ΣΧΕΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΙΑΤΡΟΥ-ΑΣΘΕΝΗ: ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΣΕ ΔΕΙΓΜΑ ΙΑΤΡΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΧΕΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΙΑΤΡΟΥ-ΑΣΘΕΝΗ: ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΣΕ ΔΕΙΓΜΑ ΙΑΤΡΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ TOMEAΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ Β ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Β. ΚΑΤΣΙΚΑΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ ΑΡΙΘΜ ΣΧΕΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΙΑΤΡΟΥ-ΑΣΘΕΝΗ: ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΣΕ ΔΕΙΓΜΑ ΙΑΤΡΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΖΩΗ ΑΘ. ΤΣΙΜΤΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΣ ΙΑΤΡΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2008

2 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Χατζηχρήστου Δημήτριος, Καθηγητής (Επιβλέπων) Μπένος Αλέξιος, Αναπληρωτής Καθηγητής Γαρύφαλλος Αλέξανδρος-Αναστάσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Χατζηχρήστου Δημήτριος, Καθηγητής (Επιβλέπων) Αλμπάνη Μαρία, Καθηγήτρια Γαρύφαλλος Αλέξανδρος-Αναστάσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής Ιακωβίδης Απόστολος, Καθηγητής Καρακιουλάκης Γεώργιος, Καθηγητής Μπένος Αλέξιος, Αναπληρωτής Καθηγητής Παπαδημητρίου Δήμητριος, Καθηγητής «Η έγκριση της διδακτορικής αυτής διατριβής από την Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δεν υποδηλώνει την αποδοχή των γνωμών της συγγραφέως.» (νόμος 5343/32, άρθρο 202, 2 και νόμος 1268, άρθρο 50, 8)

3 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΝΤΟΜΠΡΟΣ

4

5 στους συνοδοιπόρους στη δύσβατη, αλλά γοητευτική αυτή διαδρομή

6

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ... 1 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ H ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΙΑΤΡΟΥ-ΑΣΘΕΝΗ ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ H παραδοσιακή ιατρική προσέγγιση και η ανάγκη για ένα πρότυπο ιατρικής φροντίδας με επίκεντρο τον ασθενή Ιστορική αναδρομή της έννοιας της ανθρωποκεντρικής ιατρικής φροντίδας H κλινική μέθοδος της ανθρωποκεντρικής ιατρικής στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας H κλινική μέθοδος της ανθρωποκεντρικής ιατρικής στο νοσοκομείο Ο αντίλογος ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΑΣΘΕΝΗ Η βιολογική διάσταση της ασθένειας Η ψυχολογική διάσταση της ασθένειας Η κοινωνική διάσταση της ασθένειας ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΙΑΤΡΟ Γνωστικοί παράγοντες Ψυχολογικοί παράγοντες Συμπεριφορικοί παράγοντες Επαγγελματική εξουθένωση (burnout) ΟΦΕΛΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Για τον ασθενή Για τον ιατρό ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Ασθενείς σε ιατρεία Πρωτοβάθμιας Περίθαλψης Νοσηλευόμενοι ασθενείς... 50

8 2. ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΦΟΙΤΗΤΩΝ IΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΙΑΤΡΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΕ ΙΑΤΡΕΙΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΙΑΤΡΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΙΑΤΡΕΙΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΙΑΤΡΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ (ΕΛΛΗΝΙΚΗ) ΠΕΡΙΛΗΨΗ (ΑΓΓΛΙΚΗ) ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Παράρτημα 1. Έντυπο συγκατάθεσης νοσηλευμένων ασθενών Παράρτημα 2. Ερωτηματολόγιο 4ετών φοιτητών Ιατρικής Παράρτημα 3. Ερωτηματολόγιο 6ετών φοιτητών Ιατρικής Παράρτημα 4. Ερωτηματολόγιο ιατρών Παράρτημα 5. Ερωτηματολόγιο ασθενών από ιατρεία Πρωτοβάθμια Φροντίδας Υγείας Παράρτημα 6. Ερωτηματολόγιο νοσηλευομένων ασθενών Παράρτημα 7. Μοντέλα γραμμικής παλινδρόμησης των ερωτηματολογίων της μελέτης

9 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ Όταν ξεκίνησα να αναζητώ στη διεθνή βιβλιογραφία πληροφορίες για το ανθρωποκεντρικό πρότυπο ιατρικής φροντίδας, διαπίστωσα ότι υπήρχε ένα τεράστιο ερευνητικό και εκπαιδευτικό έλλειμμα στην ελληνική πραγματικότητα. Πέντε χρόνια μετά, με μεγάλη χαρά διαπιστώνω ότι έχουν γίνει κάποια πρώτα βήματα ευαισθητοποίησης για την ανάγκη της ενεργοποίησης της συμμετοχής του ασθενή στη φροντίδα της υγείας του, αλλά και της ολιστικής προσέγγισής του. Έχουμε μακρύ δρόμο μπροστά μας, αλλά η αρχή έχει γίνει Θα ήθελα να ευχαριστήσω ολόψυχα τον κ. Δημήτρη Χατζηχρήστου, χάρη στη διορατικότητα του οποίου ανακάλυψα ένα τόσο σημαντικό ερευνητικό πεδίο, που έχω αγαπήσει πολύ. Η εκπόνηση της παρούσας διατριβής δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη συνεχή καθοδήγησή του και την ουσιαστική βοήθειά του. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Αλέξιο Μπένο, καθώς και τον κ. Αλέξανδρο Γαρύφαλλο για τη συμβολή τους στην ολοκλήρωση αυτής της προσπάθειας. Επιπλέον, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω τον κ. Γεώργιο Καρακιουλάκη, την κα Μαρία Αλμπάνη, τον κ. Δημήτριο Παπαδημητρίου και τον κ. Απόστολο Ιακωβίδη, χάρη στις σημαντικές διορθώσεις και υποδείξεις των οποίων το τελικό κείμενο έλαβε την παρούσα μορφή. Επιπρόσθετα, ευχαριστώ από καρδιάς τον κ. Νικόλαο Ευσταθίου, ιατρό, την κα Παρασκευή Κυράνα, ψυχολόγο υγείας και τον κ. Σταμάτη Παπαχαρίτου, βιολόγο αναπαραγωγής, για τη συμβολή τους στη συλλογή των δεδομένων, καθώς και την κα Ευαγγελία Νακοπούλου, συμβουλευτική ψυχολόγο για τις χρήσιμες συμβουλές της σε όλη την πορεία. Τέλος, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω ολόψυχα τους αγαπημένους μου γονείς και το σύζυγό μου για την αμέριστη συμπαράστασή τους και τη σημαντική συμβολή τους στην ολοκλήρωση αυτής της προσπάθειας. 1

10 2

11 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 3

12

13 1. H δύναμη της επικοινωνίας στα πλαίσια της σχέσης ιατρούασθενή «Στην καρδιά της Ιατρικής βρίσκεται πάντα η ανθρώπινη σχέση μεταξύ ιατρού και ασθενή. Αυτή αποτελεί διαχρονικά τον πυρήνα της ιατρικής εργασίας, που παραμένει ανεπηρέαστος από τις οποιεσδήποτε επιστημονικές και τεχνικές εξελίξεις.» (Balint E, 1993) Η ολιστική προσέγγιση του ασθενή αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της Ιατρικής και ιδιαίτερα της Γενικής Ιατρικής. Σύμφωνα με την Εnid Balint, o ιδανικός Γενικός Ιατρός δεν αναμένεται να είναι ένας μινι-ειδικός για κάθε νόσο οφείλει, όμως, να είναι ο ιατρός που επενδύει στη σχέση με τον ασθενή του και επιδιώκει τη κατανόησή του ως άνθρωπο, με απώτερο σκοπό να αντεπεξέλθει στις ιδιαίτερες ανάγκες του και να του παρέχει την καλύτερη δυνατή ιατρική φροντίδα. 1 Δεν είναι τυχαίο το ότι συχνά ο ασθενής αποκαλεί τον οικογενειακό ιατρό ως «γιατρό του», αλλά και ο τελευταίος τον ασθενή ως «ασθενή του», χωρίς να υποκρύπτεται οποιαδήποτε διάθεση κυριαρχίας ή κτητικότητας, παρά μια σχέση ειλικρινούς συνεργασίας. 1 Περιγράφοντας τη σχέση αυτή ο Michael Balint είχε εισάγει τον όρο «εταιρεία αμοιβαίας επένδυσης»-(mutual investment company), αναφερόμενος στη μακροχρόνια προσπάθεια του ιατρού να γνωρίσει τον ασθενή του, αλλά και του ασθενή να εξοικειωθεί με τον ιατρό του και να τον εμπιστευθεί. 2 Μια πολύ ενδιαφέρουσα περιγραφή της ιατρικής επίσκεψης δόθηκε από τον Tuckett και τους συνεργάτες του. 3 Περιγράφτηκε ως «συνάντηση μεταξύ ειδικών», όπου τόσο ο ιατρός, όσο και ο ασθενής καλούνται να συμμετάσχουν, μεταφέροντας τις ιδιαίτερες γνώσεις και εμπειρίες τους. Από τη μια μεριά λοιπόν ο ιατρός είναι ο ειδικός όσον αφορά στη λειτουργία του ανθρώπινου σώματος, στη συμπτωματολογία των νοσημάτων, στη διαγνωστική και θεραπευτική τους προσέγγιση. Από την άλλη μεριά, όμως, ο ασθενής γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο την εμπειρία της ασθένειάς του και έχει συγκεκριμένες προσδοκίες και έναν τρόπο ζωής που εάν δεν γίνουν σεβαστά, κάθε θεραπευτική προσέγγιση έχει αυξημένες πιθανότητες να αποτύχει. Είναι φανερό πως τόσο ο ιατρός, όσο και ο ασθενής φέρουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που θα πρέπει να κατανοήσουν και οι δύο πλευρές, έτσι ώστε να επιτευχθεί η συμφωνία όσον αφορά στην αιτιολογία, τη διάγνωση, την πρόγνωση και την 5

14 κατάλληλη θεραπεία της υποκείμενης νόσου. Γιατί αυτή ακριβώς η συμφωνία αποτελεί, και σύμφωνα με τον Helman, το ουσιαστικό χαρακτηριστικό της επιτυχημένης σχέσης μεταξύ ιατρού-ασθενή. 4 Ωστόσο οι ασθενείς έχουν διαφορετικές επιθυμίες ως προς το περιεχόμενο της συζήτησης που επιθυμούν να έχουν με τον ιατρό, καθώς και ως προς τον έλεγχο που επιθυμούν να έχουν στην εξέλιξη της επίσκεψης. Για το λόγο αυτό και καθήκον του ιατρού είναι να εξατομικεύει τη συμπεριφορά του απέναντι σε κάθε ασθενή, ακούγοντας προσεκτικά την ιστορία του, διερευνώντας τις προσδοκίες του και χρησιμοποιώντας την κατανόηση της ιδιαιτερότητάς του για την επίτευξη του καλύτερου θεραπευτικού αποτελέσματος. 2,5 Οφείλει να μεριμνεί ώστε η ιατρική επίσκεψη να εξελίσσεται με τη μορφή του διαλόγου, και όχι με τη μορφή δύο παράλληλων μονόλογων, 6 αλλά και να αξιοποιεί τις θεραπευτικές ιδιότητες της ουσιαστικής σχέσης ιατρού-ασθενή (the drug: doctor). 2,6,7 6

15 2. Κατανοώντας το πρότυπο της ανθρωποκεντρικής κλινικής μεθόδου 2.1 H παραδοσιακή ιατρική προσέγγιση και η ανάγκη για ένα πρότυπο ιατρικής φροντίδας με επίκεντρο τον ασθενή «Το βιοϊατρικό πρότυπο περιγράφει την ιατρική στην οποία πρωταγωνιστεί ένα άτομο, ενώ στο ανθρωποκεντρικό πρότυπο είναι δύο τα άτομα που έχουν κυρίαρχους ρόλους.» (Balint E,1993) Αν και η ιατρική θα έπρεπε να θέτει εξ ορισμού στο επίκεντρο τον ασθενή, το κυρίαρχο πρότυπο στη σύγχρονη ιατρική πράξη φαίνεται να είναι απόλυτα εστιασμένο στη νόσο. Εκφράσεις που έχουν χρησιμοποιηθεί στη διεθνή βιβλιογραφία για να περιγράψουν το πρότυπο που θέτει τον ασθενή στο επίκεντρο είναι το επικεντρωμένο στην αρρώστια πρότυπο (όπως βιώνεται από τον ασθενή), το βιοψυχοκοινωνικό πρότυπο, ή το πρότυπο φροντίδας (illness-centered model, biopsychosocial model, care model), ενώ κατά αντιπαράθεση το πρότυπο που εστιάζεται στη νόσο έχει κατά καιρούς χαρακτηριστεί ως νοσο-κεντρικό, βιοϊατρικό, αλλά και πρότυπο θεραπείας (disease-centered model, biomedical model, cure model) Σύμφωνα με τον Engel το κυρίαρχο πρότυπο αντιμετωπίζει την ασθένεια ως απόκλιση από μια σειρά μετρήσιμων βιολογικών παραμέτρων. Το βιοϊατρικό πρότυπο όχι απλά δεν λαμβάνει υπόψη την κοινωνική και ψυχολογική διάσταση στην προσέγγιση της ασθένειας, αλλά επιπλέον επιδιώκει να ερμηνεύσει ακόμη και τις διαταραχές συμπεριφοράς ως βιοχημικές ή νευροφυσιολογικές διαταραχές. Έχοντας μάλιστα πάρει τις διαστάσεις ενός δόγματος, συχνά η συμπεριφορά και η ασθένεια συναντιόνται μόνο με έναν από τους δύο ακόλουθους τρόπους: είτε ερμηνεύονται όλες οι εκδηλώσεις συμπεριφοράς στα πλαίσια μιας ασθένειας με τη βοήθεια της φυσιολογίας και της βιοχημείας (reductionist), είτε αμφισβητείται η ύπαρξη ασθένειας, όταν απουσιάζουν ανιχνεύσιμες βιοχημικές διαταραχές (exclusionist). 9 Είναι φανερό ότι το βιοϊατρικό πρότυπο περιορίζεται στην προσέγγιση της βιολογικής διάστασης της υγείας, παραγνωρίζοντας κατά κανόνα τη ψυχολογική και την κοινωνική της διάσταση, όπως αυτές αναγνωρίζονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. 12 7

16 Την ανάγκη για ένα νέο ιατρικό πρότυπο υπογράμμισε ο Engel αναφέροντας τους έξι λόγους για τους οποίους το κυρίαρχο βιοϊατρικό πρότυπο δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ασθενών. 9 Σύμφωνα με τον Engel: 1. ποικιλομορφία δεν υπάρχει μόνο στην κλινική εικόνα των διαφόρων νοσημάτων, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο τα βιώνει ο κάθε ασθενής, καθώς και στην επίδρασή τους στη ζωή του. 2. για την αρτιότερη εκτίμηση του ασθενή είναι αναγκαίο να συνεκτιμηθούν και οι ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές παράμετροι, πέρα από τη μέτρηση των βιολογικών παραμέτρων που πιθανόν συνοδεύουν την πάθησή του. 3. οι συνθήκες της καθημερινής ζωής ενός ατόμου μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά το χρόνο εκδήλωσης μιας νόσου, τη βαρύτητά της και στη πορεία της. 4. οι ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες είναι καθοριστικοί στο εάν και πότε οι ασθενείς νιώθουν οι ίδιοι «άρρωστοι» ή δίνουν αυτή την εικόνα στο περιβάλλον τους. 5. έχει παρατηρηθεί επανειλημμένα ότι η θεραπευτική προσέγγιση που περιορίζεται στην επαναφορά στο φυσιολογικό των εργαστηριακών τιμών, δεν επαναφέρει και στον ασθενή την αίσθηση της υγείας. 6. η σχέση μεταξύ του ιατρού και του ασθενή μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την έκβαση της θεραπευτικής παρέμβασης. Η απομάκρυνση των φόβων που βασανίζουν κάθε ασθενή, καθώς και η οικοδόμηση κλίματος εμπιστοσύνης αποτελεί αναγκαιότητα και προϋπόθεση συμμόρφωσης και επιτυχίας του θεραπευτικού πλάνου. Ένα ακόμη χαρακτηριστικό του κυρίαρχου ιατρικού προτύπου συμπεριφοράς, αποτελεί η επιβολή της σχέσης εξουσίας του ιατρού προς τον ασθενή του. 8,13 Η παραδοσιακή αυτή «ιατρο-κεντρική» προσέγγιση αντιμετωπίζει τη σχέση ιατρού-ασθενή ως μονόδρομη και πατερναλιστική. Ο ασθενής περιορίζεται σε έναν παθητικό ρόλο και ο ιατρός-αυθεντία καθοδηγεί την ιατρική συνέντευξη, επιλέγοντας τα θέματα συζήτησης, αποκρύπτοντας συχνά πληροφορίες και επιβάλλοντας τις θεραπευτικές του αποφάσεις. 8 Οι ασθενείς αντιμετωπίζονται ως παιδιά τα οποία προστατεύονται από την αλήθεια και καθοδηγούνται απόλυτα, και όχι ως υπεύθυνοι ενήλικες, ικανοί να ενημερωθούν και να συμμετέχουν ενεργά στη φροντίδα της υγείας τους. 13 Ωστόσο, ακολουθώντας αυτή την πρακτική, συχνά παραβλέπονται τα θέματα που απασχολούν τον ασθενή, παραμελείται η επαρκής ενημέρωσή του και του επιβάλλονται θεραπείες που είναι δυνατόν να είναι ασύμβατες με τις προσδοκίες του και τον τρόπο ζωής του. 8

17 Παραβλέπεται το γεγονός ότι ο ιατρός και ο ασθενής αποτελούν δύο «ισότιμους συνεργάτες με διαφορετική εξειδίκευση» (equals with different expertise), που οφείλουν να συνεργαστούν για να εξασφαλιστεί τόσο η σωστή διάγνωση, όσο και η καταλληλότερη θεραπεία. 13 Το πρότυπο ιατρικής φροντίδας με επίκεντρο τον ασθενή (patientcentered care), που αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο την τελευταία 50ετία από την παγκόσμια ιατρική κοινότητα ως άσκηση ορθής κλινικής πρακτικής, στοχεύει αφενός στην προσέγγιση και κατανόηση του ασθενή ως ολότητα, και αφετέρου στην πληροφόρησή του και στην ενεργοποίηση της συμμετοχής του στην ιατρική του φροντίδα στα πλαίσια μιας σχέσης ισότιμης συνεργασίας, σε αντιπαράθεση με το παραδοσιακό ιατροκεντρικό πρότυπο. 2.2 Ιστορική αναδρομή της έννοιας της ανθρωποκεντρικής ιατρικής φροντίδας Παρά το ότι η έννοια της ιατρικής με επίκεντρο τον ασθενή (patientcenteredness) χρησιμοποιείται ευρέως στη διεθνή βιβλιογραφία, είναι γεγονός ότι δεν υπάρχει απόλυτη ομοφωνία ως προς τον ορισμό της. Οι Michael και Enid Balint συγκαταλέγονται στους πρώτους ερευνητές που εισήγαγαν την έννοια της ιατρικής με επίκεντρο τον ασθενή, αποδίδοντας της το χαρακτηριστικό της «κατανόησης της μοναδικότητας του κάθε ασθενή», μέσα από μια ολιστική προσέγγιση που στοχεύει στη «συνολική διάγνωση» (overall diagnosis) και δεν περιορίζεται στην παραδοσιακή έννοια της διάγνωσης (traditional diagnosis). 14 Το 1980 ο Engel παρουσίασε το βιοψυχοκοινωνικό πρότυπο ιατρικής φροντίδας, για τη θεωρητική προσέγγιση του οποίου δανείστηκε τη θεωρία συστημάτων, σύμφωνα με την οποία η φύση είναι ιεραρχικά οργανωμένη σε μονάδες-επίπεδα που εμφανίζουν συνέχεια. Θεώρησε ότι στα πλαίσια της συνέχειας των αλληλένδετων ιεραρχικών επιπέδων από τα οποία απαρτίζονται τα βιολογικά συστήματα, κάθε μονάδα αποτελεί ταυτόχρονα μια ολότητα, αλλά και ένα μέρος. Υπογράμμισε λοιπόν ότι είναι αδύνατον ο ιατρός να προσεγγίσει ουσιαστικά έναν ασθενή τόσο διαγνωστικά, όσο και θεραπευτικά αν αποκόψει τη συνέχεια αυτή και επικεντρωθεί μόνο στο βιολογικό κομμάτι της ασθένειας του. 10 Για τους Byrne και Long (1976) αποτέλεσε επιπρόσθετα ένα πρότυπο μετάθεσης της «εξουσίας» κατά τη διάρκεια της ιατρικής επίσκεψης (the power shift model), όπου ο ιατρός αξιοποιεί τις γνώσεις και 9

18 τις εμπειρίες του ασθενή. Ήταν από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν την ανάγκη για την ενημέρωση των ασθενών και την ενεργοποίηση της συμμετοχής τους στη λήψη αποφάσεων και εισήγαγαν τη διάσταση αυτή στην έννοια της ιατρικής με επίκεντρο τον ασθενή. 15 Ο Μc Whinney (1989) περιέγραψε γλαφυρά την προσέγγιση αυτή, με μια έκφραση που καθιερώθηκε έκτοτε στην παγκόσμια βιβλιογραφία. Υπογράμμισε λοιπόν ότι «ο ιατρός οφείλει να προσπαθεί να εισχωρήσει στον κόσμο του ασθενή, να δει την αρρώστια μέσα από τα δικά του μάτια». Σύμφωνα με τον ίδιο ερευνητή η ανθρωποκεντρική προσέγγιση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια, αλλά ως μια σημαντική κλινική δεξιότητα που κάθε καλός κλινικός ιατρός οφείλει να εφαρμόζει. 16 Πολλοί ερευνητές (Pendleton D et al, 1984, Neighbour R, 1987, Cohen-Cole SA, 1991) πρότειναν τα επόμενα χρόνια νέα πρότυπα, προσθέτοντας καθήκοντα που οφείλει να διεκπεραιώνει ένας ιατρός προκειμένου να παρέχει ανθρωποκεντρική φροντίδα στους ασθενείς του. Μια από τις πιο κατανοητές και αναλυτικές περιγραφές της ανθρωποκεντρικής κλινικής μεθόδου στη Γενική Ιατρική, προτάθηκε από τη Steward Moira και τους συνεργάτες της, 11 οι οποίοι υπογράμμισαν έξι κυρίαρχα στοιχεία: α) τη διερεύνηση τόσο της καθαρά ιατρικήςαντικειμενικής πλευράς της πάθησης (νόσος), όσο και της υποκειμενικής της πλευράς (ασθένειας), όπως τη βιώνει ο ασθενής, β) την κατανόηση του ασθενή ως ολότητα, γ) την επιδίωξη της συνεργασίας με τον ασθενή για αντιμετώπιση της πάθησης, δ) την οικοδόμηση μιας «θεραπευτικής σχέσης» μεταξύ του θεράποντος ιατρού και του ασθενή, ε) την επιδίωξη της πρόληψης και στ) τη θέσπιση ρεαλιστικών στόχων. Μια εναλλακτική πρόταση του Mead, που παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με το προηγούμενο πρότυπο, αναγνωρίζει τις ακόλουθες πέντε διαστάσεις στην ιατρική με επίκεντρο τον ασθενή: α) τη βιο-ψυχοκοινωνική διάσταση, β) τη διάσταση του ασθενή ως μοναδικού άτομου, γ) τη σχέση αμοιβαίας δύναμης και ευθύνης, δ) τη θεραπευτική σχέση ιατρού- ασθενή, καθώς και ε) την παραμελημένη διάσταση του ιατρού ως άτομου. 17 Το Picker/Commonwealth Program for Patient-Centered Care 18 σε μια πρώτη προσπάθεια να δημιουργήσει ένα πρότυπο ανθρωποκεντρικής φροντίδας για τη νοσοκομειακή περίθαλψη προσδιόρισε τις ακόλουθες επτά διαστάσεις: α) το σεβασμό στις αξίες, τις προτιμήσεις και τις εκφρασμένες ανάγκες του ασθενή, β) το συντονισμό και την ολοκλήρωση της ιατρικής φροντίδας, γ) την ενημέρωση, επικοινωνία και εκπαίδευση των ασθενών, δ) τη φυσική άνεση των ασθενών, ε) τη συναισθηματική 10

19 συμπαράσταση και απομάκρυνση του φόβου και του άγχους, στ) την ενημέρωση των συγγενών και συνοδών και τέλος ζ) την ομαλή μετάβαση στην εξωνοσοκομειακή κατάσταση και συνέχεια της ιατρικής φροντίδας. Η Bensing (2000) συνόψισε την έννοια της ανθρωποκεντρικής προσέγγισης στις διαστάσεις: α) του περιεχομένου της ιατρικής συνέντευξης (content) και β) του ελέγχου κατά τη διάρκεια της (control). Η πρώτη διάσταση αναφέρεται στην επιλογή των θεμάτων που θα συζητηθούν, σύμφωνα με τις ανάγκες και τις προσδοκίες των ασθενών, ενώ η δεύτερη στην εξουσία για τον έλεγχο της πορείας της συζήτησης και της λήψης αποφάσεων. Με τον τρόπο αυτό η Bensing πρότεινε την αντιπαράθεση της δισδιάστατης έννοιας της ανθρωποκεντρικότητας, αφενός με τη βιοϊατρική/νοσοκεντρική προσέγγιση και αφετέρου με την ιατρο-κεντρική προσέγγιση. 7 Σχηματικά οι διαστάσεις αυτές εικονίζονται το σχήμα 1. Τέλος, ο ορισμός που δόθηκε το 2000 στην έννοια της ιατρικής φροντίδας με επίκεντρο τον ασθενή από το Ινστιτούτο Ιατρικής (Institute of Medicine- IOM) -ένα από τα τρία σώματα που απαρτίζουν την Αμερικανική Εθνική Ακαδημία Επιστημών (U.S. National Academy of Sciences)- είναι ο ακόλουθος: «είναι η ιατρική φροντίδα που στοχεύει στη συνεργασία μεταξύ των ιατρών, των ασθενών και των οικογενειών τους (όποτε απαιτείται), προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι θεραπευτικές αποφάσεις που λαμβάνονται σέβονται τις προσδοκίες, τις ανάγκες, τις προτιμήσεις των ασθενών και επιπλέον επιδιώκει την ενεργοποίηση των ασθενών με την εκπαίδευση και την βοήθεια που χρειάζονται, προκειμένου να λάβουν αποφάσεις και να συμμετάσχουν ενεργά στη φροντίδα τους». 19 Σχήμα 1. Διαστάσεις της ανθρωποκεντρικότητας Εξουσία ιατρός Περιεχόμενο βιοϊατρικό βιοψυχοκοινωνικό ασθενής 11

20 Η ιατρική προσέγγιση με επίκεντρο τον ασθενή αναγνωρίζεται πλέον ως αναπόσπαστο στοιχείο της ορθής κλινικής πρακτικής και αποτελεί πρωταρχικό καθήκον κάθε Γενικού Ιατρού, 11 αλλά και κάθε ιατρού που ασχολείται με ασθενείς που πάσχουν από χρόνιες ιδιαίτερα παθήσεις. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το Αμερικανικό Ινστιτούτο Ιατρικής στην αναφορά του 2001, περικλείει την ανθρωποκεντρικότητα στα έξι απαραίτητα στοιχεία που οριοθετούν την ποιότητα στην παροχή υπηρεσιών υγείας ανάμεσα στην ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα, την αποδοτικότητα, την έγκαιρη αντιμετώπιση και την αμεροληψία H κλινική μέθοδος της ανθρωποκεντρικής ιατρικής στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας Η ανθρωποκεντρική κλινική μέθοδος, που προτάθηκε από τη Steward Moira και τους συνεργάτες της 11,21 είχε μεγάλη απήχηση στην επιστημονική κοινότατα. Περιέγραφε 6 θεμελιώδη χαρακτηριστικά: α) τη διερεύνηση τόσο της καθαρά ιατρικής-αντικειμενικής πλευράς της πάθησης (νόσος), όσο και της υποκειμενικής της πλευράς (ασθένειας), όπως τη βιώνει ο ασθενής, μέσα από τα συναισθήματά του, τις ανησυχίες του, τις προσδοκίες του, αλλά και την επίδραση της πάθησης στις καθημερινές του δραστηριότητες και την επίδρασή της στην ποιότητα ζωής του. β) την κατανόηση του ασθενή ως ολότητα, μέσα από την αναζήτηση όχι μόνο του ατομικού ιατρικού ιστορικού, αλλά και των ιδιαίτερων συνθηκών εργασίας, του οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντός του, καθώς και της νοοτροπίας και των αντιλήψεών του. γ) την επιδίωξη της συνεργασίας με τον ασθενή για την αντιμετώπιση της πάθησής του. Μέσα από την πληροφόρηση του ασθενή σχετικά με τη σοβαρότητα της καταστάσεως και την πρόγνωσή της, επιδιώκεται η ενεργοποίηση της συμμετοχής του στη λήψη αποφάσεων για μια θεραπευτική λύση ρεαλιστική και προσαρμοσμένη στις ιδιαίτερες ανάγκες και προσδοκίες κάθε άτομου. δ) την οικοδόμηση μιας «θεραπευτικής σχέσης» αλληλοσεβασμού, αλληλοεκτίμησης και εμπιστοσύνης μεταξύ του θεράποντος ιατρού και του ασθενή, αξιοποιώντας τη θεραπευτική επίδραση του ιατρού στον ασθενή του (the drug:doctor) ε) την επιδίωξη της πρόληψης. στ) τη θέσπιση ρεαλιστικών στόχων, αξιοποιώντας με τον καλύτερο 12

21 δυνατό τρόπο το διαθέσιμο χρόνο και τις υλικές υποδομές και δείχνοντας ταυτόχρονα σεβασμό στα ψυχικά αποθέματα των ιατρών. Το πρότυπο που προτάθηκε από τον Mead, παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με το προηγούμενο πρότυπο και αναγνωρίζει τις ακόλουθες πέντε διαστάσεις στην ιατρική με επίκεντρο τον ασθενή: 17 α) τη βιο-ψυχο-κοινωνική διάσταση. H προσέγγιση του ασθενή θα πρέπει να είναι ευαίσθητη τόσο σε βιολογικά, όσο και σε ψυχολογικά και κοινωνικά προβλήματα, έτσι ώστε να είναι αποτελεσματική όσον αφορά τόσο στη διάγνωση, όσο και στη θεραπεία όλου του φάσματος των παθήσεων με τα οποία προσέρχονται οι ασθενείς, ιδιαίτερα σε έναν Γενικό Ιατρό. Αναγνωρίζοντας την αναγκαιότητα αυτή το Βρετανικό Βασιλικό Κολέγιο των Γενικών Ιατρών, ήδη από το 1972, πρότεινε στα μέλη του τη διαγνωστική προσέγγιση των ασθενών με διερεύνηση των τριών αυτών διαστάσεων. 22 β) τη διάσταση του ασθενή ως ιδιαίτερο άτομο. Η ίδια πάθηση δε βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλους τους ασθενείς. Δεν έχει την ίδια επίδραση στις καθημερινές τους υποχρεώσεις, αλλά και η εμπειρία της ασθένειας γίνεται διαφορετικά αντιληπτή ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο, τις εμπειρίες και την ιδιαίτερη προσωπικότητα του κάθε ατόμου. γ) τη σχέση αμοιβαίας δύναμης και ευθύνης. Η ανθρωποκεντρική ιατρική προωθεί μια ισοδύναμη σχέση μεταξύ του ασθενή και του ιατρού, σε αντιπαράθεση με την παραδοσιακή πατερναλιστική συμπεριφορά και καθοδήγηση της ιατρικής επίσκεψης από τον θεράποντα ιατρό. Αναγνωρίζει στους ασθενείς το δικαίωμα να λαμβάνουν ολοκληρωμένη πληροφόρηση σχετικά με την πάθησή τους και να ενεργοποιούνται στη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη θεραπεία που θα εφαρμοστεί. δ) τη θεραπευτική σχέση ιατρού-ασθενή. Η οικοδόμηση μιας ζεστής, ανθρώπινης σχέσης μπορεί να έχει πραγματικά θεραπευτικές επιδράσεις, αυξάνοντας την αποτελεσματικότητα σε κάθε θεραπευτικό πλάνο. Μια τέτοια σχέση εγκαθιστά ένα κλίμα εμπιστοσύνης και κατανόησης, αυξάνοντας ακόμη και τις πιθανότητες για συμμόρφωση στις ιατρικές οδηγίες. ε) τον ιατρό ως άτομο, δίνοντας έμφαση στη σημασία της συνεισφοράς του ιατρού, ως ιδιαίτερου ατόμου με συγκεκριμένα και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, στην αλληλεπίδραση με τον ασθενή. 13

22 2.4 H κλινική μέθοδος της ανθρωποκεντρικής ιατρικής στο νοσοκομείο Το Picker/Commonwealth Program for Patient-Centered Care κατέγραψε τις απόψεις ασθενών με ιστορικό νοσηλείας, αναγνωρίζοντας τις ακόλουθες επτά διαστάσεις στην ανθρωποκεντρική φροντίδα της δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας περίθαλψης: 18 α) σεβασμός για τις αξίες, τις προτιμήσεις και τις εκφρασμένες ανάγκες του ασθενή. Οι νοσηλευόμενοι ασθενείς επιβάλλεται να αντιμετωπίζονται με αξιοπρέπεια και σεβασμό, αλλά και να ενημερώνονται και να εμπλέκονται, στο βαθμό που το επιθυμούν, στη λήψη ιατρικών αποφάσεων που ενδέχεται να επηρεάσουν την ποιότητα ζωή τους. β) συντονισμός και ολοκλήρωση της ιατρικής φροντίδας. Ο νοσηλευόμενος ασθενής χρειάζεται να αναγνωρίζει το άτομο ή την ομάδα ατόμων που είναι υπεύθυνα για αυτόν. Χρειάζεται να λαμβάνει σαφείς πληροφορίες από τους ιατρούς και τους νοσηλευτές που είναι υπεύθυνοι για τη νοσηλεία του, προκειμένου να αισθάνεται ασφάλεια και εμπιστοσύνη προς το ιατρικό προσωπικό. Επιπλέον κρίνεται σημαντικό να αισθάνεται την ασφάλεια ότι υπάρχει κάθε στιγμή προσωπικό διαθέσιμο να αντιμετωπίσει κάθε πρόβλημα του. γ) ενημέρωση, επικοινωνία και εκπαίδευση των ασθενών. Ο ασθενής έχει το δικαίωμα να πληροφορείται για την κατάσταση της υγείας του, σε μια γλώσσα που μπορεί να κατανοήσει, και να εκπαιδεύεται στο βαθμό που το επιθυμεί προκειμένου να φροντίζει τον εαυτό του αποδοτικότερα. δ) φυσική άνεση των ασθενών. Ο επαρκής έλεγχος του πόνου, η εξυπηρέτηση των ασθενών κατά τη νοσηλεία τους στις καθημερινές τους δραστηριότητες, το ευπρεπές και καθαρό περιβάλλον θα πρέπει να εξασφαλίζονται. ε) συναισθηματική συμπαράσταση και απομάκρυνση του φόβου και του άγχους. Κρίνεται σκόπιμο να δίνεται προσοχή στις ανησυχίες των ασθενών που μπορεί να αφορούν στην κλινική τους κατάσταση και στην πρόγνωσή τους, στον πιθανό περιορισμό της αυτοεξυπηρέτησής τους και των κοινωνικών τους δραστηριοτήτων, αλλά ακόμη και σε ζητήματα οικονομικής φύσεως που πιθανόν σχετίζονται με την νοσηλεία τους. στ) ενημέρωση των συγγενών και συνοδών. Αναγνωρίζοντας το σημαντικό ρόλο των συγγενών και συνοδών, η εμπλοκή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, η ενίσχυση του ρόλου τους στην παροχή φροντίδας και η αναγνώριση των αναγκών τους κρίνεται καθοριστικής σημασίας. ζ) ομαλή μετάβαση στην εξωνοσοκομειακή κατάσταση και συνέχεια 14

23 της ιατρικής φροντίδας. Οι ασθενείς πρέπει να λαμβάνουν σαφείς οδηγίες στο εξιτήριο τους για τη φαρμακευτική αγωγή που θα λάβουν μετά τη νοσηλεία τους, για το τι θα πρέπει να προσέξουν, για το πότε θα πρέπει να επανεξετασθούν, αλλά και που μπορούν να απευθυνθούν για οτιδήποτε έκτακτο εμφανιστεί. 2.5 Ο αντίλογος Στη διεθνή βιβλιογραφία ανευρίσκονται, ωστόσο, - σε περιορισμένο βαθμό- και επιχειρήματα ενάντια στο πρότυπο φροντίδας με επίκεντρο τον ασθενή. Κάποιοι ερευνητές υπογράμμισαν τον κίνδυνο να αυξάνεται η εξουσία που έχει ο ιατρός στη ζωή του ασθενή του, μέσα από τη διείσδυση σε ψυχολογικά και κοινωνικά θέματα. 6 Άλλοι θεώρησαν ανούσιο να «ιατρικοποιηθεί» η κάθε μορφή ανθρώπινης κακοδαιμονίας, αλλά και ουτοπικό το να απαιτείται από τους ιατρούς να δώσουν λύσεις και σε κοινωνικά προβλήματα. 23 Επιπρόσθετα, εκφράστηκαν προβληματισμοί και σχετικά με τον επιπλέον χρόνο που πιθανόν απαιτεί μια τέτοια προσέγγιση, 24 αλλά τα ερευνητικά δεδομένα είναι μάλλον αντικρουόμενα ως προς το εάν η ανθρωποκεντρική προσέγγιση απαιτεί επισκέψεις μεγαλύτερης διάρκειας. 25 Τέλος, σχολιάστηκε ότι αυτή η προσέγγιση δεν ταιριάζει σε όλους τους επαγγελματίες υγείας, αλλά και ούτε αποτελεί προσδοκία όλων των ασθενών. 24 Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να σχολιαστεί ότι κάθε ιατρός έχει το δικό του προσωπικό πρότυπο επικοινωνίας που έχει σαφείς επιρροές από την προσωπικότητά του, τα βιώματά του, τις αντιλήψεις του, τις συνθήκες εργασίας, αλλά και από την ιατρική του εκπαίδευση. Το πρόγραμμα της ιατρικής εκπαίδευσης είναι τελικά το κομμάτι στο οποίο κάθε Ιατρική Σχολή οφείλει να επενδύσει προκειμένου να δημιουργήσει ιατρούς με δεξιότητες επικοινωνίας, που να έχουν ευαισθητοποιηθεί στην ανάγκη για εξατομίκευση της προσέγγισης ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες κάθε ασθενή. 15

24 16

25 3. Κατανοώντας τον ασθενή Υγεία είναι η κατάσταση απόλυτης σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας και όχι απλά η απουσία ασθένειας ή αναπηρίας, σύμφωνα με το ορισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. 26 Στο πλαίσιο αυτό είναι σαφές ότι οι βιολογικές, ψυχολογικές και κοινωνικές προεκτάσεις της ασθένειας είναι μοναδικές για κάθε άτομο, αλλά και αλληλένδετες, με αποτέλεσμα η προσπάθεια να παρουσιαστούν ως ανεξάρτητες ενότητες στο κείμενο που ακολουθεί να ενέχει τον κίνδυνο επικαλύψεων. 3.1 Η βιολογική διάσταση της ασθένειας Από το βιολογικό σύμπτωμα στην αναζήτηση ιατρικής βοήθειας Είναι γεγονός ότι η κατάσταση της υγείας ενός ατόμου είναι ευμετάβλητη, με αποτέλεσμα να υπάρχει για κάθε άνθρωπο ένα ευρύ φάσμα προσωπικών εμπειριών που δεν αξιολογούνται ως παθολογικές. Για τις περισσότερες σωματικές εκδηλώσεις, το εάν θα εκληφθούν ως συμπτώματα εξαρτάται κυρίως από τις εμπειρίες και τις αντιλήψεις του ατόμου στο οποίο συμβαίνουν, 27 ενώ η συμπεριφορά ενός ατόμου σε σχέση με την υγεία του έχει συσχετιστεί και με χαρακτηριστικά της προσωπικότητά του. Άλλωστε, συχνά αναζητούν ιατρική βοήθεια άνθρωποι που αισθάνονται άρρωστοι, ενώ δεν ανευρίσκεται τίποτε παθολογικό κατά τη διερεύνησή τους. Αντίθετα, συμβαίνει ασθενείς να μη νοιώθουν άρρωστοι, παρά το γεγονός ότι πάσχουν από κάποια νόσο, όπως είναι η υπέρταση ή το γλαύκωμα, με αποτέλεσμα να μην αντιλαμβάνονται την αναγκαιότητα της θεραπευτικής αντιμετώπισης της πάθησής τους και να μη συμμορφώνονται με ευκολία στις ιατρικές οδηγίες. 17 Είναι φανερό λοιπόν ότι το γιατί και πότε ένας άνθρωπος αρχίζει να νοιώθει ασθενής θα πρέπει να αναζητηθεί μέσα από την κατανόηση της ερμηνείας των συμπτωμάτων από τον ασθενή, της αιτίας δηλαδή στην οποία αποδίδει ο ασθενής την εκδήλωση της ασθένειάς του, όπως αυτή διαμορφώνεται με βάση το μορφωτικό επίπεδο, την κουλτούρα και τις προσωπικές του εμπειρίες. 28,29 Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα φαίνεται να αποτελεί η συμπεριφορά ασθενών με δυσπεψία που έχει μελετηθεί εκτενώς στο παρελθόν. Σε ασθενείς με δυσπεψία ο κύριος λόγος που θα τους οδηγούσε στο ιατρείο διαπιστώθηκε πως δεν ήταν η βαρύτητα του συμπτώματος, όπως ενδεχομένως ήταν αναμενόμενο, αλλά η ανησυχία και ο φόβος ότι το 17

26 σύμπτωμα αυτό υποκρύπτει μια σοβαρότερη ασθένεια, όπως καρκίνο ή πάθηση του καρδιοαγγειακού συστήματος. 30 Mια θεωρία με παγκόσμια απήχηση που επιχειρεί να περιγράψει την πορεία από το βιολογικό σύμπτωμα στην αναζήτηση ιατρικής βοήθειας είναι αυτή του «παγόβουνου του συμπτώματος» (symptom iceberg) που εισήγαγε ο Hannay. 27 Σύμφωνα με αυτή, οι ασθενείς που αναζητούν ιατρική βοήθεια για το σύμπτωμά τους αντιστοιχούν μόλις στην κορυφή του παγόβουνου. Στη βάση του παγόβουνου βρίσκεται ο ασυμπτωματικός-υγιής πληθυσμός, ενώ μεταξύ της βάσης και της κορυφής τοποθετείται μια μεγάλη μάζα ατόμων που είναι συμπτωματικά, αλλά δεν φτάνουν στον ιατρό (non-consulters). Η βιβλιογραφία δείχνει ότι μόλις 1 από τα 40 περίπου συμπτώματα οδηγεί ένα άτομο σε ιατρική επίσκεψη. 31 Στη διαδικασία διαχείρισης των συμπτωμάτων του ένα άτομο μπορεί να καταφεύγει σε μια ποικιλία στρατηγικών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και λήψη συμβουλών από άτομα του οικογενειακού, φιλικού ή και επαγγελματικού περιβάλλοντος, πριν αρχίσει να νοιώθει ασθενής. Το πρότυπο αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό μιας και οδηγεί στην επαναξιολόγηση των παραγόντων εκείνων που οδηγούν στην αναγνώριση των σωματικών εμπειριών ως συμπτώματα, τη συσχέτιση κοινωνικών, ψυχολογικών και βιολογικών παραγόντων, την καθοριστική επίδραση του κοινωνικού και οικογενειακού δικτύου, την επίδραση της ιατρικής πληροφορίας, αλλά και τη «φιλικότητα προς το χρήστη» των υπηρεσιών υγείας που μπορεί να ενθαρρύνει ή να αποτρέψει την πρόσβαση στο σύστημα υγείας. Είναι φανερό λοιπόν ότι η αντικειμενική βαρύτητα του κλινικού συμπτώματος που εκδηλώνει ένα άτομο, δεν συνδέεται άμεσα με το εάν θα εκληφθεί ως ασθένεια, με το μέγεθος της δυσφορίας που θα επιφέρει, αλλά και με το εάν θα οδηγήσει τελικά στην αναζήτηση ιατρικής βοήθειας. 3.2 Η ψυχολογική διάσταση της ασθένειας Από τη νόσο στην ασθένεια «το να ανακαλύψεις τον ασθενή που πάσχει από μία νόσο είναι το ίδιο σημαντικό με το να ανακαλύψεις τη νόσο που έχει προσβάλλει τον ασθενή». 32 Είναι συνηθισμένη πρακτική το να αντιμετωπίζεται κάθε ασθενής ως ένα ακόμη περιστατικό, καθώς και το να ταυτίζεται με την πάθηση του στη συνείδηση των θεράποντων ιατρών. Έχει λεχθεί ότι «θα ήταν ιδανικό να άφηναν οι ασθενείς το σώμα τους που νοσεί στο νοσοκομείο, ενώ θα 18

27 έπαιρναν τα κοινωνικά και ψυχολογικά τους προβλήματα στο σπίτι». 33 Στη συνείδηση των ιατρών επικρατεί η αντίληψη ότι οφείλουν να περιοριστούν στην προσέγγιση της αντικειμενικά μετρούμενης «νόσου» (disease), παραγνωρίζοντας την υποκειμενική εμπειρία της «ασθένειας» (illness), που είναι ωστόσο μοναδική για κάθε ασθενή. 34 Γιατί για κάθε άνθρωπο η ασθένεια περιλαμβάνει όχι μόνο την αίσθηση της αδιαθεσίας, αλλά και όλες εκείνες τις ψυχολογικές και κοινωνικές προεκτάσεις που μπορούν να επηρεάζουν την καθημερινή του ζωή. Ο Baron 1981 έχει περιγράψει πολύ γλαφυρά αυτή τη διάσταση λέγοντας ότι «οι άνθρωποι δεν έρχονται απλά για μια διάγνωση και θεραπεία, έρχονται για να γίνουν καλά, να επανακτήσουν την αίσθηση της υγείας και να επιστέψουν γεμάτοι ενέργεια στις καθημερινές τους δραστηριότητες». 35 Επιπρόσθετα, η κλινική εμπειρία έχει αποδείξει ότι σχεδόν όλες οι παθήσεις και ιδιαίτερα οι χρόνιες, μπορούν να επιπλακούν δευτερογενώς με την εμφάνιση έντονων ψυχολογικών εκδηλώσεων που είναι δυνατόν να πάρουν ακόμη και τη μορφή οργανωμένων διαταραχών, όπως η κατάθλιψη. Επίσης, σε άλλες παθήσεις είναι δύσκολο να προσδιοριστεί το εάν οι διαταραχές από την ψυχική σφαίρα αποτελούν το γενουσιουργό παράγοντα ή ένα επακόλουθο της πάθησης, πρόβλημα που απασχολεί συχνά τον κλινικό ιατρό στην προσέγγιση προβλημάτων, όπως για παράδειγμα η σεξουαλική δυσλειτουργία. Σε άλλες παθήσεις, όπως οι κεφαλαλγίες τάσης ή το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, η αιτιολογία μπορεί να εστιάζεται αμιγώς σε ψυχολογικούς παράγοντες, ενώ σε ασθματικούς ή ατοπικούς ασθενείς, η επίδραση από την ψυχική σφαίρα μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική επιδείνωση της κλινικής κατάστασης. Από όλα τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι η ψυχολογική διάσταση της ασθένειας μπορεί να έχει διαφορετικές και σημαντικές προεκτάσεις που κάθε κλινικός ιατρός οφείλει να διερευνά στα πλαίσια της διαγνωστικής του προσέγγισης Ιδέες και αντιλήψεις Οι ιδέες και οι αντιλήψεις θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές από τη στιγμή που αφενός η επιρροή τους είναι ουσιαστική και αφετέρου είναι ευκολότερα τροποποιήσιμες σε σχέση με τους υπόλοιπους παράγοντες που εμπλέκονται στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς αυτής, όπως είναι τα δημογραφικά χαρακτηριστικά και η προσωπικότητα. 36 Έχουν προταθεί κατά καιρούς διάφορα κοινωνικο-γνωστικά πρότυπα (social cognition models) που επιχειρούν να ερμηνεύσουν και να προβλέψουν την ανθρώπινη συμπεριφορά σε θέματα υγείας και ασθένειας. 36 Οι απαρχές της δημιουργίας των προτύπων αυτών ανάγονται στη δεκαετία του 50, όταν η 19

28 Αμερικανική Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας, προσπαθούσε να ερμηνεύσει τη χαμηλή απήχηση στην κοινότητα των εφαρμοζόμενων προγραμμάτων πρόληψης. Δύο από τα πρότυπα με τη μεγαλύτερη επιρροή στην παγκόσμια βιβλιογραφία είναι η θεωρία για την Απόδοση Ελέγχου της Υγείας (Health Locus of Control) 37 και το Πρότυπο Πεποιθήσεων για την Υγεία (Health Belief Model). 38 Σύμφωνα με τη θεωρία για την Απόδοση Ελέγχου της Υγείας (Health Locus of Control), 37 υπάρχουν άτομα που θεωρούν ότι η κατάσταση της υγείας τους είναι αποτέλεσμα της δικής τους συμπεριφοράς (health internals) και άλλα που αποδίδουν την πορεία της υγείας τους σε εξωγενείς παράγοντες (health externals), όπως την τύχη (chance) ή το ρόλο «ισχυρών άλλων» (powerful others). Η βασική πρόβλεψη της θεωρίας αυτής είναι ότι τα άτομα που αναλαμβάνουν τον έλεγχο της υγείας τους έχουν αυξημένες πιθανότητες να εμπλακούν σε συμπεριφορές πρόληψης και προαγωγής της υγείας τους. 36 Τα άτομα αυτά είναι αναμενόμενο να επιθυμούν πληρέστερη ενημέρωση σχετικά με την κατάσταση της υγείας τους και πιθανότατα τη μεγαλύτερη εμπλοκή τους στη διαδικασία λήψης θεραπευτικών αποφάσεων. Στο Πρότυπο Πεποιθήσεων για την Υγεία (Health Belief Model), 38 η εκδήλωση συμπεριφοράς υγείας εξαρτάται από την: 1. υποκειμενική αίσθηση ενδεχόμενης προσβολής (perceived vulnerability) από μια νόσο, 2. υποκειμενική αίσθηση σοβαρότητας (perceived seriousness) που έχει κάθε νόσος στη συνείδηση του ατόμου, 3. υποκειμενική αίσθηση για τα οφέλη, αλλά και τα πιθανά εμπόδια (perceived costs and benefits) κατά την υιοθέτηση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς υγείας, 4. παρουσία ενδείξεων για δράση (clues to action), για παράδειγμα την εκδήλωση συμπτωμάτων ή την ευαισθητοποίηση από τα ΜΜΕ, 5. γενικότερη κινητοποίηση του ατόμου σχετικά με την υγεία του (health motivation), αφού οι άνθρωποι διαφέρουν ως προς το ενδιαφέρον τους για την ενασχόληση με την υγεία τους. Με τη χρήση του πρότυπου αυτού σε ενήλικες έχει αποδειχτεί ότι οι ασθενείς είναι λιγότερο πιθανό να ακολουθήσουν ιατρικές οδηγίες που δεν συμβαδίζουν με τις δικές τους αντιλήψεις για την υγεία και μάλιστα είναι συνήθως δύσκολο ακόμη και να τις συγκρατήσουν. 39 Είναι φανερό ότι οι αντιλήψεις που έχει για την υγεία κάθε άτομο, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την κατάσταση της υγείας του, αναζητά ιατρική βοήθεια, αλλά και συμμορφώνεται στις 20

29 οδηγίες που λαμβάνει. Για όλους αυτούς τους λόγους o George Bernard Shaw είχε παρατηρήσει ότι «ο ιατρός που αγνοεί τις πεποιθήσεις του ασθενή του έχει αποτύχει» Προσδοκίες Η προσδοκία είναι μια γνωστική διαδικασία με βάση την οποία το άτομο αναμένει μελλοντικά γεγονότα. Ο Albert Bandura διέκρινε δύο τύπους προσδοκιών: την προσδοκία για το αποτέλεσμα, η οποία είναι η εκτίμηση του ατόμου ότι μια συγκεκριμένη συμπεριφορά θα οδηγήσει σε ένα επιθυμητό αποτέλεσμα και την προσδοκία για την αποτελεσματικότητα, που είναι η πεποίθηση του ατόμου ότι μπορεί με επιτυχία να εκτελέσει τη συμπεριφορά η οποία θα το οδηγήσει σε ένα επιθυμητό αποτέλεσμα. 36 O σεβασμός για τις ιδιαίτερες προσδοκίες των προσερχόμενου ασθενών είναι καθοριστικής σημασίας για την αποτελεσματική προσέγγισή τους. Οι προσδοκίες τους μπορεί να αφορούν -μεταξύ άλλων- στο εάν θα επεκταθεί ο ιατρός στα ψυχολογικά και κοινωνικά τους προβλήματα, εάν θα είναι ευγενικός και ευχάριστος μαζί τους, για το πως θα τους εξετάσει ή εάν θα τους δώσει παραπεμπτικά για παρακλινικές εξετάσεις, εάν θα συνταγογραφήσει κάποιο φάρμακο, ή εάν θα τους ενημερώσει επαρκώς για την κατάστασή τους και θα τους εμπλέξει στη λήψη αποφάσεων. Είναι φανερό πως η εκπλήρωση των προσδοκιών με τις οποίες προσέρχονται οι ασθενείς αναμένεται να συνδέεται με αυξημένη την ικανοποίηση τους, αλλά και με αυξημένη συμμόρφωση στο θεραπευτικό πλάνο Ενεργοποίηση της συμμετοχής κατά την ιατρική επίσκεψη: προσδοκίες ασθενών Οι προσδοκίες των ασθενών αναφορικά με την εμπλοκή τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων είναι ένα θέμα που έχει επιχειρηθεί να μελετηθεί από αρκετούς ξένους ερευνητές. 18,40-47 Ωστόσο η αδυναμία ομοφωνίας ως προς τον ορισμό του ασθενή που επιθυμεί να εμπλακεί, καθώς και ως προς την αποδοτικότερη μέθοδο μέτρησης της συμμετοχής του, έχει κάνει δύσκολη την ερμηνεία και τη σύγκριση αυτών των αποτελεσμάτων. Στην πραγματικότητα κάθε προσπάθεια να βρεθεί μια παγκοσμίως αποδεκτή περιγραφή στον όρο «ενεργός» ασθενής είναι πιθανότατα καταδικασμένη να αποτύχει, από τη στιγμή που ο κάθε ασθενής ορίζει τη συμμετοχή του στην ιατρική επίσκεψη με βάση την ιδιοσυγκρασία του. Έτσι για κάποιους ασθενείς η συμμετοχή μπορεί να σημαίνει απλά τη διατύπωση ερωτήσεων, ενώ για άλλους να φτάνει μέχρι το να μοιράζονται μια ισότιμης δύναμης σχέση με τον ιατρό τους, 21

30 παίρνοντας ουσιαστικά μέρος στη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων. Άλλωστε, η επιθυμία των ασθενών να εμπλακούν στη θεραπευτική διαδικασία δεν θα πρέπει να θεωρείται σταθερή και αμετάβλητη. Οι κοινωνικές συνθήκες, η εμπειρία, η εξέλιξη της νόσου είναι δυνατόν να επηρεάσουν καταλυτικά την επιθυμία, αλλά και την ικανότητά τους για συμμετοχή. 48 Για το λόγο αυτό και ο θεράπων ιατρός καλείται να διερευνήσει τις προσδοκίες του ασθενή που έχει μπροστά του -όπως αυτές έχουν διαμορφωθεί τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο- και να τις λάβει σοβαρά υπόψη κατά τη διάρκεια της ιατρικής επίσκεψης Προσδοκίες για ενημέρωση. Στη μελέτη Picker/ Commonwealth Νational Survey, που διεξήχθη στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής το 1989, 98% των ερωτηθέντων- ενήλικες που είχαν νοσηλευθεί κατά τη διάρκεια του προηγούμενου εξαμήνου- συμφώνησαν στο ότι υπάρχουν συνήθως περισσότερες από μια θεραπευτικές λύσεις και γι αυτό οι επιλογές θα πρέπει να συζητούνται με τον ασθενή. 48 Άλλωστε, ο Waitzkin 1985 βρήκε ότι ένα από τα κομμάτια της ιατρικής φροντίδας με το οποίο είναι δυσαρεστημένοι οι ασθενείς περισσότερο, αφορά στην ενημέρωση που τους παρέχεται από τους ιατρούς τους. 47 Παρά λοιπόν το ότι υπάρχει η επιθυμία για ενημέρωση, συχνά οι ασθενείς περιορίζονται σε έναν παθητικό ρόλο κατά τη διάρκεια της ιατρικής επίσκεψης. Αναζητώντας τους λόγους αυτής της συμπεριφοράς έχει βρεθεί ότι συχνά αν και επιθυμούν να ενημερωθούν, δεν εκδηλώνουν αυτή την προσδοκία τους, επειδή διστάζουν ή ακόμη φοβούνται μη γίνουν αντιπαθείς και κουραστικοί στους ιατρούς τους, που ελπίζουν ότι ξέρουν τι κάνουν. 49 Επιπρόσθετα, ο δισταγμός τους να επιδείξουν την άγνοιά τους κάνοντας ερωτήσεις ή ακόμη και ο φόβος τους ότι θα λάβουν απαντήσεις που δεν θα διαλευκάνουν τις απορίες τους έχει προταθεί ως ένας ακόμη λόγος που αποτρέπει τους ασθενείς από το να θέτουν ερωτήσεις κατά την ιατρική επίσκεψη. 41 Για αυτό και πίσω από τη σιωπή των ασθενών είναι δυνατόν να κρύβεται η επιθυμία τους να ακούσουν πληροφορίες και να ερωτηθούν από τον ιατρό τους για το εάν επιθυμούν να τους εξηγηθεί κάποια πληροφορία εκτενέστερα Προσδοκίες για εμπλοκή στη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων. Από την άλλη μεριά, αν και η πλειοψηφία των ασθενών φαίνεται να επιθυμεί την ενημέρωση, δεν συμβαίνει το ίδιο και με την εμπλοκή της στη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων. 43,46,50 Στη μελέτη Picker/Commonwealth Νational Survey το 57% των ερωτηθέντων έκριναν ότι ένας νοσηλευόμενος ασθενής θα πρέπει να συμμετέχει στη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων. Κι αυτό γιατί μια σημαντική μερίδα ασθενών 22

31 πιστεύει ότι «είναι καλό να γνωρίζουν πως αντιμετωπίζει ο ιατρός το πρόβλημά τους και πως εξελίσσεται, αλλά δεν θεωρούν πως είναι σε θέση να έχουν άποψη, αφού δεν είναι γιατροί». 48 Όσον αφορά στα δημογραφικά χαρακτηριστικά των ασθενών που επιθυμούν να συμμετέχουν στη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων έχει βρεθεί ότι είναι συνήθως νεώτεροι σε ηλικία και υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου 28,48,51-55 καθώς και άτομα που δεν προέρχονται από μειονότητες (π.χ. Αφρικανο-Αμερικανοί). 53,56 Επίσης, η επιθυμία για μεγαλύτερη συμμετοχή βρέθηκε να συνδέεται επιπρόσθετα με το γυναικείο φύλο και το υψηλότερο εισόδημα. 55 Επιπρόσθετα, η ισότιμη σε ισχύ συνεργασία και σχέση μεταξύ ιατρού-ασθενή έχει αποδειχθεί ότι είναι περισσότερο επιθυμητή από ασθενείς με λιγότερο σοβαρά προβλήματα υγείας Μια προτεινόμενη ερμηνεία αυτής της παρατήρησης είναι ότι πιθανόν αυτοί οι ασθενείς θεωρούν τις κλινικές δεξιότητες του ιατρού δεδομένες, και για το λόγο αυτό η κοινωνική και επικοινωνιακή διάσταση της ιατρικής επίσκεψης αποτελεί το σημαντικότερο κριτήριο αξιολόγησής της Προσδοκίες για τη συμπεριφορά του ιατρού κατά την ιατρική επίσκεψη. Ο DiMatteo (1979) παρατήρησε επιπλέον ότι οι ασθενείς που έπασχαν από σοβαρότερες παθήσεις εκτιμούσαν ιδιαίτερα την επίδειξη ενδιαφέροντος και της πιο «ανθρώπινης» συμπεριφοράς των ιατρών τους. 57 Διαφορετικές όμως φαίνεται ότι είναι οι προσδοκίες όσον αφορά στη συμπεριφορά των ιατρών και ανάλογα με την ηλικία των θεραπόντων ιατρών. Έχει παρατηρηθεί ότι για τους μεγαλύτερους σε ηλικία και επαγγελματική καταξίωση ιατρούς, οι ασθενείς θεωρούν αποδεκτό ένα μεγαλύτερο φάσμα συμπεριφορών. Έτσι είναι περισσότερο δεκτικοί σε συμπεριφορές μεγαλύτερης οικειότητας, στην αυξημένη οπτική επαφή και σε εγκαρδιότερες προσφωνήσεις, όταν προέρχονται από καταξιωμένους ιατρούς. Αντίθετα, για νεώτερους ιατρούς, που βρίσκονται χαμηλότερα στην ιεραρχία και αγωνίζονται για την επαγγελματική καταξίωση, η μεγάλη οικειότητα στη συμπεριφορά θεωρείται ανάρμοστη. 61,62 Ωστόσο έχει βρεθεί ότι μεγαλύτερης αποδοχής τυγχάνουν εκείνοι οι νέοι ιατροί που επιδεικνύουν μια περισσότερο «ανθρώπινη» συμπεριφορά, ενώ αυτοί η παράμετρος δεν φαίνεται να έχει την ίδια βαρύτητα και μεταξύ των πιο καταξιωμένων ιατρών στα μάτια των ασθενών. 60 Η συχνότητα των επαφών ενός ασθενή με τον ιατρό του, φαίνεται να επηρεάζει επίσης τις προσδοκίες του, όσον αφορά στην προσέγγιση του από τον ιατρό. Οι ασθενείς λοιπόν που σπάνια επισκέπτονται ιατρό είναι αναμενόμενο να έχουν μεγαλύτερη ανησυχία για την ιατρική επίσκεψη και 23

32 να είναι λιγότερο εξοικειωμένοι με το πρόβλημά τους και για το λόγο αυτό αναμένεται να προσδοκούν περισσότερο μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση, η οποία θα βοηθήσει και στη μεγαλύτερη αποδοχή του ιατρού που θα επισκεφτούν. 60 Άλλωστε και οι πρώτες επαφές τους με ένα ιατρό αναμένεται να είναι καθοριστικές και για το εάν ο συγκεκριμένος θα κερδίσει την εμπιστοσύνη τους. Τέλος, ενδιαφέρον είναι και το εύρημα, ότι η ικανοποίηση των προσδοκιών των ασθενών δεν κρίνεται τόσο από τη διάρκεια της ιατρικής επίσκεψης, αλλά κυρίως από την ποιότητά της. Ο Buller μάλιστα έδειξε ότι η ικανοποίηση των ασθενών συνδεόταν αντιστρόφως ανάλογα με το χρόνο που διήρκεσε η ιατρική επίσκεψη. 60 Από όλα τα παραπάνω καθίσταται σαφές ότι η προσεκτική ακρόαση της περιγραφής του προβλήματος από τον ασθενή κατά τη λήψη ιστορικού είναι πραγματικά σημαντική για να κατανοηθεί το πως βιώνει την ασθένειά του, τι ιεραρχεί ως σημαντικότερο και άξιο αναφοράς, τι συνδέει αιτιολογικά με την εκδήλωσή της και βέβαια τι προσδοκεί από τη θεραπεία του. 3.3 Η κοινωνική διάσταση της ασθένειας Η μετάβαση από την κατάσταση ευεξίας στην ασθένεια είναι αναπόφευκτα συνδεδεμένη με τις κοινωνικές συνθήκες που διέπουν τη ζωή κάθε ανθρώπου, αλλά και με την κοινωνική του θέση. Ακόμη και η αναζήτηση ιατρικής βοήθειας για κάποιο σύμπτωμα έχει συσχετισθεί με κοινωνικές αλλαγές στη ζωή του ατόμου ή και με την επίδραση της κοινωνικής υποστήριξης (social support) που μπορεί να δέχεται το άτομο. 63 Η οικονομική κατάσταση, η ανεργία, οι κοινωνικές σχέσεις και οι θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι παράγοντες που έχει αναγνωριστεί ότι μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά σε θέματα υγείας και ασθένειας Οικονομική κατάσταση Έχει αναγνωριστεί ότι η οικονομική δυσπραγία αυξάνει σημαντικά τη νοσηρότητα, αλλά και μειώνει το προσδόκιμο επιβίωσης ενός ατόμου Επιπλέον έχει βρεθεί ότι οι οικονομικά ασθενέστερες τάξεις αναζητούν λιγότερο πρόθυμα ιατρική βοήθεια και συνήθως φτάνουν σε παραμελημένη κατάσταση, ενώ οι μεσαίες και ανώτερες τάξεις προσέρχονται ευκολότερα και γρηγορότερα ακόμη και με λιγότερο ενοχλητικά για αυτούς συμπτώματα Ανεργία 24

33 Ένας παράγοντας που έχει συσχετιστεί με την έννοια της υγείας είναι η σταθερή επαγγελματική απασχόληση, λόγω της ιδιαίτερης κοινωνικής και ψυχολογικής της σημασίας, πέρα από την αμιγώς βιοποριστική της σημαντικότητα. Η ανεργία μεταφράζεται σε στέρηση του κοινωνικού ρόλου και της λειτουργίας ενός ανθρώπου 70 και έχει συνδεθεί επανειλημμένα με την επιδείνωση της κατάστασης της υγείας Μεταξύ των νοσημάτων που η εκδήλωσή τους έχει συσχετιστεί με την ανεργία συγκαταλέγονται: τα ψυχιατρικά νοσήματα, 68,75-77 με κυρίαρχο την κατάθλιψη, 78 τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, 79 τις λοιμώξεις του αναπνευστικού, 80 τη σεξουαλική δυσλειτουργία. 81,82 Επίσης, η απουσία σταθερής επαγγελματικής απασχόλησης φαίνεται να συνδέεται και με καθυστέρηση στον απαιτούμενο χρόνο ανάρρωσης. 73 Επιπρόσθετα, η ανεργία φαίνεται να συνδέεται με αυξημένα ποσοστά αυτοκτονιών, 77,83 αλλά και αυξημένη θνησιμότητα, συχνά από ακαθόριστα αίτια Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ότι η αδυναμία ανεύρεσης σταθερής επαγγελματικής απασχόλησης δεν επηρεάζει μόνο την υγεία του ανέργου, αλλά έχει επιδράσεις και στα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του. Έχει βρεθεί λοιπόν ότι τα παιδιά άνεργων για μεγάλα χρονικά διαστήματα -ιδίως αν είναι άνεργος ο πατέρας- έχουν αυξημένες πιθανότητες για χειρότερη κατάσταση υγείας ακόμη και στην εφηβεία. 87,88 Επίσης, άλλη μελέτη έχει δείξει ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε οικογένειες ανέργων έχουν αυξημένες πιθανότητες να παρουσιάσουν ψυχοσωματικές εκδηλώσεις, αλλά και χρόνιες παθήσεις, χωρίς αυτό να συνδέεται με την οικονομική δυσπραγία που πιθανόν αντιμετωπίζουν. 89 Τέλος, έχει βρεθεί ότι και οι σύζυγοι άνεργων ανδρών εμφανίζουν αυξημένη νοσηρότητα, η οποία αποδόθηκε στην κοινωνικο-οικονομική εξάρτηση της συζύγου από την κοινωνική θέση του συζύγου της Κοινωνικές σχέσεις Η παρουσία οικογένειας και η ποιότητα των σχέσεων μέσα σε αυτήν, η ύπαρξη φίλων στο στενό περιβάλλον, οι εργασιακές σχέσεις, οι σχέσεις με τους γείτονες είναι παράμετροι που μπορούν να επηρεάσουν το πως ο κάθε άνθρωπος ερμηνεύει τις σωματικές του εμπειρίες, πότε αναζητά ιατρική βοήθεια, πως βιώνει την εμπειρία της ασθένειάς του, εάν συμμορφώνεται στο θεραπευτικό πλάνο. Έτσι, η ύπαρξη υγιών σχέσεων και η αίσθηση ότι υπάρχουν άνθρωποι στους οποίους μπορεί να στηριχθεί συναισθηματικά ευνοούν την ψυχραιμότερη αντιμετώπιση της ασθένειας και οδηγούν σε ευνοϊκότερα τελικά θεραπευτικά αποτελέσματα. Βέβαια η παρουσία μιας πολυάριθμης οικογένειας δεν προσφέρει απαραίτητα και 25

34 ισχυρότερο κοινωνικό πλαίσιο. Μια πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι η ύπαρξη οικογένειας μικρότερης των έξι ατόμων είναι παράγοντας που συνδέεται με αυξημένες πιθανότητες για την εξασφάλιση της ψυχικής υγείας. 75 Τέλος, το ιστορικό εκδήλωσης ασθενειών σε πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος και η δυσάρεστη εμπειρία τους ή ακόμη και η τραγική κατάληξή τους, μπορεί να ευαισθητοποιήσει τον ασθενή εγκαιρότερα, καθώς αναμένεται να του δημιουργήσει αυξημένη ανησυχία Θρησκευτικές πεποιθήσεις Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις αναμένεται επίσης να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται και αντιμετωπίζει την ασθένειά του. Ο φόβος μιας κατάρας ή της βασκανίας μπορεί να μετατρέψει έναν άνθρωπο σε ασθενή, όπως και η δυνατή πίστη μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη γρηγορότερη ανάρρωση. Οι πιο ένθερμα θρησκευόμενοι άνθρωποι έχουν την τάση να αντιμετωπίσουν τη ασθένεια ως μια δοκιμασία, με αποτέλεσμα να αντλούν δύναμη από την πίστη τους και συχνά να έχουν μικρότερη ψυχολογική επιβάρυνση. Από όλα τα παραπάνω είναι φανερό πως οι κοινωνικοί παράγοντες μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην εκδήλωση, εξέλιξη και θεραπεία μιας ασθένειας, και για το λόγο αυτό η αναζήτηση του κοινωνικού πλαισίου μέσα στο οποίο ζει ο ασθενής είναι αναγκαία τόσο για τη σωστή διαγνωστική προσέγγιση του προβλήματός του, όσο και για την αποδοτικότερη του θεραπεία. 26

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Επιλεγόµενο µάθηµα «Εισαγωγή στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας και τη Γενική Ιατρική»

Επιλεγόµενο µάθηµα «Εισαγωγή στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας και τη Γενική Ιατρική» Προαγωγή της Υγείας - Βαθµίδες Πρόληψης Στις "αναπτυγµένες" κοινωνίες οι κύριες αιτίες νοσηρότητας και θνησιµότητας είναι τα χρόνια νοσήµατα. Τα νοσήµατα αυτά είναι αποτέλεσµα µακρόχρονης έκθεσης του οργανισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous ΟΙ ΟΜΑΔΕΣ BALINT KAI H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑΤΡΟΥΣ 1 Οι ομάδες Balint δημιουργήθηκαν από τον γιατρό και ψυχαναλυτή Michael Balint (1896-1970) και την σύζυγό του Enid στη Μεγάλη Βρετανία στη δεκαετία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος "Η χρόνια νόσος μέσα από το πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ιατρική ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Τομέας Οικονομικών της Υγείας ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΟΙΝΗΣ ΓΝΩΜΗΣ: ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΜΕΡΟΣ 4 Ο ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με ρευματοειδή αρθρίτιδα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με ρευματοειδή αρθρίτιδα Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με ρευματοειδή αρθρίτιδα Μετάφρασ η σε: Ολοκληρώθ ηκε από: Email: ΠΠ 1 Οι άνθρωποι με συμπτώματα ρευματοειδούς αρθρίτιδας (ΡΑ) θα πρέπει να έχουν έγκαιρη πρόσβαση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Breaking Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Πώς θα την προσεγγίσετε; Γυναίκα 57 ετών πρόσφατα υποβλήθηκε σε κολονοσκόπηση. Κατά την εξέταση βρέθηκε μάζα μεγέθους 2cm

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012 Πρόγραμμα «αντι-στίγμα» Τι είναι η Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη

Διαβάστε περισσότερα

Το μοντέλο του Εθνικού Συστήματος Υγείας που εφαρμόζεται στην Ελλάδα και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες μεταξύ των οποίων η Σουηδία, η Ιταλία και άλλες,

Το μοντέλο του Εθνικού Συστήματος Υγείας που εφαρμόζεται στην Ελλάδα και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες μεταξύ των οποίων η Σουηδία, η Ιταλία και άλλες, Το μοντέλο του Εθνικού Συστήματος Υγείας που εφαρμόζεται στην Ελλάδα και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες μεταξύ των οποίων η Σουηδία, η Ιταλία και άλλες, διέπεται από τις αρχές του προτύπου Beveridge. «το κόστος

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη 7 Οκτωβρίου 2008

Τρίτη 7 Οκτωβρίου 2008 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ - ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Τρίτη 7 Οκτωβρίου 2008 Ο καρκίνος του µαστού είναι ο συχνότερος καρκίνος στις γυναίκες. Οι Ελληνίδες φαίνεται να ανησυχούν αρκετά για το ενδεχόµενο να νοσήσουν οι ίδιες, χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ m141 ΣΟΦΗ ΛΕΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο Σακχαρώδης Διαβήτης (ΣΔ) είναι μια μεταβολική διαταραχή και αποτελεί ένα από τα συχνότερα χρόνια νοσήματα και μια από τις σημαντικότερες αιτίες πρόωρης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο γονέων παιδιών με αναπηρία Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες με παιδιά με και ευνοϊκών συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Παναγιώτης Μπαμίδης Επίκ. Καθηγητής Ιατρικής Πληροφορικής Ιατρικής Εκπαίδευσης Τριπλή αποστολή και ποικιλομορφία στην Ι.Σ.Α.Π.Θ. Εκπαίδευση Έρευνα Προσφορά φροντίδας υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην έρευνα χρησιµοποίησης υπηρεσιών υγείας χρησιµοποιούνται επιδηµιολογικές, κοινωνιολογικές, οικονοµετρικές, καθώς και καθαρά

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για τους φροντιστές ασθενών και των οικογενειών

Οδηγός για τους φροντιστές ασθενών και των οικογενειών Greek Rights and Responsibilities Οδηγός για τους φροντιστές ασθενών και των οικογενειών Περιεχόμενα Η Περίθαλψη της Υγείας σας Τα Δικαιώματα & οι Υποχρεώσεις σας...3 Πρόσβαση Έχετε το δικαίωμα σε υγειονομική

Διαβάστε περισσότερα

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ»

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» «ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ : Κωνσταντινίδου Εύα Επιβλέπουσα καθηγήτρια : ηµητριάδου Αλεξάνδρα ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις µέρες µας επικρατεί µια παγκόσµια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της διατροφής

Ψυχολογία της διατροφής ΚαλλιOΠη ΕμμανουηλIδου Ψυχολογία της διατροφής Πώς οι διατροφικές συνήθειες αντανακλούν τον συναισθηματικό μας κόσμο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Πρόλογος Εισαγωγή Η διατροφή στη ζωή μας Πώς σχετίζεται η επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Έκθεση Έρευνας μεταξύ Στελεχών Οργανισμών της Περιφέρειας Ελλάδα 2015 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται

1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται 1. Εισαγωγή 2. Διαπιστεύσεις: Πιστοποίηση Ε.ΚΕ.ΠΙΣ. Πιστοποίηση ΕΛΟΤ EN ISO 9001:2000 3. Σκοπός του Προγράμματος 4. Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο πρόγραμμα - Προαπαιτούμενα 5. Η Βεβαιωση

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα Πρότυπα περίθαλψης () για ανθρώπους με οστεοαρθρίτιδα Μετάφρασ η σε: Ολοκληρώθ ηκε από: Email: 1 1 2 3 4 Οι άνθρωποι με συμπτώματα οστεοαρθρίτιδας (ΟΑ) θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε επαγγελματία του τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία

Ερωτηματολόγιο για επαγγελματίες που εργάζονται σε φορείς που εξυπηρετούν ανθρώπους με αναπηρία Partnership: AIAS Bol1gna onlus (I) Εισαγωγή Το ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ σε συνεργασία με ευρωπαϊκούς φορείς συμμετέχει σε ένα πρόγραμμα για την υποστήριξη δημιουργίας θετικού οικογενειακού κλίματος σε οικογένειες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Με τον όρο «υπηρεσίες υγείας», προσδιορίζονται όχι µόνο οι παρεχόµενες φροντίδες υγείας και ιατρικής περίθαλψης αλλά γενικότερα το πλέγµα των δοµών µε τις

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση Όταν, σε ηλικία 11 ετών, µου ανακοίνωσαν ότι πάσχω από Κυστική Ίνωση, µια ασθένεια παντελώς άγνωστη σε µένα µέχρι τότε, είναι αλήθεια πως δεν θορυβήθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την:

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την: Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη Ασθενείς με Νοσήματα του Εντέρου Ετοιμάστηκε για την: Αθήνα, Μάιος 2011 Ταυτότητα Έρευνας Μεθοδολογία: Κοινό-στόχος στόχος: 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Φλώρινα, Ιούνιος 2012 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΔΙΕΞΟΔΟΙ ΤΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ Κ. ΣΑΡΡΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΒΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΔΡΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ ΓΔ Στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικό Φροντιστήριο «Εφαρμόζοντας τις Κατευθυντήριες Οδηγίες για την Αρτηριακή Υπέρταση στο Σχεδιασμό της Νοσηλευτικής Φροντίδας»

Κλινικό Φροντιστήριο «Εφαρμόζοντας τις Κατευθυντήριες Οδηγίες για την Αρτηριακή Υπέρταση στο Σχεδιασμό της Νοσηλευτικής Φροντίδας» Κλινικό Φροντιστήριο «Εφαρμόζοντας τις Κατευθυντήριες Οδηγίες για την Αρτηριακή Υπέρταση στο Σχεδιασμό της Νοσηλευτικής Φροντίδας» Παρουσίαση Κλινικής Περίπτωσης : Χατζοπούλου Μ., Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΝΑΓΚΩΝ ΥΓΕΙΑΣ- ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΝΑΓΚΩΝ ΥΓΕΙΑΣ- ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΝΑΓΚΩΝ ΥΓΕΙΑΣ- ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Ψαλτοπούλου Θεοδώρα Παθολόγος, Επίκουρη Καθ. Εργαστηρίου Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Α. Σχεδιασμός ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις

Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις Η θέση της Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας: Συνεργασίες και κοινές δράσεις Παναγιώτης Βίγλας, Οδοντίατρος, Γενικός Γραμματέας Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας Η Ελληνική Οδοντιατρική Ομοσπονδία

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική 110 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 14 (2), 2003 Ερευνητική εργασία Research paper Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική Β. Μποζίκας, 1 Β. Τσιπροπούλου, 1 Χ. εσερή, 1 Μ. Κοσµίδου,

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω λέμφωμα; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω λέμφωμα; Πώς θα το καταλάβω; Πώς θα το καταλάβω; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Μήπως έχω λέμφωμα; Η έγκαιρη διάγνωση, σώζει ζωές Ο οδηγός αυτός έχει γραφτεί για να σας εφοδιάσει με πληροφορίες και συμβουλές, ώστε να αξιολογήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η τιμή της γλυκόζης νηστείας είναι 126mg/dl (7.0 mmol/l),

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Όπως συμβαίνει με κάθε ετησίως ανανεούμενο ασφαλιστήριο συμβόλαιο, έτσι και το ασφαλιστήριο υγείας είναι σχεδιασμένο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΤΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ANIMUS A.E. Πάρις Καλογεράκης Ιούνιος 2012

ΒΕΛΤΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ANIMUS A.E. Πάρις Καλογεράκης Ιούνιος 2012 Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΒΕΛΤΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ANIMUS A.E Πάρις Καλογεράκης Ιούνιος 2012 Σύντομη Παρουσίαση ANIMUS Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ!

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! > της Νεκταρίας Καρακώστα ΟΛΓΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! 16 Άνοια/Alzheimer: Γιατί λαμβάνουν επιδημικές διαστάσεις; Η άνοια και το Alzheimer είναι δύο όροι αλληλένδετοι, αλλά όχι ταυτόσημοι,

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Ο Αυστραλιανός Καταστατικός Χάρτης Δικαιωμάτων Υγειονομικής Περίθαλψης στη Βικτώρια GREEK

Ο Αυστραλιανός Καταστατικός Χάρτης Δικαιωμάτων Υγειονομικής Περίθαλψης στη Βικτώρια GREEK Ο Αυστραλιανός Καταστατικός Χάρτης Δικαιωμάτων Υγειονομικής Περίθαλψης στη Βικτώρια GREEK 2 Ο Αυστραλιανός Καταστατικός Χάρτης Δικαιωμάτων Υγειονομικής Περίθαλψης Ο Αυστραλιανός Καταστατικός Χάρτης Δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα

Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα πολυσύνθετο εξελισσόµενο θέµα Τέλη 90 ο ιό ήταν θανατηφόρο Σύνδροµο επίκτητη ανοσολογική ανεπάρκεια (AIDS) 1998 πρώτε αποτελεσµατικέ θεραπείε Χρόνιο νόσηµα Ο φορέα συνεχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ - EDITORIAL Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ»

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ, Γ.Ν.Π. «Π.. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΟΜEΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Φτάνοντας

Διαβάστε περισσότερα

Εγχειρίδιο Ποιότητας

Εγχειρίδιο Ποιότητας ΚΩΔΙΚΟΣ: ΕΓΧΠ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΜΟΔΙΠ Εγχειρίδιο Ποιότητας Σύστημα Διαχείρισης Ποιότητας κατά ΕΛΟΤ ΕΝ ISO 9001:2008 ΑΝΤΙΤΥΠΟ 1 ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ Περιεχόμενα 1. Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής... 3

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΨΥΚΑΠ) Μιχαλακολούλου 173 115 27 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 2106462797 Δικτυακός Τόπος: http://www.psychodrama.gr Ηλεκτρονική Διεύθυνση: kostas.letsios@psychodrama.gr

Διαβάστε περισσότερα

Οι τομείς πρακτικής άσκησης περιλαμβάνουν : Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Β. ΔΙΟΙΚΗΣΗ Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Α.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ

Οι τομείς πρακτικής άσκησης περιλαμβάνουν : Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Β. ΔΙΟΙΚΗΣΗ Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Α.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ Οι τομείς πρακτικής άσκησης περιλαμβάνουν : Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Β. ΔΙΟΙΚΗΣΗ Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Α.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ Η άσκηση σε νοσηλευτικά τμήματα παθολογικής ειδικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων

Το γενεόγραμμα. Γιώργος Καλαρρύτης MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Το γενεόγραμμα MMedSci,ICADC,CGP,CFT,ECP Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής Θεραπευτής Οικογένειας, Σύμβουλος Τοξικοεξαρτήσεων Γενεόγραμμα είναι ένα γενεαλογικό δένδρο τουλάχιστον 3 γενεών που περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Τρόποι θετικής προσαρμογής Ελένη Τσαχαγέα Κλινική Ψυχολόγος Επιστ. Συνεργάτης Νευρολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α «Γιώργος Γεννηματάς» Σκοπός Ομιλίας Να παρουσιάσει το

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ: Ψυχοεκπαιδευση είναι μια μορφή εκπαίδευσης και θεραπεία επιλογής για τα άτομα με ψυχικό πρόβλημα η οποία συνδιάζει διάφορες μορφές θεραπείας όπως η συμπεριφορική και η προσωποκεντρική.

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΣΟΥ ALZHEIMER ΓΙΑ ΝΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΘΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΟΣΟ ALZHEIMER Μετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα