Το σύνδροµο των πολυκυστικών ωοθηκών: επιδηµιολογικά δεδοµένα και πιθανά αιτιοπαθογενετικά µοντέλα 1

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Το σύνδροµο των πολυκυστικών ωοθηκών: επιδηµιολογικά δεδοµένα και πιθανά αιτιοπαθογενετικά µοντέλα 1"

Transcript

1 Το σύνδροµο των πολυκυστικών ωοθηκών: επιδηµιολογικά δεδοµένα και πιθανά αιτιοπαθογενετικά µοντέλα 1 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, 2 Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, 3 Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, 4 Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ 16 1 Καθηγητής Ενδοκρινολογίας του Α.Π.Θ., 2 Ειδικευόμενη Ενδοκρινολόγος, 3 Μοριακή Βιολόγος, 4 Μαιευτήρας - Γυναικολόγος 1. Εισαγωγή Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) αποτελεί κλινική διάγνωση, που χαρακτηρίζεται, σύμφωνα με τα αναθεωρημένα κριτήρια του 2003, από την παρουσία δύο, τουλάχιστον, από τα παρακάτω τρία χαρακτηριστικά: α) χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία (εμμηνορρυσιακοί κύκλοι <21 ή>35 ημέρες), β) βιοχημική υπερανδρογοναιμία (επίπεδα τεστοστερόνης ορού, στην πρώιμη παραγωγική φάση του κύκλου,>60ng/dl) ή υπερανδρογονισμό (κλινικά σημεία υπερανδρογοναιμίας με φυσιολογικά επίπεδα ανδρογόνων ορού), και γ) πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα (όγκος της μιας ή και των δύο ωοθηκών>10cm3 ή και αριθμός μικρών ωοθυλακίων, διαμέτρου 2-9mm,>11). Το σύνδρομο παρατηρείται στο 5-8% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας και είναι η πλέον συχνή αιτία ανωοθυλακιορρηκτικής υπογονιμότητας στις αναπτυγμένες χώρες. Οι συνήθεις κλινικές εκδηλώσεις του συνδρόμου περιλαμβάνουν διαταραχές της εμμήνου ρύσεως και σημεία περίσσειας ανδρογόνων, όπως η υπερτρίχωση, η λιπαρότητα του δέρματος, η ακμή και η αλωπεκία ανδρικού τύπου. 2. Επιδημιολογικά δεδομένα Η επίπτωση του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών, όπως ορίσθηκε με τα κριτήρια του 1990 (χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία και βιοχημική υπερανδρογοναιμία ή υπερανδρογονισμός), σε μη επιλεγμένους πληθυσμούς γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας, κυμαίνεται από 5-8%. Οι αμερικανίδες μεξικανικής καταγωγής εμφανίζουν, ενδεχομένως, υψηλότερη επίπτωση του συνδρόμου από τις λευκές ή τις μαύρες γυναίκες. Πληθυσμοί Ινδών μεταναστών στη Μεγάλη Βρετανία και γηγενείς Αυστραλές γυναίκες παρουσιάζουν, επίσης, υψηλή -189-

2 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ επίπτωση του συνδρόμου. Η υιοθέτηση των κριτηρίων του 2003 αύξησε την επίπτωση του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών, δεδομένου ότι τα διαγνωστικά κριτήρια του 1990 διευρύνθηκαν. Πράγματι, σε δική μας μελέτη 1200 γυναικών με PCOS, που ταξινομήθηκαν με τα κριτήρια του 2003, το ποσοστό των γυναικών με PCOS, με τους δύο νέους φαινότυπους που προστέθηκαν (ωοθυλακιορρηκτικό PCOS και PCOS με ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία και πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα), αυξήθηκε κατά 20%. 3. Πιθανά αιτιοπαθογενετικά μοντέλα του συνδρόμου Η αιτιοπαθογένεια του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών δεν έχει, ακόμη, διευκρινισθεί. Η ετερογένεια, που παρατηρείται στους φαινότυπους του συνδρόμου, οδήγησε στη δημιουργία διαφόρων θεωριών για τις αιτίες εμφάνισής του. Οι κυριότερες θεωρίες είναι τρεις: α) η θεωρία της διαταραχής της ωοθηκικής και, ενδεχομένως, της επινεφριδικής στεροειδογένεσης, που οδηγεί σε αύξηση της παραγωγής ανδρογόνων, β) η θεωρία της αντίστασης στην ινσουλίνη και της αντισταθμιστικής υπερινσουλιναιμίας, που αυξάνουν την παραγωγή ανδρογόνων, και γ) η θεωρία των διαταραχών του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση, που εκδηλώνονται με αύξηση της συχνότητας και του εύρους των εκκριτικών επεισοδίων της εκλυτικής των γοναδοτροπινών υποθαλαμικής ορμόνης (GnRH) και της ωχρινοτρόπου ορμόνης (LH), με αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγής ανδρογόνων από τα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων. Σημειώνεται ότι οι θεωρίες αυτές πρέπει να ερμηνεύουν τα τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα του συνδρόμου, δηλαδή την υπερανδρογοναιμία, την πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών και τη χρόνια ολιγοωοθυλακιορρηξία ή ανωοθυλακιορρηξία. Ισχυρά πειραματικά δεδομένα συνηγορούν για την εμπλοκή και των τριών παραπάνω θεωριών στην παθογένεια του PCOS. Επειδή, λοιπόν, οι διαταραχές που αναφέρονται στις τρεις θεωρίες αποτελούν παράγοντες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους στη ρύθμιση της ωοθηκικής λειτουργίας, είναι πιθανό να υπάρχουν διάφορες πρωτογενείς αιτίες, που οδηγούν στο ίδιο παθολογικό αποτέλεσμα. Έτσι, προτεραιότητα για το μέλλον είναι η κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στους φαινότυπους του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών και στην υποκείμενη παθολογία. Η οικογενής εμφάνιση του συνδρόμου είναι γνωστή από πολλά χρόνια. Σε μελέτη διδύμων, το γενετικό στοιχείο του συνδρόμου που μελετήθηκε ως η μοναδική μεταβλητή, και χαρακτηρίζονταν από ολιγομηνόρροια με ταυτόχρονη παρουσία υπερτρίχωσης ή ακμής, υπολογίσθηκε στο 79%. Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών δεν εμφανίζει αμιγή μενδελιανή κληρονομικότητα. Αντίθετα, θεωρείται σύνθετη διαταραχή, που θέτει μοναδικές προκλήσεις για τους γενετιστές. Η γενετική ανάλυση δυσχεραίνεται από τη χαμηλή τεκνοποίηση, την απουσία άρρενος φαινοτύπου, την απουσία ζωικού μοντέλου, τις μεταβολές στον αναπαραγωγικό φαινότυπο με την ηλικία και την ποικιλία στα διαγνωστικά κριτήρια. Η επιγενετική -190-

3 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ποικιλία ενέχεται, επίσης, ως παράγοντας σύγχυσης. Έχουν αναφερθεί διάφοροι γενετικοί συσχετισμοί με αβέβαιο νόημα, αλλά δεν έχουν αναπαραχθεί Υπερανδρογοναιμία Ο υπερανδρογονισμός του συνδρόμου, που είναι κλινικά έκδηλος ή που τεκμηριώνεται βιοχημικά, αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα του PCOS, το οποίο παρατηρείται στο 60-80% των ασθενών. Η ωοθήκη αποτελεί την κύρια πηγή υπερπαραγωγής ανδρογόνων, ενώ τα επινεφρίδια συμβάλλουν, σε μικρότερο βαθμό, στην υπερανδρογοναιμία, που χαρακτηρίζει τι σύνδρομο Ωοθηκική υπερανδρογοναιμία Η υπερπαραγωγή ωοθηκικών ανδρογόνων στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών αποδίδεται, κυρίως, σε διαταραχή της στεροειδογένεσης των κυττάρων της έσω θήκης των ωοθυλακίων. Η υπερέκκριση της LH και η υπερινσουλιναιμία διεγείρουν, ακόμη περισσότερο, την παραγωγή ανδρογόνων από τα κύτταρα της έσω θήκης. Επιπλέον, ενδοωοθηκικοί παράγοντες, με αυτοκρινή ή παρακρινή δράση, φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο Διαταραχές της στεροειδογένεσης των κυττάρων της έσω θήκης των ωοθυλακίων Σε in vitro μελέτες, τα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων γυναικών με PCOS υπερπαράγουν ανδρογόνα, ως αποτέλεσμα της αυξημένης δραστικότητας των στεροειδογενετικών ενζύμων τους, και, συγκεκριμένα, της 17α-υδροξυλάσης/17, 20-λυάσης (Ρ450c17α ή CYP17Α1), της 3β-υδροξυστεροειδικής δεϋδρογενάσης τύπου 2 (HSD3B2) και του ενζύμου κατάτμησης της πλαγίας αλύσου της χοληστερόλης (P450scc ή CYP11Α1), όχι, όμως, της 17β-υδροξυστεροειδικής δεϋδρογενάσης τύπου 5 (HSD3B5). Το ένζυμο CYP11A1 καταλύει το πρώτο βήμα στη στεροειδική βιοσύνθεση, τη μετατροπή, δηλαδή, της χοληστερόλης σε πρεγνενολόνη. Το ένζυμο CYP17A1 ή κυτόχρωμα Ρ450c17α έχει διττή δράση: μετατρέπει, δηλαδή, την πρεγνενολόνη και την προγεστερόνη σε 17α-υδροξυπρεγνενολόνη και 17αυδροξυπρογεστερόνη, αντίστοιχα, με 17 υδροξυλίωση και, στη συνέχεια, τα παραπάνω στεροειδή σε δεϋδροεπιανδροστερόνη (DHEA) και ανδροστενδιόνη (Α), αντίστοιχα, με τη βοήθεια της 17, 20-λυάσης. Το ένζυμο 3β-υδροξυστεροειδική δεϋδρογενάση τύπου 2 ευθύνεται για τη μετατροπή των Δ5-στεροειδών (πρεγνενολόνη, 17α-υδροξυπρεγνενολόνη, DHEA) σε Δ4 στεροειδή. Τα τρία αυτά ένζυμα διατηρούν αυξημένη δραστικότητα ύστερα από πολλές σειρές καλλιέργειας των κυττάρων της θήκης. Εντούτοις, η HSD17B τύπου 5, που καταλύει τη μετατροπή της Δ4Α σε τεστοστερόνη, δεν εμφανίζει σημαντικά αυξημένη δραστικότητα στο PCOS (Σχήμα 1)

4 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ Σχήµα 1: Φυσιολογική στεροειδογένεση (A) και εγγενείς διαταραχές της στεροειδογένεσης στα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων γυναικών µε PCOS (B). Η αυξημένη ενζυμική δραστικότητα του CYP17A1 οφείλεται στην αυξημένη μεταγραφή του αντίστοιχου γονιδίου, μέσω αυξημένης δραστηριότητας του προαγωγέα του γονιδίου. Επιπλέον, η έκφραση του CYP17A1 στα κύτταρα της έσω θή

5 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ κης των ωοθυλακίων γυναικών με PCOS φαίνεται να επηρεάζεται από μεταβολές στο μετα-μεταγραφικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, ο χρόνος ημίσειας ζωής του mrna του CYP17A1 είναι διπλάσιος στα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων γυναικών με PCOS, με αποτέλεσμα αυξημένα επίπεδα του mrna του CYP17A1, που μεταφράζονται στο ένζυμο CYP17A1. Ένας υποθετικός μηχανισμός, που ενοχοποιείται για τη διέγερση της ενζυμικής δραστηριότητας του CYP17A1, είναι η αυξημένη φωσφορυλίωση της σερίνης του ενζύμου από μια άγνωστη, προς το παρόν, σερινική κινάση. Η σερινική φωσφορυλίωση του CYP17, ευοδώνει την αλληλεπίδραση του ενζύμου με το κυτόχρωμα b5, με αποτέλεσμα την επαγωγή της δραστηριότητας της 17, 20-λυάσης. Παράλληλα, η αδυναμία αποφωσφορυλίωσης της σερίνης του CYP17, λόγω μειωμένης έκφρασης της φωσφατάσης 2Α, του κύριου επανορθωτικού μηχανισμού της σερινικής φωσφορυλίωσης, συντηρεί την αυξημένη δραστικότητα του ενζύμου Διαταραχές του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση, που οδηγούν σε υπερανδρογοναιμία Οι νευροενδοκρινικές μεταβολές του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση φαίνεται να συμμετέχουν στην υπερπαραγωγή των ανδρογόνων στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. Στο PCOS, τα εκκριτικά επεισόδια της GnRH είναι συχνότερα (αντί για είναι 24) και υψηλότερα και οδηγούν σε αύξηση της έκκρισης της LH, κυρίως σε ασθενείς με φυσιολογικό βάρος, ενώ η FSH είναι φυσιολογική ή στα κατώτερα φυσιολογικά όρια. Το μοντέλο αυτό έκκρισης των γοναδοτροπινών επιτείνεται ύστερα από διεγερτική δοκιμασία με GnRH, κατά την οποία αυξάνονται, ακόμη περισσότερο, τα επίπεδα της LH και της 17α-υδροξυπρογεστερόνης στις γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. Τα δεδομένα αυτά υποδηλώνουν την ύπαρξη διαταραχής στη λειτουργία του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση στο PCOS, που ενισχύεται από την αυξημένη ευαισθησία της υπόφυσης στον εκλυτικό παράγοντα (CRH) της φλοιοεπινεφριδιοτρόπου ορμόνης (ACTH), με αποτέλεσμα την περίσσεια ACTH και την αυξημένη απάντηση της κορτιζόλης στις γυναίκες με το σύνδρομο. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι οι υψηλές συγκεντρώσεις των ανδρογόνων απευαισθητοποιούν τον υποθάλαμο στον αρνητικό μηχανισμό παλίνδρομης ρύθμισης από την προγεστερόνη, στοιχείο που υποδηλώνει ότι οι διαταραχές της έκκρισης των γοναδοτροπινών στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών οφείλονται στην παθολογική στεροειδογένεση των ωοθηκών ή των επινεφριδίων Αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης και αντισταθμιστική υπερινσουλιναιμία σε Οι γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών φαίνεται να παρουσιάζουν κάποιο βαθμό περιφερικής αντίστασης στην ινσουλίνη, που μοιάζει με εκείνο των γυναικών με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, και χαρακτηρίζεται από μείωση -193-

6 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ κατά 35-40% της ινσουλινοεξαρτώμενης πρόσληψης γλυκόζης. Οι γυναίκες με PCOS και φυσιολογικά επίπεδα γλυκόζης παρουσιάζουν υπερινσουλιναιμία, τόσο σε νηστεία όσο και ύστερα από φόρτιση με γλυκόζη. Η αντισταθμιστική απάντηση των β-κυττάρων είναι ανεπαρκής σε σχέση με το βαθμό αντίστασης στην ινσουλίνη. Έτσι, τα άτομα αυτά εμφανίζουν υψηλό κίνδυνο για ανάπτυξη σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Πράγματι, το 40%, περίπου, των παχύσαρκων γυναικών με PCOS παρουσιάζει δυσανεξία στη γλυκόζη, ποσοστό που είναι χαμηλότερο στις φυσιολογικού βάρους γυναίκες με το σύνδρομο. Η αντίσταση στην ινσουλίνη συμβάλλει, ενδεχομένως, στην υπερανδρογοναιμία στο PCOS. Οι υψηλές συγκεντρώσεις της ινσουλίνης διεγείρουν την ωοθηκική παραγωγή ανδρογόνων, σε ωοθήκες που είναι γενετικά επιρρεπείς στο PCOS. Ακόμη, η μη φυσιολογική έκκριση της LH και της FSH, που προάγεται, ενδεχομένως, από την υπερινσουλιναιμία διεγείρει την παραγωγή ανδρογόνων. Τέλος, τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης μειώνουν τις συγκεντρώσεις της σφαιρίνης που δεσμεύει τις ορμόνες του φύλου (SHBG), αυξάνοντας, έτσι, την ελεύθερη και, επομένως, τη βιολογικά δραστική τεστοστερόνη (Σχήμα 2). Σχήµα 2: Η αντίσταση στην ινσουλίνη οδηγεί σε αντισταθµιστική υπερινσουλιναιµία, που διεγείρει την ωοθηκική παραγωγή ανδρογόνων, σε ωοθήκες που είναι γενετικά επιρρεπείς στο PCOS. Η διακοπή της ανάπτυξης των ωοθυλακίων (σηµειώνεται µε Χ) και η ανωοθυλακιορρηξία µπορούν να προκληθούν από τη µη φυσιολογική έκκριση της FSH και της LH, που προάγεται, ενδεχοµένως, από την υπερινσουλιναιµία, από την ενδοωοθηκική περίσσεια ανδρογόνων, από την άµεση επίδραση της ινσουλίνης ή -194-

7 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ από το συνδυασµό των παραγόντων αυτών. Η αντίσταση στην ινσουλίνη, σε συνδυασµό µε γενετικούς παράγοντες, µπορεί, επίσης, να οδηγήσει σε υπεργλυκαιµία και σε δυσµενή εικόνα των παραγόντων κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήµατα Ενδοωοθηκικοί παράγοντες Τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων, μέσω της έκκρισης διαφόρων ουσιών, αλληλεπιδρούν με τα κύτταρα της θήκης και επηρεάζουν τη στεροειδογενετική τους δραστηριότητα, με παρακρινικές και ενδοκρινικές δράσεις. Η αντιμυλλεριανή ορμόνη (AMH), που παράγεται στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων, είναι διμερής γλυκοπρωτεΐνη, που ανήκει στην υπεροικογένεια του μετατρεπτικού αυξητικού παράγοντα β (TGF-β). Υποδοχείς της AMH τύπου ΙΙ (AMHRII) έχουν εντοπισθεί στις μεμβράνες των κυττάρων της θήκης, σε ωριμάζοντα ωοθυλάκια, και συμμετέχουν, ενδεχομένως, στην παρακρινική επίδράση της AMH, όσον αφορά την παραγωγή ανδρογόνων. Η AMH ενέχεται στην αύξηση των ωοθηκικών ανδρογόνων, μέσω άμεσης αναστολής της δραστηριότητας της αρωματάσης στα κύτταρα της κοκκιώδους στοιβάδας. Η θετική συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων της AMH και τιμών της τεστοστερόνης ορού είναι συμβατή με την πιθανή διεγερτική δράση της AMH στην παραγωγή ανδρογόνων από την ωοθήκη. Τα κύτταρα της θήκης εκφράζουν μεμβρανικούς υποδοχείς ανασταλτίνης. Οι ανασταλτίνες είναι ετεροδιμερή πεπτίδια της οικογένειας του TGF-β, που παράγονται από τα κύτταρα της κοκκιώδους στοιβάδας σε δύο ισομορφές (ανασταλτίνη Α και ανασταλτίνη Β). Αποτελούνται από κοινή α-υπομονάδα, η οποία συνδέεται με ειδική υπομονάδα για την κάθε ισομορφή. Μέσω ειδικών υποδοχέων στα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων, οι ανασταλτίνες δρούν, ενδεχομένως, παρακρινικά στη στεροειδογένεση των κυττάρων αυτών. Σε γυναίκες με PCOS, βρέθηκε θετική συσχέτιση των επιπέδων της κοινής α-υπομονάδας της ανασταλτίνης (πρόδρομη μορφή) με τα επίπεδα της Δ4Α στον ορό. Ωστόσο, η κλινική σημασία του ευρήματος αυτού παραμένει ασαφής, δεδομένου ότι τα επίπεδα της ανασταλτίνης Α ή της ανασταλτίνης Β, που είναι τα βιολογικά δραστικά μόρια, δε φαίνεται να συσχετίζονται με τα επίπεδα των ανδρογόνων ορού Επινεφριδική υπερανδρογοναιμία Ποσοστό 20-30% των γυναικών με PCOS εμφανίζει επινεφριδική υπερανδρογοναιμία. Υπάρχουν ενδείξεις που ενισχύουν την άποψη ότι η υπερπαραγωγή επινεφριδικών ανδρογόνων αποτελεί γενετικά καθορισμένο χαρακτηριστικό του PCOS, που οφείλεται στην αυξημένη δραστικότητα του ενζύμου CYP17A1 στα επινεφρίδια. Η διαταραχή του περιφερικού μεταβολισμού της κορτιζόλης έχει, επίσης, προταθεί ως πιθανός μηχανισμός της λειτουργικής επινεφριδικής υπερανδρογοναιμίας στο PCOS. Ειδικότερα, η αυξημένη αδρανοποίηση της κορτιζόλης από την 5ααναγωγάση στο ήπαρ, ή η ελαττωμένη μετατροπή της κορτιζόνης σε κορτιζόλη -195-

8 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ από την 11β-υδροξυστεροειδική δεϋδρογενάση-1 στο ήπαρ και στο λιπώδη ιστό, οδηγούν, ενδεχομένως, σε υπερπαραγωγή επινεφριδικών ανδρογόνων, μέσω διέγερσης της έκκρισης της ACTH. Έχει αναφερθεί θετική συσχέτιση της δραστικότητας της 5α-αναγωγάσης της κορτιζόλης με τον βαθμό αντίστασης στην ινσουλίνη, που εκτιμήθηκε με το μαθηματικό δείκτη HOMA-ΙR. Εντούτοις, ο μηχανισμός της πιθανής επίδρασης της αντίστασης στην ινσουλίνη στην 5α-αναγωγή της κορτιζόλης δεν είναι γνωστός Πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών στο υπερηχογράφημα Ο ρόλος των στεροειδών του φύλου στην ανάπτυξη των ωοθυλακίων, πριν από το σχηματισμό του άντρου, παραμένει αδιευκρίνιστος. Εντούτοις, υπάρχουν πολλά βιβλιογραφικά δεδομένα που ενισχύουν τη θέση της επίδρασης των ανδρογόνων στην πρώιμη ανάπτυξη των ωοθυλακίων. Έτσι: α) η έκφραση του γονιδίου του υποδοχέα των ανδρογόνων είναι πολύ υψηλή στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων στο στάδιο πριν από το σχηματισμό του άντρου, καθώς και στα αρχικά στάδια του σχηματισμού του. Εμφανίζει θετική συσχέτιση με τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων, καθώς και με την ανάπτυξη του ωοθυλακίου, και αρνητική συσχέτιση με την απόπτωση των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας και με την ωοθυλακική ατρησία. Σε μοντέλο από πρωτεύοντα θηλαστικά, χωρίς την παρουσία ανδρογόνων, βρέθηκε ότι τα μέσα επίπεδα του υποδοχέα των ανδρογόνων, στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας ανώριμων ωοθυλακίων, ήταν 4,2 φορές υψηλότερα από εκείνα των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας των προωοθυλακιορρηκτικών ωοθυλακίων. β) σε φυσιολογικούς θηλυκούς πιθήκους, η δεκαήμερη θεραπεία με ανδρογόνα αυξάνει τον αριθμό των ωοθυλακίων, που βρίσκονται στο στάδιο πριν από το σχηματισμό του άντρου ή των μικρών ωοθυλακίων με άντρο διαμέτρου 1mm, δρώντας μέσω ανδρογονικών υποδοχέων. Οι ωοθήκες των πιθήκων αυτών παρουσιάζουν εικόνα παρόμοια με εκείνη των γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. γ) στη συγγενή υπερπλασία των επινεφριδίων, στους αρρενοποιητικούς όγκους και στη θεραπεία με εξωγενή ανδρογόνα (άτομα που επιχειρούν αλλαγή φύλου από γυναίκα σε άνδρα) παρατηρείται αυξημένος αριθμός μικρών ωοθυλακίων με άντρο, εικόνα παρόμοια με εκείνη των γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. Πολλά από τα μικρά αυτά ωοθυλάκια εμφανίζουν υγιή χαρακτηριστικά, όσον αφορά τη στεροειδογόνο και την αναπτυξιακή δυνατότητα. δ) στο υπερηχογράφημα, ο αριθμός των ωοθυλακίων με μέγεθος 2-5mm εμφανίζει θετική συσχέτιση με τα επίπεδα της τεστοστερόνης και της ανδροστενδιόνης. Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν την άποψη ότι ο αυξημένος αριθμός των μικρών -196-

9 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ωοθυλακίων οφείλεται στις τροφικές επιδράσεις των ανδρογόνων, που είναι αυξημένα είτε τοπικά στην ωοθήκη, όπως στο PCOS, ή συστηματικά, όπως στη συγγενή υπερπλασία των επινεφριδίων, στους αρρενοποιητικούς όγκους και στη θεραπεία με εξωγενή ανδρογόνα. Τα παραπάνω βιβλιογραφικά δεδομένα στηρίζουν τη θέση ότι τα ανδρογόνα δεν είναι στην πραγματικότητα ατρησιογόνα στις ωοθήκες των πρωτευόντων θηλαστικών και των ανθρώπων. Η θέση αυτή είναι αντίθετη με προηγούμενα δεδομένα από αρουραίους, που έχουν, σε μεγάλο βαθμό, συμβάλλει στην προσέγγιση ότι τα ανδρογόνα είναι ατρησιογόνα, άποψη που αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο στην παθοφυσιολογία του PCOS, για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εντούτοις, σε καλλιέργεια ωοθυλακίων ποντικών, η προσθήκη ανδρογόνων διήγειρε την ανάπτυξη των ωοθυλακίων, που βρίσκονταν στο στάδιο πριν από το σχηματισμό του άντρου. Τα αντίθετα αυτά ευρήματα θα μπορούσαν να ερμηνευθούν από τις σημαντικές διαφορές μεταξύ των ειδών σε ποικίλες πειραματικές συνθήκες, όπως η χρησιμοποίηση αρουραίων, που είχαν υποβληθεί σε υποφυσιεκτομή, με αποτέλεσμα την έλλειψη της FSH. Έχουν αναφερθεί πέντε θεωρίες για την ερμηνεία της ολιγοωοθυλακιορρηξίας ή της ανωοθυλακιορρηξίας στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών: η θεωρία της αυτοανασταλτικής επίδρασης στη δεξαμενή των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων, λόγω του υπερβολικού αριθμού τους η θεωρία της πρώιμης επίδρασης της LH στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων η θεωρία της ωοθυλακικής αδράνειας, λόγω αντίστασης στην ινσουλίνη και αντισταθμιστικής υπερινσουλιναιμίας η θεωρία της αύξησης της δραστικότητας της κατεχολ-ο-μεθυλοτρανσφεράσης στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας ωοθυλακίων η θεωρία των ανωμαλιών του ωοκυττάρου η θεωρία της αυτοανασταλτικής επίδρασης στη δεξαμενή των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων, λόγω του υπερβολικού αριθμού τους Οι ωοθήκες με πολυκυστική μορφολογία εμφανίζουν αυξημένη δεξαμενή αναπτυσσόμενων ωοθυλακίων, ο αριθμός των οποίων είναι διπλάσιος έως εξαπλάσιος εκείνου των φυσιολογικών ωοθηκών, στις κλάσεις 1 έως 5, εκτός από τη δεξαμενή των αρχέγονων ωοθυλακίων που είναι φυσιολογική. Διατυπώθηκε, λοιπόν, η υπόθεση ότι το πρόβλημα των ωοθυλακίων στο PCOS είναι διπλό, με δύο ανωμαλίες που συνδέονται μεταξύ τους: πρώτον, η ενδο-ωοθηκική υπερανδρογοναιμία μπορεί να προάγει την πρώιμη ανάπτυξη των ωοθυλακίων, με αποτέλεσμα την -197-

10 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ περίσσεια ωοθυλακίων με διαστάσεις 2-5mm. Δεύτερον, ο υπερβολικός αριθμός των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων θα μπορούσε να αναστέλλει τη διαδικασία της επιλογής, μέσω αλληλεπίδρασης μεταξύ των ωοθυλακίων, και μέσω ουσιών, οι οποίες παράγονται από τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας, όπως η αντιμυλλεριανή ορμόνη (AΜΗ). Οι ουσίες αυτές θα μπορούσαν να προκαλέσουν αναστρέψιμη αντίσταση των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας στη διαφοροποιητική επίδραση της FSH. Η περίσσεια ωοθυλακίων, στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS δεν οφείλεται στην αύξηση του ρυθμού εισόδου στην ανάπτυξη (μετατροπή των αρχέγονων ωοθυλακίων σε πρωτογενή), αλλά στην επιτάχυνση του ρυθμού ανάπτυξης, στη συνέχεια. Η ενδοωοθηκική υπερανδρογοναιμία, που είναι το κύριο γνώρισμα του PCOS, θεωρείται ως ο κύριος ένοχος για την περίσσεια αυτή των ωοθυλακίων, εάν ληφθούν υπόψη οι σημαντικές επιδράσεις της στην ανάπτυξη των μικρών ωοθυλακίων. Διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων σημαίνει ότι η επιλογή ενός κυρίαρχου ωοθυλακίου είναι διαταραγμένη στο PCOS, παρά τον αυξημένο αριθμό των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων. Η δεύτερη αυτή ανωμαλία στην ωοθυλακιογένεση, ερμηνεύει την ανωοθυλακιορρηξία στο σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών. Η διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων δεν έχει, μέχρι σήμερα, διευκρινισθεί απόλυτα. Εντούτοις, πειραματικά και κλινικά δεδομένα ενισχύουν την άποψη ότι η διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων οφείλεται στην περίσσεια τοπικού, ανασταλτικού της δραστηριότητας της FSH, παράγοντα. Ένας παράγοντας, που εκκρίνεται τοπικά από τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων και αναστέλλει τη δράση της FSH, θα μπορούσε να είναι η AMH. Έχει βρεθεί ότι οι γυναίκες με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα ΑΜΗ στον ορό και στο ωοθυλακικό υγρό από τις φυσιολογικές ωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες. Ακόμη, τα υψηλά επίπεδα της ΑΜΗ στον ορό παρουσιάζουν στενή θετική συσχέτιση με τον αριθμό των ωοθυλακίων, διαμέτρου 2-5mm στο υπερηχογράφημα. Αντίθετα, υπήρχε αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στα επίπεδα της ΑΜΗ και στις τιμές της FSH ορού στις γυναίκες με PCOS, αλλά όχι στις γυναίκες της ομάδας ελέγχου. Επιπλέον, έχει αναφερθεί αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στα επίπεδα της ΑΜΗ και στις συγκεντρώσεις της οιστραδιόλης ορού στις γυναίκες με PCOS. Κατά συνέπεια, μπορεί να διατυπωθεί η άποψη ότι η περίσσεια της ΑΜΗ εμπλέκεται στην απουσία της επαγόμενης από την FSH δραστικότητας της αρωματάσης, που χαρακτηρίζει τη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων στο PCOS (Σχήμα 3). Το γεγονός ότι η αναλογία της ΑΜΗ προς τον αριθμό των ωοθυλακίων δεν βρέθηκε αυξημένη υποδηλώνει ότι κάθε ωοθυλάκιο παράγει φυσιολογική ποσότητα ΑΜΗ. Η ανασταλτική, λοιπόν, επίδραση της ΑΜΗ δεν θα ήταν το αποτέλεσμα της ενδο-ωοθυλακικής περίσσειας της ορμόνης, αλλά, ενδεχομένως, του υπερβολικού -198-

11 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ τόνου της ΑΜΗ στο μικροπεριβάλλον των επιλέξιμων ωοθυλακίων, δρώντας μέσω αλληλεπίδρασης ωοθυλακίου προς ωοθυλάκιο. Θα μπορούσε, όμως, να προταθεί και η άποψη της ενδοκρινικής δράσης της ΑΜΗ, καθώς τα επίπεδα της ορμόνης αυτής στην κυκλοφορία, στις γυναίκες με PCOS, είναι 2-3 φορές υψηλότερα εκείνων των φυσιολογικών γυναικών. Εντούτοις, η υψηλή, ανεξάρτητη, θετική συσχέτιση μεταξύ του αριθμού των ωοθυλακίων και των επιπέδων της ΑΜΗ στον ορό, συνηγορεί υπέρ της υπόθεσης ότι η περίσσεια ωοθυλακίων, με διάμετρο 2-5mm, είναι υπεύθυνη για την υπερβολική παραγωγή της ΑΜΗ. Τα στοιχεία που αναφέρθηκαν, όσον αφορά στην ΑΜΗ, καθιστούν την ορμόνη αυτή κατάλληλο υποψήφιο για την ερμηνεία της αυτοανασταλτικής δράσης στα επιλέξιμα ωοθυλάκια, ειδικότερα στην αρωματάση, ελέγχοντας, έτσι, τη διαδικασία της επιλογής. Τα επίπεδα της FSH στο PCOS είναι στα κατώτερα φυσιολογικά όρια. Επομένως, τα επίπεδα αυτά δεν είναι ικανά να αναστείλουν τις συγκεντρώσεις της ΑΜΗ, έτσι ώστε να επιτραπεί η διαφυγή των ωοθυλακίων από τον τονικό έλεγχο της ΑΜΗ και να αρχίσει να εκφράζεται αρωματάση στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας (Σχήμα 3). Σχήµα 3: Αλληλεπίδραση ανάµεσα στα ενδοωοθηκικά ανδρογόνα, στον αριθµό των επιλέξιµων ωοθυλακίων, στην παραγωγή της αντιµυλλεριανής ορµόνης (ΑΜΗ), στη δράση της FSH στην αρωµατάση και στην επιλογή του κυρίαρχου ωοθυλακίου, στη φυσιολογική ωοθήκη (αριστερή στήλη, απεικόνιση της εκκριτικής αιχµής της FSH στο µέσο του κύκλου) και στην ωοθήκη µε πολυκυστική µορφολογία (δεξιά στήλη). Στο PCOS η ισορροπία µεταξύ FSH και ΑΜΗ εκτρέπεται προς την ΑΜΗ, µε αποτέλεσµα η ορµόνη αυτή να εµπλέκεται στην έλλειψη της επαγόµενης από την FSH δραστηριότητας της αρωµατάσης, που χαρακτηρίζει τη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων στο PCOS

12 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ Η υπόθεση της ΑΜΗ ενισχύεται και από την ύπαρξη αρνητικής συσχέτισης μεταξύ του αριθμού των μικρών (2-5mm) και των μεγαλύτερων (6-9mm) ωοθυλακίων με άντρο στο υπερηχογράφημα, τόσο στις φυσιολογικές γυναίκες όσο και στις γυναίκες με PCOS. Η αρνητική αυτή συσχέτιση υποδηλώνει έναν ανασταλτικό μηχανισμό, που ασκείται από τα επιλέξιμα ωοθυλάκια στην περαιτέρω ωρίμανσή τους. Το παραπάνω φαινόμενο, που παρατηρείται και φυσιολογικά, εκφράζεται εντονότερα στο PCOS η θεωρία της πρώιμης επίδρασης της LH στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των διαθέσιμων προς επιλογή ωοθυλακίων Στις φυσιολογικές ωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων αναπτύσσουν υποδοχείς LH στο μέσον της όψιμης παραγωγικής φάσης του κύκλου. Στη συνέχεια, η LH αναλαμβάνει τον έλεγχο της τελικής ανάπτυξης του ωοθυλακίου και ενισχύει την παραγωγή οιστραδιόλης και προγεστερόνης από τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας, ενώ, ταυτόχρονα, αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό τους. Μολονότι αυξημένα επίπεδα της LH στον ορό δεν παρατηρούνται σε όλες τις γυναίκες με PCOS και δεν φαίνεται να αποτελούν προϋπόθεση για την ανωοθυλακιορρηξία, η παρουσία πρόωρης δράσης της LH στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας ενισχύεται από κάποια πειραματικά δεδομένα. Η θεωρία της πρόωρης δράσης της LH δίνει εναλλακτική ερμηνεία για τη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων. Σε καλλιέργειες κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας από ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS, ωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS και μάρτυρες, με την προσθήκη LH, τα κύτταρα αυτά απάντησαν πολύ νωρίτερα στη δράση της LH με την έκκριση οιστραδιόλης (σε μέγεθος ωοθυλακίου 4mm αντί για 10mm) στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS από ό,τι εκείνα των δύο άλλων ομάδων γυναικών. Επιπλέον, η έκφραση του mrna του υποδοχέα της LH ήταν πολύ εντονότερη στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων με άντρο στις γυναίκες με πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών. Τα ευρήματα αυτά υποδηλώνουν την πρωιμότερη απόκτηση υποδοχέων της LH στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS. Διατυπώθηκε, λοιπόν, η υπόθεση ότι τα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ανωοθυλακιορρηκτικών γυναικών με PCOS βρίσκονται σε πρόωρα προχωρημένο στάδιο ανάπτυξης, που οδηγεί στη διακοπή του κυτταρικού πολλαπλασιασμού, στασιμότητα της αύξησης του ωοθυλακίου και ανωοθυλακιορρηξία. Πράγματι, η πρόωρη έκθεση ανθρώπινων κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας ωοθυλακιορρηκτικών γυναικών στην LH in vitro ανέστειλε τον πολλαπλασιασμό τους, σε βαθμό που η ανάπτυξη του κυρίαρχου ωοθυλακίου διακόπηκε. Η παρουσία σημαντικής θετικής συσχέτισης μεταξύ των επιπέδων της LH και των συγκεντρώσεων της ινχιμπίνης Β του ορού στις γυναίκες με PCOS, όχι, όμως, στις μάρτυρες, συμφωνεί με τα παραπάνω βιβλιογραφικά δεδομένα και υποδηλώνει ότι στις -200-

13 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ γυναίκες με PCOS η LH δρα νωρίτερα στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας από ό,τι στις μάρτυρες η θεωρία της ωοθυλακικής αδράνειας, λόγω αντίστασης στην ινσουλίνη και αντισταθμιστικής υπερινσουλιναιμίας Η υπερινσουλιναιμία, ως αποτέλεσμα της αντίστασης των ιστών στη δράση της ινσουλίνης, θεωρήθηκε υπεύθυνη στη διαδικασία της πρώιμης διαφοροποίησης των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας. Η ινσουλίνη in vitro αυξάνει την ικανότητα των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας να απαντούν στην LH, εύρημα το οποίο ενισχύει την άποψη ότι τα αυξημένα επίπεδα της ορμόνης αυτής, στις ανωοθυλακιορρηκτικές γυναίκες με PCOS, ενδέχεται να αποτελούν τον κύριο παράγοντα που προκαλεί τη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων. Στην περίπτωση αυτή, η υπερινσουλιναιμία μπορεί να διαταράσσει τη στροφή από την FSH στην LH, με αποτέλεσμα να μην προάγεται η σωστή ωοθυλακική αύξηση μέχρι την ωοθυλακιορρηξία. Αντίθετα, άλλοι ερευνητές, ενοχοποίησαν την αντίσταση στην ινσουλίνη στο επίπεδο των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας, παρά την υπερινσουλιναιμία. Οι ερευνητές αυτοί εξέτασαν την ανταπόκριση των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων γυναικών με PCOS στην ανασυνδυασμένη FSH, πριν και κατά τη διάρκεια της έγχυσης ινσουλίνης, με τη χρήση υπερινσουλιναιμικής ευγλυκαιμικής αντλίας, και διαπίστωσαν ότι η ανταπόκριση των κυττάρων αυτών ενισχύθηκε από την ινσουλίνη, ύστερα από τη βελτίωση της ευαισθησίας των ιστών στη δράση της ορμόνης, που επιτεύχθηκε με τη χορήγηση πιογλιταζόνης. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι υποστηρίχθηκε και η άποψη ότι αντί να είναι η πρωτογενής αιτία της ανωοθυλακιορρηξίας στο PCOS, η υπερινσουλιναιμία ή η αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης μπορεί να θεωρηθεί ως δευτερεύων παράγοντας, ο οποίος με μη ειδικό τρόπο επιδεινώνει τη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων η θεωρία της αύξησης της δραστικότητας της κατεχολ-ο-μεθυλοτρανσφεράσης στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας ωοθυλακίων Πρόσφατα, προτάθηκε μια νέα θεωρία, σύμφωνα με την οποία τα αυξημένα επίπεδα ανδρογόνων ρυθμίζουν προς τα πάνω την έκφραση της κατεχολ-ομεθυλοτρανσφεράσης (COMT) στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων. Η COMT είναι ένζυμο, που μετατρέπει τα 2- υδροξυοιστρογόνα (2-ΟΗ-Ε2) σε 2-μεθοξυοιστρογόνα (2-ΜΕ2). Η έκφραση της COMT ρυθμίζεται από τις στεροειδείς ορμόνες και τις φλεγμονώδεις κυττοκίνες, όπως ο παράγοντας νέκρωσης των όγκων α (TNFa). Το εύρημα αυτό διαπιστώθηκε σε κυτταρικές σειρές λειομυωμάτων ανθρώπων και αρουραίων και σε κυτταρικές σειρές ανθρώπινων κυττάρων του μυομητρίου (Σχήμα 4)

14 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ Σχήµα 4: Προτεινόµενο µοντέλο, που απεικονίζει τον πιθανό ρόλο της κατεχολ-ο-µεθυλτρανσφεράσης (COMT) στην παθογένεια της ανωοθυλακιορρηξίας στο PCOS. Τα αυξηµένα επίπεδα ανδρογόνων, ινσουλίνης και ολο-τρανσ-ρετινοϊκού οξέως (ATRA) έχουν ως αποτέλεσµα την προς τα πάνω ρύθµιση της COMT στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας, στην πρώιµη παραγωγική φάση του εµµηνορρυσιακού κύκλου. Η υψηλότερη έκφραση της COMT αυξάνει τα κυτταρικά επίπεδα της 2-µεθοξυ-οιστραδιόλης, γνωστού παράγοντα που µειώνει τη στεροειδογένεση, προκαλεί κυτταρική απόπτωση και αναστέλλει την αγγειογένεση στην ωοθήκη. Η ελάττωση του κυτταρικού πολλαπλασιασµού στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας του ωοθυλακίου και η µειωµένη στεροειδογένεση οδηγούν σε επίταση της διαταραχής της αρωµατοποίησης των ανδρογόνων σε οιστρογόνα. Η τελευταία, έχει ως αποτέλεσµα τη µείωση των επιπέδων των οιστρογόνων και την αύξηση των επιπέδων των ανδρογόνων στο µικροπεριβάλλον του ωοθυλακίου, δηµιουργώντας φαύλο κύκλο, µε τελική κατάληξη την ανωοθυλακιορρηξία. Όπως αναφέρθηκε, η COMT μετατρέπει την 2-ΟΗ-Ε2 σε 2-ΜΕ2. Τα υψηλά επίπεδα των 2-ΜΕ2 στο μικροπεριβάλλον των ωοθυλακίων αναστέλλουν τη στεροειδογένεση και τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας, και ελαττώνουν την αγγειογένεση. Ο ελαττωμένος αριθμός των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας οδηγεί σε περιορισμένη αρωματοποίηση των ανδρογόνων και σε περίσσειά τους στο μικροπεριβάλλον του ωοθυλακίου (Σχήμα 4). Εκτός από την υπερανδρογοναιμία, η αντίσταση στην ινσουλίνη και η αντισταθμιστική υπερινσουλιναιμία αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά του PCOS. Η ινσουλίνη επιδρά στη στεροειδογένεση μέσω των δικών της υποδοχέων. Οι δράσεις αυτές της ινσουλίνης φαίνεται ότι διατηρούνται σε καταστάσεις αντίστασης στην ινσουλίνη, εφόσον η ωοθήκη δεν φαίνεται να παρουσιάζει αντίσταση στην ινσουλίνη στις γυναίκες με PCOS. Η συσχέτιση ανάμεσα στην υπερινσουλιναιμία και στην πολυκυστική εμφάνιση της ωοθήκης είναι ασαφής. Έχει προταθεί ότι η δράση της -202-

15 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ινσουλίνης είναι δευτεροπαθής, οφείλεται, δηλαδή, στην ικανότητα που έχει η ορμόνη αυτή να επάγει την παραγωγή των ανδρογόνων από τα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων. Η δράση αυτή, μπορεί να οδηγεί σε αύξηση των επιπέδων των ανδρογόνων εντός των ωοθυλακίων, τα οποία, με τη σειρά τους, επηρεάζουν την, κατά τα άλλα, ευεργετική επίδραση της ινσουλίνης στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας για παραγωγή οιστρογόνων. Η θεωρία αυτή προτείνει ένα πρότυπο που συνδέει την ινσουλίνη με τα αυξημένα επίπεδα ανδρογόνων και την παθογένεια της αναστολής της ωοθυλακικής ανάπτυξης στο PCOS. Η ινσουλίνη ρυθμίζει προς τα πάνω την έκφραση της COMT, στα κύτταρα της κοκκιώδους στιβάδας των ωοθυλακίων, αυξάνοντας την παραγωγή των 2-ΜΕ2 από τα 2-ΟΗ-Ε2. Τα υψηλά επίπεδα των 2-ΜΕ2, στο μικροπεριβάλλον των ωοθυλακίων, αναστέλλουν τη στεροειδογένεση και τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας (Σχήμα 4). Ο μηχανισμός με τον οποίο το ολο-τρανσ-ρετινοϊκό οξύ (ATRA) συμβάλλει στην παθογένεια του PCOS δεν είναι γνωστός. Έχει αναφερθεί ότι το ATRA αυξάνει τη σύνθεση της DHEA, δράση που σχετίζεται με αυξημένη έκφραση του mrna των γονιδίων των CYP11A1 και CYP17. Η δράση, όμως, αυτή είναι παρόμοια στα κύτταρα της έσω θήκης και των γυναικών με PCOS και των μαρτύρων. Στο πρότυπο που προτείνει η παρούσα θεωρία, το ATRA μπορεί να επηρεάζει, εν μέρει, την ανάπτυξη του ωοθυλακίου και τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας μέσω της προς τα πάνω ρύθμισης της COMT (Σχήμα 4). Το ATRA, αυξάνοντας την έκφραση της COMT, οδηγεί σε υπερπαραγωγή των 2-ΜΕ2, τα οποία, όπως αναφέρθηκε, ασκούν ανασταλτική δράση στην ανάπτυξη των ωοθυλακίων, στον πολλαπλασιασμό των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας και στην ωοθηκική αγγειογένεση. Παρόλο που η οδός αυτή ενδέχεται να αποτελεί φυσιολογικό τμήμα της ομοιοστασίας της ωοθήκης, η υπερδραστηριότητά της μπορεί να ερμηνεύσει κάποιους φαινότυπους του PCOS. Στοιχεία που ενισχύουν τη θεωρία αυτή είναι: α) η ανεύρεση μεγαλύτερης ανοσοδραστικότητας της COMT σε διάφορα τμήματα της ωοθήκης γυναικών με PCOS σε σύγκριση με τις μάρτυρες, β) η ύπαρξη χαμηλότερων επιπέδων 2-ΟΗ-Ε2 στα ούρα γυναικών με PCOS έναντι εκείνων των φυσιολογικών γυναικών, γ) η επαγωγή του πολλαπλασιασμού των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας ωοθυλακίων χοίρων, ύστερα από χορήγηση αναστολέων της COMT, και, δ) η αναστολή της απόπτωσης των κυττάρων της κοκκιώδους στιβάδας ωοθυλακίων αρουραίων, ύστερα από χορήγηση αναστολέων της COMT η θεωρία των ανωμαλιών του ωοκυττάρου Η άποψη της συμβολής του ωοκυττάρου στην ανωοθυλακιορρηξία των γυναικών με PCOS είναι η λιγότερο τεκμηριωμένη. Έχει αναφερθεί ότι η χορήγηση ανδρογόνων σε θηλυκούς πιθήκους κατά την ενδομήτρια ζωή και, στη συνέχεια, η πρό

16 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ κληση πολλαπλής ωοθυλακιορρηξίας και εξωσωματικής γονιμοποίησης στους πιθήκους αυτούς, οδήγησε σε διαταραχή της αναπτυξιακής επάρκειας των ωοκυττάρων, όπως αξιολογήθηκε από το μειωμένο ποσοστό ζυγωτών, που εξελίχθηκαν σε βλαστοκύστεις. Μια εύλογη ερμηνεία για το εύρημα αυτό θα μπορούσε να ήταν η μειωμένη λήψη των πρωτεϊνών ή και των προϊόντων μεταγραφής, που προέρχονται από τη μητέρα (από το ωάριο), τα οποία είναι σημαντικά για την ενεργοποίηση των εμβρυϊκών γονιδίων. Κάποια πρωτογενής διαταραχή των ωοκυττάρων θα μπορούσε, επίσης, να περιλαμβάνεται στη διαταραγμένη ωοθυλακιογένεση των γυναικών με το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών, καθώς τα επίπεδα του mrna του αυξητικού παράγοντα διαφοροποίησης-9 (GDF-9) φαίνεται ότι είναι μειωμένα στα πρωτογενή ωοκύτταρα των γυναικών αυτών, κατά τη διάρκεια της φάσης της αύξησης και της διαφοροποίησής τους. Εντούτοις, δεν έχει, ακόμη, αποσαφηνισθεί αν τα ελαττωμένα επίπεδα του mrna του GDF-9 συμμετέχουν στη διακοπή της εξέλιξης των ωοθυλακίων στο PCOS, ή είναι απλά η συνέπεια μιας άλλης πρωτογενούς διαταραχής. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι η πιθανότητα της παρουσίας ενδογενών διαταραχών του ωοκυττάρου ανοίγει νέους δρόμους, και ο GDF-9, όπως και άλλοι παράγοντες του ωοκυττάρου (οστική μορφογενετική πρωτεΐνη-15: BMP-15), θα μπορούσαν να προστεθούν στον κατάλογο των υπόπτων

17 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ Επιλεγμένη βιβλιογραφία 1. Ehrmann DA. Polycystic ovary syndrome. M Engl J Med 2005;352: Norman R et al. Polycystic ovary syndrome. Lancet 2007; 370: Georgopoulos NA, Kandaraki E, Panidis D. Hyperandrogenism in PCOS. In: Farid NR, Diamanti- Kandarakis E, eds. Diagnosis and management of Polycystic Ovary Syndrome. London: Springer, 2009: Panidis D, et al. Luteinising hormone levels are markedly increased and significantly correlated with delta 4-androstenedione levels in lean women with polycystic ovary syndrome. Ferti Steril 2005;84: Diamanti Kandarakis E, Panidis D. Unravelling the phenotyping map of polycystic ovary syndrome (PCOS): a prospective study of 634 women with PCOS. Clin Endocrinol (Oxf.) 2007;67: Zawadski JK, Dunaif A. Diagnostic criteria for polycystic ovary syndrome: towards a rational approach. In: Dunaif A, Givens JR, Haseltine FP, Merriam GE, eds. Hershman SM, series ed. Polycystic ovary syndrome. Current issues in endocrinology and metabolism. Boston: Blackwell Scientific Publications, 1992: The Rotterdam ESHRE/ASRM-Sponsored PCOS consensus workshopgroup. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to polycystic ovary syndrome (PCOS). Fertil Steril 2004; 81: Azziz R, et al. Positions statement: criteria for defining polycystic ovary syndrome as a predominantly hyperandrogenic syndrome: an Androgen Excess Society guideline. J Clin Endocrinol Metab 2006; 91: Jonard S, Dewailly D. The follicular excess in polycystic ovaries due to intraovarian hyperandrogenism, may be the main culprit for the follicular arrest. Hum Reprod Update 2004; 10: Salih MS, Jamaluddin M, Salama AS, et al. Regulation of catechol O-methyltransferase expression ingranulosa cells: a potential role for follicular arrest in polycystic ovary syndrome Fertil Steril 2008; 89:

18 ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ: 13ΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΟ ΝΑΔΕΣ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Ποιά είναι η σωστή απάντηση 1. Ποια είναι η συχνότητα του συνδρόμου των πολυκυστικών ωοθηκών; α. 5-8% β. 8-10% γ % 2. Ποιο είναι το ποσοστό αύξησης του PCOS με τα νέα κριτήρια; α. 5% β. 10% γ. 15% δ. 20% 3. Πόσα εκκριτικά επεισόδια GnRH παρατηρούνται το 24ωρο στις γυναίκες με PCOS; α β. 24 γ Ποιων ενζύμων παρατηρείται αυξημένη στεροειδογενετική δραστικότητα στα κύτταρα της έσω θήκης των ωοθυλακίων γυναικών με PCOS; α. της 17α-υδροξυλάσης/17, 20-λυάσης (Ρ450c17α ή CYP17Α1) β. Της 3β-υδροξυστεροειδικής δεϋδρογενάσης τύπου 2 (HSD3B2) γ. του ενζύμου κατάτμησης της πλαγίας αλύσου της χοληστερόλης (P450scc ή CYP11Α1) δ. Όλων των παραπάνω 5. Οι διαταραχές της έκκρισης της GnRH στις γυναίκες με PCOS υποδηλώνουν: α. επίδραση της προλακτίνης στον υποθάλαμο β. επίδραση των οιστρογόνων στον υποθάλαμο γ. επίδραση των ανδρογόνων στον υποθάλαμο δ. επίδραση όλων των παραπάνω στον υποθάλαμο -206-

19 Δ.Κ. ΠΑΝΙΔΗΣ, Ε.Α. ΚΑΝΔΑΡΑΚΗ, Ε.Η. ΤΙΜΑΜΟΠΟΥΛΟΥ, Η.Κ. ΚΑΤΣΙΚΗΣ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ: ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ 6. Με ποιον μηχανισμό η αντίσταση των ιστών στη δράση της ινσουλίνης και η αντισταθμιστική υπερινσουλιναιμία αυξάνουν τα ανδρογόνα στις γυναίκες με PCOS; α. Διεγείρουν την παραγωγή ανδρογόνων σε ωοθήκες που είναι γενετικά επιρρεπείς στο PCOS; β. Διαταράσσουν την φυσιολογική έκκριση της LH και της FSH; γ. Μειώνουν τις συγκεντρώσεις της SHBG; δ. Προκαλούν όλα τα παραπάνω; 7. Σε τι ποσοστό γυναικών με PCOS εμφανίζεται επινεφριδική υπερανδρογοναιμία; α % β % γ % 8. Ποια ορμόνη ενοχοποιείται για την αύξηση του αριθμού των ωοθυλακίων, διαμέτρου 2-9mm, στις ωοθήκες γυναικών με PCOS; α. η ινσουλίνη β. η LH γ. η ΑΜΗ δ. τα οιστρογόνα ε. τα ανδρογόνα 9. Γιατί οι γυναίκες με PCOS εμφανίζουν αυξημένο αριθμό (διπλάσιο έως εξαπλάσιο) μικρών ωοθυλακίων; α. Αυξάνεται ο ρυθμός εισόδου των ωοθυλακίων στην ανάπτυξη;(πολλά αρχέγονα ωοθυλάκια γίνονται πρωτογενή;) β. Επιταχύνεται ο ρυθμός ανάπτυξης των ωοθυλακίων και αναστέλλεται η απόπτωσή τους; γ. Συμβαίνουν και τα δύο παραπάνω; 10. Ποια ορμόνη θεωρείται υπεύθυνη για την αναστολή της διαδικασίας της επιλογής κυρίαρχου ωοθυλακίου; α. Τα χαμηλά επίπεδα της FSH; β. Τα υψηλά επίπεδα οιστρογόνων; γ. Τα υψηλά επίπεδα της ΑΜΗ; δ. Όλα τα παραπάνω; ε. κανένα από τα παραπάνω Σωστές απαντήσεις κατά σειρά α,δ,β,δ,γ,δ,β,ε,β,γ -207-

Γιώργος Μαρκαντές Ιατρός

Γιώργος Μαρκαντές Ιατρός Η επίδραση της αντισυλληπτικής αγωγής στους γενετικούς, αγγειακούς, βιοχημικούς και ορμονικούς πρώιμους δείκτες αυξημένου κινδύνου σε νέες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) Γιώργος Μαρκαντές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΒΑΡΟΥΣ ΣΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΜΥΛΛΕΡΙΑΝΗΣ ΟΡΜΟΝΗΣ ΣΕ ΥΠΕΡΒΑΡΕΣ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΒΑΡΟΥΣ ΣΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΜΥΛΛΕΡΙΑΝΗΣ ΟΡΜΟΝΗΣ ΣΕ ΥΠΕΡΒΑΡΕΣ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Γ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Δ.ΡΟΥΣΣΟΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2011-12 ΑΡΙΘΜ.: 3238 Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΒΑΡΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΛΜΠΑΝΤΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

ΝΑΛΜΠΑΝΤΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΝΑΛΜΠΑΝΤΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Ι. Ρούτσιας ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: Μ. Σκουρολιάκου Φ. Σκοπούλη Ι. Ρούτσιας ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΕΔΑ ΒΙΣΦΑΤΙΝΗΣ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΠΑΧΥΣΑΡΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ

ΕΠΙΠΕΔΑ ΒΙΣΦΑΤΙΝΗΣ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΠΑΧΥΣΑΡΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΕΤΟΣ 2009-10 ΑΡΙΘΜ. 2768 ΕΠΙΠΕΔΑ ΒΙΣΦΑΤΙΝΗΣ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΠΑΧΥΣΑΡΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. ΛΟΥΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. ΛΟΥΦΟΠΟΥΛΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. ΛΟΥΦΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΑΡΙΘΜ. 3202 ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ. Ενότητα 2: Υπογονιμότητα Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ. Ενότητα 2: Υπογονιμότητα Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ Ενότητα 2: Υπογονιμότητα Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Αίτια υπογονιμότητας Κλινική και εργαστηριακή διερεύνηση υπογονιμότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO)

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO) ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO) 1. Τι είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών? Είναι η συχνότερη ενδοκρινοπάθεια των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας. Έχουν ενοχοποιηθεί περιβαντολλογικοί διατροφικοί

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση

Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση Α Μαιευτική - Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ Ιατρική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση Δημήτριος Γ. Γουλής Ενδοκρινολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ιαταραχές του αναπαραγωγικού συστήµατος, στον άνδρα και στη γυναίκα, οφειλόµενες στο σακχαρώδη διαβήτη 1

ιαταραχές του αναπαραγωγικού συστήµατος, στον άνδρα και στη γυναίκα, οφειλόµενες στο σακχαρώδη διαβήτη 1 ιαταραχές του αναπαραγωγικού συστήµατος, στον άνδρα και στη γυναίκα, οφειλόµενες στο σακχαρώδη διαβήτη 1 Δ. ΠΑΝΙΔΗΣ, 2 ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΚΟΪΟΥ, 3 Η. ΚΑΤΣΙΚΗΣ 36 1 Καθηγητής Ενδοκρινολογίας Α.Π.Θ., 2 Ιατρός, 3

Διαβάστε περισσότερα

Αναπαραγωγική φυσιολογία στη γυναίκα

Αναπαραγωγική φυσιολογία στη γυναίκα Αναπαραγωγική φυσιολογία στη γυναίκα H παραγωγή του θηλυκού γαµέτη (ωαρίου) και η επακόλουθη απελευθέρωση του από την ωοθήκη (ωορρηξία ή ωοθυλακιορρηξία) είναι κυκλική. Το κυκλικό αυτό σχέδιο ισχύει ουσιαστικά

Διαβάστε περισσότερα

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΟΡΜΟΝΟΕΞΑΡΤΩΜΕΝΗΣ ΑΚΜΗΣ 1. Έναρξη σε βρεφική ή παιδική ηλικία 2. Πρώϊμη ήβη σε αγόρι και αδρεναρχή εμμηναρχή σε κορίτσια

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ

Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ Το σύνδροµο πολυκυστικών ωοθηκών σε συσχέτιση µε τη διατροφή Λένη Βασιλένα - Σουλτανιά Βασιλική Επιβλέπων καθηγητής: Τσιριγωτάκης Ιωάννης ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το σύνδροµο

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών και Σακχαρώδης Διαβήτης

Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών και Σακχαρώδης Διαβήτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών και Σακχαρώδης Διαβήτης Βασίλης Κ. Ταρλατζής Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας και Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Μονάδα Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Α Μαιευτική ESHRE/ASRM PCOS Consensus

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης

ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης ΜΑΡΙΑΝΝΑ Α. ΝΤΑΛΑΜΑΓΚΑ ΙΑΤΡΟΣ ΒΙΟΠΑΘΟΛΟΓΟΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ-ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Εισαγωγικό μάθημα Νικόλαος Κατσιλάμπρος Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με την ιατρό και υποψήφια διδάκτορα Χρυσή Χ. Κολιάκη Η Ενδοκρινολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ (Για µετεµµηνοπαυσιακούς και ακανόνιστους κύκλους) Η εµµηνόπαυση προκαλείται από σταδιακή µεταβολή της ευαισθησίας των ωοθηκών προς τις Γοναδοτροπίνες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ κλάδος της ιατρικής ο οποίος ασχολείται µε τις ασθένειες του ενδοκρινολογικού συστήµατος. το ενδοκρινολογικό σύστηµα αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίµηση της φαινοτυπικής έκφρασης του συνδρόµου των πολυκυστικών ωοθηκών, σε γυναίκες που υποβλήθηκαν σε αγωγή µε αντισυλληπτικά δισκία

Εκτίµηση της φαινοτυπικής έκφρασης του συνδρόµου των πολυκυστικών ωοθηκών, σε γυναίκες που υποβλήθηκαν σε αγωγή µε αντισυλληπτικά δισκία ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «Ιατρική Ερευνητική Μεθοδολογία» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εκτίµηση της φαινοτυπικής έκφρασης του συνδρόµου των πολυκυστικών

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Ωρολόγιο Πρόγραμμα Χειμερινού Εξαμήνου Ακαδημαϊκό Έτος 2014-2015

Ωρολόγιο Πρόγραμμα Χειμερινού Εξαμήνου Ακαδημαϊκό Έτος 2014-2015 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙ ΑΣ Τ Μ Η Μ Α Ι ΑΤ Ρ Ι ΚΗΣ Π Ρ Ο Γ Ρ ΑΜ Μ Α Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι ΑΚ Ω Ν Σ Π Ο Υ Δ Ω Ν «Β Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α Τ Η Σ Α Ν Α Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Σ» Βιόπολις, 41110 Λάρισα E-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη (αδρεναλίνη) ευνοούν τη β-οξείδωση και την κινητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Ενήβωση - Εφηβεία Puberty - Adolescence Puberty vs. Adolescence Ενήβωση vs. Εφηβεία 12-15 y 12- >>15

Διαβάστε περισσότερα

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012»

«Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» «Θεραπευτικός αλγόριθµος ADA/EASD 2012» ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 Ηλίας Ν. Μυγδάλης Συντονιστής Διευθυντής Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα 9o Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α.

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Η ανικανότητα σύλληψης μετά από ένα χρόνο σεξουαλικών

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

2. ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

2. ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ 2. ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ - ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών (Polycystic Ovary Syndrome PCOS) είναι διαταραχή που χαρακτηρίζεται από υπερανδρογοναιμία, ωοθηκική δυσλειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

3/12/2014. Εξωσωµατική γονιµοποίηση (IVF) Πτωχές Απαντήτριες. Αίτια πτωχής απάντησης ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

3/12/2014. Εξωσωµατική γονιµοποίηση (IVF) Πτωχές Απαντήτριες. Αίτια πτωχής απάντησης ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ Δ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ Μοριακός Βιολόγος & Γενετιστής ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Επιβλέπουσα: ΚΟΥΤΛΑΚΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Δομή και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος 1. Να ονομάσετε τις αριθμημένες δομές του παρακάτω σχήματος. Βλέπε εικ. 12.1 της σ. 219 του βιβλίου του μαθητή. 2. Να ενώσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΑΣΙΚΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ Μελέτη του πολυμορφισμού deletion/insertion

Διαβάστε περισσότερα

Ρύθµιση της λειτουργίας των όρχεων

Ρύθµιση της λειτουργίας των όρχεων 25 Ρύθµιση της λειτουργίας των όρχεων Ι. ΗΛΙΑΣ, M. ΑΛΕΞΙΟΥ Τμήμα Ενδοκρινολογίας Διαβήτη και Μεταβολισμού Νοσοκομείo «Έλενα Βενιζέλου», Αθήνα ρύθμιση της λειτουργίας των όρχεων γίνεται στο επίπεδο του

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Εμμήνου Ρύσεως Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών στην Εφηβεία

Διαταραχές Εμμήνου Ρύσεως Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών στην Εφηβεία Διαταραχές Εμμήνου Ρύσεως Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών στην Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Επιστημονική Υπεύθυνη Ειδικού Κέντρου Εφηβικής Ιατρικής (Ε.Κ.Ε.Ι.) Α' Παιδιατρικής Κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS)

ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCOS) Γ. ΜΑΣΤΟΡΑΚΟΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ Β ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΡΕΤΑΙΕΙΟΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ PCOS: Κριτήρια διάγνωσης - Υπερανδρογονισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Γυναικεία Ορµονικά Προφίλ (για την αναπαραγωγική και περιεµµηνοπαυσιακή ηλικία) Οι ωοθήκες βρίσκονται στο δεξιό και αριστερό τµήµα της πυελική κοιλότητας, πλησίον της µήτρας και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΜΕΤAΒΟΛΕΣ ΤΗΣ C- ΑΝΤΙ ΡΩΣΑΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΟΚΥΣΤΕЇΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

ΟΙ ΜΕΤAΒΟΛΕΣ ΤΗΣ C- ΑΝΤΙ ΡΩΣΑΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΜΟΚΥΣΤΕЇΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Γ.Α. ΜΑΚΕ ΟΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2005-2006 ΑΡΙΘΜ. 2083 ΟΙ ΜΕΤAΒΟΛΕΣ ΤΗΣ C- ΑΝΤΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα;

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα; ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ 1. (α) Τι αντιπροσωπεύουν οι αριθμοί 1-6 στο σχήμα; (β) Εξηγήστε τι είναι τα ωοθυλάκια και ποιος είναι ο ρόλος τους. (γ) Σε ποιο μέρος του γεννητικού συστήματος της γυναίκας αρχίζει η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο

Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο Προδιαβήτης και µεταβολικό σύνδροµο ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ Ι. Ιωαννίδης Παθολόγος Υπεύθυνος ιαβητολογικού Ιατρείου και Ιατρείου Παχυσαρκίας Κωνσταντοπούλειο Συγκρότηµα Γ.Ν.Ν.Ιωνίας«Αγία Όλγα» Προδιαβήτης

Διαβάστε περισσότερα

Tο ορμονικό και μεταβολικό προφίλ των ασυμπτωματικών γυναικών με πολυκυστικές ωοθήκες

Tο ορμονικό και μεταβολικό προφίλ των ασυμπτωματικών γυναικών με πολυκυστικές ωοθήκες ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 8, TΕΥΧ. 3, ΣΕΛ. 195-200, 2009 Tο ορμονικό και μεταβολικό προφίλ των ασυμπτωματικών γυναικών με πολυκυστικές ωοθήκες Θάνος Παπαθανασίου Μαιευτήριο ΙΑΣΩ,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΩΟΘΗΚΩΝ

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΩΟΘΗΚΩΝ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΩΟΘΗΚΩΝ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΣΤΑΜΑΤΙΟΣ Μαιευτήρας - Γυναικολόγος ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΔΙΕΓΕΡΣΗΣ ΩΟΘΗΚΩΝ 1. Μακρύ πρωτόκολλο, με έναρξη GnRH αγωνιστή την 21 η ημέρα και προσθήκη γοναδοτροπινών αμέσως μετά

Διαβάστε περισσότερα

Καθορισμός και διαφοροποίηση του φύλου

Καθορισμός και διαφοροποίηση του φύλου Καθορισμός και διαφοροποίηση του φύλου Η διαδικασία που καταλήγει στην εμφάνιση κανονικού φύλου διέρχεται από διάφορες φάσεις. ιακρίνονται η φάση της γονιμοποίησης, η φάση διαφοροποίησης των εμβρυϊκών

Διαβάστε περισσότερα

Άνδρας77 ετώνμεδύσπνοια, οιδήματακαιυποκαλιαιμία. Διαφορική Διάγνωση

Άνδρας77 ετώνμεδύσπνοια, οιδήματακαιυποκαλιαιμία. Διαφορική Διάγνωση Άνδρας77 ετώνμεδύσπνοια, οιδήματακαιυποκαλιαιμία Διαφορική Διάγνωση Γεροβασίλη Βίκυ Ειδικευόµενη Ε Παθολογικής Κλινικής ιευθ: Αθανάσιος Σκουτέλης ΣτοιχείαΑπόΚλινικήΕικόνα Πρόσφατη έναρξη Απορρύθμιση Αρτηριακής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση του ζευγαριού που θέλει να τεκνοποιήσει

Διαχείριση του ζευγαριού που θέλει να τεκνοποιήσει Διαχείριση του ζευγαριού που θέλει να τεκνοποιήσει Υπογονιµότητα: αδυναµία σύλληψης µετά από 1 χρόνο ελεύθερων σεξουαλικών επαφών Ικανότητα σύλληψης/µήνα: ~20% 10-15% των ζευγαριών: πρόβληµα υπογονιµότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Νεοκλής Α. Γεωργόπουλος Ενδοκρινολόγος Αναπληρωτής Καθηγητής Ενδοκρινολογίας Αναπαραγωγής Μαιευτικής-Γυναικολογικής Κλινικής Πανεπιστημίου Πατρών. PCOS -Συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Εμμηνορρυσιακός κύκλος. Επιμέλεια : Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια emed.med.uoa.gr/eclass

Εμμηνορρυσιακός κύκλος. Επιμέλεια : Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια emed.med.uoa.gr/eclass Εμμηνορρυσιακός κύκλος Επιμέλεια : Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια emed.med.uoa.gr/eclass Σπερματογένεση Αριθμός γαμετών Ωογένεση Κύρια χαρακτηριστικά: Συνεχής παραγωγή. Παρόλο που σχηματισμός των σπερματοζωαρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΟΥ ΚΛΙΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΦΑΙΝΟΤΥΠΟΥ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ

ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΟΥ ΚΛΙΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΦΑΙΝΟΤΥΠΟΥ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΦΑΣΜΑ ΤΟΥ ΚΛΙΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΦΑΙΝΟΤΥΠΟΥ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ Βασίλειος Βαγγόπουλος ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) είναι ίσως

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΑ«Ο Ευαγγελισμός» Ενδοκρινολογικό Τμήμα Διαβητολογικό Κέντρο Συντονιστής Διευθυντής: Σ. Τσαγκαράκης

ΓΝΑ«Ο Ευαγγελισμός» Ενδοκρινολογικό Τμήμα Διαβητολογικό Κέντρο Συντονιστής Διευθυντής: Σ. Τσαγκαράκης Παρουσίαση: Ο. Καραπάνου Ειδικευόμενη Ενδοκρινολογίας ΓΝΑ«Ο Ευαγγελισμός» Ενδοκρινολογικό Τμήμα Διαβητολογικό Κέντρο Συντονιστής Διευθυντής: Σ. Τσαγκαράκης Παρούσα νόσος 1 Γυναίκα ηλικίας 43 ετών, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας

ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πρωτόκολλα πρόκλησης πολλαπλής ωοθυλακικής ωρίμανσης. Ασφάλεια των μεθόδων της Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Πρόκληση

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος του Θήλεος ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Προσοχή: Οι παρουσιάσεις μαθημάτων αποτελούν βοήθημα παρακολούθησης των παραδόσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Journalist Handbook 1 Πληροφορίες για Δημοσιογράφους Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Νοσος Cushing 3 TΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΟΣΟΣ CUSHING; Πριν μιλήσουμε για τη Νόσο Cushing, θα πρέπει να κατανοήσουμε την ασθένεια

Διαβάστε περισσότερα

Οι λειτουργικές διαταραχές του κύκλου στην εφηβεία οφείλονται σε πολλά αίτια.

Οι λειτουργικές διαταραχές του κύκλου στην εφηβεία οφείλονται σε πολλά αίτια. 09 Λειτουργικές διαταραχές κύκλου στην εφηβεία Β.Ε. ΓΚΡΕΚΑ-ΣΠΗΛΙΩΤΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής Ενδοκρινολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Οι λειτουργικές διαταραχές του κύκλου στην εφηβεία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση;

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; Δ. Καραγιάννη, Β. Κουρκούμπας, Δ. Μπαλτζής, Γ. Κοτρώνης, Ε. Κιντιράκη, Χ.Τρακατέλλη, Α. Παυλίδου, Μ. Σιών Γ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, ΓΠΝΘ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. 3/8/2007 Καρολίνα Κολιοπούλου 1

ΤΟ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. 3/8/2007 Καρολίνα Κολιοπούλου 1 ΤΟ ΣΥΝ ΡΟΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Καρολίνα Κολιοπούλου 3/8/2007 Καρολίνα Κολιοπούλου 1 ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ Σ Π Ω ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΚ ΗΛΩΘΟΥΝ ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ ΕΜΒΡΥΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΥΠΟΛΕΙΠ.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΝΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ KAI ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Νικόλαος Χ. Σύρμος ANAΠΑΡΑΓΩΓΗ Ο άνθρωπος αναπαράγεται με αμφιγονική αναπαραγωγή. Δύο γαμετικά κύτταρα,το ωάριο (θηλυκό)

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της λεπτίνης στη γονιμότητα

Ο ρόλος της λεπτίνης στη γονιμότητα EΛΛHNIKH MAIEYTIKH & ΓΥNAIKOΛΟΓIA 19(4):384-404, 2007 Ανασκόπηση Ο ρόλος της λεπτίνης στη γονιμότητα Ε. Δρίζης 1 Δ. Πανίδης 2 Ι. Πράπας 1 1 Δ Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ 2 Μονάδα Ενδοκρινολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή πότε και γιατί?

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή πότε και γιατί? Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή πότε και γιατί? Φλωρεντίνα Δελλή Επιμελήτρια Β Νοσοκομείο Αφροδισίων και Δερματικών Νόσων Θεσσαλονίκης Ακμή Από την αιτιοπαθογένεια στα κλινικά ευρήματα Η επίδραση ορμονών

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα 1 Όπως όλοι γνωρίζουμε κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα. Μέσα στον πυρήνα των κυττάρων υπάρχουν τα χρωμοσώματα, τα οποία αποτελούν to γενετικό υλικό (DNA). Στα χρωμοσώματα αυτά βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων Αύξηση & Ανάπτυξη Αύξηση Κυτταρική διαίρεση και καθαρή πρωτεϊνική σύνθεση & Ανάπτυξη Αύξηση διαστάσεων (ανάστηµα) Αύξηση οστών (σπονδυλική στήλη και κάτω άκρα) Αύξηση σκελετικού µυ Αύξηση σπλάχνων Υπερπλασία:

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση μεταβολικού συνδρόμου με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών

Σχέση μεταβολικού συνδρόμου με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Σχέση μεταβολικού συνδρόμου με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Ευανθία Διαμάντη-Κανδαράκη Ενδοκρινολόγος-Αναπλ. Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών α αναφερθώ σε ένα πρόβλημα υγείας που αφορά

Διαβάστε περισσότερα

Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων

Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων Θεματική ενότητα 2: Εκτροφή προβάτων & αιγών. Αναπαραγωγική λειτουργία στα μικρά μηρυκαστικά-1/3 Τμήμα: Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής & Υδατοκαλλιεργειών Διδάσκοντες: Μπιζέλης Ιωσήφ

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

Λειτουργική υποθαλαµική ανωορρηξία - αµηνόρροια: σηµασία διατροφής και αναπαραγωγικού άξονα. 14 Ενδοκρινολόγος

Λειτουργική υποθαλαµική ανωορρηξία - αµηνόρροια: σηµασία διατροφής και αναπαραγωγικού άξονα. 14 Ενδοκρινολόγος Λειτουργική υποθαλαµική ανωορρηξία - αµηνόρροια: σηµασία διατροφής και αναπαραγωγικού άξονα Μ. ΛΙΠΑΡΑΚΗ 14 Ενδοκρινολόγος ΕΙΣΑΓΩΓΗ λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια αφορά το 15-48 % της δευτεροπαθούς

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση Ανάπτυξη Παιδιού και Εφήβου Άλλη προσέγγιση

Αύξηση Ανάπτυξη Παιδιού και Εφήβου Άλλη προσέγγιση 346 ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ, 2007 ΣΤΡΟΓΓΥΛΟ ΤΡΑΠΕΖΙ Αύξηση Ανάπτυξη Παιδιού και Εφήβου Άλλη προσέγγιση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ-ΜΠΑΚΟΥΛΑ Ευρώ και εκατοστόμετρα Χ. ΚΑΝΑΚΑ Το σύνδρομο πολυκυστικών

Διαβάστε περισσότερα

12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ

12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ Καθ έξιν αποβολές ορίζονται ως η απώλεια τριών ή περισσοτέρων διαδοχικών κυήσεων. Καθ έξιν αποβολές είναι μια ετερογενής κατάσταση που έχει πολλά πιθανά αίτια, ενώ πολλοί παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ Βασίλης Μούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://users.auth.gr/mougios Παράγοντες που επηρεάζουν τις ορµονικές αποκρίσεις στην άσκηση Τύπος άσκησης Οξεία Χρόνια Προσαρµογές Αντοχής/δυναµική/αερόβια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ & ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα ιευθύντρια Β Παθολογικής Κλινικής Γ.Ν. Χανίων Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου Πινακοθήκη ήµου Χανίων, 17/02/2012 Συχνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

ΓΟΝΑ ΕΣ. 5-7 ¼åâòïùáòÝïù 2010, Electra Palace Æ ¹ºÃ Äà Ļ» ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ. 13ï ºàëìï

ΓΟΝΑ ΕΣ. 5-7 ¼åâòïùáòÝïù 2010, Electra Palace Æ ¹ºÃ Äà Ļ» ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ. 13ï ºàëìï 13ï ºàëìï ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ ΓΟΝΑ ΕΣ 13ï ºàëìï ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ ΓΟΝΑ ΕΣ 5-7 ¼åâòïùáòÝïù 2010, Electra Palace ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος

Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος Ορισμός Συχνότης Συμπτώματα Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Βιοχημικά ευρήματα Διαφορική διάγνωση Μεταβολικές διαταραχές και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΡΑΣΕΩΣ

ΟΙ ΕΠΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΡΑΣΕΩΣ ΟΙ ΕΠΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΡΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΟΡΜΟΝΩΝ Κωνσταντίνος Καλλαράς Ιατρός Παθολόγος Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας Ιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. Γενικές έννοιες Ενδοκρινής έκκριση

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣ/NIΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣ/NIΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣ/NIΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ: ΖΕΡΔΑΛΗ ΜΑΡΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ

ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Μεσογείων 6, Αμπελόκηποι 115 27 ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ [1]/[6] ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Εισαγωγή Περίπου το 15% των ζευγαριών δεν είναι σε θέση να συλλάβουν μετά από ένα χρόνο ελεύθερων σεξουαλικών επαφών.

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπ. έτος: 2013-2014 Αριθμ. Διατριβής: 3023

Πανεπ. έτος: 2013-2014 Αριθμ. Διατριβής: 3023 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Β. Κ. ΤΑΡΛΑΤΖΗΣ Πανεπ. έτος: 2013-2014 Αριθμ. Διατριβής:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Τα Ανδρικά Ορµονικά Προφίλ Η διαδικασία της γήρανσης είναι φυσιολογική και αναπότρεπτη. Εν τούτοις η αποκατάσταση της χαµένης ζωτικότητας των ανδρών είναι τώρα εφικτή. Οι υπεύθυνες

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 «Έναρξη ινσουλίνης στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2: πότε και πως ;» Ηλίας Ν. Μυγδάλης Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα Ειδικό φροντιστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ. ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΟΡΜΟΝΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΚΜΗ 1) Σε γυναίκες που η συνήθης τοπική ή αντιβιοτική per os αγωγή έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Χρήστος Μανές ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Δρ. Χρήστος Μανές ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Δρ. Χρήστος Μανές Παθολόγος µε εξειδίκευση στο Σακχαρώδη Διαβήτη ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΜΕΔΙΠ Διευθυντής Παθολογικού τµήµατος και Διαβητολογικού Κέντρου Γ.Π.Ν «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Σακχαρώδης Διαβήτης 220 εκατοµµύρια

Διαβάστε περισσότερα

Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας και διέγερση των ωοθηκών. 16-17 Δεκεμβρίου 2011 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Grand Hotel Palace / Θεσσαλονίκη. www.endo.gr

Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας και διέγερση των ωοθηκών. 16-17 Δεκεμβρίου 2011 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. Grand Hotel Palace / Θεσσαλονίκη. www.endo.gr ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΟΝΑΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας και διέγερση των ωοθηκών 16-17 Δεκεμβρίου 2011

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος

ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Δήλωση Σύγκρουσης Συμφερόντων Απόφαση Ε.Ο.Φ. 47558/4-7-2012 Στη διαμόρφωση του περιεχομένου της παρούσας εργασίας, δεν υπήρξε κάποια εξωτερική

Διαβάστε περισσότερα

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών

Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Η εκδήλωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών Ενότητα 5: Υπογονιμότητα Νεοκλής Γεωργόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Φυσιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Κόγια Μαρία Δερματολόγος Αφροδισιολόγος H παρούσα διάλεξη δε σχετίζεται με κάποιο προσωπικό συμφέρον ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ Νεογνική ακμή (1-28 ημέρες ζωής) Βρεφική ακμή (3-16 μηνών)

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος

Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Ελένη Κούστα Ενδοκρινολόγος Ορισμός Συχνότης Συμπτώματα Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών Βιοχημικά ευρήματα Διαφορική διάγνωση Μεταβολικές διαταραχές και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία

Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία Διατροφή Παρουσίαση ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ Κοκκόρης Παναγιώτης Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία Παναγιώτης Κοκκόρης Ενδοκρινολόγος- Διαβητολόγος Επιμελητής Ενδοκρινολογικής Κλινικής του 251 Γενικού Νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Γονάδες

Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 2003. Γονάδες Μετεκπαιδευτικά Μαθήµατα Ενδοκρινολογίας 00 Γονάδες 1 Ενδοκρινολογική Κλινική ΓΝΘ Ιπποκρατείου /ντής αµ. επ. καθηγητής Α. Αβραµίδης Ανδρική υπογονιµότητα Ι. Παπαδήµας Ενδοκρινολόγος Α Μαιευτική & Γυναικολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργία του Αρχέγονου Ωοθυλάκιου και η πορεία του κατά την ενδομήτρια ζωή

Δημιουργία του Αρχέγονου Ωοθυλάκιου και η πορεία του κατά την ενδομήτρια ζωή 06 Ωοθυλακιογένεση Μ. ΑΝΑΠΛΙΩΤΟΥ Ενδοκρινολόγος Δημιουργία του Αρχέγονου Ωοθυλάκιου και η πορεία του κατά την ενδομήτρια ζωή ωοθυλακιογένεση, όπως και η σπερματογένεση, είναι το φυσικό εκείνο μοντέλο που

Διαβάστε περισσότερα