ΕΠΙΠΕΔΑ ΒΙΣΦΑΤΙΝΗΣ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΠΑΧΥΣΑΡΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΠΙΠΕΔΑ ΒΙΣΦΑΤΙΝΗΣ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΠΑΧΥΣΑΡΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΕΤΟΣ ΑΡΙΘΜ ΕΠΙΠΕΔΑ ΒΙΣΦΑΤΙΝΗΣ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΠΑΧΥΣΑΡΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ν. ΔΕΛΚΟΣ ΜΑΙΕΥΤΗΡΑΣ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΥΠΟΒΛΗΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009

2 Η ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 1. Β. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 2. Δ. ΠΑΝΙΔΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 3. Δ. ΡΟΥΣΣΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Η ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 1. Β. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 2. Δ. ΠΑΝΙΔΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 3. Δ. ΡΟΥΣΣΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 4. Β. ΖΟΥΡΝΑΤΖΗ ΚΟΪΟΥ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ 5. Μ. ΓΚΟΥΤΖΙΟΥΛΗΣ, ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΓΗΣ 6. Χ. ΓΙΑΝΝΟΥΛΗΣ, ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 7. Γ. ΜΑΥΡΟΜΑΤΙΔΗΣ, ΛΕΚΤΟΡΑΣ «Η έγκριση της διδακτορικής διατριβής από την Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, δεν υποδηλώνει αποδοχή των γνωμών του συγγραφέως» (Νόμος 5343/32, αρθρ. 202, 2 και ν. 1268/82, αρθρ. 50 8). 2

3 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Β. ΝΤΟΜΠΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 3

4 4

5 Στους γονείς μου με ευγνωμοσύνη στον Καθηγητή μου Δ. Πανίδη με σεβασμό 5

6 6

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. 11 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ Εισαγωγή Ορισμός επιδημιολογία Παθοφυσιολογικά χαρακτηριστικά Κλινικά χαρακτηριστικά Βιοχημική υπερανδρογοναιμία και υπερανδρογονισμός Χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία Πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα Απουσία σταθερότητας στη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων Διάγνωση Εκτίμηση των διαταραχών του εμμηνορρυσιακού κύκλου Εκτίμηση του υπερανδρογονισμού Εκτίμηση της πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών Διαφορική διάγνωση Υπερπρολακτιναιμία Συγγενής υπερπλασία των επινεφριδίων. 39 7

8 Αρρενοποιητικοί όγκοι των ωοθηκών ή των επινεφριδίων Σύνδρομο Cushing Σπανιότερα αίτια υπερανδρογονισμού ή διαταραχών της εμμήνου ρύσεως. 42 α) Διαταραχές με αντίσταση στην ινσουλίνη.. 42 β) Θυρεοειδική δυσλειτουργία. 42 γ) Μεγαλακρία 42 δ) Διαταραχές της δραστικότητας ενζύμων της ωοθηκικής στεροειδογένεσης. 43 ε) Φάρμακα ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ Ορισμός της αντίστασης στην ινσουλίνη Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και αντίσταση στην ινσουλίνη Ινσουλινοαντίσταση στο λιπώδη ιστό Ινσουλινοαντίσταση στους σκελετικούς μυς Ο ρόλος των ανδρογόνων στις μεταβολικές διαταραχές του PCOS Άλλοι ενεχόμενοι παράγοντες Παχυσαρκία και αντίσταση στην ινσουλίνη Μέθοδοι προσδιορισμού της αντίστασης στην ινσουλίνη Δοκιμασίες αξιολόγησης της ευαισθησίας στην ινσουλίνη Υπερινσουλιναιμική ευγλυκαιμική αντλία Δοκιμασία ανοχής στην ινσουλίνη (ITT) Συνεχής έγχυση γλυκόζης και προσδιορισμός βάσει μοντέλου (CIGMA). 59 8

9 Ενδοφλέβια δοκιμασία ανοχής γλυκόζης με συχνές αιμοληψίες (FSIVGTT) Δοκιμασία ανοχής γλυκόζης από το στόμα (OGTT) Δείκτες ινσουλινοευαισθησίας γλυκόζης/ινσουλίνης νηστείας Ινσουλίνη νηστείας (ΙΟ) Λόγος γλυκόζης νηστείας/ινσουλίνης νηστείας (GO/IO) Ομοιοστατικό μοντέλο (HOMA) Ποσοτικός δείκτης ευαισθησίας στην ινσουλίνη (QUICKI) Δυνητικοί δείκτες αντίστασης στην ινσουλίνη Ομοκυστείνη (Hcy) Αναστολέας του ενεργοποιητή του πλασμινογόνου-1 (PAI-1) Αντιπονεκτίνη Σφαιρίνη που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου (SHBG) Σφαιρίνη που δεσμεύει τον παρόμοιο με την ινσουλίνη αυξητικό παράγοντα-1 (IGFBP-1) ΒΙΣΦΑΤΙΝΗ Εισαγωγή Ο λιπώδης ιστός ως ενδοκρινής αδένας Συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη σπλαγχνική παχυσαρκία και στο σακχαρώδη διαβήτη Βισφατίνη Συμπεράσματα. 75 9

10 ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. ΣΚΟΠΟΣ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΜΕΛΕΤΗΘΗΚΑΝ Ασθενείς Διαγνωστικά κριτήρια Κριτήρια αποκλεισμού από τη μελέτη Ηθική και δεοντολογία ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΜΕΛΕΤΗΣ Ατομικό ιστορικό Κλινική εξέταση Εργαστηριακός έλεγχος 90 4 ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Περιγραφική στατιστική Κανονικότητα της κατανομής Συσχετίσεις Σύγκριση μέσων τιμών ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 97 7 ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ SUMMARY ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) είναι κλινική διάγνωση, που χαρακτηρίζεται από την παρουσία δύο, τουλάχιστον, από τα παρακάτω τρία χαρακτηριστικά: α) χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία, β) βιοχημική υπερανδρογοναιμία ή υπερανδρογονισμό (δασυτριχισμός, σύμφωνα με την κλίμακα Ferriman-Gallawey > 8, με φυσιολογικά επίπεδα ανδρογόνων ορού) και γ) πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα (1,2). Επηρεάζει το 5-10% των γυναικών της αναπαραγωγικής ηλικίας (3,4) και είναι η πλέον συχνή αιτία ανωοθυλακιορρηκτικής υπογονιμότητας στις αναπτυγμένες χώρες. Οι συνήθεις κλινικές εκδηλώσεις του συνδρόμου περιλαμβάνουν διαταραχές της εμμήνου ρύσεως και σημεία περίσσειας ανδρογόνων, όπως η υπερτρίχωση, η ακμή, η λιπαρότητα του δέρματος και η αλωπεκία ανδρικού τύπου. Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών συνδέεται με σημαντικές μεταβολικές διαταραχές. Η επίπτωση του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι δέκα φορές υψηλότερη μεταξύ των νέων γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, σε σύγκριση με τις φυσιολογικές γυναίκες (5,6), ενώ στο 30 έως 50 % των παχύσαρκων γυναικών με το σύνδρομο αναπτύσσεται διαταραχή της ανοχής της γλυκόζης ή αληθής σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, ύστερα από την ηλικία των 30 ετών (5-7). Η επίπτωση του μεταβολικού συνδρόμου είναι δύο έως τρεις φορές υψηλότερη 11

12 μεταξύ των γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, σε σύγκριση με τις φυσιολογικές γυναίκες αντίστοιχης ηλικίας και δείκτη μάζας σώματος (BMI), ενώ το 20% των γυναικών με PCOS και ηλικία μικρότερη των 20 ετών έχει, ήδη, το μεταβολικό σύνδρομο (8). Μολονότι δεν υπάρχουν δεδομένα, όσον αφορά την έκβαση, ειδικά για τις γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, ο κίνδυνος για θανατηφόρο έμφραγμα του μυοκαρδίου είναι διπλάσιος μεταξύ των γυναικών με ολιγομηνόρροια σοβαρού βαθμού, από τις οποίες οι περισσότερες είναι αναμενόμενο ότι θα έχουν το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, σε σύγκριση με τις γυναίκες οι οποίες παρουσιάζουν φυσιολογικό εμμηνορρυσιακό κύκλο (9). Η παχυσαρκία, δηλαδή η υπερβολική συσσώρευση λιπώδη ιστού, αποτελεί παράγοντα κινδύνου για το μεταβολικό σύνδρομο (σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, δισλιπιδαιμία, καρδιαγγειακές επιπλοκές). Η κλινική εκτίμηση της παχυσαρκίας γίνεται με τον προσδιορισμό του δείκτη μάζας σώματος (Body Mass Index: BMI), ο οποίος υπολογίζεται από το κλάσμα με αριθμητή το βάρος του σώματος σε χιλιόγραμμα και παρονομαστή το ύψος σε μέτρα στο τετράγωνο. Επιπλέον, η κλινική εκτίμηση της παχυσαρκίας και, ιδιαίτερα, η τοπογραφική έναπόθεση του λίπους γίνεται με τον προσδιορισμό της μικρότερης περιμέτρου της μέσης (Waist: W) και του λόγου της μικρότερης περιμέτρου της μέσης προς τη μεγαλύτερη περίμετρο των ισχίων (Waist to Hip Ratio: WHR) (10). Έχει καθιερωθεί από επιδημιολογικές μελέτες ότι η παχυσαρκία κεντρικού τύπου αποτελεί παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, δυσλιπιδαιμίας και 12

13 καρδιαγγειακών διαταραχών, διαταραχών δηλαδή με κοινό παρονομαστή την αντίσταση στην ινσουλίνη (11). Φαίνεται ότι ο σπλαγχνικός λιπώδης ιστός είναι περισσότερο επιβλαβής από τον, κατά πολύ μεγαλύτερο, υποδόριο λιπώδη ιστό. Σε αντίθεση με άλλες λιπώδεις εναποθέσεις, ο σπλαγχνικός λιπώδης ιστός αιματώνεται από την πυλαία φλέβα. Έτσι, η λιπώδης αυτή περιοχή βρίσκεται σε άμεση επαφή με το ήπαρ. Η απελευθέρωση προϊόντων του σπλαγχνικού λιπώδη ιστού στην πυλαία φλέβα μπορεί να είναι εξαιρετικής σημασίας για το σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 ή για την προστασία από αυτόν, εξαιτίας της επίδρασης του ήπατος (12-14). Κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαπενταετίας διαπιστώθηκε ότι ο λιπώδης ιστός απελευθερώνει όχι μόνο λιπίδια, αλλά και άλλες πρωτεΐνες (15). Έτσι, ο σπλαγχνικός λιπώδης ιστός απελευθερώνει, κυρίως, τον παράγοντα αναστολής του ενεργοποιητή του πλασμινογόνου-1 (PAI-1), την αντιπονεκτίνη, την ιντερλευκίνη-6 (IL-6), τον παράγοντα νέκρωσης των όγκων-α (TNF-α), το αγγειοτενσινογόνο, την υδροξυστεροειδική δεϋδρογενάση, τη βισφατίνη και τους μεταφορείς της γλυκόζης-4 (GLUT-4). Εξάλλου, ο υποδόριος λιπώδης ιστός εκκρίνει τη λεπτίνη, την αντιπονεκτίνη, τον PPAR-γ και το RXR (16-18). Η λεπτίνη και οι αντιπονεκτίνες παράγονται αποκλειστικά από το λιποκύτταρα, ενώ οι περισσότερες από τις άλλες πρωτεΐνες παράγονται τόσο από τα λιποκύτταρα όσο και από τα στρωματικά κύτταρα του λιπώδη ιστού. Πολλές από τις πρωτεΐνες προάγουν την αντίσταση στην ινσουλίνη, μέσω άμεσων ή έμμεσων ανεπιθύμητων επιδράσεων στο μεταβολισμό της γλυκόζης και των λιπιδίων, καθώς και στη δράση της 13

14 ινσουλίνης. Η παραγωγή αυτών των αντιινσουλινικών πρωτεϊνών αυξάνεται στο λιπώδη ιστό των παχύσαρκων ατόμων. Επιπλέον, αρκετές από τις λιποκίνες ενορχηστρώνουν μια φλεγμονώδη κατάσταση στο λιπώδη ιστό, η οποία θα μπορούσε να αποτελεί σημαντικό αιτιολογικό παράγοντα στη σύνδεση μεταξύ του λιπώδη ιστού και του σακχαρώδη διαβήτη (19). Όλες οι λιποκίνες δεν είναι διαβητογόνες. Ορισμένες από αυτές εμφανίζουν, ενδεχομένως, προστατευτική δράση έναντι της αντίστασης στην ινσουλίνη και του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Η αντιπονεκτίνη, για παράδειγμα, παρουσιάζει παρόμοια επίδραση με την ινσουλίνη στο ήπαρ και στους μυς και, παράλληλα, ευαισθητοποιεί τους περιφερικούς ιστούς στη δράση της ινσουλίνης (20). Η παραγωγή αντιπονεκτίνης από τα λιποκύτταρα ελαττώνεται, όταν υπάρχει αντίσταση στην ινσουλίνη, ενώ τα χαμηλά επίπεδα αντιπονεκτίνης αποτελούν ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 (16-20). Ένα ερώτημα που δεν έχει, ακόμη, απαντηθεί είναι πώς η αύξηση του λιπώδη ιστού, η οποία παρατηρείται στην παχυσαρκία, οδηγεί σε σακχαρώδη διαβήτη και σε μεγαλύτερο κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο. Έχει υποστηριχθεί η άποψη ότι ο παράγοντας που συνδέει τις δύο αυτές καταστάσεις είναι η αντίσταση στην ινσουλίνη, η ανεπάρκεια, δηλαδή, της ινσουλίνης να ασκήσει τις μεταβολικές της δράσεις. Πράγματι, τα παχύσαρκα άτομα, ιδιαίτερα εκείνα με παχυσαρκία του άνω τμήματος του σώματος, παρουσιάζουν έκδηλη αντίσταση στην ινσουλίνη. 14

15 Δύο θεωρίες προτάθηκαν για να εξηγήσουν την αιτία και τον τρόπο με τους οποίους η παχυσαρκία προκαλεί αντίσταση στην ινσουλίνη. Η πρώτη θεωρία στηρίζει την άποψη ότι, όταν ο λιπώδης ιστός αυξάνεται υπέρμετρα, φθάνει σε ένα επίπεδο ουδού, στο οποίο η αποθηκευτική του ικανότητα εξαντλείται. Στο σημείο αυτό, ο λιπώδης ιστός αδυνατεί να αποθηκεύσει περισσότερο λίπος, με αποτέλεσμα το επιπλέον λίπος να κατευθύνεται σε άλλα όργανα, όπως το ήπαρ, το πάγκρεας και οι μυς. Η συσσώρευση λίπους σε αυτά τα όργανα είναι τοξική και προκαλεί αντίσταση στην ινσουλίνη, φαινόμενο που είναι γνωστό ως λιποτοξικότητα. Με τη δεύτερη θεωρία προτείνεται ότι η υπερβολική συσσώρευση λίπους στο λιπώδη ιστό μπορεί να μεταβάλλει ποσοτικά την έκκριση των ειδικών μορίων που εκκρίνονται από τα λιποκύτταρα, γνωστών ως λιποκινών. Μερικές από αυτές τις λιποκίνες τροποποιούν την ευαισθησία στην ινσουλίνη, όχι μόνο στο λιπώδη ιστό, αλλά και σε άλλα όργανα, όπως είναι το ήπαρ και οι μυς. Η διεργασία αυτή συμβαίνει για την αντιπονεκτίνη, τη λεπτίνη, τη ρεζιστίνη, την IL-4 και τον TNF-α. Κατά συνέπεια, ο λιπώδης ιστός, πέρα από το γεγονός ότι αποτελεί ειδικό όργανο για την αποθήκευση του λίπους, πρέπει να θεωρηθεί ο μεγαλύτερος ενδοκρινής αδένας του σώματος, ύστερα από το αγγειακό ενδοθήλιο, εφόσον είναι ικανός να συνθέτει και να εκκρίνει ορμόνες (λιποκίνες), οι οποίες μπορούν να ρυθμίζουν την ευαισθησία στην ινσουλίνη, τοπικά αλλά και σε άλλα όργανα (19). Πρόσφατα, περιγράφηκε μία νέα λιποκίνη, που ονομάσθηκε βισφατίνη (21). Η βισφατίνη είναι πρωτεΐνη, η οποία παράγεται, κυρίως, στο σπλαγχνικό λιπώδη ιστό (10,22,23). 15

16 Υψηλά επίπεδα βισφατίνης βρέθηκαν σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 (22,24) και με δυσανεξία στη γλυκόζη (IGT) (24). H άσκηση καταστέλλει τα επίπεδα της βισφατίνης πλάσματος σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 (25). Εξάλλου, τα αυξημένα επίπεδα της πρωτεΐνης αυτής ελαττώνονται σε άτομα με σοβαρή παχυσαρκία, ύστερα από απώλεια βάρους, που επιτυγχάνεται με την τοποθέτηση γαστρικού δακτυλίου (23). Αντίθετα, σε μια πρόσφατη μελέτη τα επίπεδα βισφατίνης βρέθηκαν ελαττωμένα και δεν σχετίζονταν με την αντίσταση στην ινσουλίνη στα παχύσαρκα άτομα (26). Επιπλέον, οι θειαζολιδινεδιόνες, που αυξάνουν την ευαισθησία των ιστών στη δράση της ινσουλίνης, δεν είχαν επίδραση στα κυκλοφορούντα επίπεδα βισφατίνης και στην έκφραση του mrna στο λιπώδη ιστό (27). Τέλος, τα επίπεδα της βισφατίνης βρέθηκαν ελαττωμένα σε γυναίκες με σακχαρώδη διαβήτη της εγκυμοσύνης (28). Μολονότι, η βισφατίνη παράγεται, κυρίως, στο σπλαγχνικό λιπώδη ιστό, έχει βρεθεί και στους σκελετικούς μυς, στο ήπαρ, στο μυελό των οστών και στα λεμφοκύτταρα. Η αρχική αναγνώριση της πρωτεΐνης αυτής έγινε στα λεμφοκύτταρα, λόγος για τον οποίο της δόθηκε η ονομασία παράγοντας που αυξάνει τη συγκέντρωση των προ-β-κυττάρων (PBEF). Είναι ενδιαφέρον ότι η έκφραση της βισφατίνης ρυθμίζεται από τις κυτοκίνες, που προάγουν την αντίσταση στην ινσουλίνη, όπως η λιποπολυσακχαρίδη, η ιντερλευκίνη-1β, η ιντερλευκίνη-6 και ο παράγοντας νέκρωσης των όγκων-α (29,30). Τα επίπεδα της πρωτεΐνης αυτής αυξάνονται, επίσης, σε οξεία πνευμονική 16

17 φλεγμονή και σε σήψη, καταστάσεις που συνοδεύονται από αντίσταση στην ινσουλίνη. Για τους παραπάνω λόγους και ύστερα από προτροπή των καθηγητών κ.κ. Β. Καραγιάννη, Δ. Πανίδη και Δ. Ρούσσου μου ανατέθηκε η παρούσα μελέτη με σκοπό: α) τη διερεύνηση των επιπέδων της βισφατίνης ορού σε γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών και φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος (ΒΜΙ) και β) την εκτίμηση ενδεχόμενων συσχετίσεων ανάμεσα στα επίπεδα της βισφατίνης ορού και στις ορμονικές και μεταβολικές παραμέτρους του συνδρόμου. Επιλέχθηκαν γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών και φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος, δεδομένου ότι οι γυναίκες αυτές παρουσιάζουν μία μόνο (PCOS) και όχι δύο νόσους (PCOS, παχυσαρκία). Για το σκοπό αυτό προσδιορίσθηκαν τα επίπεδα της βισφατίνης ορού σε 25 γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών και φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος (ΒΜΙ <25 kg/m 2 ). Επιπλέον, εκτιμήθηκαν τα επίπεδα της βισφατίνης σε 24 φυσιολογικές γυναίκες (μάρτυρες), με ΒΜΙ<25 kg/m 2 και σε 24 μάρτυρες με ΒΜΙ>25 kg/m 2. Εκτιμήθηκαν η ηλικία, ο δείκτης μάζας σώματος και η μικρότερη περίμετρος της μέσης (Waist: W). Ακόμη, μετρήθηκαν τα επίπεδα της FSH, της LH, της προλακτίνης (PRL), της τεστοστερόνης (T), της Δ 4 -Ανδροστενδιόνης (Δ 4 Α), της θειικής δεϋδροεπιανδροστερόνης (DHEA-S), της 17α υδροξυπρογεστερόνης (17α ΟΗ-P), της σφαιρίνης που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου (SHBG), της ινσουλίνης και της γλυκόζης νηστείας 17

18 και της βισφατίνης. Τέλος, υπολογίσθηκε ο δείκτης ελεύθερων ανδρογόνων (FAI), ο δείκτης HoMA-IR και ο δείκτης QUICKI. Η διατριβή αποτελείται από το Γενικό και το Ειδικό μέρος. Στο Γενικό μέρος αναφέρονται: α) το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, β) η αντίσταση στην ινσουλίνη, και γ) η βισφατίνη. Στο Ειδικό μέρος αναφέρονται: α) ο σκοπός, β) τα άτομα που μελετήθηκαν και οι μέθοδοι, γ) η στατιστική ανάλυση δ) τα αποτελέσματα και ε) η συζήτηση. Ακολουθούν η περίληψη στα ελληνικά και στα αγγλικά, τα συμπεράσματα και η βιβλιογραφία. Η μελέτη αυτή ήταν η πρώτη που δημοσιεύθηκε, σχετικά με τα επίπεδα βισφατίνης ορού σε γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. Μέρος της διατριβής παρουσιάσθηκε στο συνέδριο της Ελληνικής Ενδοκρινολογικής Εταιρείας. Η εργασία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό European Journal of Internal Medicine [ 2008; 19:406-12]. Την επιλογή του θέματος της διδακτορικής διατριβής, το οποίο ήταν συναρπαστικό, την οφείλω στον Καθηγητή Ενδοκρινολογίας κ. Δημήτριο Πανίδη. Θεωρώ υποχρέωσή μου να ευχαριστήσω τον Ομότιμο Καθηγητή κ. Δ. Πανίδη, τον Καθηγητή κ. Β. Καραγιάννη και τον Καθηγητή κ. Δ. Ρούσσο που μου επέτρεψαν την εκπόνηση αυτής της διατριβής καθώς και την καθοδήγησή τους στη διάρκεια της έρευνας. Θερμές ευχαριστίες οφείλω επίσης στην Καθηγήτρια κ. Β. Ζουρνατζή, υπεύθυνη του Εργαστηρίου της Β Μαιευτικής Γυναικολογικής Κλινικής του ΑΠΘ για την πολύτιμη βοήθειά της στις μετρήσεις της βισφατίνης. 18

19 Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Μ. Γκουτζιούλη και τον Αναπληρωτή Καθηγητή κ. Χ. Γιαννούλη για τις κρίσιμες παρεμβάσεις τους στη συγγραφή αυτής της μελέτης. Παράλληλα θερμά ευχαριστώ τον Λέκτορα Μαιευτικής- Γυναικολογίας Γ. Μαυροματίδη, τον Χ. Βοσνάκη, Μαιευτήρα Γυναικολόγο, την κα Αθανασία Πιούκα, Μοριακή Βιολόγο, την κα Άρτεμη Καρκανάκη, Ειδικευόμενη Γυναικολόγο καθώς και τον κ. Σπυρίδωνα Γέρου, Βιοπαθολόγο για την πολύτιμη βοήθειά τους και για τις συμβουλές τους. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω την οικογένειά μου που με στήριξε στην προσπάθεια αυτή. 19

20 20

21 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 21

22 22

23 1. ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ 1.1. Εισαγωγή Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών αποτελεί, ενδεχομένως, την πλέον συχνή ενδοκρινική διαταραχή των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας, και την πλέον συχνή αιτία υπερανδρογοναιμίας και ολιγοωοθυλακιορρηξίας ή ανωοθυλακιορρηξίας (31, 32). Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του συνδρόμου προκαλούν σημαντικές ψυχολογικές, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις (33). Η επίγνωση ότι οι γυναίκες με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών είναι επιρρεπείς στο μεταβολικό σύνδρομο (34, 35) και στις συνοδές του επιπλοκές προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο γενικό πληθυσμό και στην ιατρική κοινότητα. Λόγω της ετερογένειας στη φαινοτυπική του έκφραση, ο ορισμός του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών δεν έχει κοινή αποδοχή. Έτσι, το σύνδρομο αποτελεί πρόκληση για κλινική και βασική έρευνα, με στόχο την διάκριση των πρωτοπαθών παθολογικών διαταραχών από τις δευτεροπαθείς περιβαλλοντικές επιδράσεις Ορισμός - επιδημιολογία Όπως αναφέρθηκε, το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών είναι η συχνότερη ενδοκρινική διαταραχή των γυναικών της αναπαραγωγικής ηλικίας. Προσβάλλει το 5-10% των γυναικών της ηλικίας αυτής (3,37). Ο κλασικός ορισμός του PCOS περιλαμβάνει το συνδυασμό βιοχημικής υπερανδρογοναιμίας ή υπερανδρογονισμού (κλινικές εκδηλώσεις υπερανδρογοναιμίας 23

24 με φυσιολογικά επίπεδα ανδρογόνων ορού) και χρόνιας ανωοθυλακιορρηξίας, εφόσον αποκλεισθούν όλες οι άλλες νοσολογικές οντότητες, που εμφανίζουν παρόμοια κλινικοεργαστηριακή εικόνα [National Institute of Health(NIH) 1990] (38). Οι δύο μεταγενέστεροι ορισμοί του PCOS [Rotterdam 2003 (1, 2) & Androgen Excess Society 2006(39)] συμπεριέλαβαν το κριτήριο της υπερηχογραφικής απεικόνισης πολυκυστικών ωοθηκών στη διάγνωση του PCOS. Μολονότι το υπερηχογραφικό αυτό εύρημα παρατηρείται στο 75% των γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, η διαγνωστική σημασία του αμφισβητείται από σημαντική μερίδα ειδικών (39-41). Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι το μεμονωμένο υπερηχογραφικό εύρημα δεν αρκεί για να θέσει τη διάγνωση του συνδρόμου. Ο ορισμός του PCOS, κατά Rotterdam, προϋποθέτει την παρουσία δύο, τουλάχιστον, από τα εξής τρία κριτήρια: χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία, που εκδηλώνεται με ολιγομηνόρροια ή αμηνόρροια, βιοχημική υπερανδρογοναιμία ή υπερανδρογονισμό (κλινική υπερανδρογοναιμία) και πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών. Ο ορισμός αυτός εισήγαγε δυο νέους φαινότυπους στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, με κοινό χαρακτηριστικό την πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών: α) το φαινότυπο με βιοχημική υπερανδρογοναιμία ή υπερανδρογονισμό και πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών, αλλά με φυσιολογική ωοθυλακιορρηξία (ωοθυλακιορρηκτικό PCOS) και β) το φαινότυπο με ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία και πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών, χωρίς, όμως, βιοχημική ή κλινική ένδειξη 24

25 υπερανδρογονισμού (ήπια μορφή PCOS). Ο τελευταίος φαινότυπος έχει διχάσει τους ειδικούς, λόγω του ότι στερείται των μεταβολικών χαρακτηριστικών του συνδρόμου (42-44). Ο φαινότυπος αυτός δεν συμπεριλήφθηκε στον τελευταίο ορισμό του PCOS, που διατυπώθηκε από την Androgen Excess Society το 2006 (39). Βάσει αυτού του νεότερου ορισμού, η διάγνωση του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών προϋποθέτει την παρουσία βιοχημικής ή κλινικής υπερανδρογοναιμίας, σε συνδυασμό με την ωοθηκική δυσλειτουργία (ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία ή και υπερηχογραφική απεικόνιση πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών) (41, 45) Παθοφυσιολογικά χαρακτηριστικά Τα παθοφυσιολογικά χαρακτηριστικά του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών δεν έχουν, πλήρως, διευκρινισθεί. Είναι, όμως, γνωστό ότι εμπλέκονται σύνθετες αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στη δράση των γοναδοτροπινών, των ωοθηκών, των ανδρογόνων και της ινσουλίνης (Εικόνα 1) (46). Σημαντικό στοιχείο του συνδρόμου είναι η αντίσταση των ιστών στη δράση της ινσουλίνης. Η πλειονότητα των γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, ανεξάρτητα από το σωματικό τους βάρος, παρουσιάζει έναν τύπο αντίστασης στην ινσουλίνη, που είναι χαρακτηριστικός του συνδρόμου και δεν είναι, πλήρως, κατανοητός (47-49). Οι παχύσαρκες γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών εμφανίζουν επιπλέον επιβάρυνση από την αντίσταση στην ινσουλίνη, που συνδέεται με την παχυσαρκία τους (49). 25

26 Η χαρακτηριστική του συνδρόμου αντίσταση στην ινσουλίνη φαίνεται ότι είναι υπεύθυνη για τη σύνδεση της διαταραχής με το σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 (50). Η αντίσταση στην ινσουλίνη μπορεί, επίσης, να βρίσκεται πίσω από τη σύνδεση του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών με αναγνωρισμένους παράγοντες κινδύνου για το καρδιαγγειακό, όπως η δυσλιπιδαιμία, η υπέρταση (51), και οι ανατομικές (52-55) και οι λειτουργικές (54, 56, 57) διαταραχές του καρδιαγγειακού συστήματος. Η αντίσταση στην ινσουλίνη και η αντισταθμιστική υπερινσουλιναιμία διαδραματίζουν, επίσης, σημαντικό ρόλο σε άλλες πλευρές του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών, όπως η περίσσεια ανδρογόνων και η ανωοθυλακιορρηξία (Εικόνα 1) (46). Η ινσουλίνη διεγείρει την ωοθηκική παραγωγή ανδρογόνων, δρώντας μέσω των υποδοχέων της (58, 59), και οι ωοθήκες των γυναικών με PCOS φαίνεται ότι παραμένουν ευαίσθητες στη δράση της ινσουλίνης (60), ή, ακόμη, ίσως να είναι υπερευαίσθητες στη δράση της ορμόνης (61-63) και όταν οι κλασικοί ιστοί-στόχοι της, όπως ο μυικός και ο λιπώδης ιστός, εκδηλώνουν αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης. Επιπλέον, η υπερινσουλιναιμία αναστέλλει την ηπατική παραγωγή της σφαιρίνης που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου (SHBG) (64), αυξάνοντας περαιτέρω τα επίπεδα της ελεύθερης τεστοστερόνης στην κυκλοφορία. Τέλος, η ινσουλίνη διαταράσσει την ωοθυλακιορρηξία, είτε επιδρώντας άμεσα στην ανάπτυξη των ωοθυλακίων, ή αυξάνοντας έμμεσα τα επίπεδα των ενδοωοθηκικών ανδρογόνων ή, ακόμη, επιδρώντας στην έκκριση των γοναδοτροπινών (65). Επιπρόσθετες ενδείξεις για την επίδρα- 26

27 ση της αντίστασης στην ινσουλίνη στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών παρέχουν οι διάφορες θεραπευτικές παρεμβάσεις, με κοινή μεταξύ τους ιδιότητα τη μείωση των επιπέδων της ινσουλίνης στην κυκλοφορία. Οι παρεμβάσεις αυτές έχουν ως αποτέλεσμα: α) την αύξηση της συχνότητας της εμμηνορρυσίας και της ωοθυλακιορρηξίας β) τη μείωση των επιπέδων της τεστοστερόνης ορού, ή και τα δύο. Οι παρεμβάσεις αυτές περιλαμβάνουν την αναστολή της έκκρισης ινσουλίνης, με τη χρήση διαζοξίδης (58) ή οκτρεοτίδης (66), τη βελτίωση της αντίστασης στην ινσουλίνη, με τη μείωση του σωματικού βάρους με δίαιτα (67) ή με τη χορήγηση μετφορμίνης (68, 69), τρογλιταζόνης (70), ροζιγλιταζόνης (61, 71) ή πιογλιταζόνης (72) ή, τέλος, με τη μείωση της απορρόφησης των υδατανθράκων, με τη χρήση της ακαρβόζης (73). Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών επηρεάζει την υγεία της γυναίκας σε όλη τη διάρκεια της ζωής της. Έχει αναφερθεί ότι τα κορίτσια με πρώιμη αδρεναρχή και με αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης εμφανίζουν καθυστέρηση της ενδομήτριας ανάπτυξης και, στη συνέχεια, παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο για ανάπτυξη συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών (74, 75). Κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας, τα κορίτσια με PCOS παρουσιάζουν, συνήθως, διαταραχές του εμμηνορρυσιακού κύκλου, λόγω της ολιγοωοθυλακιορρηξίας ή της ανωοθυλακιορρηξίας και υπερτρίχωση, λιπαρότητα του δέρματος και ακμή, λόγω της υπερανδρογοναιμίας. Εξάλλου, κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής ηλικίας, οι γυναίκες με PCOS εμφανίζουν υπογονιμότητα και αυξημένο κίνδυνο για ανάπτυξη καρκίνου του ενδομητρίου. Πριν από την εμμηνόπαυση, οι 27

28 γυναίκες με PCOS έχουν επταπλάσιο κίνδυνο για ανάπτυξη σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Τέλος, οι γυναίκες με PCOS εμφανίζουν, συχνά, δυσλιπιδαιμία και άλλους παράγοντες κινδύνου καρδιαγγειακής νόσου (Σχήμα 1) (76) Κλινικά χαρακτηριστικά Βιοχημική υπερανδρογοναιμία και υπερανδρογονισμός Η υπερανδρογοναιμία εκτιμάται από την κλινική εικόνα, από τη μέτρηση των ανδρογόνων στον ορό ή και από τα δύο. Ο υπερανδρογονισμός διαγιγνώσκεται με την υποκειμενική εκτίμηση των δερματικών εκδηλώσεων της αυξημένης δραστικότητας των ανδρογόνων, όπως η υπερτρίχωση, η ακμή, ιδιαίτερα στις νέες γυναίκες, και η ανδρικού τύπου αλωπεκία, που είναι πλέον εμφανής στις ηλικιωμένες γυναίκες. Το κύριο, όμως, σύμπτωμα που ελέγχεται είναι η υπερτρίχωση, η οποία εκτιμάται με μια ημιποσοτική μέθοδο, το δείκτη Ferriman- Gallewey (77). Πρέπει να σημειωθεί ότι η βαθμολόγηση της υπερτρίχωσης είναι υποκειμενική και, επομένως, είναι δυνατό να υποεκτιμηθεί η κλινική υπερανδρογοναιμία (78). Πρέπει, ακόμη, να σημειωθεί ότι η αξιολόγηση της υπερτρίχωσης ποικίλλει ευρύτατα στις διάφορες εθνικές ομάδες. Έτσι, τα φυσιολογικά όρια πρέπει να τίθενται ξεχωριστά για κάθε πληθυσμό (78-80). Η βιοχημική υπερανδρογοναιμία εκτιμάται, συνήθως, με τη μέτρηση των τιμών της ολικής τεστοστερόνης και τον προσδιορισμό των επιπέδων της σφαιρίνης που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου (SHBG). Οι δύο αυτές μετρήσεις μπορούν 28

29 να μας δώσουν τις τιμές του δείκτη ελεύθερων ανδρογόνων (FAI) (81,82). Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για τον προσδιορισμό της ολικής τεστοστερόνης δεν είναι αξιόπιστες (82). Ραδιοανοσολογικοί προσδιορισμοί, με τους οποίους μετρούνται τα επίπεδα της ελεύθερης τεστοστερόνης άμεσα είναι, επίσης, σημαντικά αναξιόπιστοι και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται (82). Μέχρι να αναπτυχθούν ακριβέστερες μέθοδοι της ολικής και της ελεύθερης τεστοστερόνης, πολλοί ερευνητές θεωρούν ότι η αποτυχία ανίχνευσης βιοχημικής ή κλινικής υπερανδρογοναιμίας δεν πρέπει να αποκλείει την διάγνωση του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών, εφόσον υπάρχουν άλλα κλινικά σημεία (36) Χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία Η διάγνωση της χρόνιας ολιγοωοθυλακιορρηξίας ή ανωοθυλακιορρηξίας είναι ευκολότερη από εκείνη της υπερανδρογοναιμίας, λόγω των εμφανέστερων κλινικών σημείων, όπως η ολιγομηνόρροια ή η αμηνόρροια, που ποικίλλουν στη διάρκειά τους. Ως ολιγομηνόρροια ορίζεται η εμφάνιση λιγότερων από οκτώ αιμορραγικών επεισοδίων το χρόνο, ή εμμηνορρυσιακοί κύκλοι σε διάστημα μεγαλύτερο των 35 ημερών, ενώ αμηνόρροια είναι η απουσία εμμήνου ρύσεως για διάστημα μεγαλύτερο των έξι μηνών. Σημειώνεται, πάντως, ότι φυσιολογικοί εμμηνορρυσιακοί κύκλοι (22-35 ημέρες) δεν αποκλείουν τη χρόνια ανωοθυλακιορρηξία, εφόσον δεν υπάρχει προσδιορισμός των επιπέδων της προγεστερόνης ορού κατά τη διάρκεια της εκκριτικής φάσης του κύκλου (83). 29

30 Πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα Η χρησιμοποίηση, τα τελευταία χρόνια, υπερηχογράφων με κολπικές κεφαλές υψηλής συχνότητας, έχει αυξήσει τις δυνατότητες για τη λεπτομερή μελέτη των διαστάσεων και της μορφολογίας των ωοθηκών. Προηγούμενες εκτιμήσεις των ωοθηκών, που βασίζονταν στο διακοιλιακό υπερηχογράφημα (84), έχουν αναθεωρηθεί με τη χρήση των διακολπικών τεχνικών (85). Σύμφωνα με τα κριτήρια του 2003 (1,2) η πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών ορίζεται από την παρουσία 12 ή περισσότερων ωοθυλακίων, διαμέτρου 2-9 mm, και από τον αυξημένο όγκο των ωοθηκών (>10 cm 3 ), στην πρώιμη παραγωγική φάση του κύκλου. Μολονότι υπάρχουν και άλλες χαρακτηριστικές εκδηλώσεις, δόθηκε προτεραιότητα στον αριθμό των ωοθυλακίων και στον όγκο των ωοθηκών, δεδομένου ότι και τα δύο μετρούνται άμεσα και αποτελούν το κλειδί για την πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών. Η εκτίμηση της πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών στα κορίτσια εφηβικής ηλικίας πρέπει να στηρίζεται μόνο στον όγκο των ωοθηκών, καθώς το κριτήριο του αριθμού των ωοθυλακίων είναι λιγότερο αξιόπιστο στο διακοιλιακό υπερηχογράφημα, ιδιαίτερα σε παχύσαρκα άτομα (85). Το όριο των 10 cm 3 των ενηλίκων είναι κατάλληλο και για τα νεαρά κορίτσια, ύστερα από την εμμηναρχή (86). Οι μετρήσεις των επιπέδων της αντιμυλλεριανής ορμόνης του ορού (ΑΜΗ), η οποία εκκρίνεται από τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των αναπτυσσόμενων ωοθυλακίων, αναφέρονται ως δυνητικό υποκατάστατο του υπερηχογραφήματος, μια και οι τιμές της ορμόνης αυτής παρουσιάζουν στενή συσχέτιση 30

31 με τον αριθμό των ωοθυλακίων (87,88). Οι μετρήσεις της ΑΜΗ αυξάνουν τη δυνατότητα διάγνωσης του συνδρόμου των πολύκυστικών ωοθηκών, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις όπου δεν μπορεί να γίνει υπερηχογράφημα ή δεν υπάρχει το κατάλληλο μηχάνημα (87,88) Απουσία σταθερότητας στη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών αποτελεί, στην πραγματικότητα, αιτία ολιγο-ωοθυλακιορρηξίας παρά ανωοθυλακιορρηξίας. Κατά διαστήματα, για άγνωστους λόγους, ένα ωοθυλάκιο γίνεται κυρίαρχο και μπορεί να δραπετεύσει από την ανασταλτική ενδοωοθηκική επίδραση και να προχωρήσει προς ωοθυλακιορρηξία και σχηματισμό ωχρού σωματίου. Λόγω αυτών των τυχαίων ωοθυλακιορρηξιών, το ποσοστό γονιμότητας στις γυναίκες με PCOS, που δεν υποβάλλονται σε θεραπεία, δεν είναι μηδενικό, μολονότι είναι μικρότερο από ό,τι στις φυσιολογικές ωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες. Επιπλέον, μερικές γυναίκες με PCOS εμφανίζουν τακτική ωοθυλακιορρηξία (ωοθυλακιορρηκτικό PCOS) και φυσιολογική γονιμότητα, παρά την ύπαρξη βιοχημικής υπερανδρογοναιμίας ή υπερανδρογονισμού (43). Οι προσπάθειες να διευκρινισθούν οι παράγοντες που ξεχωρίζουν τις ωοθυλακιορρηκτικές από τις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, μπορεί να δώσουν σημαντικές πληροφορίες. Δεδομένα, όμως, που να αναφέρονται σε αυτούς τους παράγοντες είναι σπάνια στη διεθνή βιβλιογραφία. 31

32 Σε πειράματα in vitro, με καλλιέργειες κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας, παρατηρήθηκε ότι πρόωρη έκφραση υποδοχέων της LH στα κύτταρα αυτά υπήρχε μόνο στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS (89). Διατυπώθηκε, λοιπόν, η άποψη ότι το φαινόμενο αυτό είχε σχέση με την υπερινσουλιναιμία, η οποία, στην πράξη, δεν παρουσιάζεται σε όλες τις γυναίκες με PCOS. Από κλινικά στοιχεία είναι φανερό ότι η παχυσαρκία ή η υπερινσουλιναιμία ασκούν αρνητική επίδραση στη συχνότητα της ωοθυλακιορρηξίας (90). Εντούτοις, ακόμη και αν η χρήση των ευαισθητοποιητών στη δράση της ινσουλίνης βελτίωσε σημαντικά το ποσοστό ωοθυλακιορρηξίας, δεν γίνονται όλες οι γυναίκες με PCOS ωοθυλακιορρηκτικές με τέτοιες θεραπείες (91). Εξάλλου, κανένας δείκτης της υπερινσουλιναιμίας δεν θα μπορούσε να προβλέψει με ακρίβεια την έκβαση της θεραπείας (92). Επιπλέον, μερικές ωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS παρουσιάζουν τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της υπερινσουλιναιμίας και της αντίστασης στη δράση της ινσουλίνης (93). Αντίθετα, λεπτόσωμες γυναίκες με PCOS και ολιγομηνόρροια μπορεί να μην παρουσιάζουν καμία ένδειξη υπερινσουλιναιμίας και αντίστασης στη δράση της ινσουλίνης, παρά τη χρήση πολύπλοκων μεθόδων (94). Κατά συνέπεια, αντί να είναι πρωτογενής αιτία της ανωοθυλακιορρηξίας στο PCOS, η υπερινσουλιναιμία ή και η αντίσταση στην ινσουλίνη θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως δευτερεύουσες αιτίες, οι οποίες, με μη ειδικό τρόπο, επιδεινώνουν τη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων. Δεν έχει, ακόμη, διευκρινισθεί ποιος είναι αυτός ο μη ειδικός τρόπος. Είναι κατά τη διάρκεια της πρώιμης ανάπτυξης των ωοθυλακίων, μέσω της αύξησης 32

33 του αριθμού τους, λόγω της προκαλούμενης από την ινσουλίνη υπερλειτουργίας των κυττάρων της έσω θήκης, με αποτέλεσμα την υπερανδρογοναιμία, ή είναι μέσω των βλαπτικών επιδράσεων της υπερινσουλιναιμίας ή και της αντίστασης στη δράση της ινσουλίνης στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας; Έχει υποστηριχθεί και η υπόθεση ότι η ανωοθυλακιορρηξία στο PCOS οφείλεται στην αυτοανασταλτική επίδραση στη δεξαμενή των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων, λόγω του υπερβολικού αριθμού τους (Εικόνα 2) (95). Με βάση τη θεωρία αυτή, ο μεγάλος αριθμός ωοθυλακίων και τα υψηλά επίπεδα της αντιμυλλεριανής ορμόνης (AMH) πρέπει να παρατηρούνται στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS. Τα σχετικώς πρόσφατα ιστομορφομετρικά στοιχεία (96) παρέχουν στήριξη στην παραπάνω άποψη, εφόσον βρέθηκε ότι μεγάλος αριθμός πρωτογενών ωοθυλακίων παρατηρήθηκε, κυρίως, στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS. Ακόμη, έχει αναφερθεί ότι ο αριθμός των ωοθυλακίων διαμέτρου 2-5 mm ήταν μικρότερος στις γυναίκες με τακτική εμμηνορρυσία, από ό,τι στις περιπτώσεις με ακανόνιστους κύκλους ή αμηνόρροια (96). Επιπλέον, τα επίπεδα της AMH στον ορό ήταν χαμηλότερα στην πρώτη ομάδα των γυναικών από ό,τι στη δεύτερη. Τέλος, στη μεγαλύτερη σειρά γυναικών, που κατατάχθηκαν στην ομάδα ΙΙ ολιγοωοθυλακιορρηξίας ή ανωοθυλακιορρηξίας, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, βρέθηκε ότι οι συγκεντρώσεις της AMH στον ορό παρουσίαζαν υψηλή θετική συσχέτιση με το μεσοδιάστημα ανάμεσα στις εμμηνορρυσίες (97). Η ηλικία των γυναικών θα μπορούσε, επίσης, να διαφοροποιήσει τις ωοθυλακιορρηκτικές από τις ανωοθυλακιορρηκτικές 33

34 γυναίκες με PCOS. Αναφέρθηκε, λοιπόν, ότι η μείωση της εφεδρείας των ωοθυλακίων, που οφείλεται στη γήρανση των ωοθηκών, ενδέχεται να ευθύνεται, σε μεγάλο βαθμό, για την υψηλότερη συχνότητα τακτικών εμμηνορρυσιακών κύκλων στις γυναίκες με PCOS και ηλικία άνω των 35 ετών (98). Έτσι, οι γυναίκες με PCOS και τακτικούς εμμηνορρυσιακούς κύκλους ήταν σημαντικά μεγαλύτερες σε ηλικία από εκείνες με ολιγομηνόρροια ή αμηνόρροια (95). Επιπλέον, η ηλικία αποτελούσε αρνητικό καθοριστικό παράγοντα για τον αριθμό των ωοθυλακίων διαμέτρου 2-5 mm σε γυναίκες με PCOS (99). Τέλος, βρέθηκε σημαντική αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στην ηλικία και στα επίπεδα της AMH στις γυναίκες με PCOS (97). Επομένως, η ωοθυλακιορρηξία στις γυναίκες με PCOS, είτε αυτόματη ή προκλητή, εξαρτάται, ιδιαίτερα, από τον αριθμό των μικρών ωοθυλακίων. Το εύρημα αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι ο αριθμός των επιλέξιμων ωοθυλακίων είναι, κυρίως, υπεύθυνος για τη διακοπή της εξέλιξής τους και ότι η αρνητική επίδρασή του μπορεί να ασκείται μέσω της υπερβολικής παραγωγής ΑΜΗ Διάγνωση Εκτίμηση των διαταραχών του εμμηνορρυσιακού κύκλου Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι διαταραχές της εμμήνου ρύσεως αρχίζουν από την εμμηναρχή, ενώ, σε σπάνιες περιπτώσεις, μπορεί να εμφανισθεί πρωτοπαθής αμμηνόρροια (3 ανά 1114 περιπτώσεις συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών, 34

35 ποσοστό 0,27%, Panidis et al, unpublished results). Οι διαταραχές περιλαμβάνουν την ολιγομηνόρροια και την αμηνόρροια. Όσον αφορά τον εργαστηριακό έλεγχο, πρέπει να μετρηθεί η χοριακή γοναδοτροπίνη (hcg) στον ορό, για να αποκλεισθεί η εγκυμοσύνη, καθώς και η προλακτίνη (PRL), η θυρεοτρόπος (TSH) και η ωοθυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH), για να αποκλεισθούν η υπερπρολακτιναιμία, η θυρεοειδική δυσλειτουργία και η εξάντληση των ωοθυλακίων στις ωοθήκες, αντίστοιχα Εκτίμηση του υπερανδρογονισμού Οι περισσότερες γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών παρουσιάζουν και κλινικά και βιοχημικά στοιχεία υπερανδρογονισμού, μολονότι για τη διάγνωση του PCOS απαιτείται μόνον η ύπαρξη ενός από τα δύο. Οι κύριες κλινικές εκδηλώσεις του υπερανδρογονισμού, όπως αναφέρθηκε, είναι η υπερτρίχωση, η ακμή και η αλωπεκία ανδρικού τύπου. Σημεία εκσεσημασμένης περίσσειας ανδρογόνων (αρρενοποίηση, αύξηση του βάθους της φωνής, κλειτοριδομεγαλία) παρατηρούνται σπανιότερα, και, επομένως, η αναγνώρισή τους κατευθύνει τη διαγνωστική προσέγγιση στην ανεύρεση νεοπλασματικών όγκων, που παράγουν ανδρογόνα, στις ωοθήκες ή στα επινεφρίδια. Το πλέον χαρακτηριστικό κλινικό σημείο των γυναικών με PCOS είναι η εκσεσημασμένη αύξηση των τριχών στις ανδρογονοεξαρτώμενες περιοχές του δέρματος, η οποία παρατηρείται στο 80%, περίπου, των περιπτώσεων. Εντοπίζεται κεντρικά στο γένιο, στο άνω χείλος, στην πρόσθια επιφάνεια 35

36 του θώρακα, στην πλάτη, στην οσφυϊκή χώρα και στην έσω επιφάνεια των μηρών. Η υπερβολική ανάπτυξη τρίχωσης στα περιφερικά τμήματα των άνω και κάτω άκρων έχει οικογενή και φυλετική εξάρτηση. Η βαθμολόγηση της τρίχωσης του σώματος απαιτεί μέθοδο ποσοτική και, ταυτόχρονα, εφαρμόσιμη στην κλινική πράξη. Οι προσπάθειες να εκτιμηθεί η τρίχωση άρχισαν από το Το 1961 προτάθηκε μια ημιποσοτική μέθοδος υπολογισμού της τρίχωσης του σώματος σύμφωνα με την οποία ελέγχεται η ύπαρξη και η πυκνότητα της τρίχωσης σε 11 θέσεις του σώματος (Εικόνα3) (77). Καθεμιά από τις θέσεις αυτές βαθμολογείται από το μηδέν έως το τέσσερα. Ο βαθμός μηδέν υποδηλώνει την πλήρη απουσία τρίχωσης. Στην εικόνα 3 παρουσιάζεται η βαθμολόγηση της τρίχωσης στο θώρακα. Το άθροισμα των βαθμών των εννέα από τις 11 θέσεις εκφράζει το βαθμό τρίχωσης του σώματος (κλίμακα Ferriman-Gallwey) (77). Οι δύο θέσεις, που δεν υπολογίζονται στην τελική βαθμολογία, είναι το αντιβράχιο και η κνήμη, γιατί η τρίχωση στις περιοχές αυτές δεν είναι ορμονοεξαρτώμενη, αλλά έχει οικογενή και φυλετική εξάρτηση. Άθροισμα μεγαλύτερο από οκτώ βαθμούς υποδηλώνει υπερανδρογοναιμία, η οποία είναι τόσο βαρύτερη όσο μεγαλύτερο είναι το άθροισμα των βαθμών των εννέα θέσεων. Η μέθοδος αυτή είναι απλή, πρακτική και αξιόπιστη, με αποτέλεσμα να εφαρμόζεται και σήμερα στην καθημερινή κλινική πράξη. Έχει βρεθεί ότι, ανάλογα με το ανδρογόνο που θα μετρηθεί στον ορό, ποσοστό 50-90% των γυναικών με PCOS θα εμφανίζει ένα ανδρογόνο σε αυξημένες τιμές (100). Η περίσ- 36

37 σεια των ανδρογόνων προέρχεται από τις ωοθήκες. Εντούτοις, και τα επινεφρίδια συμμετέχουν, πολλές φορές, στην υπερανδρογοναιμία του συνδρόμου. Πάντως, ο πιο αξιόπιστος δείκτης για την τεκμηρίωση της βιοχημικής υπερανδρογοναιμίας είναι η μέτρηση του δείκτη ελεύθερων ανδρογόνων, γιατί τόσο τα αυξημένα ανδρογόνα στον ορό, όσο και η υπερινσουλιναιμία, που πολλές φορές συνυπάρχει με το PCOS, αναστέλλουν την ηπατική παραγωγή της σφαιρίνης που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου. Η SHBG αποτελεί τον κύριο καθοριστικό παράγοντα του ελεύθερου και, επομένως, βιοδραστικού τμήματος της τεστοστερόνης στο αίμα (101). Αξίζει να σημειωθεί και πάλι ότι οι διαθέσιμες μέθοδοι προσδιορισμού της ελεύθερης τεστοστερόνης παραμένουν αναξιόπιστες και, κατά συνέπεια, για την τεκμηρίωση της βιοχημικής υπερανδρογοναιμίας καταφεύγουμε στον προσδιορισμό της ολικής τεστοστερόνης Εκτίμηση της πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών Η διάγνωση του συνδρόμου με βάση τα κριτήρια του NIH, το 1990 (38), δεν προϋποθέτει την παρουσία πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών, παρά το γεγονός ότι ποσοστό της τάξης του % των γυναικών με PCOS εμφανίζουν πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα, εφόσον, έχει αναφερθεί από το 1986 ότι η παρουσία οκτώ ή περισσότερων μικρών ωοθυλακίων, διαμέτρου 2-8 mm σε κάθε μία από τις ωοθήκες χαρακτηρίζει την ωοθήκη ως πολυκυστική (102, 103). Η πολυκυστική εμφάνιση των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του συνδρό- 37

38 μου, δεδομένου ότι μπορεί να διαπιστωθεί και σε γυναίκες με ιδιοπαθή υπερτρίχωση, σε άλλες καταστάσεις περίσσειας ανδρογόνων, ακόμη και σε φυσιολογικές γυναίκες. Σύμφωνα με τα κριτήρια του Rotterdam (1,2), η πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών περιλαμβάνεται στα διαγνωστικά κριτήρια του συνδρόμου. Τα αναθεωρημένα κριτήρια για την πολυκυστική μορφολογία στηρίζονται, όπως αναφέρθηκε, στην παρουσία 12 ή περισσότερων ωοθυλακίων, διαμέτρου 2-9 mm, ή στον αυξημένο όγκο των ωοθηκών (>10cm 3 ). Σημειώνεται ότι η τεκμηρίωση της πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών παραμένει δύσκολη, εφόσον ο γιατρός που διενεργεί το υπερηχογράφημα δεν είναι έμπειρος Διαφορική διάγνωση Η διάγνωση του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών θεωρείται ως διάγνωση εξ αποκλεισμού ( ). Στα άλλα αίτια του υπερανδρογονισμού περιλαμβάνονται η υπερπρολακτιναιμία, η μη κλασική ή όψιμης έναρξης συγγενής υπερπλασία των επινεφριδίων, το σύνδρομο Cushing, οι αρρενοποιητικοί όγκοι των ωοθηκών και των επινεφριδίων, καθώς και η λήψη ορισμένων φαρμάκων (δαναζόλη, αντισυλληπτικά που περιέχουν προγεσταγόνο με ανδρογονικές δράσεις). Τα παρακάτω συγκεκριμένα κλινικά ευρήματα υποδηλώνουν την πιθανή ύπαρξη ενός από τα σπάνια αίτια υπερτρίχωσης στις γυναίκες: Απότομη έναρξη, μικρή διάρκεια (μικρότερη του έτους) ή ξαφνική προοδευτική επιδείνωση της υπερτρίχωσης. Εμφάνιση των συμπτωμάτων στην τρίτη δεκαετία της ζωής ή αργότερα. 38

39 Συμπτώματα ή σημεία αρρενοποίησης, όπως αλωπεκία ανδρικού τύπου, βαριά ακμή, κλειτοριδομεγαλία, αυξημένη μυϊκή μάζα και αύξηση του βάθους της φωνής Υπερπρολακτιναιμία Η υπερπρολακτιναιμία αποτελεί τη δεύτερη αιτία υπερανδρογονισμού ύστερα από τη συγγενή υπερπλασία των επινεφριδίων (107). Εκτιμάται ότι το 40%, περίπου, των γυναικών με υπερπρολακτιναιμία εμφανίζουν περίσσεια ανδρογόνων. Ο συνδυασμός δασυτριχισμού, γαλακτόρροιας και αμηνόρροιας έχει περιγραφεί ως σύνδρομο Forbes-Albright. Μικρός αριθμός γυναικών με υπερπρολακτιναιμία εμφανίζει πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα και οι μισές, σχεδόν, γυναίκες εκδηλώνουν γαλακτόρροια. Οι γυναίκες με υπερπρολακτιναιμία, εκτός από τις διαταραχές του εμμηνορρυσιακού κύκλου, λόγω, της ενδεχόμενης ύπαρξης μακροαδενώματος στην υπόφυση, αναφέρουν κεφαλαλγία ή διαταραχές των οπτικών πεδίων (108) Συγγενής Υπερπλασία των Επινεφριδίων Η μη κλασσική (όψιμης έναρξης) συγγενής υπερπλασία των επινεφριδίων (ΣΥΕ), λόγω ανεπάρκειας της 21-υδροξυλάσης, είναι λιγότερο συχνή σε σχέση με το PCOS, και η διάγνωσή της μπορεί να τεθεί εύκολα, ύστερα από τη μέτρηση της 17α-υδροξυπρογεστερόνης στον ορό. Στη συγγενή υπερπλασία των επινεφριδίων μπορεί να αποδοθεί το 5%, περίπου, των περιπτώσεων υπερανδρογονισμού (109). Λόγω της σπανιότητας της ΣΥΕ, η συγκεκριμένη εξέταση προτείνεται σε 39

40 ορισμένες ομάδες πληθυσμού γυναικών, όπως, για παράδειγμα, στις Ισπανίδες και στις Ιταλίδες, όπου η συχνότητα της πάθησης εκτιμάται στο 2,5% και στο 0,33%, αντίστοιχα. Η υψηλότερη συχνότητα της ΣΥΕ παρατηρείται στις γυναίκες Εβραϊκής καταγωγής (Ashkenazi), στις οποίες η πάθηση είναι πολύ συχνή (3,7%) (110). Εφόσον η τιμή της 17α-υδροξυπρογεστερόνης βρεθεί υψηλότερη από 200 ng/dl, ύστερα από αιμοληψία που έγινε στην πρώιμη παραγωγική φάση του εμμηνορρυσιακού κύκλου, η διάγνωση της ΣΥΕ είναι πολύ πιθανή. Η τεκμηρίωση της διάγνωσης γίνεται από τον προσδιορισμό της 17α-υδροξυπρογεστερόνης, 60 λεπτά ύστερα από ενδοφλέβια χορήγηση 250 μg συνθετικής ACTH (Synachten test). Η ανεύρεση τιμής 17α-υδροξυπρογεστερόνης μικρότερης από 1000 ng/dl αποκλείει τη διάγνωση της ΣΥΕ (111) Αρρενοποιητικοί όγκοι των ωοθηκών ή των επινεφριδίων Οι γυναίκες με όγκους των επινεφριδίων ή των ωοθηκών που εκκρίνουν ανδρογόνα εμφανίζουν, συνήθως, ταχεία εξέλιξη υπερτρίχωσης, σημεία αρρενοποίησης και αμηνόρροια. Παρά την ένταση των αρρενοποιητικών εκδηλώσεων, στα αρχικά σταδια της νόσου, οι όγκοι προκαλούν παρόμοιες κλινικές εκδηλώσεις με αυτές του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι όγκοι είναι τόσο μεγάλοι, ώστε να μπορούν να γίνουν αντιληπτοί ακόμη και με την ψηλάφηση. Η τιμή της τεστοστερόνης στον ορό είναι, συνήθως, μεγαλύτερη από 150 ng/dl. Επιπλέον, σε περιπτώσεις ύπαρξης όγκου των 40

41 επινεφριδίων οι τιμές της θειικής δεϋδροεπιανδροστερόνης (DHEA-S) ξεπερνούν τα 800 μg/dl (112) Σύνδρομο Cushing Οι κλινικές εκδηλώσεις του συνδρόμου Cushing οφείλονται στην αυξημένη έκκριση κορτιζόλης από τα επινεφρίδια, είτε λόγω υπερπαραγωγής φλοιοεπινεφριδιοτρόπου ορμόνης (ACTH) ή λόγω αυτόνομης παραγωγής κορτιζόλης από το επινεφριδιακό νεόπλασμα. Τα κυριότερα κλινικά σημεία του συνδρόμου είναι η κεντρική παχυσαρκία, η υπερτρίχωση, η ακμή και οι διαταραχές της εμμήνου ρύσεως. Τα παραπάνω ευρήματα θα μπορούσαν να αποδοθούν και στην ύπαρξη του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών. Όταν, όμως, εκτός από τα παραπάνω κλινικά ευρήματα, συνυπάρχουν και το πανσεληνοειδές προσωπείο, ο ύβος στον αυχένα, η λέπτυνση του δέρματος, οι κυανέρυθρες ραβδώσεις στην περιοχή της κοιλιάς, η αρτηριακή υπέρταση και, ενδεχομένως, η οστεοπόρωση, η διάγνωση κατευθύνεται προς το σύνδρομο Cushing. Τα επίπεδα των ανδρογόνων είναι αυξημένα στο σύνδρομο Cushing, αλλά το κύριο εργαστηριακό εύρημα είναι η αύξηση της τιμής της ελεύθερης κορτιζόλης των ούρων 24ώρου και οι αυξημένες τιμές κορτιζόλης ορού, οι οποίες δεν εμφανίζουν τη χαρακτηριστική ημερήσια διακύμανση και δεν καταστέλλονται, ύστερα από χορήγηση δεξαμεθαζόνης από το στόμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις συνδρόμου Cushing, δεν ανευρίσκεται η πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα. 41

42 Σπανιότερα αίτια υπερανδρογονισμού ή διαταραχών της εμμήνουρύσεως Στα σπανιότερα αίτια του υπερανδρογονισμού περιλαμβάνονται οι διαταραχές με αντίσταση στην ινσουλίνη, η θυρεοειδική δυσλειτουργία, η μεγαλακρία, οι διαταραχές στην ωοθηκική στεροειδογένεση, καθώς και η λήψη ορισμένων φαρμάκων. α) Διαταραχές με αντίσταση στην ινσουλίνη Έχει αναφερθεί ότι οι ακραίες καταστάσεις με αντίσταση στην ινσουλίνη και υπερινσουλιναιμία, όπως οι κληρονομικές καταστάσεις, που προκαλούνται από μεταλλάξεις στον υποδοχέα της ινσουλίνης, συνοδεύονται από την ύπαρξη συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών (107). Επιπλέον, πιο ήπιες μορφές αντίστασης στην ινσουλίνη σχετίζονται με το PCOS, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 (113, 114) και ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 (115, 116). β) Θυρεοειδική δυσλειτουργία Η θυρεοειδική δυσλειτουργία επηρεάζει το μεταβολισμό των ορμονών του φύλου και προκαλεί διαταραχές της εμμήνου ρύσεως. Είναι γνωστό ότι ο υποθυρεοειδισμός προκαλεί αμηνόρροια, δημιουργία κύστεων στις ωοθήκες και ελάττωση των τιμών της SHBG στον ορό, ενώ ο υπερθυρεοειδισμός αυξάνει τα επίπεδα της σφαιρίνης αυτής. γ) Μεγαλακρία Η μεγαλακρία, λόγω υπερέκκρισης του παρόμοιου με την ινσουλίνη αυξητικού παράγοντα-1 (IGF-1), έχει σχετισθεί με το 42

43 σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. Η κλινική εκδήλωση της μεγαλακρίας μπορεί να αργήσει να εμφανισθεί (117). δ) Διαταραχές της δραστικότητας ενζύμων της ωοθηκικής στεροειδογένεσης Έχει αναφερθεί ότι η έλλειψη ορισμένων ενζύμων, όπως της 3β-υδροξυστερεοειδικής αφυδρογονάσης (118) ή της 17β υδροξυστερεοειδικής αφυδρογονάσης (119), αλλά και ενζυμικές ανεπάρκειες, όπως η ανεπάρκεια της αρωματάσης (120) μπορεί να οδηγήσουν σε υπερανδρογονισμό και σε εμφάνιση πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών. ε) Φάρμακα Η χρήση αναβολικών στεροειδών προκαλεί αρρενοποίηση στις γυναίκες, η οποία είναι παρόμοια με εκείνη που προκαλούν οι αρρενοποιητικοί όγκοι των ωοθηκών ή των επινεφριδίων. Επιπλέον, η χρήση του βαλπροϊκού οξέος (αντιεπιληπτικό φάρμακο) προάγει άμεσα τη μεταγραφή του γονιδίου του κυττοχρώματος P450C17, με αποτέλεσμα την υπερπαραγωγή ανδρογόνων (121). 43

44 2. ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗ 2.1. Ορισμός της αντίστασης στην ινσουλίνη Ο όρος αντίσταση στην ινσουλίνη υποδηλώνει ότι τα φυσιολογικά ποσά της ορμόνης ασκούν χαμηλό βιολογικό αποτέλεσμα. Η αντίσταση στην ινσουλίνη καλύπτει ένα πολυσύνθετο κλινικό, παθοφυσιολογικό και μοριακό φάσμα. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει ευρέως αποδεκτός ορισμός. Εκτός από το σύνδρομο αντίστασης στην ινσουλίνη, που περιγράφηκε, για πρώτη φορά, από τον Reaven (122) και εμπεριέχει τη διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη, τη δυσλιπιδαιμία και την αρτηριακή υπέρταση, έχει προκύψει μια νοσολογική οντότητα, που εμφανίζεται να επιδρά σε κάθε μεταβολικό σύστημα με πολύμορφες εκδηλώσεις. Αρκετές παθήσεις συνδέονται με αντίσταση στην ινσουλίνη (Πίνακας 1). Η ινσουλίνη αντιπροσωπεύει μια από τις σημαντικότερες αναβολικές ορμόνες στον ανθρώπινο οργανισμό και η δράση της σε διάφορους ιστούς είναι ποικίλη και σύνθετη. Για το λόγο αυτό, έχει διατυπωθεί ένας ευρύς ορισμός για τον όρο αντίσταση στην ινσουλίνη ως «η χαμηλότερη του φυσιολογικού βιολογική απάντηση σε μια δεδομένη συγκέντρωση ινσουλίνης». Όταν, όμως, αναφερόμαστε στην ύπαρξη αντίστασης στην ινσουλίνη, εννοούμε τη μειωμένη ευαισθησία των περιφερικών ιστών και, κυρίως, των μυών στη δράση της ινσουλίνης, όσον αφορά την ομοιοστασία της γλυκόζης. Όταν υπάρχει αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης, παρατηρείται αντισταθμιστική υπερινσουλιναιμία. Ο όρος «σύνδρομο αντίστασης στην ινσουλίνη» χρησιμοποιείται για την περι- 44

45 γραφή ομάδας διαταραχών και κλινικών εκδηλώσεων (Πίνακας 1). Ενώ το «μεταβολικό σύνδρομο» επικεντρώνεται στην ταυτοποίηση ατόμων με αντίσταση στην ινσουλίνη και αυξημένου κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου, η παρουσία ελαττωμένης ευαισθησίας στην ινσουλίνη δεν πρέπει να θεωρείται ότι είναι ισοδύναμη με το μεταβολικό σύνδρομο ή με νόσο (123) Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Οι μηχανισμοί ανάπτυξης αντίστασης στην ινσουλίνη διαφέρουν, ανάλογα με την κλινική οντότητα στην οποία παρατηρούνται. Η αντίσταση στην ινσουλίνη μπορεί να οφείλεται σε αυτοαντισώματα έναντι του υποδοχέα της ινσουλίνης ή σε μεταλλάξεις στον υποδοχέα της ινσουλίνης. Στις περισσότερες, όμως, περιπτώσεις οι μηχανισμοί είναι σύνθετοι και αφορούν πολλά μονοπάτια στην ενδοκυττάρια μετάδοση του μηνύματος της ινσουλίνης, καθώς και την αλληλεπίδραση μεσολαβητών, μεταβολικών ή ορμονικών, όπως συμβαίνει στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, στο μεταβολικό σύνδρομο και στην παχυσαρκία (124) Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και αντίσταση στην ινσουλίνη Η αντίσταση στην ινσουλίνη παρατηρείται συχνά στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο τόσο στην παθοφυσιολογία όσο και στις μεταβολικές και αναπαραγωγικές επιπτώσεις του συνδρόμου (Εικόνα 1). Σχετίζεται θετικά με την υπερανδρογοναιμία και την ανωοθυλακιορρηξία. Έχει αναφερθεί ότι το 50-70% των γυναικών με 45

46 το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών εμφανίζει κάποιου βαθμού αντίσταση στην ινσουλίνη και στις μισές, περίπου, περιπτώσεις, η αντίσταση στην ινσουλίνη οφείλεται σε διαταραχή της φωσφορυλίωσης του υποδοχέα της ινσουλίνης (49,125, 126). Η ύπαρξη ή μη αντίστασης στην ινσουλίνη στις γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών ενδέχεται να οφείλεται σε γενετικούς ή σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η εθνικότητα, η κατανομή του λίπους του σώματος, οι διαιτητικές συνήθειες και το οικογενειακό ιστορικό μεταβολικού συνδρόμου, ο συνδυασμός των οποίων είναι επιβαρυντικός, καθώς και σε μη ευαίσθητες μεθόδους ανίχνευσης της ινσουλινοαντίστασης. Η παχυσαρκία και η γενετική προδιάθεση φαίνεται ότι αποτελούν ανεξάρτητους παράγοντες, οι οποίοι προδιαθέτουν σε υπερινσουλιναιμία, σε υπερανδρογοναιμία ή και στα δύο, ταυτόχρονα. Φυσιολογικού βάρους και παχύσαρκες γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών εμφανίζουν υπερινσουλιναιμία, ως αποτέλεσμα της αυξημένης βασικής έκκρισης της ινσουλίνης και της μειωμένης ηπατικής και περιφερικής (μυς, λιπώδης ιστός) κάθαρσης της γλυκόζης. Επιπλέον, παρουσιάζουν ελαττωμένη μεταγευματική απάντηση των β-κυττάρων. Το εκκριτικό αυτό πρότυπο είναι ανάλογο με εκείνο των ασθενών που πάσχουν από σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Φαίνεται ότι όχι μόνο οι παχύσαρκες αλλά και οι φυσιολογικού βάρους γυναίκες με PCOS μπορεί να εμφανίσουν διαταραχή των β- κυττάρων και αντίσταση στην ινσουλίνη (46). 46

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΒΑΡΟΥΣ ΣΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΜΥΛΛΕΡΙΑΝΗΣ ΟΡΜΟΝΗΣ ΣΕ ΥΠΕΡΒΑΡΕΣ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΒΑΡΟΥΣ ΣΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΜΥΛΛΕΡΙΑΝΗΣ ΟΡΜΟΝΗΣ ΣΕ ΥΠΕΡΒΑΡΕΣ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Γ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Δ.ΡΟΥΣΣΟΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2011-12 ΑΡΙΘΜ.: 3238 Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΒΑΡΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO)

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO) ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO) 1. Τι είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών? Είναι η συχνότερη ενδοκρινοπάθεια των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας. Έχουν ενοχοποιηθεί περιβαντολλογικοί διατροφικοί

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση

Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση Α Μαιευτική - Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ Ιατρική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση Δημήτριος Γ. Γουλής Ενδοκρινολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ. Ενότητα 2: Υπογονιμότητα Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ. Ενότητα 2: Υπογονιμότητα Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ Ενότητα 2: Υπογονιμότητα Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Αίτια υπογονιμότητας Κλινική και εργαστηριακή διερεύνηση υπογονιμότητας

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Ενήβωση - Εφηβεία Puberty - Adolescence Puberty vs. Adolescence Ενήβωση vs. Εφηβεία 12-15 y 12- >>15

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. ΛΟΥΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. ΛΟΥΦΟΠΟΥΛΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. ΛΟΥΦΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΑΡΙΘΜ. 3202 ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΟΡΜΟΝΟΕΞΑΡΤΩΜΕΝΗΣ ΑΚΜΗΣ 1. Έναρξη σε βρεφική ή παιδική ηλικία 2. Πρώϊμη ήβη σε αγόρι και αδρεναρχή εμμηναρχή σε κορίτσια

Διαβάστε περισσότερα

2. ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

2. ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ 2. ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ - ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών (Polycystic Ovary Syndrome PCOS) είναι διαταραχή που χαρακτηρίζεται από υπερανδρογοναιμία, ωοθηκική δυσλειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS)

ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) Γ. ΜΑΣΤΟΡΑΚΟΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΡΕΤΑΙΕΙΟΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ PCOS: Κριτήρια διάγνωσης - Υπερανδρογονισμός

Διαβάστε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Journalist Handbook 1 Πληροφορίες για Δημοσιογράφους Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Νοσος Cushing 3 TΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΟΣΟΣ CUSHING; Πριν μιλήσουμε για τη Νόσο Cushing, θα πρέπει να κατανοήσουμε την ασθένεια

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών και Σακχαρώδης Διαβήτης

Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών και Σακχαρώδης Διαβήτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών και Σακχαρώδης Διαβήτης Βασίλης Κ. Ταρλατζής Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας και Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Μονάδα Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Α Μαιευτική ESHRE/ASRM PCOS Consensus

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο Δεν είναι ασθένεια αλλά ένα σύμπλεγμα από ιατρικές διαταραχές που

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. 3/8/2007 Καρολίνα Κολιοπούλου 1

ΤΟ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. 3/8/2007 Καρολίνα Κολιοπούλου 1 ΤΟ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Καρολίνα Κολιοπούλου 3/8/2007 Καρολίνα Κολιοπούλου 1 ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ Σ Π Ω ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΚ ΗΛΩΘΟΥΝ ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ ΕΜΒΡΥΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΥΠΟΛΕΙΠ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Εμμήνου Ρύσεως Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών στην Εφηβεία

Διαταραχές Εμμήνου Ρύσεως Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών στην Εφηβεία Διαταραχές Εμμήνου Ρύσεως Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών στην Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Επιστημονική Υπεύθυνη Ειδικού Κέντρου Εφηβικής Ιατρικής (Ε.Κ.Ε.Ι.) Α' Παιδιατρικής Κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΑ«Ο Ευαγγελισμός» Ενδοκρινολογικό Τμήμα Διαβητολογικό Κέντρο Συντονιστής Διευθυντής: Σ. Τσαγκαράκης

ΓΝΑ«Ο Ευαγγελισμός» Ενδοκρινολογικό Τμήμα Διαβητολογικό Κέντρο Συντονιστής Διευθυντής: Σ. Τσαγκαράκης Παρουσίαση: Ο. Καραπάνου Ειδικευόμενη Ενδοκρινολογίας ΓΝΑ«Ο Ευαγγελισμός» Ενδοκρινολογικό Τμήμα Διαβητολογικό Κέντρο Συντονιστής Διευθυντής: Σ. Τσαγκαράκης Παρούσα νόσος 1 Γυναίκα ηλικίας 43 ετών, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνδροµο των πολυκυστικών ωοθηκών: επιδηµιολογικά δεδοµένα και πιθανά αιτιοπαθογενετικά µοντέλα 1

Το σύνδροµο των πολυκυστικών ωοθηκών: επιδηµιολογικά δεδοµένα και πιθανά αιτιοπαθογενετικά µοντέλα 1 Το σύνδροµο των πολυκυστικών ωοθηκών: επιδηµιολογικά δεδοµένα και πιθανά αιτιοπαθογενετικά µοντέλα 1 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, 2 Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, 3 Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, 4 Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ 16 1 Καθηγητής Ενδοκρινολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση Ανάπτυξη Παιδιού και Εφήβου Άλλη προσέγγιση

Αύξηση Ανάπτυξη Παιδιού και Εφήβου Άλλη προσέγγιση 346 ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ, 2007 ΣΤΡΟΓΓΥΛΟ ΤΡΑΠΕΖΙ Αύξηση Ανάπτυξη Παιδιού και Εφήβου Άλλη προσέγγιση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ-ΜΠΑΚΟΥΛΑ Ευρώ και εκατοστόμετρα Χ. ΚΑΝΑΚΑ Το σύνδρομο πολυκυστικών

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίµηση της φαινοτυπικής έκφρασης του συνδρόµου των πολυκυστικών ωοθηκών, σε γυναίκες που υποβλήθηκαν σε αγωγή µε αντισυλληπτικά δισκία

Εκτίµηση της φαινοτυπικής έκφρασης του συνδρόµου των πολυκυστικών ωοθηκών, σε γυναίκες που υποβλήθηκαν σε αγωγή µε αντισυλληπτικά δισκία ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εκτίµηση της φαινοτυπικής έκφρασης του συνδρόµου των πολυκυστικών

Διαβάστε περισσότερα

& Xρόνια. Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο. Τρόπος Zωής. Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής

& Xρόνια. Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο. Τρόπος Zωής. Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής Τρόπος Zωής & Xρόνια Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο στα παιδιά και τους έφηβους Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής Παχυσαρκίας Α Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Nοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΛΜΠΑΝΤΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

ΝΑΛΜΠΑΝΤΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΝΑΛΜΠΑΝΤΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Ι. Ρούτσιας ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: Μ. Σκουρολιάκου Φ. Σκοπούλη Ι. Ρούτσιας ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση;

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; Δ. Καραγιάννη, Β. Κουρκούμπας, Δ. Μπαλτζής, Γ. Κοτρώνης, Ε. Κιντιράκη, Χ.Τρακατέλλη, Α. Παυλίδου, Μ. Σιών Γ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, ΓΠΝΘ

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ

Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Το σύνδροµο πολυκυστικών ωοθηκών σε συσχέτιση µε τη διατροφή Λένη Βασιλένα - Σουλτανιά Βασιλική Επιβλέπων καθηγητής: Τσιριγωτάκης Ιωάννης ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το σύνδροµο

Διαβάστε περισσότερα

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012»

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» «Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 Ηλίας Ν. Μυγδάλης Συντονιστής Διευθυντής Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα 9o Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

ιαταραχές του αναπαραγωγικού συστήµατος, στον άνδρα και στη γυναίκα, οφειλόµενες στο σακχαρώδη διαβήτη 1

ιαταραχές του αναπαραγωγικού συστήµατος, στον άνδρα και στη γυναίκα, οφειλόµενες στο σακχαρώδη διαβήτη 1 ιαταραχές του αναπαραγωγικού συστήµατος, στον άνδρα και στη γυναίκα, οφειλόµενες στο σακχαρώδη διαβήτη 1 Δ. ΠΑΝΙΔΗΣ, 2 ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΚΟΪΟΥ, 3 Η. ΚΑΤΣΙΚΗΣ 36 1 Καθηγητής Ενδοκρινολογίας Α.Π.Θ., 2 Ιατρός, 3

Διαβάστε περισσότερα

Άνδρας77 ετώνμεδύσπνοια, οιδήματακαιυποκαλιαιμία. Διαφορική Διάγνωση

Άνδρας77 ετώνμεδύσπνοια, οιδήματακαιυποκαλιαιμία. Διαφορική Διάγνωση Άνδρας77 ετώνμεδύσπνοια, οιδήματακαιυποκαλιαιμία Διαφορική Διάγνωση Γεροβασίλη Βίκυ Ειδικευόµενη Ε Παθολογικής Κλινικής ιευθ: Αθανάσιος Σκουτέλης ΣτοιχείαΑπόΚλινικήΕικόνα Πρόσφατη έναρξη Απορρύθμιση Αρτηριακής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος Αναπληρωτής Καθηγητής Ενδοκρινολογίας Αναπαραγωγής Μαιευτικής-Γυναικολογικής Κλινικής Πανεπιστημίου Πατρών. PCOS -Συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ & ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα ιευθύντρια Β Παθολογικής Κλινικής Γ.Ν. Χανίων Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου Πινακοθήκη ήµου Χανίων, 17/02/2012 Συχνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΜΕΤAΒΟΛΕΣ ΤΗΣ C- ΑΝΤΙ ΡΩΣΑΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΟΚΥΣΤΕЇΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

ΟΙ ΜΕΤAΒΟΛΕΣ ΤΗΣ C- ΑΝΤΙ ΡΩΣΑΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΟΚΥΣΤΕЇΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Γ.Α. ΜΑΚΕ ΟΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2005-2006 ΑΡΙΘΜ. 2083 ΟΙ ΜΕΤAΒΟΛΕΣ ΤΗΣ C- ΑΝΤΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ Βασίλης Μούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://users.auth.gr/mougios Παράγοντες που επηρεάζουν τις ορµονικές αποκρίσεις στην άσκηση Τύπος άσκησης Οξεία Χρόνια Προσαρµογές Αντοχής/δυναµική/αερόβια

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2012 2013 Νοσοκομείο ΚΑΤ, 17 Ιανουαρίου 2013 Παραθυρεοειδείς αδένες 1880 Ο Σουηδός φοιτητής

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων Αύξηση & Ανάπτυξη Αύξηση Κυτταρική διαίρεση και καθαρή πρωτεϊνική σύνθεση & Ανάπτυξη Αύξηση διαστάσεων (ανάστηµα) Αύξηση οστών (σπονδυλική στήλη και κάτω άκρα) Αύξηση σκελετικού µυ Αύξηση σπλάχνων Υπερπλασία:

Διαβάστε περισσότερα

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Ενότητα 5: Υπογονιμότητα Νεοκλής Γεωργόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Φυσιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΝΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ KAI ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Νικόλαος Χ. Σύρμος ANAΠΑΡΑΓΩΓΗ Ο άνθρωπος αναπαράγεται με αμφιγονική αναπαραγωγή. Δύο γαμετικά κύτταρα,το ωάριο (θηλυκό)

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Κόγια Μαρία Δερματολόγος Αφροδισιολόγος H παρούσα διάλεξη δε σχετίζεται με κάποιο προσωπικό συμφέρον ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ Νεογνική ακμή (1-28 ημέρες ζωής) Βρεφική ακμή (3-16 μηνών)

Διαβάστε περισσότερα

Diabetes_ protect our future.mp4

Diabetes_ protect our future.mp4 Diabetes_ protect our future.mp4 14/11 Γενέθλια του νομπελίστα γιατρού Φρέντερικ Μπάντινγκ 1991 από τη Διεθνή Ομοσπονδία για το Διαβήτη 2007:επίσημη Ημέρα από τα Ηνωμένα Έθνη Θέμα 2009 2013: Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ

ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ Οι όζοι του θυρεοειδούς είναι συχνοί και αποτελούν το συχνότερο ενδοκρινολογικό πρόβλημα σε πολλές χώρες. Οι πιθανότητες ότι κάποιος θα ανακαλύψει έναν τουλάχιστον όζο θυρεοειδούς είναι 1 στις 10 ενώ σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος

ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Δήλωση Σύγκρουσης Συμφερόντων Απόφαση Ε.Ο.Φ. 47558/4-7-2012 Στη διαμόρφωση του περιεχομένου της παρούσας εργασίας, δεν υπήρξε κάποια εξωτερική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α.

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Η ανικανότητα σύλληψης μετά από ένα χρόνο σεξουαλικών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ κλάδος της ιατρικής ο οποίος ασχολείται µε τις ασθένειες του ενδοκρινολογικού συστήµατος. το ενδοκρινολογικό σύστηµα αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΟΡΜΟΝΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΚΜΗ 1) Σε γυναίκες που η συνήθης τοπική ή αντιβιοτική per os αγωγή έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΙΣΟΤΡΓΙΚΕ ΔΙΑΣΑΡΑΧΕ ΘΤΡΕΟΕΙΔΟΤ

ΛΕΙΣΟΤΡΓΙΚΕ ΔΙΑΣΑΡΑΧΕ ΘΤΡΕΟΕΙΔΟΤ 1 ΛΕΙΣΟΤΡΓΙΚΕ ΔΙΑΣΑΡΑΧΕ ΘΤΡΕΟΕΙΔΟΤ Μήπως τελευταία νιώθετε υποτονικά, ή βρίσκεστε συνεχώς σε υπερένταση; Νυστάζετε συνεχώς και ενώ δεν έχετε αλλάξει τις διατροφικές σας συνήθειες, παίρνετε πολύ εύκολα

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D.

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D. ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D. Τι είναι σακχαρώδης διαβήτης; Παθοφυσιολογική κατάσταση η οποία χαρακτηρίζεται από αυξημένη συγκέντρωση σακχάρου στο αίμα Καμπύλη σακχάρου (75

Διαβάστε περισσότερα

Υποχρεωτικό κατ επιλογήν µάθηµα «Κλινική Βιοχηµεία»

Υποχρεωτικό κατ επιλογήν µάθηµα «Κλινική Βιοχηµεία» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Τµήµα Ιατρικής Υποχρεωτικό κατ επιλογήν µάθηµα «Κλινική Βιοχηµεία» - Συνοπτική παρουσίαση του µαθήµατος - Αναλυτική ύλη του µαθήµατος Λάρισα 2010 Συνοπτική παρουσίαση του υποχρεωτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ Μελέτη του πολυμορφισμού deletion/insertion

Διαβάστε περισσότερα

AMHNOΡΡΟΙΑ. Οδ. Γρηγορίου. Αναπλ. Καθηγητής

AMHNOΡΡΟΙΑ. Οδ. Γρηγορίου. Αναπλ. Καθηγητής AMHNOΡΡΟΙΑ Οδ. Γρηγορίου Αναπλ. Καθηγητής 2009 Αμηνόρροια: πλήρης απουσία εμμηνορρυσίας -Φυσιολογική: παιδική ηλικία, εγκυμοσύνη, εμμηνόπαυση -Παθολογική: (α) πρωτοπαθής απουσία περιόδου στα 17 χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας και διέγερση των ωοθηκών. 16-17 Δεκεμβρίου 2011 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Grand Hotel Palace / Θεσσαλονίκη. www.endo.gr

Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας και διέγερση των ωοθηκών. 16-17 Δεκεμβρίου 2011 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Grand Hotel Palace / Θεσσαλονίκη. www.endo.gr ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΟΝΑΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας και διέγερση των ωοθηκών 16-17 Δεκεμβρίου 2011

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις

Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις Επιστημονική Επιμέλεια: Χρήστος Μαρκόπουλος, Αναπλ. Καθηγητής Χειρουργικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών για τον καρκίνο του μαστού Δεδομένα για τον καρκίνο του μαστού

Διαβάστε περισσότερα

Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο

Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ Ι. Ιωαννίδης Παθολόγος Υπεύθυνος ιαβητολογικού Ιατρείου και Ιατρείου Παχυσαρκίας Κωνσταντοπούλειο Συγκρότηµα Γ.Ν.Ν.Ιωνίας«Αγία Όλγα» Προδιαβήτης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΚΗΛΗ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΣΧΕΟΥ - ΥΔΡΟΚΗΛΗ - ΚΙΡΣΟΚΗΛΗ - ΣΥΣΤΡΟΦΗ ΣΠΕΡΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΝΟΥ - ΚΥΣΤΗ ΕΠΙΔΙΔΥΜΙΔΑΣ - ΣΠΕΡΜΑΤΟΚΥΣΤΗ - ΚΥΣΤΕΣ ΟΣΧΕΟΥ

ΥΔΡΟΚΗΛΗ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΣΧΕΟΥ - ΥΔΡΟΚΗΛΗ - ΚΙΡΣΟΚΗΛΗ - ΣΥΣΤΡΟΦΗ ΣΠΕΡΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΝΟΥ - ΚΥΣΤΗ ΕΠΙΔΙΔΥΜΙΔΑΣ - ΣΠΕΡΜΑΤΟΚΥΣΤΗ - ΚΥΣΤΕΣ ΟΣΧΕΟΥ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΣΧΕΟΥ - ΥΔΡΟΚΗΛΗ - ΚΙΡΣΟΚΗΛΗ - ΣΥΣΤΡΟΦΗ ΣΠΕΡΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΝΟΥ - ΚΥΣΤΗ ΕΠΙΔΙΔΥΜΙΔΑΣ - ΣΠΕΡΜΑΤΟΚΥΣΤΗ - ΚΥΣΤΕΣ ΟΣΧΕΟΥ ΥΔΡΟΚΗΛΗ Είναι η συλλογή υγρού μεταξύ των πετάλων του ιδίως ελυτροειδούς χιτώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Γυναικεία Ορµονικά Προφίλ (για την αναπαραγωγική και περιεµµηνοπαυσιακή ηλικία) Οι ωοθήκες βρίσκονται στο δεξιό και αριστερό τµήµα της πυελική κοιλότητας, πλησίον της µήτρας και

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Μαρκαντές Ιατρός

Γιώργος Μαρκαντές Ιατρός Η επίδραση της αντισυλληπτικής αγωγής στους γενετικούς, αγγειακούς, βιοχημικούς και ορμονικούς πρώιμους δείκτες αυξημένου κινδύνου σε νέες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) Γιώργος Μαρκαντές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης

ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης ΜΑΡΙΑΝΝΑ Α. ΝΤΑΛΑΜΑΓΚΑ ΙΑΤΡΟΣ ΒΙΟΠΑΘΟΛΟΓΟΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ-ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ Εµµηνόπαυση καλείται η παύση της εµµήνου ρύσης µιας γυναίκας και σηµατοδότηση το τέλος της δυνατότητας τεκνοποίησης µε φυσιολογικό τρόπο. Αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Παθήσεις Θυρεοειδούς. Καρακώστας Γεώργιος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Κιλκίς

Παθήσεις Θυρεοειδούς. Καρακώστας Γεώργιος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Κιλκίς Παθήσεις Θυρεοειδούς Καρακώστας Γεώργιος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Κιλκίς Η καρδιά είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στη δράση της θυρεοειδικής ορµόνης. Έτσι, η δυσλειτουργία του θυρεοειδούς µπορεί

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Εισαγωγικό μάθημα Νικόλαος Κατσιλάμπρος Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με την ιατρό και υποψήφια διδάκτορα Χρυσή Χ. Κολιάκη Η Ενδοκρινολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ Νούς υγιής εν σώµατι υγιή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ιατροφή και Υγεία Η υγεία αλλά και η νόσος είναι καταστάσεις που δεν οφείλονται ποτέ σε ένα µόνο παράγοντα. Οι κύριες οµάδες παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ 2. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ Οι όγκοι χαρακτηρίζονται από πολλαπλές αλλαγές του μεταβολισμού. Η χαρακτηριστική μεταβολική λειτουργία μπορεί να μετρηθεί in vivo με τη βοήθεια ενός ραδιοσημασμένου

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη διάγνωση και παρακολούθηση διαταραχών λειτουργίας του θυρεοειδούς σε ενήλικες

Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη διάγνωση και παρακολούθηση διαταραχών λειτουργίας του θυρεοειδούς σε ενήλικες Κατευθυντήριες Οδηγίες για τη διάγνωση και παρακολούθηση διαταραχών λειτουργίας του θυρεοειδούς σε ενήλικες Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) Εργαστήριο Κλινικών Κατευθυντηρίων Οδηγιών για εργαστηριακές

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

10 Ενδοκρινολογικό Τμήμα Α Παθολογικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Λαϊκό», Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

10 Ενδοκρινολογικό Τμήμα Α Παθολογικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Λαϊκό», Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Σύνδροµο αντίστασης στην Ινσουλίνη εκτίµηση ευαισθησίας /αντίστασης στην ινσουλίνη in vivo στον Σακχαρώδη ιαβήτη τύπου 2 (Σ Τ2) ΦΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΕΥΑΝΘΙΑ ΔΙΑΜΑΝΤΗ-ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ 10 Ενδοκρινολογικό Τμήμα Α Παθολογικής

Διαβάστε περισσότερα

«ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΕΝΑ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟ ΖΕΥΓΑΡΙ ΜΗΤΕΡΑ «ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ» ΤΖΕΦΕΡΑΚΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

«ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΕΝΑ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟ ΖΕΥΓΑΡΙ ΜΗΤΕΡΑ «ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ» ΤΖΕΦΕΡΑΚΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ «ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΕ ΕΝΑ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟ ΖΕΥΓΑΡΙ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΔΙΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ» ΤΖΕΦΕΡΑΚΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ «ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ» ΜΗΤΕΡΑ Η εξέλιξη στην υπερηχογραφική τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Δομή και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος 1. Να ονομάσετε τις αριθμημένες δομές του παρακάτω σχήματος. Βλέπε εικ. 12.1 της σ. 219 του βιβλίου του μαθητή. 2. Να ενώσετε

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση του ζευγαριού που θέλει να τεκνοποιήσει

Διαχείριση του ζευγαριού που θέλει να τεκνοποιήσει Διαχείριση του ζευγαριού που θέλει να τεκνοποιήσει Υπογονιµότητα: αδυναµία σύλληψης µετά από 1 χρόνο ελεύθερων σεξουαλικών επαφών Ικανότητα σύλληψης/µήνα: ~20% 10-15% των ζευγαριών: πρόβληµα υπογονιµότητας

Διαβάστε περισσότερα

Αλεξάνδρα Αλεξοπούλου. Λέκτορας Παθολογίας

Αλεξάνδρα Αλεξοπούλου. Λέκτορας Παθολογίας Αλεξάνδρα Αλεξοπούλου Λέκτορας Παθολογίας Σπειροειδής ζώνη Στηλιδωτή ζώνη ικτυωτή ζώνη ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΑΛΔΟΣΤΕΡΟΝΗΣ ιεγείρει το νεφρικό σωληνάριο να επαναρροφήσει Να και να απεκκρίνει Κ Προστατεύει έναντι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ. Μαντάς Αθανάσιος Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Επιστημονικός συνεργάτης

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ. Μαντάς Αθανάσιος Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Επιστημονικός συνεργάτης ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΚΜΗΣ Μαντάς Αθανάσιος Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Επιστημονικός συνεργάτης B Κλινική Δερματικών και Αφροδισίων Νοσημάτων Α.Π.Θ Γ.Ν. «Παπαγεωργίου» ΑΚΜΗ:ΟΡΙΣΜΟΣ Πρόκειται για μία χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Αναλογία των ιωδιωμένων ενώσεων στο φυσιολογικό θυρεοειδή στον άνθρωπο. 23% ΜΙΤ 33% DIT 35% T 4 7% T 3 ίχνη RT 3

Αναλογία των ιωδιωμένων ενώσεων στο φυσιολογικό θυρεοειδή στον άνθρωπο. 23% ΜΙΤ 33% DIT 35% T 4 7% T 3 ίχνη RT 3 Αναλογία των ιωδιωμένων ενώσεων στο φυσιολογικό θυρεοειδή στον άνθρωπο 23% ΜΙΤ 33% DIT 35% T 4 7% T 3 ίχνη RT 3 Οι ποσότητες των θυρεοειδικών ορμονών που εκκρίνονται ημερησίως 80μg T 4 4 μg T 3 2 μg RT

Διαβάστε περισσότερα

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Προεκλαμψία Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Ο έλεγχος για προεκλαμψία μεταξύ των εβδομάδων 11 έως 13+6 μπορεί να εντοπίσει κυήσεις υψηλού κινδύνου, επιτρέποντας τη θεραπεία με α σπιρίνη

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο Δίαιτα Κάπνισμα Οινόπνευμα Ελαττωμένη σωματική δραστηριότητα Υπέρταση Δυσλιπιδαιμία Παχυσαρκία Σακχαρώδης διαβήτης Υπερτροφία

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ

12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ Καθ έξιν αποβολές ορίζονται ως η απώλεια τριών ή περισσοτέρων διαδοχικών κυήσεων. Καθ έξιν αποβολές είναι μια ετερογενής κατάσταση που έχει πολλά πιθανά αίτια, ενώ πολλοί παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΔΕΙΚΤΗΣ STRESS ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΩΝ (ASI) Τα επινεφρίδια είναι δυο µικροί αδένες. Βρίσκονται πάνω από τα νεφρά και ο καθένας τους ζυγίζει 3 έως 5 γραµµάρια. Τους χαρακτηρίζει ο γοργός

Διαβάστε περισσότερα

Παιδική-Εφηβική Γυναικολογία & Επανορθωτική Χειρουργική. Υπεύθυνοι Ιατροί: Καθηγητής Γ. Κρεατσάς. Καθηγητής Ε. Δεληγεώρογλου 1 / 13

Παιδική-Εφηβική Γυναικολογία & Επανορθωτική Χειρουργική. Υπεύθυνοι Ιατροί: Καθηγητής Γ. Κρεατσάς. Καθηγητής Ε. Δεληγεώρογλου 1 / 13 Υπεύθυνοι Ιατροί: Καθηγητής Γ. Κρεατσάς Καθηγητής Ε. Δεληγεώρογλου / 3 Συνεργάτες: Παντελής Τσίμαρης, Μαιευτήρ-Γυναικολόγος, IFEPAGFellow Κωνσταντίνος Δημόπουλος, Μαιευτήρ-Γυναικολόγος, IFEPAGFellow Ευγενία

Διαβάστε περισσότερα