣΗΜΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ (GENERICS) ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Τμήμα Φαρμακευτικής Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΓΕΝΟΣΗΜΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ (GENERICS) ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ. Ποντίκη Ελένη Φαρμακοποιός, PhD Φαρμακευτική Αγορά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΧΑΤΖΕΛΛΗ ΜΑΡΙΑΝΘΗΣ-ΤΑΞΙΑΡΧΟΥΛΑΣ

ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΧΑΤΖΕΛΛΗ ΜΑΡΙΑΝΘΗΣ-ΤΑΞΙΑΡΧΟΥΛΑΣ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΧΑΤΖΕΛΛΗ ΜΑΡΙΑΝΘΗΣ-ΤΑΞΙΑΡΧΟΥΛΑΣ ΥΠΟΨΗΦΙΑ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΝΟΜΙΚΩΝ,ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΕ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

ΝΕΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΕ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Δελτίο Τύπου ΝΕΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΕ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Παγκόσμια Έρευνα του Boston Consulting Group για λογαριασμό της Ciett αποκαλύπτει πώς οι παλαιωμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου «Προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9 ης Μαρτίου 2011 περί εφαρμογής των δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΜΟΡΦΕΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΑΝΕΡΓΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Η κατάσταση έλλειψης εργασίας, κατά την οποία υπάρχει δυσαρμονία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, προσφέρονται λίγες θέσεις εργασίας, ενώ υπάρχουν πάρα πολλοί ενδ9ιαφερόμενοι. Είναι έννοια

Διαβάστε περισσότερα

35o. Αθήνα 11 Μαΐου 2009

35o. Αθήνα 11 Μαΐου 2009 35o Ετήσιο Πανελλήνιο Ιατρικό Συνέδριο Αθήνα 11 Μαΐου 2009 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Ένας στους 4 Έλληνες πολίτες πληρώνει από την τσέπη του για υπηρεσίες υγείας ενώ, συνολικά, η δαπάνη των νοικοκυριών για υπηρεσίες

Διαβάστε περισσότερα

GMP είναι συντόμευση της αγγλικής ονομασίας Good Manufacture Practice, που σημαίνει Κανόνες Ορθής Βιομηχανικής Πρακτικής

GMP είναι συντόμευση της αγγλικής ονομασίας Good Manufacture Practice, που σημαίνει Κανόνες Ορθής Βιομηχανικής Πρακτικής GMP και HACCP Με προσεκτικά επιλεγμένους παραγωγούς/προμηθευτές, οι ίδιοι με πολύχρονη εμπειρία στον τομέα των φαρμακευτικών προϊόντων και των καλλυντικών, εμείς η ESSENS μπορούμε να περηφανευτούμε για

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

Η επίδραση των ΚΕΝ στους προϋπολογισμούς των Νοσοκομείων. Εισηγητής: Θωμάς Χ. Λάζαρης Οικονομολόγος Υγείας Διευθύνων Σύμβουλος της Εταιρείας

Η επίδραση των ΚΕΝ στους προϋπολογισμούς των Νοσοκομείων. Εισηγητής: Θωμάς Χ. Λάζαρης Οικονομολόγος Υγείας Διευθύνων Σύμβουλος της Εταιρείας Η επίδραση των ΚΕΝ στους προϋπολογισμούς των Νοσοκομείων Εισηγητής: Θωμάς Χ. Λάζαρης Οικονομολόγος Υγείας Διευθύνων Σύμβουλος της Εταιρείας 1 Δομή εισήγησης Η εργασία εντάσσεται στην θεματική ενότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013.

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013. Είναι Πράγματι οι Γερμανοί Φτωχότεροι από τους Έλληνες, in DEEP ANALYSIS Ενέργεια Παγκόσμιες Ενεργειακές Ανάγκες της Περιόδου 2010-2040 του Ιωάννη Γατσίδα και της Θεοδώρας Νικολετοπούλου in DEEP ANALYSIS

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικός Κλάδος: Τάσεις & Προοπτικές Επιχειρηματικότητα, Καινοτομία & Απασχόληση

Φαρμακευτικός Κλάδος: Τάσεις & Προοπτικές Επιχειρηματικότητα, Καινοτομία & Απασχόληση Φαρμακευτικός Κλάδος: Τάσεις & Προοπτικές Επιχειρηματικότητα, Καινοτομία & Απασχόληση Κωνσταντίνος Μ. Φρουζής Πρόεδρος ΣΦΕΕ Αντιπρόεδρος & Γενικός Διευθυντής Novartis Hellas Μάιος 2014 Ο ΣΦΕΕ Αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Η Φαρμακευτική Πολιτική στην Ελλάδα. Θέσεις και Προτάσεις. Βασίλης Γ. Πενταφράγκας Φαρμακοποιός 6-3-2013

Η Φαρμακευτική Πολιτική στην Ελλάδα. Θέσεις και Προτάσεις. Βασίλης Γ. Πενταφράγκας Φαρμακοποιός 6-3-2013 Η Φαρμακευτική Πολιτική στην Ελλάδα Θέσεις και Προτάσεις Βασίλης Γ. Πενταφράγκας Φαρμακοποιός 6-3-2013 Πανελλήνια Ένωση Φαρμακοβιομηχανίας 2 Η ταυτότητα της Πανελλήνιας Ένωσης Φαρμακοβιομηχανίας Αναπτύσσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ 121/2008. Άρθρο 1 - ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΚΟΠΟΣ

ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ 121/2008. Άρθρο 1 - ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΚΟΠΟΣ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ 121/2008 Άρθρο 1 - ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΚΟΠΟΣ Καθορίζονται ενιαία για τον Οργανισμό Περίθαλψης Ασφαλισμένων του Δημοσίου (ΟΠΑΔ) και όλους τους φορείς και κλάδους ασθένειας αρμοδιότητας Γενικής

Διαβάστε περισσότερα

Οι παράγοντες που λαμβάνονται υπ όψη στην Πολιτική Βέλτιστης Εκτέλεσης είναι οι εξής :

Οι παράγοντες που λαμβάνονται υπ όψη στην Πολιτική Βέλτιστης Εκτέλεσης είναι οι εξής : ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΣΤΗΣ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΕΝΤΟΛΩΝ Σκοπός και Ιδιότητα H παρούσα Δήλωση Γνωστοποίησης παραθέτει τις υπηρεσίες που παρέχει σε Ιδιώτες Πελάτες («Πελάτες») η εταιρεία «Παντελάκης Χρηματιστηριακή Α.Ε.Π.Ε.Υ.»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ HELLAS HEALTH IV

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ HELLAS HEALTH IV ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ HELLAS HEALTH IV 1 Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής Οκτώβριος 2011 Τύπος μελέτης: Ποσοτική έρευνα με προσωπικές συνεντεύξεις σε νοικοκυριά με χρήση δομημένου ερωτηματολογίου.

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική συνεργασία UCB και Pharmathen για την προώθηση των προϊόντων αλλεργίας

Στρατηγική συνεργασία UCB και Pharmathen για την προώθηση των προϊόντων αλλεργίας ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Στρατηγική συνεργασία UCB και Pharmathen για την προώθηση των προϊόντων αλλεργίας Δευτέρα 13 Ιανουαρίου 2014. Μία νέα στρατηγική συμμαχία δημιουργείται στην ελληνική φαρμακευτική αγορά μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις

Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις Παναγιώτης Βίγλας, Οδοντίατρος, Γενικός Γραμματέας Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας Η Ελληνική Οδοντιατρική Ομοσπονδία

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL

Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL Εσωτερική Αγορά, Βιομηχανία, Επιχειρηματικότη τα και ΜΜΕ ΣΥΝΟΨΗ Πίνακας επιδόσεων της Ένωσης για την Καινοτομία το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ. που συνοδεύει το έγγραφο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ. που συνοδεύει το έγγραφο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 10.9.2014 SWD(2014) 274 final ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ που συνοδεύει το έγγραφο Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ ΣΤΟ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ (Στοιχεία εισαγωγών και κατανάλωσης)

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ ΣΤΟ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ (Στοιχεία εισαγωγών και κατανάλωσης) Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ ΣΤΟ ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ (Στοιχεία εισαγωγών και κατανάλωσης) Το Ηνωμένο Βασίλειο κατατάσσεται στην πέμπτη θέση του παγκόσμιου πίνακα εισαγωγέων ελαιολάδου του FAO βάση των εισαγομένων ποσοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ;

Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ; Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ; Από την έναρξη της παγκόσμιας οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης, η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με χαμηλά επίπεδα επενδύσεων. Απαιτούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΑΓΟΡΑΣ ΤΥΡΟΚΟΜΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ...3. Εισαγωγή...3. Εγχώρια παραγωγή τυροκομικών...3. Καταναλωτικές προτιμήσεις...4. Δίκτυα διανομής...

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΑΓΟΡΑΣ ΤΥΡΟΚΟΜΙΚΩΝ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ...3. Εισαγωγή...3. Εγχώρια παραγωγή τυροκομικών...3. Καταναλωτικές προτιμήσεις...4. Δίκτυα διανομής... Έρευνα αγοράς Τοµέας τυροκοµικών προϊόντων στη Γαλλία Γραφείο Οικονοµικών και Εµπορικών Υποθέσεων Πρεσβείας Παρισίων Παρίσι, Απρίλιος 2013 1 Περιεχόμενα ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΑΓΟΡΑΣ ΤΥΡΟΚΟΜΙΚΩΝ...3 Εισαγωγή...3 Εγχώρια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο ΟΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗ ΕΛΛΑ Α

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο ΟΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗ ΕΛΛΑ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο ΟΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗ ΕΛΛΑ Α Ο όρος «προσφορά υπηρεσιών υγείας» εκφράζει την παροχή υπηρεσιών που προέρχονται από προµηθευτές υγείας (γιατρούς, νοσοκοµεία κ.τ.λ). Οι παράγοντες που προσδιορίζουν

Διαβάστε περισσότερα

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. Επιστήμη, Τεχνολογία και Βιομηχανία: Πίνακας Αποτελεσμάτων του ΟΟΣΑ 2005.

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. Επιστήμη, Τεχνολογία και Βιομηχανία: Πίνακας Αποτελεσμάτων του ΟΟΣΑ 2005. OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005 Summary in Greek Επιστήμη, Τεχνολογία και Βιομηχανία: Πίνακας Αποτελεσμάτων του ΟΟΣΑ 2005 Περίληψη στα ελληνικά Σύνοψη Η μακροπρόθεσμη τάση προς την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Με τον όρο «υπηρεσίες υγείας», προσδιορίζονται όχι µόνο οι παρεχόµενες φροντίδες υγείας και ιατρικής περίθαλψης αλλά γενικότερα το πλέγµα των δοµών µε τις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Ι. ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ; Η πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί για την πραγματοποίηση των αντικειμενικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Ύψος Φορολογικών συντελεστών στα Κράτη Μέλη της Ε.Ε. (27) -Πηγή Eurostat -

ΘΕΜΑ: Ύψος Φορολογικών συντελεστών στα Κράτη Μέλη της Ε.Ε. (27) -Πηγή Eurostat - ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟΥ & ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΕΤΡΑΚΗ 16 Τ.Κ. 105 63 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: 210.32.59.198 FAX: 210.32.59.229 ΘΕΜΑ: Ύψος Φορολογικών συντελεστών στα Κράτη Μέλη της Ε.Ε. (27)

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ

Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ Μέτρηση οικονομικής επιτυχίας Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ): μετρά συγχρόνως (α) το συνολικό εισόδημα που έχει αποκτηθεί από την παραγωγή του μέσα στην οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 2005-2008 Η Ελλάδα είναι ένας από τους δημοφιλέστερους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, ένας πόλος έλξης για χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Ο τουριστικός τομέας αποτελεί, αδιαμφισβήτητα,

Διαβάστε περισσότερα

Μισθοδοσία Ιατρών ΕΣΥ και Ιδιωτικού Τομέα. Σύγκριση με άλλα Συστήματα

Μισθοδοσία Ιατρών ΕΣΥ και Ιδιωτικού Τομέα. Σύγκριση με άλλα Συστήματα Μισθοδοσία Ιατρών ΕΣΥ και Ιδιωτικού Τομέα. Σύγκριση με άλλα Συστήματα Φωτεινή Γιαλαμά Επιστημονικός Συνεργάτης Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας Υποψήφια Διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Τεχνικές Αποζημίωσης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας

Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Εισαγωγικές Έννοιες Επιχειρηματικότητας Μάθημα 2 1 Εισαγωγή Χαρακτηριστικά στοιχεία της επιχείρησης ως οργανισμού Συστατικά μέρη και το περιβάλλον της επιχείρησης Διάφορες μορφές επιχειρήσεων που λειτουργούν

Διαβάστε περισσότερα

Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015. Frank Hoffer, Bureau for Workers Activities

Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015. Frank Hoffer, Bureau for Workers Activities Μηχανισμός καθορισμού των μισθών στην προσδοκόμενη επανενωμένη Κύπρο Οι οικονομικές επιπτώσεις των ελάχιστων μισθών και της συλλογικής διαπραγμάτευσης : Ένα αμφισβητούμενο πεδίο Λευκωσία, 10 Ιουλίου 2015

Διαβάστε περισσότερα

Ε&A: τα δικαιωµατα των ασθενων στη διασυνοριακη υγειονοµικη περιθαλψη

Ε&A: τα δικαιωµατα των ασθενων στη διασυνοριακη υγειονοµικη περιθαλψη MEMO/11/32 Βρυξέλλες, 19 Ιανουαρίου 2011 Ε&A: τα δικαιωµατα των ασθενων στη διασυνοριακη υγειονοµικη περιθαλψη Ένας ηλικιωµένος Γερµανός µε διαβήτη έχει µαζί του πρόσθετες ιατρικές συνταγές σε ένα ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010. Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009. Γενικά χαρακτηριστικά

ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010. Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009. Γενικά χαρακτηριστικά ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010 Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009 Γενικά χαρακτηριστικά Η διεθνής οικονομική κρίση, που άρχισε να πλήττει σοβαρά την παγκόσμια οικονομία από το

Διαβάστε περισσότερα

Health at a Glance: Europe 2010

Health at a Glance: Europe 2010 Health at a Glance: Europe 2010 Summary in Greek Περίληψη στα ελληνικά HEALTH AT GLANCE: EUROPE 2010 ISBN 978-92-64-090309 OECD 2010 1 Περίληψη Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν επιτύχει σημαντική πρόοδο όσον

Διαβάστε περισσότερα

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως;

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; 1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; Η ιδιωτική ασφάλιση βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, διεκδικώντας ισχυρότερη θέση στο χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ *

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * Διαπιστώσεις Διαπίστωση Ι: Ο όγκος και η αξία των εξαγωγών ελληνικών ελιών στην Ιαπωνία -αν και σε αυξητική πορεία την τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5.

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5. ΤΙΤΑΝ Α.Ε. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΜΙΛΟ Η ΤΙΤΑΝ Α.Ε. είναι ένας Όμιλος εταιριών με μακρόχρονη πορεία στη βιομηχανία τσιμέντου. Ιδρύθηκε το 1902 και η έδρα του βρίσκεται στα Άνω Πατήσια. Ο Όμιλος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΙΩΝ ΑΠΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΥΣ

ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΙΩΝ ΑΠΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΥΣ ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΙΩΝ ΑΠΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΥΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Γ. ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΛΑΡΙΣΑΣ ΜΕΛΟΣ Δ.Σ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ Η προσέγγιση του θέματος της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ....3 ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 1. Ακαθάριστος κύκλος εργασιών....4 2. Λειτουργικό Κέρδος....7 3. Άποψη για την οικονομική κρίση... 10 4. Τα περισσότερο σημαντικά επιχειρησιακά

Διαβάστε περισσότερα

Ixelles, 40 rue Washington. B 1050 Brussels BE

Ixelles, 40 rue Washington. B 1050 Brussels BE ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΑΚΟΟΠΡΟΘΕΤΙΣΤΩΝ Ixelles, 40 rue Washington B 1050 Brussels BE Η Ευρωπαϊκή Ενωση των Ακοοπροθετιστών ( ΑΕΑ) εκπροσωπεί τα συμφέροντα πλέον των 8,000 μικρών και μικρομεσαίων επιχειρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑνΕΚ 2014-2020. ΤΟΣ Υγεία. Τομεακό Σχέδιο. Αθήνα, 03.04.2014

ΕΠΑνΕΚ 2014-2020. ΤΟΣ Υγεία. Τομεακό Σχέδιο. Αθήνα, 03.04.2014 ΕΠΑνΕΚ 2014-2020 ΤΟΣ Υγεία Τομεακό Σχέδιο Αθήνα, 03.04.2014 1 Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μια σύνθεση των απόψεων που μέχρι τώρα διατυπώθηκαν από Υπηρεσίες, Κοινωνικούς Εταίρους και Εμπειρογνώμονες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΑΞΟΝΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΧΑΤΖΗΜΠΟΥΣΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΥΣΚΟΥΒΕΛΗΣ ΗΛΙΑΣ Μέρος πρώτο: Η πορεία προς μία κοινή ενεργειακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ανάγκη για

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική φαρμακευτική βιομηχανία: προκλήσεις και

Ελληνική φαρμακευτική βιομηχανία: προκλήσεις και ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τ. Καρατάσσου 11, 117 42 Αθήνα,, TηλT ηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 T. Karatassou sou

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτικό πλαίσιο και χρηματοδοτική ροή: contradictio in terminis

Οργανωτικό πλαίσιο και χρηματοδοτική ροή: contradictio in terminis Η υπέρβαση της κρίσης στον ΕΟΠΥΥ: ένα σχέδιο ανασυγκρότησης της ασφάλισης και της περίθαλψης Γιάννης Κυριόπουλος MD, MPH, MSc, PhD, Αναστάσης Σκρουμπέλος BSc, MSc Τομέας Οικονομικών της Υγείας Εθνική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ 2. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ Περιβαλλοντικές πολιτικές Μηχανισμόςό Ταξινόμηση Οικονομικά εργαλεία Τιμολογιακές πολιτικές Φόροι Εμπορεύσιμα δικαιώματα Πλεονεκτήματα - μειονεκτήματα 1 Οι εξωτερικές οικονομίες

Διαβάστε περισσότερα

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ - EDITORIAL Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΗΜΟΣΙΩΝ ΑΠΑΝΩΝ: ΥΓΕΙΑ ΟΙ ΑΠΑΝΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΗΜΟΣΙΩΝ ΑΠΑΝΩΝ: ΥΓΕΙΑ ΟΙ ΑΠΑΝΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΜΑΘΗΜΑ 9 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΗΜΟΣΙΩΝ ΑΠΑΝΩΝ: ΥΓΕΙΑ ΟΙ ΑΠΑΝΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Οι δαπάνες υγείας στην Ελλάδα αποτελούν σηµαντικό µέρος του προγράµµατος δηµοσίων δαπανών: το 2001 διατίθενται για υγεία και πρόνοια

Διαβάστε περισσότερα

PRESS RELEASE OECD HEALTH DATA 2006 MONDAY 26 JUNE, 2006 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΤΟΥ ΟΟΣΑ ΜΕ ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΒΑΣΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΥ 2006

PRESS RELEASE OECD HEALTH DATA 2006 MONDAY 26 JUNE, 2006 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΤΟΥ ΟΟΣΑ ΜΕ ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΒΑΣΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΥ 2006 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΤΟΥ ΜΕ ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΒΑΣΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΥ 26 Η αύξηση του κόστους της υγειονοµικής φροντίδας «πιέζει» τα δηµόσια οικονοµικά, σύµφωνα µε τον Η υγειονοµική δαπάνη καταγράφει

Διαβάστε περισσότερα

Η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας

Η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας Η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας Στοιχεία της Επετηρίδας για την Παγκόσμια Ανταγωνιστικότητα του International Institute for Management Development - IMD World Competitiveness Yearbook 2015

Διαβάστε περισσότερα

Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής

Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής Περίγραµµα Ανάλυση µερικής ισορροπίας των δασµών: προσφορά, ζήτηση και εµπόριο σ ένα µεµονωµένο κλάδο Κόστος και όφελος των δασµών Επιδοτήσεις εξαγωγών Ποσοστώσεις στις

Διαβάστε περισσότερα

Pensions at a Glance: Public Policies across OECD Countries 2005 Edition

Pensions at a Glance: Public Policies across OECD Countries 2005 Edition Pensions at a Glance: Public Policies across OECD Countries 2005 Edition Summary in Greek Οι συντάξεις µε µια µατιά : Οι δηµόσιες πολιτικές στις χώρες του ΟΟΣΑ -Έκδοση 2005 Περίληψη στα ελληνικά Τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Πρόγραμμα της ΕΕ στον τομέα της Υγείας (2014-2020)- Κοινές Δράσεις Εθνικά σημεία επαφής

3 ο Πρόγραμμα της ΕΕ στον τομέα της Υγείας (2014-2020)- Κοινές Δράσεις Εθνικά σημεία επαφής 3 ο Πρόγραμμα της ΕΕ στον τομέα της Υγείας (2014-2020)- Κοινές Δράσεις Εθνικά σημεία επαφής Βασιλική Ευθ. Καραούλη Πολ. Μηχανικός ΕΜΠ, ΜSc Υγιεινομική Μηχανική και Δημ. Υγεία EPFL ΜSc Υγιεινή & Ασφάλεια

Διαβάστε περισσότερα

«καθορισμός μακροχρόνιων στόχων και σκοπών μιας επιχείρησης και ο. «διαμόρφωση αποστολής, στόχων, σκοπών και πολιτικών»

«καθορισμός μακροχρόνιων στόχων και σκοπών μιας επιχείρησης και ο. «διαμόρφωση αποστολής, στόχων, σκοπών και πολιτικών» ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Ε.ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ - 1 ΤΟΜΟΣ A ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ Τι είναι η στρατηγική; «καθορισμός μακροχρόνιων στόχων και σκοπών μιας επιχείρησης και ο προσδιορισμός των μέσων για την επίτευξη τους»

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάση 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.:210 92 11 200-10, Fax:210 92 33 977 11 Tsami Karatassi, 117 42 Athens, Greece,

Διαβάστε περισσότερα

Συνολικό οικονομικό κόστος της καρδιαγγειακής νόσου

Συνολικό οικονομικό κόστος της καρδιαγγειακής νόσου Εκτίμηση της οικονομικής επιβάρυνσης που συνδέεται με την καρδιαγγειακή νόσο στο παρόν και στο μέλλον Η καρδιαγγειακή νόσος (ΚΑΝ) αποτελεί ένα σημαντικό παγκόσμιο πρόβλημα υγείας. Στην Ευρώπη, ευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

Σοβαρό άσθμα: Μαθήματα από το παρελθόν Λύσεις για το παρόν Προοπτικές για το μέλλον Βόλος, Απρίλης 2009

Σοβαρό άσθμα: Μαθήματα από το παρελθόν Λύσεις για το παρόν Προοπτικές για το μέλλον Βόλος, Απρίλης 2009 Σοβαρό άσθμα: Μαθήματα από το παρελθόν Λύσεις για το παρόν Προοπτικές για το μέλλον Βόλος, Απρίλης 2009 Kόστος για τον ασθενή και το σύστημα υγείας από τη Γεωργία Παυλάκου Αντωνίου Πνευμονολόγο 2007: 300

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

GMP και HACCP. Οι κυριότεροι κίνδυνοι μη - πιστοποιημένων επιχειρήσεων είναι:

GMP και HACCP. Οι κυριότεροι κίνδυνοι μη - πιστοποιημένων επιχειρήσεων είναι: GMP και HACCP Μέσα απο προσεχτικά επιλεγμένους προμηθευτές με πολλά χρόνια εμπειρία στην φαρμακευτική αγορά και την αγορά καλλυντικών, όλα τα προϊόντα Essens μπορούν να παρουσιάσουν την καταγωγή τους από

Διαβάστε περισσότερα

Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014

Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014 Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014 Γεράσιμος Νοταράς, πρόεδρος του Δ.Σ. του ΚΕΘΕΑ Η διεθνής οικονομική κρίση και τα μέτρα λιτότητας που εφαρμόζονται σε πολλές χώρες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ως κλάδος τηλεπικοινωνιών ορίζεται η παραγωγή τηλεπικοινωνιακού υλικού και η χρήση των παραγόμενων τηλεπικοινωνιακών προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ

ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ Φ. ΚΑΛΥΒΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Παιδίατρος- Ιατρός Δημόσιας Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Ιστορική κρίση της αγοράς εργασίας ύψος της ανεργίας χωρίς ιστορικό προηγούμενο (22.6%) πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας»

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» 1 Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» Συντονιστής: κ. Αιμίλιος Νεγκής, δημοσιογράφος, Pharma & Health Business,Virus.com.gr Ομιλητές: Δρ. Μιλτιάδης

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Οι τελευταίες εξελίξεις στον κλάδο του φαρμάκου

Οι τελευταίες εξελίξεις στον κλάδο του φαρμάκου Οι τελευταίες εξελίξεις στον κλάδο του φαρμάκου 1 Τρέχουσα Κατάσταση Έλλειψη χρηματοδότησης του ΕΟΠΥΥ αδυναμία διάθεσης σημαντικών φαρμάκων από Νοσοκομεία, Φαρμακεία ΕΟΠΥΥ, ιδιωτικά Φαρμακεία Συσσώρευση

Διαβάστε περισσότερα

Το κάπνισμα στην Ελλάδα

Το κάπνισμα στην Ελλάδα Το οικονομικό φορτίο του καπνίσματος για το ιατροασφαλιστικό σύστημα σε κρίση στην Ελλάδα Tσαλαπάτη Κωνσταντίνα ΒScEcon, MSc Τομέας Οικονομικών της Υγείας Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Απρίλιος 2013 Το

Διαβάστε περισσότερα

Παραδείγματα καλών πρακτικών και μελλοντικές προκλήσεις

Παραδείγματα καλών πρακτικών και μελλοντικές προκλήσεις Πολιτικές προώθησης Θέρμανσης & Ψύξης από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας: Παραδείγματα καλών πρακτικών και μελλοντικές προκλήσεις Συγγραφείς: Austrian Energy Agency: Nina Pickl, Johannes Schmidl, Lorenz Strimitzer

Διαβάστε περισσότερα

INEK ΠΕΟ Ε Τ Η Σ Ι Α Ε Κ Θ Ε Σ Η 2 0 11. Οι δανειακές ανάγκες του δημοσίου στην Κύπρο το 2010 ήταν από τις χαμηλότερες σε διεθνή σύγκριση EU 27

INEK ΠΕΟ Ε Τ Η Σ Ι Α Ε Κ Θ Ε Σ Η 2 0 11. Οι δανειακές ανάγκες του δημοσίου στην Κύπρο το 2010 ήταν από τις χαμηλότερες σε διεθνή σύγκριση EU 27 Gr Ε Τ Η Σ Ι Α Ε Κ Θ Ε Σ Η 2 0 11 10,5 UK 10,4 E 9,2 P 9,1 SK 7,9 F 7,0 EU 27 6,4 Euro area 6,0 SL 5,6 NL 5,4 CY 5,3 I 4,6 A 4,6 B 4,1 D 3,3 2,7 DK 2,5 FIN Οι δανειακές ανάγκες του δημοσίου στην Κύπρο

Διαβάστε περισσότερα

Τιμολόγηση Πρoϊόντων

Τιμολόγηση Πρoϊόντων ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΤΟΧΟΙ Αύξηση του τζίρου Διαφοροποίηση Πρϊόντων Τιμολογιακοί Στόχοι Διατήρηση μιας κατάλληλης εικόνας Αύξηση της πελατείας σε περιόδους μειωμένης ζήτησης Πώληση εποχιακών προϊόντων Καθορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Λευκωσία, 29-03-2010 ΘΕΜΑ: «Το Εξωτερικό Εμπόριο της Κύπρου» Το εξωτερικό εμπόριο της Κύπρου χαρακτηρίζεται από τις δυσανάλογα

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις

Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Βελτιώνοντας την Απόδοση Μάρκετινγκ & Πωλήσεων στις Φαρμακευτικές Επιχειρήσεις Γεώργιος Ι. Αυλωνίτης, Καθηγητής Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Νικόλαος Γ. Παναγόπουλος, Λέκτορας Μάρκετινγκ Ο.Π.Α. Το δυναμικό πωλήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ο Δείκτης Νέων Εργαζομένων της PwC αξιολογεί το κατά πόσο οι χώρες του ΟΟΣΑ συμβάλουν με επιτυχία στην εξέλιξη των νέων τους

Ο Δείκτης Νέων Εργαζομένων της PwC αξιολογεί το κατά πόσο οι χώρες του ΟΟΣΑ συμβάλουν με επιτυχία στην εξέλιξη των νέων τους Δελτίο τύπου Ημερομηνία: 10 Δεκεμβρίου 2015 Υπεύθυνη: Αλεξάνδρα Φιλιππάκη Τηλ: 2106874711 Email: alexandra.filippaki@gr.pwc.com Σελίδες: 5 Περισσότερες πληροφορίες εδώ. Follow/retweet: @pwc_press Ο Δείκτης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΑΣΙΣ Σύμβουλοι Επιχειρήσεων ΑΕ ΚΛΑΔΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ: ΦΑΡΜΑΚEIA (ΚΛΑΔΙΚΕΣ ΣΤΟΧΕΥΣΕΙΣ)

ΣΤΟΧΑΣΙΣ Σύμβουλοι Επιχειρήσεων ΑΕ ΚΛΑΔΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ: ΦΑΡΜΑΚEIA (ΚΛΑΔΙΚΕΣ ΣΤΟΧΕΥΣΕΙΣ) ΣΤΟΧΑΣΙΣ Σύμβουλοι Επιχειρήσεων ΑΕ ΚΛΑΔΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ: ΦΑΡΜΑΚEIA (ΚΛΑΔΙΚΕΣ ΣΤΟΧΕΥΣΕΙΣ) Η συνεχής μείωση της δημόσιας φαρμακευτικής δαπάνης μέχρι και το 2014, στο πλαίσιο της δημοσιονομικής προσαρμογής, σε

Διαβάστε περισσότερα

Education at a Glance: OECD Indicators - 2005 Edition. Μια ματιά στην Εκπαίδευση: Δείκτες του ΟΟΣΑ - Έκδοση 2005

Education at a Glance: OECD Indicators - 2005 Edition. Μια ματιά στην Εκπαίδευση: Δείκτες του ΟΟΣΑ - Έκδοση 2005 Education at a Glance: OECD Indicators - 2005 Edition Summary in Greek Μια ματιά στην Εκπαίδευση: Δείκτες του ΟΟΣΑ - Έκδοση 2005 Περίληψη στα ελληνικά Η εκπαίδευση και η δια βίου μάθηση διαδραματίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΥ 21-22 ΜΑΡΤΙΟΥ HELLAS PHARM HELEXPO MAROUSSI

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΥ 21-22 ΜΑΡΤΙΟΥ HELLAS PHARM HELEXPO MAROUSSI Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΥ 21-22 ΜΑΡΤΙΟΥ HELLAS PHARM HELEXPO MAROUSSI Ο ρόλος του φαρμακείου στην διαμόρφωση μιας εθνικής πολιτικής φαρμάκου είναι ιδιαίτερα σημαντικός και πολυδιάστατος.

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Εκτίμηση του εμπορικού ισοζυγίου των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (27), με χώρες εκτός αυτής, για το μήνα Φεβρουάριο 2012 - Πηγή Eurostat -

ΘΕΜΑ: Εκτίμηση του εμπορικού ισοζυγίου των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (27), με χώρες εκτός αυτής, για το μήνα Φεβρουάριο 2012 - Πηγή Eurostat - ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ Τετάρτη, 18 Απριλίου ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟΥ & ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΕΤΡΑΚΗ 16 Τ.Κ. 105 63 - ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: 210.32.59.198 FAX: 210.32.59.229 ΘΕΜΑ: Εκτίμηση του εμπορικού ισοζυγίου

Διαβάστε περισσότερα