Μεθοδολογία σχεδιασμού των μελετών

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μεθοδολογία σχεδιασμού των μελετών"

Transcript

1 APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2017, 34(4): Μεθοδολογία σχεδιασμού των μελετών 1. Εισαγωγή 2. Ερευνητική υπόθεση 3. Είδος μελέτης 3.1. Συγχρονικές μελέτες 3.2. Μελέτες κοόρτης 3.3. Μελέτες «ασθενών-μαρτύρων» 3.4. Κλινικές δοκιμές 4. Δειγματοληψία 5. Μέγεθος δείγματος 6. Εργαλεία μέτρησης 7. Ηθικά ζητήματα 8. Σύνοψη Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2017, 34(4): Π. Γαλάνης... Τμήμα Νοσηλευτικής, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Methodological design of studies Λέξεις ευρετηρίου Δειγματοληψία Ερευνητική υπόθεση Ηθικά ζητήματα Μέγεθος δείγματος Μελέτη Σχεδιασμός Abstract at the end of the article 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι μελέτες που εκπονούνται σε ανθρώπινους πληθυσμούς και όχι σε πειραματόζωα αποτελούν τον πυλώνα λήψης ορθολογικών αποφάσεων στις επιστήμες υγείας. Τα αποτελέσματα των μελετών συνιστούν την ένδειξη (evidence) ή, αλλιώς, τη γνώση (knowledge) στην οποία στηρίζονται οι επαγγελματίες υγείας για να παρέχουν την καλύτερη δυνατή φροντίδα υγείας. Είναι σαφές ότι οι επαγγελματίες υγείας καλούνται όχι απλά να εφαρμόσουν τα αποτελέσματα των μελετών στην κλινική πράξη αλλά και να σχεδιάσουν και να εκπονήσουν μελέτες με το μικρότερο δυνατό σφάλμα, συμβάλλοντας έτσι στην αύξηση της γνώσης. Ο σχεδιασμός των μελετών περιλαμβάνει αρκετά ζητήματα που είναι αδύνατον να καλυφθούν πλήρως σε ένα άρθρο και για τον λόγο αυτόν παρουσιάζονται στη συνέχεια, συνοπτικά, οι βασικές αρχές που πρέπει να διέπουν τις εν λόγω μελέτες. Συνοπτικά, οι βασικές αρχές του σχεδιασμού μιας μελέτης περιλαμβάνουν τον καθορισμό της ερευνητικής υπόθεσης, την επιλογή του κατάλληλου είδους μελέτης, την εφαρμογή της κατάλληλης μεθόδου δειγματοληψίας, τον προσδιορισμό του απαιτούμενου μεγέθους δείγματος, την επιλογή των κατάλληλων εργαλείων μέτρησης και την υιοθέτηση των ηθικών αρχών. 2. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ Ο καθορισμός της ερευνητικής υπόθεσης αποτελεί το πρώτο και το πλέον σημαντικό βήμα στη διεξαγωγή μιας μελέτης. 1 6 Η ερευνητική υπόθεση αποτελεί ουσιαστικά το αντικείμενο ή, αλλιώς, τον σκοπό της μελέτης που διεξάγεται. Στην πράξη, κάθε ερευνητική υπόθεση πρέπει να περιλαμβάνει μία, τουλάχιστον, σύγκριση, ενώ οι δύο επιλογές που έχουν οι ερευνητές περιλαμβάνουν τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ (α) ενός προσδιοριστή και μίας έκβασης (μια σύγκριση) ή (β) περισσοτέρων του ενός προσδιοριστών και μίας έκβασης (περισσότερες από μία συγκρίσεις). Προσδιοριστής (determinant) ή, αλλιώς, έκθεση (exposure) είναι το χαρακτηριστικό (συγγενές, περιβαλλοντικό ή συμπεριφοράς) των ατόμων από το οποίο εξαρτάται η συχνότητα εμφάνισης της μελετώμενης έκβασης. 7 Ουσιαστικά, ο προσδιοριστής είναι το χαρακτηριστικό των ατόμων το οποίο σχετίζεται με τη συχνότητα εμφάνισης της μελετώμενης έκβασης. Κάθε προσδιοριστής περιλαμβάνει την κατηγορία αναφοράς (reference category) και μία, τουλάχιστον, ενδεικτική κατηγορία (index category). Για παράδειγμα, όταν ο προσδιοριστής είναι διχοτόμος μεταβλητή, τότε υπάρχει μόνο μία ενδεικτική κατηγορία, ενώ όταν ο προσδιοριστής είναι ποιοτική μεταβλητή με >2 κατηγορίες, τότε υπάρχουν τουλάχιστον δύο ενδεικτικές κατηγορίες. Η επιλογή της κατηγορίας αναφοράς του προσδιοριστή είναι καθοριστικής σημασίας στον σχεδιασμό μιας μελέτης. Τονίζεται ότι η κατηγορία αναφοράς δεν είναι συμφυές χαρακτηριστικό του προσδιοριστή, αλλά είναι επιλογή των ερευνητών και επομένως περιλαμβάνεται στον

2 560 Π. ΓΑΛΑΝΗΣ σχεδιασμό μιας μελέτης. Η επιλογή της κατηγορίας αναφοράς καθορίζει και την ερμηνεία των αποτελεσμάτων μιας μελέτης. Για παράδειγμα, προσδιοριστής της συχνότητας εμφάνισης του εμφράγματος του μυοκαρδίου δεν είναι η κατηγορία των καπνιστών, αλλά η καπνισματική συνήθεια. Η κατηγορία των καπνιστών είναι μια κατηγορία του προσδιοριστή (συνήθως, η ενδεικτική κατηγορία), στην οποία υπολογίζεται η συχνότητα εμφάνισης του εμφράγματος σε σχέση πάντοτε με τη συχνότητα εμφάνισης της έκβασης στην κατηγορία αναφοράς, στην προκειμένη περίπτωση στην κατηγορία των μη καπνιστών. Έκβαση (outcome) είναι το πέρας μιας διαδικασίας. 7 Στην αιτιογνωστική έρευνα, η έκβαση αφορά στην εμφάνιση μιας πάθησης ή του θανάτου, ενώ στην προγνωστική έρευνα τα μελετώμενα άτομα πάσχουν ήδη από μια συγκεκριμένη πάθηση, οπότε η έκβαση αφορά στο πέρας της πάθησης, όπως π.χ. στην ίαση, στον θάνατο, στην εμφάνιση καταλοίπων κ.ά. Η έκβαση, εξ άλλου, με μια ευρύτερη έννοια μπορεί να αφορά στο αποτέλεσμα μιας εργαστηριακής δοκιμασίας, στον δείκτη μάζας σώματος, στην αρτηριακή πίεση, στη βαθμολογία επαγγελματικής εξουθένωσης, στον δείκτη ευφυΐας κ.ά. Επισημαίνεται ότι η έκβαση, όπως και ο προσδιοριστής, είναι μεταβλητή, είναι δηλαδή ένα χαρακτηριστικό που μπορεί να λάβει τουλάχιστον δύο πιθανές τιμές. Πιο συγκεκριμένα, σε μια μελέτη, η έκβαση δεν είναι η εμφάνιση της ρευματοειδούς αρθρίτιδας, αλλά η εμφάνιση ή όχι της ρευματοειδούς αρθρίτιδας (διχοτόμος μεταβλητή), ενώ σε μια άλλη μελέτη η έκβαση δεν είναι η εμφάνιση της νεφρικής ανεπάρκειας, αλλά η εμφάνιση ή όχι της νεφρικής ανεπάρκειας (διχοτόμος μεταβλητή). Είναι σαφές ότι θεωρητικά ο αριθμός των προσδιοριστών και των εκβάσεων που μπορεί να διερευνηθούν σε μια μελέτη είναι απεριόριστος. Επομένως, θεωρητικά τουλάχιστον, ο αριθμός των μελετών που μπορούν να διεξαχθούν είναι απεριόριστος και κάθε ερευνητής αποφασίζει την ερευνητική υπόθεση που επιθυμεί να διερευνήσει. Η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ ενός προσδιοριστή και μιας έκβασης αποτελεί και την πλέον ενδεδειγμένη επιλογή, καθώς στην περίπτωση αυτή εξουδετερώνεται αποτελεσματικότερα το συστηματικό σφάλμα και εξάγονται εγκυρότερα συμπεράσματα. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση στην οποία μια έκβαση δεν έχει μελετηθεί ιδιαίτερα και δεν υπάρχει γνώση για τους προσδιοριστές της. Για παράδειγμα, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 εμφανίστηκε μια νέα νόσος, το AIDS. Οι ερευνητές δεν γνώριζαν τίποτα για τους προσδιοριστές του AIDS στις πρώτες μελέτες που εκπόνησαν και για τον λόγο αυτόν στις εν λόγω μελέτες διερευνούσαν ταυτόχρονα περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά που πιθανολογούσαν ότι σχετίζονται με τη συχνότητα εμφάνισης του AIDS. Με την πάροδο του χρόνου και την αύξηση των γνώσεων για τους προσδιοριστές του AIDS, οι ερευνητές εκπονούσαν πλέον μελέτες στις οποίες διερευνούσαν τη σχέση μεταξύ ενός προσδιοριστή και της συχνότητας εμφάνισης του AIDS. Τονίζεται ότι δεν είναι λάθος να διερευνάται η σχέση μεταξύ περισσοτέρων του ενός προσδιοριστών και μιας έκβασης. Απλά, στη συγκεκριμένη περίπτωση, το συστηματικό σφάλμα είναι μεγαλύτερο σε σχέση με την περίπτωση στην οποία διερευνάται η σχέση μεταξύ ενός προσδιοριστή και μιας έκβασης. Πιο συγκεκριμένα, όταν διερευνάται η σχέση μεταξύ περισσοτέρων του ενός προσδιοριστών και μιας έκβασης, τότε ο σχεδιασμός των μελετών εμφανίζει περισσότερα μεθοδολογικά προβλήματα, με αποτέλεσμα να διεξάγονται μελέτες με μεγαλύτερο σφάλμα και μικρότερη εγκυρότητα. Οι ερευνητές πρέπει να στοχεύουν στη διεξαγωγή μελετών που να διερευνούν τη σχέση μεταξύ ενός προσδιοριστή και μιας έκβασης και μόνο στην περίπτωση κατά την οποία αυτό δεν είναι εφικτό, να εκπονούν μελέτες που να διερευνούν τη σχέση μεταξύ περισσοτέρων του ενός προσδιοριστών και μιας έκβασης. Ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα ερευνητικών υποθέσεων στις οποίες διερευνάται η σχέση μεταξύ ενός προσδιοριστή και μιας έκβασης είναι τα εξής: (α) Καπνισματική συνήθεια (προσδιοριστής) και εμφάνιση ή όχι εμφράγματος του μυοκαρδίου (έκβαση), (β) κατανάλωση οινοπνεύματος (προσδιοριστής) και εμφάνιση ή όχι καρκίνου του οισοφάγου (έκβαση), (γ) λήψη μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων (προσδιοριστής) και εμφάνιση ή όχι χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας (έκβαση) και (δ) φαρμακευτική αγωγή (προσδιοριστής) και εμφάνιση ή όχι θανάτου σε ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα (έκβαση). Όπως προαναφέρθηκε, κάθε ερευνητική υπόθεση πρέπει να περιλαμβάνει μία, τουλάχιστον, σύγκριση. Για παράδειγμα, σε μια μελέτη που διερευνά τη σχέση μεταξύ καπνισματικής συνήθειας (προσδιοριστή) και εμφάνισης ή όχι εμφράγματος του μυοκαρδίου (έκβασης), η σύγκριση αφορά στους καπνιστές σε σχέση με τους μη καπνιστές, ενώ σε μια μελέτη η οποία διερευνά τη σχέση μεταξύ κατανάλωσης οινοπνεύματος (προσδιοριστή) και εμφάνισης ή όχι καρκίνου του οισοφάγου (έκβασης), η σύγκριση αφορά σε αυτούς που καταναλώνουν οινόπνευμα σε σχέση με εκείνους οι οποίοι δεν καταναλώνουν οινόπνευμα. Ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα ερευνητικών υποθέσεων στις οποίες διερευνάται η σχέση μεταξύ περισσοτέρων του ενός προσδιοριστών και μιας έκβασης είναι τα εξής: (α) Προσδιοριστές της εμφάνισης ή όχι καρκίνου του παχέος εντέρου, (β) προσδιοριστές της εμφάνισης ή όχι άσθματος σε παιδιά, (γ) προσδιοριστές της επαγγελματικής εξουθένωσης και (δ) προσδιοριστές της ποιότητας ζωής των ασθενών με σακχαρώδη διαβήτη.

3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ 561 Είναι σαφές ότι όταν διερευνάται η σχέση μεταξύ περισσοτέρων του ενός προσδιοριστών και μιας έκβασης, τότε οι συγκρίσεις είναι περισσότερες από μία. Μάλιστα, ο αριθμός των συγκρίσεων είναι ίδιος με τον αριθμό των προσδιοριστών. Για παράδειγμα, εάν σε μια μελέτη διερευνώνται τέσσερις προσδιοριστές (φύλο, καπνισματική συνήθεια, σωματική άσκηση και κατανάλωση οινοπνεύματος) της εμφάνισης ή όχι καρκίνου του παχέος εντέρου, τότε πραγματοποιούνται τέσσερις συγκρίσεις: (α) Άνδρες σε σχέση με γυναίκες, (β) καπνιστές σε σχέση με μη καπνιστές, (γ) αυτοί που αθλούνται σε σχέση με εκείνους οι οποίοι δεν αθλούνται και (δ) αυτοί που καταναλώνουν οινόπνευμα σε σχέση με εκείνους οι οποίοι δεν καταναλώνουν. 3. ΕΙΔΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ Έπειτα από τον καθορισμό της ερευνητικής υπόθεσης, οι ερευνητές πρέπει να επιλέξουν το κατάλληλο είδος μελέτης, έτσι ώστε να εξάγουν αξιόπιστα και έγκυρα συμπεράσματα για τη σχέση μεταξύ ενός προσδιοριστή και μιας έκβασης. Οι μελέτες διακρίνονται σε πειραματικές (τυχαιοποιημένες) και μη πειραματικές (μη τυχαιοποιημένες), με την καθοριστική διαφορά να έγκειται στο γεγονός ότι στις πρώτες η κατανομή των συμμετεχόντων στις κατηγορίες του μελετώμενου προσδιοριστή πραγματοποιείται με τυχαίο τρόπο, ενώ στις δεύτερες η κατανομή των συμμετεχόντων στις κατηγορίες του μελετώμενου προσδιοριστή δεν πραγματοποιείται με τυχαίο τρόπο, αλλά αποτελεί επιλογή των συμμετεχόντων Οι πειραματικές μελέτες διακρίνονται στις τυχαιοποιημένες μελέτες θεραπευτικής παρέμβασης ή, αλλιώς, κλινικές δοκιμές (στις οποίες τα μελετώμενα άτομα είναι πάσχοντα) και στις τυχαιοποιημένες μελέτες προληπτικής παρέμβασης, που περιλαμβάνουν τις δοκιμές πεδίου (στις οποίες η παρέμβαση αφορά σε υγιή μελετώμενα άτομα) και τις δοκιμές παρέμβασης στην κοινότητα (στις οποίες η παρέμβαση αφορά σε υγιείς ομάδες ατόμων και όχι ατομικά). Ηθικοί περιορισμοί καθιστούν ανέφικτη την εκπόνηση πειραματικών μελετών για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης, όταν η έκβαση είναι η εμφάνιση μιας πάθησης. Για παράδειγμα, σε μια μελέτη για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ καπνισματικής συνήθειας και εμφάνισης ή όχι καρκίνου του οισοφάγου είναι ανήθικο ένας πληθυσμός ατόμων να κατανεμηθεί με τυχαίο τρόπο σε καπνιστές και μη καπνιστές στην έναρξη της μελέτης. Είναι σαφές ότι είναι αδύνατη η διεξαγωγή μιας τέτοιας μελέτης, καθώς τα ίδια τα άτομα αποφασίζουν για το αν θα καπνίσουν ή όχι. Για τον λόγο αυτόν, οι ερευνητές είναι αναγκασμένοι να πραγματοποιούν μη πειραματικές μελέτες, όταν διερευνούν τους προσδιοριστές της εμφάνισης των παθήσεων. Οι μη πειραματικές μελέτες περιλαμβάνουν τις οικολογικές μελέτες, τις συγχρονικές μελέτες, τις μελέτες κοόρτης και τις μελέτες «ασθενών-μαρτύρων» Συγχρονικές μελέτες Στις συγχρονικές μελέτες (cross-sectional studies), η πληροφορία αναφορικά με τον προσδιοριστή και την έκβαση αφορά σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, που είναι η στιγμή της μέτρησης για κάθε συμμετέχοντα. 6,9,10,12,13 Για παράδειγμα, σε μια συγχρονική μελέτη για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ καπνισματικής συνήθειας και στεφανιαίας νόσου, οι ερευνητές δεν καταγράφουν την καπνισματική συνήθεια των συμμετεχόντων σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους, αλλά μόνο τη στιγμή της συλλογής των πληροφοριών. Για τον λόγο αυτόν, οι συγχρονικές μελέτες, στις οποίες η μελετώμενη έκβαση είναι η πάθηση, χαρακτηρίζονται από πολύ μεγαλύτερο συστηματικό σφάλμα σε σχέση με τις αντίστοιχες μελέτες κοόρτης και μελέτες «ασθενώνμαρτύρων». Ενδεικτικά, στο παραπάνω παράδειγμα, εάν ένα άτομο άρχισε το κάπνισμα μία ημέρα πριν από τη συμμετοχή του στη μελέτη, τότε θα καταχωρηθεί στην κατηγορία των καπνιστών, στην οποία θα περιλαμβάνονται και άτομα που καπνίζουν, π.χ., για δεκαετίες. Αντίστροφα, εάν ένα άτομο κάπνιζε επί 15 έτη και διέκοψε το κάπνισμα μία ημέρα πριν από τη συμμετοχή του στη μελέτη, τότε θα καταχωρηθεί στην κατηγορία των μη καπνιστών, στην οποία θα περιλαμβάνονται και άτομα που δεν κάπνισαν ποτέ. Επί πλέον, στις συγχρονικές μελέτες είναι αδύνατον να εξακριβωθεί εάν ο προσδιοριστής προηγείται ή έπεται χρονικά της έκβασης. Στο παραπάνω παράδειγμα, είναι πιθανόν ένας καπνιστής με στεφανιαία νόσο να εμφάνισε πρώτα τη νόσο και έπειτα να άρχισε το κάπνισμα, οπότε στην περίπτωση αυτή είναι λανθασμένη η προσέγγιση ότι το κάπνισμα μπορεί να αποτελεί προσδιοριστή της στεφανιαίας νόσου, καθώς η νόσος προηγήθηκε χρονικά του καπνίσματος. Οι συγχρονικές μελέτες χρησιμοποιούνται ως μια αρχική ένδειξη για τη σχέση μεταξύ προσδιοριστών και εκβάσεων, όταν οι εκβάσεις είναι παθήσεις. Όπως προαναφέρθηκε, στην περίπτωση αυτή υπεισέρχεται σημαντικό συστηματικό σφάλμα και για τον λόγο αυτόν η εύρεση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ ενός προσδιοριστή και μιας έκβασης σε μια συγχρονική μελέτη πρέπει να επιβεβαιωθεί και από τα αποτελέσματα μελετών κοόρτης ή και μελετών «ασθενών-μαρτύρων». Επισημαίνεται ότι οι συγχρονικές μελέτες είναι εξαιρετικά χρήσιμες και οδηγούν σε έγκυρα συμπεράσματα για τη σχέση μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης, όταν η

4 562 Π. ΓΑΛΑΝΗΣ έκβαση δεν είναι πάθηση, αλλά είναι π.χ. η ικανοποίηση από τις παρεχόμενες υπηρεσίες υγείας, η επαγγελματική ικανοποίηση, η ποιότητα ζωής, οι στάσεις απέναντι στη δωρεά ιστών και οργάνων, η χρήση των υπηρεσιών υγείας κ.ά. Για παράδειγμα, για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ επαγγέλματος (προσδιοριστή) και επαγγελματικής ικανοποίησης (έκβασης) μπορεί να πραγματοποιηθεί μια συγχρονική μελέτη. Επί πλέον, οι συγχρονικές μελέτες οδηγούν σε έγκυρα συμπεράσματα για τη σχέση μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης όταν ο προσδιοριστής δεν μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου και προηγείται πάντοτε χρονικά της έκβασης. Στις περιπτώσεις αυτές, ο μελετώμενος προσδιοριστής μπορεί να είναι το φύλο, η ομάδα αίματος, οι γενετικοί πολυμορφισμοί κ.ά. Για παράδειγμα, για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ φύλου (προσδιοριστή) και καρκίνου του πνεύμονα (έκβασης) μπορεί να εκπονηθεί μια συγχρονική μελέτη, καθώς το φύλο δεν μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου και προηγείται χρονικά της εμφάνισης του καρκίνου του πνεύμονα Μελέτες κοόρτης Στις μελέτες κοόρτης (cohort studies) ή, αλλιώς, μελέτες παρακολούθησης (follow-up studies), οι συμμετέχοντες κινούνται στον χρόνο και οι ερευνητές καταγράφουν την απαιτούμενη πληροφορία Οι συμμετέχοντες διακρίνονται σε εκτεθειμένους και μη εκτεθειμένους, σε άτομα δηλαδή που ανήκουν στην ενδεικτική κατηγορία ή στην κατηγορία αναφοράς του μελετώμενου προσδιοριστή, αντίστοιχα. Η κατανομή των συμμετεχόντων σε εκτεθειμένους ή μη αποτελεί προσωπική τους επιλογή. Επί πλέον, οι συμμετέχοντες δεν έχουν εμφανίσει τη μελετώμενη έκβαση στην έναρξη της μελέτης. Οι εκτεθειμένοι και οι μη εκτεθειμένοι κινούνται στον χρόνο και οι ερευνητές καταγράφουν την απαιτούμενη πληροφορία σε τακτά χρονικά διαστήματα μέχρι να ολοκληρωθεί το προβλεπόμενο χρονικό διάστημα διεξαγωγής της μελέτης. Έπειτα από την ολοκλήρωση της μελέτης, υπολογίζεται η συχνότητα εμφάνισης της έκβασης στους εκτεθειμένους και μη και πραγματοποιείται η αντίστοιχη σύγκριση. Για παράδειγμα, σε μια μελέτη κοόρτης διάρκειας 20 ετών για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ κατανάλωσης καφέ (προσδιοριστή) και εμφάνισης ή όχι καρκίνου του παχέος εντέρου (έκβασης), οι συμμετέχοντες αποφασίζουν εάν θα καταναλώσουν καφέ ή όχι, οπότε οι ερευνητές τους καταγράφουν στην ομάδα αυτών που καταναλώνουν καφέ ή εκείνων οι οποίοι δεν καταναλώνουν, αντίστοιχα. Οι δύο μελετώμενοι πληθυσμοί ατόμων οι οποίοι καταναλώνουν καφέ και ατόμων που δεν καταναλώνουν καφέ κινούνται στον χρόνο και οι ερευνητές καταγράφουν την απαιτούμενη πληροφορία σε τακτά χρονικά διαστήματα μέχρι να ολοκληρωθεί το χρονικό διάστημα των 20 ετών. Έπειτα, υπολογίζεται η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου του παχέος εντέρου σε αυτούς που καταναλώνουν καφέ και σε εκείνους οι οποίοι δεν καταναλώνουν καφέ και ακολούθως πραγματοποιείται η αντίστοιχη σύγκριση. Εάν η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου του παχέος εντέρου είναι μεγαλύτερη σε αυτούς που καταναλώνουν καφέ σε σχέση με εκείνους οι οποίοι δεν καταναλώνουν, τότε η κατανάλωση καφέ σχετίζεται με αύξηση της συχνότητας εμφάνισης της νόσου, ενώ, αντίθετα, εάν η συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου του παχέος εντέρου είναι μικρότερη σε αυτούς που καταναλώνουν καφέ σε σχέση με εκείνους οι οποίοι δεν καταναλώνουν, τότε η κατανάλωση καφέ σχετίζεται με μείωση της συχνότητας εμφάνισης της νόσου Μελέτες «ασθενών-μαρτύρων» Στις μελέτες «ασθενών-μαρτύρων» ( case-control studies), μια ομάδα ασθενών από μια συγκεκριμένη πάθηση συγκρίνεται με μια ομάδα υγιών ατόμων ως προς τη μελετώμενη πάθηση που καλούνται «μάρτυρες». 6 13,15 Οι ασθενείς και οι «μάρτυρες» ανήκουν στην ενδεικτική κατηγορία ή στην κατηγορία αναφοράς του μελετώμενου προσδιοριστή, ανήκουν δηλαδή στους εκτεθειμένους ή μη, αντίστοιχα. Στις μελέτες «ασθενών-μαρτύρων», αρχικά καθορίζονται οι ασθενείς και οι «μάρτυρες», καθορίζονται δηλαδή τα άτομα που πάσχουν ή όχι από μια συγκεκριμένη πάθηση, και στη συνέχεια λαμβάνεται η πληροφορία αναφορικά με το αν ανήκουν στην ενδεικτική κατηγορία ή στην κατηγορία αναφοράς του μελετώμενου προσδιοριστή. Για παράδειγμα, σε μια μελέτη «ασθενών-μαρτύρων» για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ καπνισματικής συνήθειας (προσδιοριστή) και εμφάνισης ή όχι καρκίνου του πνεύμονα (έκβασης), αρχικά καθορίζονται οι ασθενείς και στη συνέχεια επιλέγεται ένα κατάλληλο δείγμα «μαρτύρων», οι οποίοι δεν πάσχουν από καρκίνο του πνεύμονα. Στη συνέχεια, οι ασθενείς και οι «μάρτυρες» ταξινομούνται σε καπνιστές ή μη Κλινικές δοκιμές Οι κλινικές δοκιμές (clinical trials) διεξάγονται για την εκτίμηση της αποτελεσματικότητας των θεραπευτικών παρεμβάσεων σε πάσχοντες. 6 13,16,17 Στις μελέτες αυτές, τα μελετώμενα άτομα πάσχουν ήδη από μια συγκεκριμένη πάθηση και η εν λόγω πάθηση δεν αποτελεί τη μελετώμενη έκβαση. Η μελετώμενη έκβαση είναι οι συνέπειες της πάθησης, όπως ο θάνατος, η εμφάνιση επιπλοκών, η εμφάνιση καταλοίπων, η ίαση κ.ά.

5 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ 563 Στις κλινικές δοκιμές, οι μελετώμενοι πάσχοντες κατανέμονται με τυχαίο τρόπο στην ενδεικτική κατηγορία (θεραπευτική παρέμβαση Α) και στην κατηγορία αναφοράς (θεραπευτική παρέμβαση Β) του μελετώμενου προσδιοριστή και έπειτα παρακολουθούνται, οπότε καταγράφεται η πληροφορία αναφορικά με τη μελετώμενη έκβαση. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα των κλινικών δοκιμών είναι το γεγονός ότι η κατανομή των συμμετεχόντων στις κατηγορίες του προσδιοριστή πραγματοποιείται με τυχαίο τρόπο, με αποτέλεσμα το συστηματικό σφάλμα να είναι μικρότερο σε σχέση με τις μη πειραματικές μελέτες. Με την τυχαιοποίηση (randomization), οι ερευνητές επιτυγχάνουν η κατανομή κάθε πάσχοντα σε μία από τις δύο ομάδες να είναι ανεξάρτητη από τους υπόλοιπους πάσχοντες και επί πλέον να μην επηρεάζεται από τις προτιμήσεις του ιατρού ή του πάσχοντα. Στην περίπτωση που υπάρχουν δύο μελετώμενες θεραπευτικές παρεμβάσεις με ισοδύναμο αριθμό ατόμων σε κάθε ομάδα, τότε η πιθανότητα κάθε πάσχοντα να ανήκει σε μία από τις δύο ομάδες είναι 50%. Σημειώνεται ότι στις κλινικές δοκιμές τα μελετώμενα άτομα είναι πάσχοντα και επί πλέον εφαρμόζεται η τυχαιοποίηση, ενώ, αντίθετα, στις μελέτες κοόρτης τα μελετώμενα άτομα είναι υγιή και δεν είναι δυνατή η εφαρμογή της τυχαιοποίησης. 4. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ Σε κάθε μελέτη, οι ερευνητές χρησιμοποιούν, συνήθως, ένα δείγμα (sample) του πληθυσμού-πηγή (source population) και όχι ολόκληρο τον πληθυσμό-πηγή. 18 Ο πληθυσμόςπηγή αποτελεί το σύνολο των δυνατών παρατηρήσεων που θα μπορούσαν θεωρητικά να πραγματοποιηθούν σε μια μελέτη, ενώ το δείγμα είναι ένα υποσύνολο των παρατηρήσεων αυτών. Το ιδανικό σενάριο σε μια μελέτη είναι να συμπεριληφθούν όλα τα άτομα του πληθυσμού-πηγή, καθώς στη συγκεκριμένη περίπτωση η μέτρηση που θα πραγματοποιηθεί θα έχει και το μικρότερο σφάλμα. Είναι σαφές, όμως, ότι για οικονομικούς και πρακτικούς λόγους μια μελέτη, συνήθως, δεν διενεργείται στον πληθυσμόπηγή, αλλά σε ένα δείγμα του. Για παράδειγμα, εάν σε μια μελέτη διερευνάται το μέσο ύψος των ενηλίκων Ελλήνων οι οποίοι κατοικούν στην Ελλάδα, τότε οι παρατηρήσεις είναι τα ύψη των ατόμων και ο πληθυσμός-πηγή είναι όλοι οι ενήλικες Έλληνες που κατοικούν στην Ελλάδα. Στην περίπτωση αυτή, είναι πρακτικά αδύνατον να διεξαχθεί μια μελέτη στην οποία θα μετρηθεί το ύψος όλων των ενηλίκων Ελλήνων που κατοικούν στην Ελλάδα. Αντίθετα, είναι εφικτή η εκπόνηση μιας μελέτης με συγκεκριμένο αριθμό ατόμων που συνιστούν το δείγμα της μελέτης. Έτσι, στις μελέτες χρησιμοποιούνται δείγματα σχετικά με την εξαγωγή συμπερασμάτων για τους αντίστοιχους πληθυσμούς. Χρησιμοποιώντας δείγματα, περιορίζεται βέβαια η ακρίβεια των μετρήσεων, αλλά στην πράξη είναι αδύνατον να εκπονηθούν μελέτες με τη συμμετοχή ολόκληρου του πληθυσμού-πηγή. Η ακρίβεια των μετρήσεων, πάντως, σε μια μελέτη μπορεί να ενισχυθεί με την αύξηση του αριθμού των παρατηρήσεων του δείγματος. Οι ερευνητές σε μια μελέτη καλούνται να επιλέξουν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα από έναν πληθυσμό-πηγή. Εάν το δείγμα μιας μελέτης είναι αντιπροσωπευτικό του πληθυσμού-πηγή από τον οποίο προέρχεται, τότε είναι δυνατή η γενίκευση των αποτελεσμάτων της μελέτης στον πληθυσμό-πηγή. Η επιλογή ενός μη αντιπροσωπευτικού δείγματος περιορίζει την εγκυρότητα μιας μελέτης, οπότε δεν είναι δυνατή η γενίκευση των αποτελεσμάτων της στον πληθυσμό-πηγή. Η ιδανική επιλογή ενός αντιπροσωπευτικού δείγματος από τον πληθυσμό-πηγή επιτυγχάνεται μέσω της τυχαίας δειγματοληψίας (random sampling) των παρατηρήσεων που συνιστούν το δείγμα. Δυστυχώς, όμως, σε αρκετές περιπτώσεις είναι αδύνατη η τυχαία δειγματοληψία για πρακτικούς και οικονομικούς λόγους, με αποτέλεσμα η επιλογή του δείγματος σε μια μελέτη να μην είναι τυχαία. Στην περίπτωση αυτή, μειώνεται σημαντικά η αξιοπιστία μιας μελέτης και τα αποτελέσματά της δεν μπορούν να γενικευτούν και να αφορούν σε ολόκληρο τον πληθυσμό-πηγή. Η τυχαία δειγματοληψία μπορεί να είναι απλή, συστηματική ή στρωματοποιημένη. Η μη τυχαία δειγματοληψία (non random sampling) μπορεί να εφαρμοστεί στις μελέτες μόνο στην περίπτωση που δεν είναι εφικτή η τυχαία δειγματοληψία, καθώς δεν συμπεριλαμβάνει την τυχαία επιλογή των παρατηρήσεων του δείγματος. Εφαρμόζοντας τη μη τυχαία δειγματοληψία προκύπτουν δείγματα ευκολίας (convenience samples), που πρέπει να αποτελούν την τελευταία επιλογή στον σχεδιασμό των μελετών. Στην περίπτωση αυτή, είτε οι ερευνητές επιλέγουν ορισμένα άτομα είτε τα ίδια τα άτομα επιλέγουν να συμμετάσχουν εθελοντικά, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η γενίκευση των συμπερασμάτων της μελέτης στον πληθυσμό-πηγή από τον οποίο προέρχεται το δείγμα. Για παράδειγμα, ένα δείγμα εθελοντών αιμοδοτών σε μια μελέτη δεν αποτελεί τυχαίο δείγμα, καθώς τα ίδια τα άτομα επέλεξαν εθελοντικά να γίνουν δωρητές αίματος. 5. ΜΕΓΕΘΟΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΣ Επισημαίνεται ότι ο υπολογισμός του μεγέθους δείγματος (sample size) σε μια μελέτη αποτελεί ένα εξαιρετικά σύνθετο μαθηματικό ζήτημα και στην περίπτωση αυτή απαιτείται πάντοτε η συνεισφορά των στατιστικών. 16,19 22 Το μέγεθος δείγματος είναι ο ελάχιστος αριθμός παρατηρήσε-

6 564 Π. ΓΑΛΑΝΗΣ ων που απαιτούνται σε μια μελέτη για την ανάδειξη μιας σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης ως στατιστικά σημαντικής. Το μέγεθος δείγματος εξαρτάται από πολλές παραμέτρους, όπως π.χ. η ερευνητική υπόθεση, το είδος των μεταβλητών που είναι ο προσδιοριστής και η έκβαση, η μεταβλητότητα των παρατηρήσεων, το μέγεθος της ισχύος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης, η στατιστική σημαντικότητα κ.ά. Για τον λόγο αυτόν, δυστυχώς, δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη μαθηματική μεθοδολογία που να εφαρμόζεται σε όλες τις μελέτες, αλλά διαφορετικές μαθηματικές ισότητες οι οποίες εφαρμόζονται ανάλογα με τη μελέτη. Οι μεγάλες δυσκολίες που υπάρχουν στον υπολογισμό του μεγέθους του δείγματος καθιστούν απαραίτητη τη συνεργασία των ερευνητών με τους στατιστικούς πριν από την έναρξη της μελέτης, έτσι ώστε να καθοριστεί το μέγεθος του δείγματος με τη χρήση των κατάλληλων εξειδικευμένων στατιστικών προγραμμάτων. Εάν το μέγεθος του δείγματος είναι πολύ μεγάλο και οι ερευνητές δεν έχουν τη δυνατότητα να συμπεριλάβουν στη μελέτη τους τον ελάχιστο αυτόν αριθμό παρατηρήσεων, τότε θα πρέπει είτε να αναπροσαρμόσουν το ερευνητικό τους πρωτόκολλο είτε να μην εκπονήσουν τη μελέτη. 6. ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΜΕΤΡΗΣΗΣ Η χρήση των κατάλληλων εργαλείων μέτρησης στις μελέτες για τη συλλογή των απαραίτητων δεδομένων είναι πρωταρχικής σημασίας. 6,23,24 Η εγκυρότητα (validity) και η αξιοπιστία (reliability) των συμπερασμάτων των μελετών καθορίζονται σε σημαντικό βαθμό και από την καταλληλότητα των εργαλείων μέτρησης που χρησιμοποιούνται. Δυστυχώς, όμως, αρκετοί ερευνητές δεν έχουν αντιληφθεί την αναγκαιότητα χρήσης των κατάλληλων εργαλείων μέτρησης, με αποτέλεσμα σε αρκετές περιπτώσεις να μη δίνουν ιδιαίτερη σημασία στα εργαλεία μέτρησης που χρησιμοποιούνται. Τα συνηθέστερα εργαλεία μέτρησης για τη συλλογή των απαιτούμενων δεδομένων σε μια μελέτη είναι τα επιδημιολογικά δελτία και τα ερωτηματολόγια. Επισημαίνεται ότι τα λάθη και οι παραλείψεις που γίνονται αντιληπτά από τους ερευνητές έπειτα από την ολοκλήρωση της μελέτης και της συλλογής των δεδομένων με τα εργαλεία μέτρησης δεν είναι δυνατόν να διορθωθούν παρά μόνο εάν διεξαχθεί εκ νέου η μελέτη με τις απαιτούμενες διορθώσεις στα εργαλεία μέτρησης, κάτι όμως το οποίο είναι πρακτικά ανέφικτο, καθώς αυξάνεται σημαντικά τόσο ο χρόνος όσο και το κόστος διεξαγωγής της μελέτης. Για τον λόγο αυτόν, είναι απαραίτητο να διεξάγεται μια πιλοτική μελέτη (pilot study), με σχετικά μικρό αριθμό συμμετεχόντων (περίπου 30 50), έτσι ώστε να πραγματοποιείται μια προκαταρκτική εκτίμηση των εργαλείων μέτρησης και να διορθώνονται τα λάθη και οι παραλείψεις στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό. Στην περίπτωση των επιδημιολογικών δελτίων, οι ερευνητές καταγράφουν την απαιτούμενη πληροφορία είτε χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα αρχεία είτε συλλέγοντας πρωτογενώς τα δεδομένα. 6 Για παράδειγμα, σε μια μελέτη για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ της λήψης ή όχι Η 2 ανταγωνιστών (προσδιοριστή) και της εμφάνισης ή όχι νεκρωτικής εντεροκολίτιδας σε πρόωρα νεογνά (έκβασης) που νοσηλεύονται σε μονάδα εντατικής θεραπείας, οι ερευνητές καταγράφουν την απαιτούμενη πληροφορία, χρησιμοποιώντας το κατάλληλο επιδημιολογικό δελτίο. Εάν η εν λόγω μελέτη είναι μελέτη κοόρτης, τότε οι ερευνητές θα συλλέξουν πρωτογενώς τα δεδομένα, θα καταγράψουν δηλαδή την απαιτούμενη πληροφορία για τα νεογνά από την έναρξη της μελέτης μέχρι την ολοκλήρωσή της. Αντίθετα, εάν πραγματοποιηθεί μια μελέτη «ασθενών-μαρτύρων», τότε οι ερευνητές θα χρησιμοποιήσουν τα αρχεία των νεογνών και των μητέρων τους στο νοσοκομείο στο οποίο έλαβε χώρα η νοσηλεία, έτσι ώστε να καταγράψουν την απαιτούμενη πληροφορία. Σε μια μελέτη είναι δυνατόν είτε να δημιουργηθεί ένα νέο ερωτηματολόγιο είτε να χρησιμοποιηθεί ένα ήδη υπάρχον με αποδεδειγμένη εγκυρότητα και αξιοπιστία σε προγενέστερες μελέτες. Σε ορισμένες μελέτες εξ άλλου δημιουργείται ένα νέο ερωτηματολόγιο και ταυτόχρονα χρησιμοποιείται και ένα υπάρχον. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, οι ερευνητές δημιουργούν ένα νέο ερωτηματολόγιο αναφορικά με τα δημογραφικά και τα κλινικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων, έπειτα από κατάλληλη συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση. Στην περίπτωση αυτή, οι ερευνητές επιλέγουν τα δημογραφικά και τα κλινικά χαρακτηριστικά που θεωρούν απαραίτητα για να συμπεριλάβουν στη μελέτη τους. Για τη μέτρηση αφηρημένων ή σύνθετων εννοιών, όπως η ποιότητα ζωής, η ικανοποίηση, η επαγγελματική εξουθένωση, η συναισθηματική νοημοσύνη, οι στάσεις αναφορικά με διάφορα θέματα κ.ά., σχεδόν πάντα χρησιμοποιούνται ερωτηματολόγια που έχουν χρησιμοποιηθεί ήδη σε προγενέστερες μελέτες και έχουν εμφανίσει αποδεκτή εγκυρότητα και αξιοπιστία. Επισημαίνεται ότι ένα ερωτηματολόγιο σε μια μελέτη συνήθως αποτελείται από περισσότερες από μία ενότητες, κάθε μια από τις οποίες μετρά διαφορετικές διαστάσεις ή έννοιες. Για παράδειγμα, σε μια συγχρονική μελέτη για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ δημογραφικών χαρακτηριστικών και ποιότητας ζωής θα χρησιμοποιηθεί ένα ερωτηματολόγιο με δύο διαφορετικές ενότητες: (α) Η πρώτη ενότητα θα περιλαμβάνει ερωτήσεις αναφορικά με τα δημογραφικά χαρακτηριστικά και (β) η δεύτερη ενότητα θα περιλαμβάνει ερωτήσεις για την εκτίμηση της ποιότητας ζωής.

7 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ ΗΘΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ Οι ηθικές αρχές που οφείλουν να διέπουν τη διεξαγωγή μιας μελέτης θα πρέπει να απασχολούν τους ερευνητές από τον σχεδιασμό της μελέτης έως και τη δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων της Η Διακήρυξη του Helsinki (World Medical Association Declaration of Helsinki) 29 δημιουργήθηκε το 1964 και μετά από εννέα αναθεωρήσεις, με τελευταία αυτή του 2013, αναγνωρίζεται διεθνώς ως ο θεμέλιος λίθος για την εφαρμογή των ηθικών αρχών που πρέπει να διέπουν τις μελέτες οι οποίες διεξάγονται σε ανθρώπινους πληθυσμούς. Σύμφωνα με τη διακήρυξη αυτή, η βασική επιδίωξη των ερευνητών σε μια μελέτη πρέπει να είναι το όφελος των ατόμων και όχι βέβαια το προσωπικό όφελος. Επί πλέον, ο σχεδιασμός και η εκπόνηση μιας μελέτης απαιτούν την ύπαρξη ενός ερευνητικού πρωτοκόλλου, το οποίο πρέπει να αναλύει τα ηθικά ζητήματα που περιλαμβάνονται στη μελέτη. Για παράδειγμα, το πρωτόκολλο μιας μελέτης πρέπει να περιλαμβάνει τις πηγές χρηματοδότησης, τον τρόπο με τον οποίο επιτυγχάνεται η πληροφορημένη συναίνεση των συμμετεχόντων, τα πιθανά οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους για τους συμμετέχοντες, τα δικαιώματα των συμμετεχόντων κ.ά. Η έναρξη μιας μελέτης προϋποθέτει την έγκριση του ερευνητικού της πρωτοκόλλου από μια επιτροπή διασφάλισης των ηθικών ζητημάτων. Η πληροφορημένη συναίνεση των συμμετεχόντων σε μια μελέτη είναι πρωταρχικής σημασίας και πρέπει να εξασφαλίζεται πάντοτε. Πιο συγκεκριμένα, οι υποψήφιοι συμμετέχοντες πρέπει να ενημερώνονται με σαφήνεια και ολοκληρωμένα για τον σκοπό, τον σχεδιασμό και τη διεξαγωγή της μελέτης, έτσι ώστε να αποφασίζουν ελεύθερα και ενημερωμένα για τη συμμετοχή τους ή όχι. Για παράδειγμα, εάν σε μια μελέτη συμμετέχουν και μετανάστες που δεν έχουν επαρκή γνώση της ελληνικής γλώσσας, τότε οι ερευνητές πρέπει να συνεργαστούν με τους κατάλληλους μεταφραστές, έτσι ώστε τόσο οι μετανάστες όσο και οι γηγενείς συμμετέχοντες να ενημερωθούν στον ίδιο βαθμό. Σημειώνεται ότι οι υποψήφιοι συμμετέχοντες που συμφωνούν τελικά να λάβουν μέρος σε μια μελέτη πρέπει να υπογράφουν και το σχετικό έντυπο πληροφορημένης συναίνεσης. 8. ΣΥΝΟΨΗ Ο σχεδιασμός και η εκπόνηση μιας μελέτης με όσο το δυνατόν μικρότερο σφάλμα αποτελεί μια εξαιρετικά επίπονη και χρονοβόρα διαδικασία. Στην περίπτωση αυτή, είναι απαραίτητη η γνώση των βασικών αρχών της μεθοδολογίας της έρευνας, της επιδημιολογίας και της στατιστικής, τριών δηλαδή επιστημονικών κλάδων με ευρύ και σύνθετο περιεχόμενο. Στο παρόν άρθρο αναλύθηκαν οι βασικές αρχές σχεδιασμού των μελετών, με σκοπό οι επαγγελματίες υγείας να μπορούν αρχικά να διαβάζουν κριτικά την αντίστοιχη βιβλιογραφία και ακολούθως να σχεδιάζουν και να εκπονούν αξιόπιστες και έγκυρες μελέτες. Πρόκειται βέβαια για μια εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία που απαιτεί χρόνο, υπομονή και συστηματική προσπάθεια. Για τον λόγο αυτόν, οι ερευνητές δεν πρέπει να απογοητεύονται από τα πιθανά λάθη τους στον σχεδιασμό και στην εκπόνηση των μελετών, αλλά να διδάσκονται από αυτά και να μην τα επαναλαμβάνουν. Η γνώση που προκύπτει από τα αποτελέσματα των αξιόπιστων και έγκυρων μελετών είναι απαραίτητο εφόδιο για την παροχή ορθολογικής φροντίδας υγείας από τους επαγγελματίες υγείας. ABSTRACT Methodological design of studies P. GALANIS Department of Nursing, Center for Health Services Management and Evaluation, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2017, 34(4): In order to acquire appropriate knowledge for taking rational decisions in the health sciences, design and conduct of reliable and valid studies is necessary. The results of such studies constitute the evidence, or otherwise, the knowledge that health professionals use in order to provide the best health care. Health professionals need to design and conduct studies with the minimum bias, and then apply the conclusions of these studies in their clinical practice. In brief, the fundamental principles of design of a study include: Determination of the scientific hypothesis, choice of the appropriate kind of study, application of an appropriate sampling method, sample size estimation, choice of the appropriate measurement tools and application of ethical principles. Knowledge of the fundamental principles of research methodology, epidemiology and statistics is necessary in order for studies to be designed and conducted

8 566 Π. ΓΑΛΑΝΗΣ with minimum bias. As the content of these three scientific branches is broad and complex, time, patience and effort are needed by the researchers to fulfil the aims of their studies. Key words: Design, Ethical issues, Sample size, Sampling, Scientific hypothesis, Study Βιβλιογραφία 1. EVANS J. How to be a researcher: A strategic guide for academic success. 2nd ed. Routledge, New York, BELL J, WATERS S. Doing your research project: A guide for first-time researchers. 6th ed. McGraw Hill Education, Berkshire, PEQUEGNAT W, STOVER E, BOYCE CA. How to write a successful research grant application. 2nd ed. Springer, New York, BLAXTER L, HUGHES C, TIGHT M. How to research. 3rd ed. Open University Press, New York, BERRY R. The research project: How to write it. 5th ed. Routledge, London, ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Μεθοδολογία της έρευνας στις επιστήμες υγείας. Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα, ΓΑΛΑΝΗΣ Π, ΣΠΑΡΟΣ Λ. Κλινική και επιδημιολογική έρευνα. Εκδόσεις ΒΗΤΑ, Αθήνα, ROTHMAN KJ. Epidemiology: An introduction. 2nd ed. Oxford University Press, New York, OLSEN J, CHRISTENSEN K, MURRAY J, EKBOM A. An introduction to epidemiology for health professionals. Springer-Verlag, New York, GORDIS L. Epidemiology. 4th ed. Elsevier/Saunders, Philadelphia, ROTHMAN KJ, GREENLAND S, LASH TL. Modern epidemiology. 3rd ed. Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, PA, KLEINBAUM DG, SULLIVAN KM, BARKER ND. A pocket guide to epidemiology. Springer-Verlag, New York, AHRENS W, PIGEOT I. Handbook of epidemiology. Springer, Berlin, ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Μελέτες κοόρτης. Αρχ Ελλ Ιατρ 2011, 28: ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Μελέτες «ασθενών-μαρτύρων». Αρχ Ελλ Ιατρ 2012, 29: MACHIN D, DAY S, GREEN S. Textbook of clinical trials. John Willey & Sons Ltd, West Sussex, ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Κλινικές δοκιμές. Αρχ Ελλ Ιατρ 2012, 29: ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Μεθοδολογία δειγματοληψίας στις επιδημιολογικές μελέτες. Αρχ Ελλ Ιατρ 2012, 29: ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Αναγκαίος αριθμός πασχόντων στις τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές. Αρχ Ελλ Ιατρ 2009, 26: STEWART A. Basic statistics and epidemiology: A practical guide. Radcliffe Medical Press, Oxford, WOODWARD M. Epidemiology: Study design and data analysis. Chapman & Hall/CRC, New York, FRIEDMAN LM, FURBERG CD, DEMETS DL. Fundamentals of clinical trials. 3rd ed. Springer, New York, ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Εγκυρότητα και αξιοπιστία των ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες. Αρχ Ελλ Ιατρ 2013, 30: ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Χρησιμοποιώντας το κατάλληλο ερωτηματολόγιο στις επιδημιολογικές μελέτες. Αρχ Ελλ Ιατρ 2012, 29: WORLD MEDICAL ASSOCIATION. Medical ethics manual. 3rd ed. World Medical Association Inc, Ferney-Voltaire, ΓΑΛΑΝΗΣ Π. Βασικές αρχές συγγραφής και δημοσίευσης ερευνητικών άρθρων στις επιστήμες υγείας. Broken Hill Publishers Ltd & Πασχαλίδης ΑΕ, Λευκωσία, MACLEAN A. Autonomy, informed consent and medical law: A relational challenge. Cambridge University Press, Cambridge, HOPE T, SAVULESCU J, HENDRICK J. Medical ethics and law: The core curriculum. 2nd ed. Churchill Livingstone Elsevier, Oxford, WORLD MEDICAL ASSOCIATION. World Medical Association Declaration of Helsinki: Ethical principles for medical research involving human subjects. JAMA 2013, 310: Corresponding author: P. Galanis, 67 Mikras Asias street, GR Athens, Greece

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή Η Μεθοδολογία της Έρευνας (research methodology) είναι η επιστήμη που αφορά τη μεθοδολογία πραγματοποίησης μελετών με συστηματικό, επιστημονικό και λογικό τρόπο, με σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Απάντηση. Συγχρονική μελέτη

Απάντηση. Συγχρονική μελέτη Ερώτηση Ποιο είδος μελέτης και γιατί θεωρείτε πως είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης; Περιγράψτε συνοπτικά (εντός 100 λέξεων) τον σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση Ποιο είδος μελέτης και γιατί θεωρείτε πως είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης;

Ερώτηση Ποιο είδος μελέτης και γιατί θεωρείτε πως είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης; είναι το καταλληλότερο για την εκτίμηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2 στον πληθυσμό μιας πόλης; Μελέτες σε πειραματόζωα βρήκαν ότι η αυξημένη κατανάλωση πράσινου τσαγιού σχετίζεται με μειωμένη συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες ασθενών-μαρτύρων

Μελέτες ασθενών-μαρτύρων Μελέτες ασθενών-μαρτύρων Η πρώτη ΜΑΜ δημοσιεύθηκε το 1920 και αφορούσε τη σχέση καπνιστικής συνήθειας και επιθηλιώματος των χειλιών (μορφή καρκίνου του δέρματος) Το 1950, δημοσιεύθηκαν οι πρώτες 4 μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί διεξάγεται μια μελέτη;;;

Γιατί διεξάγεται μια μελέτη;;; Γιατί διεξάγεται μια μελέτη;;; Διερεύνηση ενός νέου ερευνητικού ερωτήματος ή, αλλιώς, μιας νέας ερευνητικής υπόθεσης Διερεύνηση μιας υπάρχουσας ερευνητικής υπόθεσης, βελτιώνοντας όμως την ακρίβεια και

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή και κριτική ανάλυση επιδημιολογικής εργασίας

Συγγραφή και κριτική ανάλυση επιδημιολογικής εργασίας Εργαστήριο Υγιεινής Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών Συγγραφή και κριτική ανάλυση επιδημιολογικής εργασίας Δ. Παρασκευής Εργαστήριο Υγιεινής Επιδημιολογίας και

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση. Ποιο μέτρο συχνότητας υπολογίστηκε;

Ερώτηση. Ποιο μέτρο συχνότητας υπολογίστηκε; Ερώτηση Σε μια συγχρονική μελέτη μετρήθηκε ο δείκτης μάζας σώματος 5000 αγοριών και 5500 κοριτσιών ηλικίας 14-17 ετών. Το 15% των αγοριών και το 8% των κοριτσιών ήταν υπέρβαρα. Ποιο μέτρο συχνότητας υπολογίστηκε;

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Σχέση μεταξύ εμβολίων και αυτισμού Θέση ύπνου των βρεφών και συχνότητα εμφάνισης του

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση. Ποιο μέτρο συχνότητας υπολογίστηκε;

Ερώτηση. Ποιο μέτρο συχνότητας υπολογίστηκε; Σε μια συγχρονική μελέτη μετρήθηκε ο δείκτης μάζας σώματος 5000 αγοριών και 5500 κοριτσιών ηλικίας 14-17 ετών. Το 15% των αγοριών και το 8% των κοριτσιών ήταν υπέρβαρα. Ποιο μέτρο συχνότητας υπολογίστηκε;

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση. Καπνιστές Ναι Όχι Σύνολο Ανθρωπο-έτη παρακολούθησης Περιπτώσεις εμφράγματος

Άσκηση. Καπνιστές Ναι Όχι Σύνολο Ανθρωπο-έτη παρακολούθησης Περιπτώσεις εμφράγματος Σ έναν μελετώμενο πληθυσμό καπνιστών και μη καπνιστών διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ καπνιστικής συνήθειας και συχνότητας εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα. Η επίπτωση-πυκνότητα μεταξύ των καπνιστών ήταν 0,05

Διαβάστε περισσότερα

Τρόπος ιδασκαλίας: Προαπαιτούµενο(α) και Συναπαιτούµενο(α) Μάθηµα(τα): Προτεινόµενα/προαιρετικά µέρη του προγράµµατος: ιδασκαλία στην τάξη Κανένα Κανέ

Τρόπος ιδασκαλίας: Προαπαιτούµενο(α) και Συναπαιτούµενο(α) Μάθηµα(τα): Προτεινόµενα/προαιρετικά µέρη του προγράµµατος: ιδασκαλία στην τάξη Κανένα Κανέ Τίτλος Μαθήµατος: Βιοστατιστική και Επιδηµιολογία Κωδικός Μαθήµατος: MNU 612 Κατηγορία Μαθήµατος: (Υποχρεωτικό/Επιλεγόµενο) Επίπεδο Μαθήµατος: (πρώτου, δεύτερου ή τρίτου κύκλου) Έτος Σπουδών: 1 Τετράµηνο

Διαβάστε περισσότερα

Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών

Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών Σύμφωνα με μελέτη του 2000 στις ΗΠΑ, 4.000.000 έφηβοι ήταν καπνιστές Τι σημαίνει «έφηβος»;;; Τι σημαίνει «καπνιστής»;;; Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών Στη συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις

Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (PROJECT) Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις (Quantitative Approaches to Research) Δρ ΚΟΡΡΕΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΘΗΝΑ 2013 Ποσοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις (Quantitative Research

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία δειγματοληψίας στις επιδημιολογικές μελέτες

Μεθοδολογία δειγματοληψίας στις επιδημιολογικές μελέτες Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 APPLIED MEDICAL RESEARCH Μεθοδολογία δειγματοληψίας στις επιδημιολογικές μελέτες 1. Εισαγωγή 2. Απλή

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιοριστής (determinant) Συνώνυμα

Προσδιοριστής (determinant) Συνώνυμα Προσδιοριστής Το χαρακτηριστικό (συγγενές, περιβαλλοντικό ή συμπεριφοράς) των ατόμων από το οποίο εξαρτάται η συχνότητα εμφάνισης της μελετώμενης έκβασης Προσδιοριστής (determinant) Συνώνυμα Έκθεση Μελετώμενος

Διαβάστε περισσότερα

Κριτική Αξιολόγηση Τυχαιοποιημένης Κλινικής Δοκιμής (RCT)

Κριτική Αξιολόγηση Τυχαιοποιημένης Κλινικής Δοκιμής (RCT) Clinical Research & Evidence-Based Medicine Unit Aristotle University of Thessaloniki Κριτική Αξιολόγηση Τυχαιοποιημένης Κλινικής Δοκιμής (RCT) Πασχάλης Πάσχος MD, MSc Γαστρεντερολόγος Μονάδα Κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

Πείραμα. Χειρισμός των συνθηκών από τον ερευνητή. Σύνολο παρατηρήσεων που πραγματοποιούνται κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες

Πείραμα. Χειρισμός των συνθηκών από τον ερευνητή. Σύνολο παρατηρήσεων που πραγματοποιούνται κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες Πείραμα Χειρισμός των συνθηκών από τον ερευνητή Σύνολο παρατηρήσεων που πραγματοποιούνται κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες Πειραματικές μελέτες Ο ερευνητής καθορίζει τις συνθήκες της μελέτης. Η έκθεση ή όχι

Διαβάστε περισσότερα

Λύση. Επίπτωση-πυκνότητα κ+ =ID κ+ 0,05 (έτη) -1. Επίπτωση-πυκνότητα κ- =ID κ- 0,01 (έτη) -1. ID κ+ - ID κ- 0,05-0,01=0,04 (έτη) -1

Λύση. Επίπτωση-πυκνότητα κ+ =ID κ+ 0,05 (έτη) -1. Επίπτωση-πυκνότητα κ- =ID κ- 0,01 (έτη) -1. ID κ+ - ID κ- 0,05-0,01=0,04 (έτη) -1 Άσκηση Σ έναν μελετώμενο πληθυσμό καπνιστών και μη καπνιστών διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ καπνιστικής συνήθειας και συχνότητας εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα. Η επίπτωση-πυκνότητα μεταξύ των καπνιστών

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών

Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών Ο μεγάλος δρόμος για την εύρεση αιτιακών σχέσεων είναι γεμάτος σφάλματα Αιτιακή σχέση Τυχαίο σφάλμα Συγχυτές Συστηματικό σφάλμα επιλογής Συστηματικό σφάλμα Συστηματικό

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι από τους παρακάτω πληθυσμούς είναι κλειστοί ή ανοιχτοί και γιατί;

Ποιοι από τους παρακάτω πληθυσμούς είναι κλειστοί ή ανοιχτοί και γιατί; Άσκηση Ποιοι από τους παρακάτω πληθυσμούς είναι κλειστοί ή ανοιχτοί και γιατί; 1. Οι κάτοικοι της Ελλάδας, το 2010 2. Οι ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 3. Οι νοσηλευθέντες σε ένα νοσοκομείο το 2012

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών

Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών Εάν το αντικείμενο μιας μελέτης είναι ο υπολογισμός του λόγου των επιπτώσεων-πυκνοτήτων του καρκίνου του πνεύμονα στους καπνιστές σε σχέση με τους μη καπνιστές,

Διαβάστε περισσότερα

Είδη Επιδημιολογικής Έρευνας. Εμμανουήλ Σμυρνάκης Λέκτορας ΠΦΥ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στάθης Γιαννακόπουλος Γενικός Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Είδη Επιδημιολογικής Έρευνας. Εμμανουήλ Σμυρνάκης Λέκτορας ΠΦΥ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στάθης Γιαννακόπουλος Γενικός Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Είδη Επιδημιολογικής Έρευνας Εμμανουήλ Σμυρνάκης Λέκτορας ΠΦΥ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στάθης Γιαννακόπουλος Γενικός Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Λειτουργίες Επιδημιολογικής Έρευνας Η επιδημιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 3 η Θεματική ενότητα: Ανάλυση μεθοδολογίας ερευνητικής εργασίας Σχεδιασμός έρευνας: Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση μεθοδολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιοριστής (determinant) Συνώνυμα

Προσδιοριστής (determinant) Συνώνυμα Προσδιοριστής Το χαρακτηριστικό (συγγενές, περιβαλλοντικό ή συμπεριφοράς) των ατόμων από το οποίο εξαρτάται η συχνότητα εμφάνισης της μελετώμενης έκβασης Προσδιοριστής (determinant) Συνώνυμα Έκθεση Μελετώμενος

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα συχνότητας στις επιδημιολογικές μελέτες

Μέτρα συχνότητας στις επιδημιολογικές μελέτες APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2014, 31(6):735-747 Μέτρα συχνότητας στις επιδημιολογικές μελέτες 1. Εισαγωγή 2. Προσδιοριστής 3. Δημογραφικοί πληθυσμοί 4. Μέτρα συχνότητας 4.1. Εμπειρικά

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι από τους παρακάτω πληθυσμούς είναι κλειστοί ή ανοιχτοί και γιατί;

Ποιοι από τους παρακάτω πληθυσμούς είναι κλειστοί ή ανοιχτοί και γιατί; Ποιοι από τους παρακάτω πληθυσμούς είναι κλειστοί ή ανοιχτοί και γιατί; 1. Οι κάτοικοι της Ελλάδας, το 2010 2. Οι ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 3. Οι νοσηλευθέντες σε ένα νοσοκομείο το 2012 4.

Διαβάστε περισσότερα

Μπεττίνα Χάιδιτς. Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής Ιατρικής Στατιστικής e mail:

Μπεττίνα Χάιδιτς. Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής Ιατρικής Στατιστικής e mail: Μπεττίνα Χάιδιτς Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής Ιατρικής Στατιστικής e mail: haidich@med.auth.gr Υπολογισμός μεγέθους δείγματος Πιο πολλές επιδημιολογικές μελέτες έχουν ως στόχο να εκτιμηθεί κάποιο χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες ασθενών-μαρτύρων (case-control studies) Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2010

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα ζωής ασθενών μετά από διαδερμική εμφύτευση αορτικής βαλβίδας (TAVI) στην Κύπρο

Ποιότητα ζωής ασθενών μετά από διαδερμική εμφύτευση αορτικής βαλβίδας (TAVI) στην Κύπρο Ποιότητα ζωής ασθενών μετά από διαδερμική εμφύτευση αορτικής βαλβίδας (TAVI) στην Κύπρο Απόστολος Γατίδης, RN, BSc, MSc, ILSP(ERC), Εργαστήριο Καθετηριασμών, Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας Μιχαήλ Δρακομαθιουλάκης,

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών

Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών Αντικείμενο των επιδημιολογικών μελετών Αντικείμενο των αιτιογνωστικών μελετών Είναι το τελικό αποτέλεσμα μιας αιτιογνωστικής μελέτης και πιο συγκεκριμένα το είδος και η ποσότητα της εμπειρικής πληροφορίας

Διαβάστε περισσότερα

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Αναλογία Λόγος Πηλίκο Αναλογία Proportion Αναλογία (Proportion) Ο αριθµητής ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΩΣ στον παρανοµαστή

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και τυχαίο σφάλμα στις επιδημιολογικές μελέτες

Αιτιότητα και τυχαίο σφάλμα στις επιδημιολογικές μελέτες Αιτιότητα και τυχαίο σφάλμα στις επιδημιολογικές μελέτες Αιτιότητα Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2007 "Ευτυχισμένος είναι αυτός που κατόρθωσε

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα ζωής ασθενών µετά από Διαδερµική Εµφύτευση Αορτικής Βαλβίδας: Σύγκριση µε υγιή πληθυσµό στην Κύπρο

Ποιότητα ζωής ασθενών µετά από Διαδερµική Εµφύτευση Αορτικής Βαλβίδας: Σύγκριση µε υγιή πληθυσµό στην Κύπρο Ποιότητα ζωής ασθενών µετά από Διαδερµική Εµφύτευση Αορτικής Βαλβίδας: Σύγκριση µε υγιή πληθυσµό στην Κύπρο Απόστολος Γατίδης, RN, BSc, MSc, ILSP(ERC), Εργαστήριο Καθετηριασμών, Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας

Διαβάστε περισσότερα

Είδη επιδημιολογικών μελετών

Είδη επιδημιολογικών μελετών Είδη επιδημιολογικών μελετών Αιτιογνωστική επιδημιολογία Διαγνωστική επιδημιολογία Προγνωστική επιδημιολογία Είδη επιδημιολογικών μελετών 1. Πειραματικές (experimentals) μελέτες ή, αλλιώς, τυχαιοποιημένες

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1: Εισαγωγή. ΤΕΙ Στερεάς Ελλάδας. Τμήμα Φυσικοθεραπείας. Προπτυχιακό Πρόγραμμα. Μάθημα: Βιοστατιστική-Οικονομία της υγείας Εξάμηνο: Ε (5 ο )

Ενότητα 1: Εισαγωγή. ΤΕΙ Στερεάς Ελλάδας. Τμήμα Φυσικοθεραπείας. Προπτυχιακό Πρόγραμμα. Μάθημα: Βιοστατιστική-Οικονομία της υγείας Εξάμηνο: Ε (5 ο ) ΤΕΙ Στερεάς Ελλάδας Τμήμα Φυσικοθεραπείας Προπτυχιακό Πρόγραμμα Μάθημα: Βιοστατιστική-Οικονομία της υγείας Εξάμηνο: Ε (5 ο ) Ενότητα 1: Εισαγωγή Δρ. Χρήστος Γενιτσαρόπουλος Λαμία, 2017 1.1. Σκοπός και

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006 Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ Ροβίθης Μ. 2006 1 Τα στάδια της επιδημιολογικής έρευνας ταξινομούνται με μια λογική σειρά στην οποία κάθε φάση εξαρτάται από την προηγούμενη. Μια εκτεταμένη λίστα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Επιδηµιολογία. Μέτρα κινδύνου Αιτιολογική συσχέτιση

Κλινική Επιδηµιολογία. Μέτρα κινδύνου Αιτιολογική συσχέτιση Κλινική Επιδηµιολογία Μέτρα κινδύνου Αιτιολογική συσχέτιση Μέτρα κινδύνου Αιτιολογική συσχέτιση Σύγκριση µεταξύ διαφορετικών πληθυσµών ως προς την έκθεση (exposure) Σύγκριση της κατανοµής της συχνότητας

Διαβάστε περισσότερα

Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013

Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013 Κλέα Κατσουγιάννη Καθηγήτρια Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013 Μεταβλητότητα

Διαβάστε περισσότερα

τα πάντα είναι σχετικά

τα πάντα είναι σχετικά τα πάντα είναι σχετικά Συνολικά λίτρα κατανάλωσης μπύρας, το 2010 (απόλυτες συχνότητες) Σειρά κατάταξης Χώρα Λίτρα κατανάλωσης μπύρας (x 10 6 ) 1 Κίνα 44.683 2 ΗΠΑ 24.138 5 Γερμανία 8.787 16 Τσεχία 1.708

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Περιγραφική και ημιπειραματική έρευνα Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Σποραδικές παρατηρήσεις Σειρά παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες «ασθενών-μαρτύρων»

Μελέτες «ασθενών-μαρτύρων» APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2012, 29(2):240-257 Μελέτες «ασθενών-μαρτύρων» 1. Εισαγωγή 2. Πληθυσμός-πηγή και μελετώμενος πληθυσμός 2.1. Πρωτογενής και δευτερογενής ορισμός του πληθυσμού-πηγή

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές δοκιμές APPLIED MEDICAL RESEARCH ... ... Π. Γαλάνης. Clinical trials

Κλινικές δοκιμές APPLIED MEDICAL RESEARCH ... ... Π. Γαλάνης. Clinical trials Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 APPLIED MEDICAL RESEARCH Κλινικές δοκιμές 1. Εισαγωγή 2. Πειραματικές μελέτες 3. Κλινικές δοκιμές

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική υπόθεση. Εισαγωγή ΜΑΘΗΜΑ 11Ο 1. ΜΑΘΗΜΑ Θεραπεία Μέρος 2 ο. Κλινικές µελέτες. Σύνδεση µε το προηγούµενο µάθηµα

Ερευνητική υπόθεση. Εισαγωγή ΜΑΘΗΜΑ 11Ο 1. ΜΑΘΗΜΑ Θεραπεία Μέρος 2 ο. Κλινικές µελέτες. Σύνδεση µε το προηγούµενο µάθηµα ΜΑΘΗΜΑ Θεραπεία Μέρος 2 ο Κλινικές Μελέτες 1 Εισαγωγή Σύνδεση µε το προηγούµενο µάθηµα Ανάγκη ελέγχου και επιβεβαίωσης των προτεινόµενων θεραπειών Είδη µελετών των θεραπευτικών µεθόδων Κλινικές µελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies

Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies ΕΙΔΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Μη πειραματικές μελέτες - συνέχεια Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies Ενώ στις μελέτες Cohort ξεκινάμε από εκτεθειμένους και μη και κοιτάμε ποιοι αναπτύσσουν το

Διαβάστε περισσότερα

MA0681 ΤΕΚΜΗΡΙΩΜΕΝΗ ΛΗΨΗ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ

MA0681 ΤΕΚΜΗΡΙΩΜΕΝΗ ΛΗΨΗ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ MA0681 ΤΕΚΜΗΡΙΩΜΕΝΗ ΛΗΨΗ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ Συντετμημένος Τίτλος: Τίτλος Μαθήματος Πλήρης Τίτλος: Τεκμηριωμένη Λήψη Κλινικής Απόφασης Κωδικός Μαθήματος: MA0681 Επίπεδο Μαθήματος: Προπτυχιακό Τύπος Μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων Τεχνικές Έρευνας Ε. Ζέτου Ε εξάμηνο 2010-2011 Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων ΣΚΟΠΟΣ Η συγκεκριμένη εισήγηση έχει σαν σκοπό να δώσει τις απαραίτητες γνώσεις στο/στη φοιτητή/τρια για τον τρόπο διεξαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Τα συστηματικά σφάλματα στις επιδημιολογικές μελέτες Κάθε επιδημιολογική μελέτη πρέπει να θεωρείται ως μια άσκηση μέτρησης

Τα συστηματικά σφάλματα στις επιδημιολογικές μελέτες Κάθε επιδημιολογική μελέτη πρέπει να θεωρείται ως μια άσκηση μέτρησης Τα συστηματικά σφάλματα στις επιδημιολογικές μελέτες Κάθε επιδημιολογική μελέτη πρέπει να θεωρείται ως μια άσκηση μέτρησης Kenneth J. Rothman, 2002 Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί οι μελέτες παρατήρησης δεν είναι πάντα κατάλληλες

Γιατί οι μελέτες παρατήρησης δεν είναι πάντα κατάλληλες Γιατί οι μελέτες παρατήρησης δεν είναι πάντα κατάλληλες Ευαγγελία Η. Ντζάνη Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής με έμφαση στην Επιδημιολογία Εργαστήριο Υγιεινής & Επιδημιολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας Η ερευνητική διαδικασία έχει ως αφορμή ένα προβληματισμό και προσπαθεί να απαντήσει σε ένα ερευνητικό ερώτημα.

Διαβάστε περισσότερα

Αναγκαίος αριθμός πασχόντων στις τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές

Αναγκαίος αριθμός πασχόντων στις τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(4):544-557 Αναγκαίος αριθμός πασχόντων στις τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές 1. Εισαγωγή 2. Τυχαιοποιημένες κλινικές

Διαβάστε περισσότερα

Εγκυρότητα και αξιοπιστία των ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες

Εγκυρότητα και αξιοπιστία των ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 APPLIED MEDICAL RESEARCH Εγκυρότητα και αξιοπιστία των ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Επιλογή Δείγματος. Απόστολος Βανταράκης Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής

Επιλογή Δείγματος. Απόστολος Βανταράκης Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής Επιλογή Δείγματος Απόστολος Βανταράκης Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής Δειγματοληψία Να κατανοηθούν: Γιατί κάνουμε δειγματοληψία Ορισμοί δειγματοληψίας Αντιπροσωπευτικότητα Κύριοι μέθοδοι δειγματοληψίας Λάθη

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία. Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων. Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου.

Επιδημιολογία. Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων. Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου. Επιδημιολογία Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων Ροβίθης Μιχαήλ 2006 1 Ιπποκράτης (400 Π.Χ) Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου. «Η εμφάνιση νόσου δεν οφείλεται σε θεϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Τι πέραν των τυχαιοποιημένων κλινικών. Ζ. Μέλλιος

Τι πέραν των τυχαιοποιημένων κλινικών. Ζ. Μέλλιος Τι πέραν των τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών Ζ. Μέλλιος Κλινική Μελέτη Εργαλείο αξιολόγησης κάποιας παρέμβασης στην έκβαση μιας κλινικής κατάστασης Κάθε αλλαγή στην ποσότητα επιφέρει αλλαγές στην ποιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία Περιεχόμενα Σχετικά με τους συγγραφείς... ΧΙΙΙ Πρόλογος... XV Eισαγωγή...XVΙΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας Εισαγωγή... 1 Τι είναι η έρευνα;... 2 Τι είναι η έρευνα των επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ. ΜΑΘΗΜΑ 6 ο. Epidemiology and Public Health Dept of Epidemiology and Public Health

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ. ΜΑΘΗΜΑ 6 ο. Epidemiology and Public Health Dept of Epidemiology and Public Health ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ Epidemiology and Public Health Dept of Epidemiology and Public Health N. TZANAKIS M.D. Consultant in Respiratory Medicine Assistant Professor in Epidemiology P.O. Box 1352, 71110

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 5 Συλλογή Δεδομένων & Δειγματοληψία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 5 Συλλογή Δεδομένων & Δειγματοληψία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος Καθηγητής Βιοστατιστικής Επιδημιολογίας ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΑΓΩΓΗΣ Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Γιατί Ένας Manager Πρέπει να Ξέρει Στατιστική. Περιεχόμενα. Η Ανάπτυξη και Εξέλιξη της Σύγχρονης Στατιστικής

Περιεχόμενα. Γιατί Ένας Manager Πρέπει να Ξέρει Στατιστική. Περιεχόμενα. Η Ανάπτυξη και Εξέλιξη της Σύγχρονης Στατιστικής Chapter 1 Student Lecture Notes 1-1 Ανάλυση Δεδομένων και Στατιστική για Διοικήση Επιχειρήσεων [Basic Business Statistics (8 th Edition)] Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή και Συλλογή Δεδομένων Περιεχόμενα Γιατί ένας

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθένας στο αντικείμενο του επιστημονικού του ενδιαφέροντος

Ο καθένας στο αντικείμενο του επιστημονικού του ενδιαφέροντος «Κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες: από την Ανάπτυξη έως την Εφαρμογή» Ομάδα Ανάπτυξης Κλινικών Κατευθυντηρίων Οδηγιών (ΟΑΚΚΟ) Τομέα Επείγουσας και Εντατικής Νοσηλευτικής του Εθνικού Συνδέσμου Νοσηλευτών

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιακός διαλογισμός. Κώστας Τσιλίδης, Ιωαννίδης: κεφάλαιο 2

Αιτιακός διαλογισμός. Κώστας Τσιλίδης,  Ιωαννίδης: κεφάλαιο 2 DEPARTMENT OF HYGIENE AND EPIDEMIOLOGY Αιτιακός διαλογισμός Κώστας Τσιλίδης, ktsilidi@cc.uoi.gr http://users.uoi.gr/ktsilidi/teaching Ιωαννίδης: κεφάλαιο 2 Στόχοι της διάλεξης Τι είναι η αιτία; Στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι δειγματοληψίας, καθορισμός μεγέθους δείγματος, τύποι σφαλμάτων, κριτήρια εισαγωγής και αποκλεισμού

Μέθοδοι δειγματοληψίας, καθορισμός μεγέθους δείγματος, τύποι σφαλμάτων, κριτήρια εισαγωγής και αποκλεισμού Μέθοδοι δειγματοληψίας, καθορισμός μεγέθους δείγματος, τύποι σφαλμάτων, κριτήρια εισαγωγής και αποκλεισμού Γεσθημανή Μηντζιώρη MD, MSc, PhD Μονάδα Ενδοκρινολογίας της Αναπαραγωγής, Α Μαιευτική και Γυναικολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1 Η ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ... 23 2 Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΕΜΑΤΟΣ... 25 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 25 2.2 ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ... 26 2.2.1 ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΕΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ... 26 2.2.2

Διαβάστε περισσότερα

Κατανομή συχνοτήτων. Μέτρα κεντρικής τάσης. Μέτρα διασποράς. Σφάλματα μέτρησης. Εγκυρότητα. Ακρίβεια

Κατανομή συχνοτήτων. Μέτρα κεντρικής τάσης. Μέτρα διασποράς. Σφάλματα μέτρησης. Εγκυρότητα. Ακρίβεια Ενότητα 2α: Τρόποι παρουσίασης επιδημιολογικών δεδομένων Εγκυρότητα, ακρίβεια Ροβίθης Μιχαήλ 2006 Τρόποι παρουσίασης επιδημιολογικών δεδομένων Κατανομή συχνοτήτων Μέτρα κεντρικής τάσης Μέτρα διασποράς

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Στατιστική

Εισαγωγή στη Στατιστική Εισαγωγή στη Στατιστική Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο στην ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Είδη μεταβλητών Ποσοτικά δεδομένα (π.χ. ηλικία, ύψος, αιμοσφαιρίνη) Ποιοτικά δεδομένα (π.χ. άνδρας/γυναίκα, ναι/όχι) Διατεταγμένα (π.χ. καλό/μέτριο/κακό) 2 Περιγραφή ποσοτικών

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(6):826-841 Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 1. Εισαγωγή 2. Συστηματική ανασκόπηση 2.1. Διατύπωση επιστημονικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ: ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΤΣΩΝΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΟΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ: ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΤΣΩΝΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΟΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ: ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΤΣΩΝΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΕΙΔΙΚΕΥΟΜΕΝΟΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Κλινικές Μελέτες Πείραμα σε ανθρώπους ώστε να μετρηθούν η αποτελεσματικότητα και οι κίνδυνοι νέων θεραπευτικών

Διαβάστε περισσότερα

STADYING CASES. Case Reports. Case Reports. Case reports Case-series studies Case-control studies. Περιγραφή ενδιαφέροντος περιστατικού

STADYING CASES. Case Reports. Case Reports. Case reports Case-series studies Case-control studies. Περιγραφή ενδιαφέροντος περιστατικού STADYING CASES Case reports Case-series studies Case-control studies Case Reports Περιγραφή ενδιαφέροντος περιστατικού Case Reports Ηλεπτοµερής παρουσίαση µιας περίπτωσης νοσήµατος η µικρής οµάδας οµοειδών

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτική Στατιστική

Αναλυτική Στατιστική Αναλυτική Στατιστική Συμπερασματολογία Στόχος: εξαγωγή συμπερασμάτων για το σύνολο ενός πληθυσμού, αντλώντας πληροφορίες από ένα μικρό υποσύνολο αυτού Ορισμοί Πληθυσμός: σύνολο όλων των υπό εξέταση μονάδων

Διαβάστε περισσότερα

Διατύπωση ερωτήσεων που μπορούν να απαντηθούν

Διατύπωση ερωτήσεων που μπορούν να απαντηθούν ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙατρικήΕρευνητικήΜεθοδολογία Ιατρική βασισμένη στην τεκμηρίωση Διατύπωση ερωτήσεων που μπορούν να απαντηθούν Πασχάλης Πάσχος Msc Ειδ/νος Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ Epidemiology and Public Health Dept of Epidemiology and Public Health N. TZANAKIS M.D. Consultant in Respiratory Medicine Assistant Professor in Epidemiology P.O. Box 1352, 71110

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Δρ. Ιωάννης Γκιόσος

Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Δρ. Ιωάννης Γκιόσος Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας Δρ. Ιωάννης Γκιόσος Γιατί κάνουμε ανασκόπηση στη βιβλιογραφία; 1. Γιαναπροσδιορίσουμεκενάστηνέρευνατου γνωστικού μας αντικειμένου 2. Για να εντοπίσουμε νέες τάσεις στην έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Τίτλος Ονοματεπώνυμο συγγραφέα Πανεπιστήμιο Ονοματεπώνυμο δεύτερου (τρίτου κ.ο.κ.) συγγραφέα Πανεπιστήμιο Η κεφαλίδα (μπαίνει πάνω δεξιά σε κάθε σελίδα): περιγράφει το θέμα

Διαβάστε περισσότερα

Χρησιμοποιώντας το κατάλληλο ερωτηματολόγιο στις επιδημιολογικές μελέτες

Χρησιμοποιώντας το κατάλληλο ερωτηματολόγιο στις επιδημιολογικές μελέτες Copyright Athens Medical Society www.mednet.gr/archives ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN 11-05-3992 APPLIED MEDICAL RESEARCH Χρησιμοποιώντας το κατάλληλο ερωτηματολόγιο στις επιδημιολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες κοόρτης ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH. ... Π. Γαλάνης

Μελέτες κοόρτης ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH. ... Π. Γαλάνης ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2011, 28(1):111-126 Μελέτες κοόρτης 1. Εισαγωγή 2. Σχεδιασμός 3. Προοπτικές μελέτες κοόρτης 4. Αναδρομικές μελέτες κοόρτης

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμοί ερευνών. Βαγγέλης Ευαγγέλου

Σχεδιασμοί ερευνών. Βαγγέλης Ευαγγέλου Σχεδιασμοί ερευνών Βαγγέλης Ευαγγέλου Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Figure 2. Box Plots for Total Citation Counts for Various Study Designs for Articles Published in 1991 and 2001 Box length

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες ασθενών οµάδας ελέγχου

Μελέτες ασθενών οµάδας ελέγχου Μελέτες ασθενών οµάδας ελέγχου Μελέτες ασθενών οµάδας ελέγχου ως µέθοδος αναπτύχθηκε στις αρχές του 50 διερεύνηση παραγόντων κινδύνου σε ασθένειες µε µακρά λανθάνουσα περίοδο, όπου οι µελέτες κοόρτης δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΕΣ - ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ

ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΕΣ - ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΕΣ - ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ Μπενέτου Βίκυ Παιδίατρος Επίκουρη Καθηγήτρια Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Αθηνών ΠΜΣ «ΜΕΘ και Επείγουσα Νοσηλευτική»

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση κατάλληλων ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες για τη συλλογή των απαραίτητων δεδομένων είναι πρωταρχικής σημασίας

Η χρήση κατάλληλων ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες για τη συλλογή των απαραίτητων δεδομένων είναι πρωταρχικής σημασίας Ερωτηματολόγια Η χρήση κατάλληλων ερωτηματολογίων στις επιδημιολογικές μελέτες για τη συλλογή των απαραίτητων δεδομένων είναι πρωταρχικής σημασίας Η εγκυρότητα (validity) και η αξιοπιστία (reliability)

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία στην εκπαιδευτική έρευνα. Είδη δειγματοληψίας

Δειγματοληψία στην εκπαιδευτική έρευνα. Είδη δειγματοληψίας Δειγματοληψία στην εκπαιδευτική έρευνα Είδη δειγματοληψίας Γνωρίζουμε ότι: Με τη στατιστική τα δεδομένα γίνονται πληροφορίες Στατιστική Δεδομένα Πληροφορία Αλλά από πού προέρχονται τα δεδομένα; Πώς τα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Ι. Δημόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών-ΤΕΙ Πελοποννήσου

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Ι. Δημόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών-ΤΕΙ Πελοποννήσου ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Ι. Δημόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών-ΤΕΙ Πελοποννήσου Σχηματική παρουσίαση της ερευνητικής διαδικασίας ΣΚΟΠΟΣ-ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΩΡΙΑ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ερευνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές Μελέτες. Εισαγωγή. Εκτίµηση έκβασης. Κλινικές Μελέτες - Μέρος 3ο 1. Μέρος 3ο. Intervention

Κλινικές Μελέτες. Εισαγωγή. Εκτίµηση έκβασης. Κλινικές Μελέτες - Μέρος 3ο 1. Μέρος 3ο. Intervention Κλινικές Μελέτες Μέρος 3ο 1 Εισαγωγή Ερευνητική υπόθεση Επιλογή ασθενών Τυχαιοποίηση Biases πριν και µετά την τυχαιοποίηση Intervention Open study Blind study Μέτρηση έκβασης Συµπεράσµατα 2 Εκτίµηση έκβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. ΕΘΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΥΓΕΙΑΣ: Έτος 2009

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. ΕΘΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΥΓΕΙΑΣ: Έτος 2009 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 15 Ιουλίου 2011 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΘΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΥΓΕΙΑΣ: Έτος 2009 Η Εθνική Έρευνα Υγείας πραγµατοποιήθηκε το τελευταίο τρίµηνο του έτους 2009 σε ολόκληρη

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές Μελέτες. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών

Κλινικές Μελέτες. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Κλινικές Μελέτες Δέσποινα Ν. Περρέα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Διευθύντρια Εργαστηρίου Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Χρηστέας» Κλινικές Μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνες ασθενών-μαρτύρων. Αναδρομικές. Case-control studies (retrospective) (case-control studies) Προοπτικές μελέτες

Έρευνες ασθενών-μαρτύρων. Αναδρομικές. Case-control studies (retrospective) (case-control studies) Προοπτικές μελέτες Επιδημιολογικές έρευνες Έρευνες ασθενών-μαρτύρων (αναδρομικές) Case-control studies (retrospective) Παραγωγικές (deductive) Αναλυτικές Επαγωγικές (inductive) Περιγραφικές Μη παρεμβατικές Παρεμβατικές Ανδρονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Λογαριθµιστική εξάρτηση

Λογαριθµιστική εξάρτηση Είδη δεδοµένων Σε µία επιδηµιολογική έρευνα, καταγράφονται τα παρακάτω δεδοµένα για κάθε άτοµο: Λογαριθµιστική εξάρτηση Βάνα Σύψα Επίκουρη Καθηγήτρια Επιδηµιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Έρευνας για Κλινικές Μελέτες. Ετοιμάστηκε για τον: Click to edit Master subtitle style

Παρουσίαση Έρευνας για Κλινικές Μελέτες. Ετοιμάστηκε για τον: Click to edit Master subtitle style Παρουσίαση Έρευνας για Κλινικές Μελέτες Ετοιμάστηκε για τον: Click to edit Master subtitle style Μάιος 2017 Στόχος Έρευνας Στόχοι της έρευνας είναι να: Αξιολογήσει τις Αντιλήψεις των Ελλήνων για τις Κλινικές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΞΑΝΘΗΣ. Μάθημα : Στατιστική Ι. Υποενότητα : Τρόποι και μέθοδοι δειγματοληψίας

ΙΕΚ ΞΑΝΘΗΣ. Μάθημα : Στατιστική Ι. Υποενότητα : Τρόποι και μέθοδοι δειγματοληψίας ΙΕΚ ΞΑΝΘΗΣ Μάθημα : Στατιστική Ι Υποενότητα : Τρόποι και μέθοδοι δειγματοληψίας Επαμεινώνδας Διαμαντόπουλος Ιστοσελίδα : http://users.sch.gr/epdiaman/ Email : epdiamantopoulos@yahoo.gr 1 Στόχοι της υποενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων Ονοματεπώνυμο

Διαβάστε περισσότερα

HELLENIC OPEN UNIVERSITY School of Social Sciences ΜΒΑ Programme. Επιλογή δείγματος. Κατερίνα Δημάκη

HELLENIC OPEN UNIVERSITY School of Social Sciences ΜΒΑ Programme. Επιλογή δείγματος. Κατερίνα Δημάκη HELLENIC OPEN UNIVERSITY School of Social Sciences ΜΒΑ Programme Επιλογή δείγματος Κατερίνα Δημάκη Αν. Καθηγήτρια Τμήμα Στατιστικής Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών 1 Τρόποι Συλλογής Δεδομένων Απογραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ Epidemiology and Public Health Dept of Epidemiology and Public Health N. TZANAKIS M.D. Consultant in Respiratory Medicine Assistant Professor in Epidemiology P.O. Box 1352, 71110

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα. Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα. Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα Eργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας ιευθυντής: Χ. Χατζηχριστοδούλου Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Υπεύθυνος Μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1: Πληθυσμός και δείγμα Είδη Μεταβλητών - Περιγραφική στατιστική

Ενότητα 1: Πληθυσμός και δείγμα Είδη Μεταβλητών - Περιγραφική στατιστική ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΝΕΥΡΟΑΝΑΤΟΜΙΑ» «Βιοστατιστική, Μεθοδολογία και Συγγραφή Επιστημονικής Μελέτης» Ενότητα 1: Πληθυσμός

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες. Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr

Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες. Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr Έρευνα Αιφνίδιος θάνατος στα μωρά (παράγοντες που σχετίζονται) Λιπαρά ψαριά (omega 3 fats) και πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Στάδιο Εκτέλεσης

Στάδιο Εκτέλεσης 16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο 1.4.2.2 Στάδιο Εκτέλεσης Το στάδιο της εκτέλεσης μίας έρευνας αποτελεί αυτό ακριβώς που υπονοεί η ονομασία του. Δηλαδή, περιλαμβάνει όλες εκείνες τις ενέργειες από τη στιγμή που η έρευνα

Διαβάστε περισσότερα