ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΑ"

Transcript

1

2 Κώστας Γαβρόγλου ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΑ E-BOOK ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής HΡΑΚΛΕΙΟ 2011

3 ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ IΔΡΥΜΑ TΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ EΡΕΥΝΑΣ Hράκλειο Kρήτης, T.Θ. 1527, Tηλ , Fax: Aθήνα: Κλεισόβης 3, Tηλ , Fax: ΣEIPA: ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ / ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Διευθυντές σειράς: Αριστείδης Μπαλτάς, Κώστας Γαβρόγλου 2004, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης ISBN

4 ÙÔ ÛÎ Ïfi ÌÔ ÛÙËÓ fiïë, ËÌ ÙÚË ºÚ ÁÎfiappleÔ ÏÔ.

5 Περιεχόμενα Πρόλογος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Τι είναι η Ιστορία των Επιστημών Η επικίνδυνη γοητεία του θετικισμού Στοιχεία από την ιστορία της Ιστορίας των Επιστημών Η πρώτη περίοδος: Η Ιστορία της Επιστήμης ως πιστή καταγραφή των γεγονότων Ο θαυμαστός κόσμος των αρχαίων μαθηματικών Paul Tannery Ο Μεσαίωνας δεν ήταν μεσαίωνας Pierre Duhem Ο οραματισμός ως επάγγελμα George Sarton Η δεύτερη περίοδος: Η σημασία της Επιστημονικής Επανάστασης του 16ου και 17ου αιώνα Οι κοινωνιολογικές προσεγγίσεις: Merton, Zilsel, Hessen, Bernal Ο Alexandre Koyré Η Ιστορία της Επιστήμης ως Ιστορία των Ιδεών.56 Η τρίτη περίοδος: Επεισόδια από τη διαδικασία συγκρότησης της θεσμικής και γνωσιακής ταυτότητας της Ιστορίας της Επιστήμης. 62 Οι ιστορικοί, οι επιστήμονες και οι ιστορικοί των επιστημών: Προϋποθέσεις και απαιτήσεις για την επαγγελματική ενασχόληση με την Ιστορία των Επιστημών ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥΣ Αστρονόμοι στην Αρχαιότητα Πανεπιστήμια στο Μεσαίωνα Η έκδοση της Encyclopédie το 18ο αιώνα Η θερμοδυναμική του 19ου αιώνα Η κβαντομηχανική του 20ού αιώνα

6 10 ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Εξιστορώντας τα συμβάντα και ερμηνεύοντας το γεγονότα Το αδιέξοδο της αναχρονιστικής προσέγγισης Διαγράφοντας το πλαίσιο της Επιστημονικής Επανάστασης του 16ου και 17ου αιώνα Τα ερωτήματα Η νέα φυσική φιλοσοφία ΙΣΤΟΡΙΑ: Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕ ΤΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ Οι πρωτογενείς πηγές και τα διαφορετικά είδη τεκμηρίων Η σιωπή και η φλυαρία των τεκμηρίων Τρεις ιδιόμορφες περιπτώσεις Τα τεκμήρια των επιστημών της Αρχαιότητας Ο Γαλιλαίος και τα γεγονότα του Τα τεκμήρια Η αλχημεία και τα αλχημικά χειρόγραφα του Νεύτωνα Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Τα αληθινά συμβάντα και τα ιστορικά γεγονότα Παρελθόν και μέλλον: Μοναδικότητα και πολλαπλότητα Συνήθειες και μορφές ζωής Ο ρόλος των ιστορικών Αιτίες, συσχετίσεις και συνυπάρξεις ΕΝΑ ΑΝΕΠΙΚΑΙΡΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΜΕ ΕΥΕΡΓΕΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ: ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ Πρωτιές και ιστορία Ο Κοπέρνικος, ο Αρίσταρχος ο Σάμιος και η ηλιοκεντρική ιδέα Ταυτόχρονες ανακαλύψεις και η περίπτωση της διατήρησης της ενέργειας Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ: ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ, ΔΙΑΜΑΧΕΣ, ΣΥΝΑΙΝΕΣΕΙΣ Επιστημονική κοινότητα Επιστημονικές διαμάχες Η συγκρότηση της σύγχρονης χημείας από τον Lavoisier: Συναίνεση και νομιμοποίηση Φιλοσοφικά προβλήματα και η Ιστορία των Επιστημών

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΙΑ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΧΡΗΣΙΜΗ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων του Thomas Kuhn Τα πολλά πρόσωπα της επιστημονικής πρακτικής Εργαστήρια: Χώροι πολύμορφων πρακτικών ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΙΟΚΡΑΤΙΑΣ. 233 Το μη αναπόδραστο των επιστημονικών εξελίξεων Για τη γλώσσα Για να μην ξεχνιόμαστε: Οι αναγκαίες διακρίσεις Bιβλιογραφία

8 Πρόλογος Το βιβλίο αυτό πραγματεύεται ορισμένα από τα θεωρητικά και πρακτικά προβλήματα που απαντούν στην Iστορία των Eπιστημών. Προφανώς, δεν πραγματεύεται όλα τα δυνατά θέματα που σχετίζονται με την Iστορία των Eπιστημών ούτε καν όλα τα θέματα που σήμερα αποτελούν αντικείμενο συζήτησης ανάμεσα στους ιστορικούς των επιστημών. Κάτι τέτοιο, άλλωστε, δεν θα ήταν εφικτό. Ένας από τους λόγους που οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου ήταν η ανάγκη να υπάρχει ένα εισαγωγικό βιβλίο για όσους και όσες θελήσουν να ασχοληθούν συστηματικά εκπαιδευτικά ή ερευνητικά με την Ιστορία των Επιστημών. Ένας άλλος λόγος σχετίζεται με τη διαπίστωση ότι ένας εντυπωσιακά μεγάλος αριθμός ιστορικών γνωρίζει ελάχιστα για το τι είναι η Ιστορία των Επιστημών. Ο τρίτος λόγος είναι η επιθυμία μου να συμβάλω στην αντιμετώπιση της στρεβλής αντίληψης που πολλοί επιστήμονες έχουν για την ιστορία του κλάδου τους, αντίληψη την οποία έχουν αποκτήσει μέσα από διεργασίες που βασίζονται περισσότερο σε μια διαισθητική ανασυγκρότηση του παρελθόντος παρά στη συστηματική ενασχόληση με αυτό. Θα ήταν, βέβαια, απολύτως αφελές αλλά και υπερφίαλο να έχω την εντύπωση ότι με τη συγγραφή ενός βιβλίου θα ήταν δυνατό να αντιμετωπιστούν εγγενή προβλήματα στην εκπαίδευση αλλά και τις νοοτροπίες ιστορικών και επιστημόνων προβλήματα, βέβαια, που δεν τα έχουμε μόνο εμείς εδώ. Ελπίζω, όμως, το βιβλίο να πείσει ορισμένους ιστορικούς να μην είναι τόσο αδιάφοροι απέναντι στην Ιστορία των Επιστημών και ορισμένους επιστήμονες να μην είναι τόσο επηρμένοι από τα σημερινά επιστημονικά επιτεύγματα ώστε να θεωρούν το παρελθόν γεμάτο απλοϊκές και λαθεμένες σκέψεις. Και, βέβαια, ελπίζω ότι πολλοί άνθρωποι που θα θελήσουν να ασχοληθούν συστηματικότερα με την Ιστορία των Επιστημών θα βρουν στο βιβλίο αυτό αρκετά θέματα που θα την καταστήσουν ακόμη πιο γοητευτική.

9 14 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ Υπάρχει κάτι κοινό σε όλες τις παραπάνω επιδιώξεις: Nα γίνει κατανοητή η «κουλτούρα» της Ιστορίας των Επιστημών. Να αποκτηθεί, δηλαδή, μια αίσθηση για το είδος των ερωτημάτων που τίθενται, για τα είδη των τεκμηρίων και το χαρακτήρα του αρχειακού υλικού που χρησιμοποιείται προκειμένου να δοθούν απαντήσεις στα ερωτήματα, για το τι είναι ένα ιστορικό πρόβλημα προς επίλυση, για τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους επινοούνται λύσεις στα προβλήματα, για τις διαδικασίες συγκρότησης των επιχειρημάτων που στηρίζουν συγκεκριμένες απόψεις, για το τι συνιστά ερμηνεία και ποια είναι τα κριτήρια με τα οποία κρίνεται η εγκυρότητά της, για ορισμένα από τα «επιτεύγματα» της Ιστορίας των Επιστημών κ.ο.κ. Η Ιστορία των Επιστημών είναι η ιστορία των ανθρώπων που προσπάθησαν να διερευνήσουν και να κατανοήσουν τη δομή και τη λειτουργία της φύσης. Ταυτοχρόνως, η ιστορία των επιστημών μελετάει και τους θεσμούς που δημιουργήθηκαν μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες, στο πλαίσιο των οποίων καλλιεργήθηκε η επιστήμη και καθιερώθηκαν ορισμένες από τις θεωρητικές πρακτικές και τις πειραματικές τεχνικές των επιστημών. Μέσα από αυτούς τους θεσμούς πολλοί άνθρωποι θέλησαν να πείσουν άλλους για όσα πίστευαν ως αληθινά, να μεταδώσουν σε άλλους αυτά που κατανοούσαν σχετικά με τις λειτουργίες της φύσης και, συχνά, να νομιμοποιήσουν τους τρόπους με τους οποίους τα κατανοούσαν στις συγκεκριμένες χρονικές και χωρικές συνθήκες. Οι ιδέες, οι τεχνικές και οι πρακτικές που επινόησαν οι άνθρωποι για να διερευνήσουν τη φύση, οι οντότητες, οι αρχές και οι νόμοι που ανακάλυψαν, οι πολύπλευροι θεσμοί που δημιούργησαν, οι εφαρμογές που μηχανεύτηκαν όλα αυτά συνδιαμορφώνουν τις επιστήμες. Αλλά συνδιαμορφώνουν τις επιστήμες και οι άνθρωποι, με τις διαφορετικές ιδεολογικές, φιλοσοφικές, αισθητικές, θρησκευτικές και πολιτικές τους απόψεις, και με τις διαφορετικές κοινωνικές πρακτικές τους. Γι αυτό και η Ιστορία των Επιστημών έχει ως αντικείμενό της την επιστήμη ως ένα κοινωνικό και πολιτισμικό φαινόμενο και οι ιστορικοί της επιστήμης διερευνούν την ιστορία της έχοντας υπόψη ότι χωρικές, χρονικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες έχουν παίξει σημαντικότατο ρόλο στη διαμόρφωση τόσο του επιστημονικού λόγου όσο και της κοινωνικής λειτουργίας της επιστήμης. Δεν υπάρχει τίποτα πιο γοητευτικό από τη διατύπωση ερωτημάτων που «απευθύνονται» στο παρελθόν της επιστήμης. Εξ ορισμού δε, δεν υπάρχουν σωστά ή λάθος ερωτήματα στην Ιστορία των Επιστημών νομίζω και στην ιστορία γενικότερα. Υπάρχουν μόνο ενδιαφέροντα, γοητευτικά, βλακώδη, συναρπαστικά, τετριμμένα, αδιέξοδα, βαρετά, μαγευτικά, γεμάτα φαντασία, διεισδυτικά ή οξυδερκή ερωτήματα. Η μόνη, δε, προϋπόθεση για να προχωρήσουμε στην απάντηση των ερωτημάτων που διατυπώνουμε είναι να δεχτούμε

10 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 15 αυτό που, εκ πρώτης όψεως, φαίνεται περίεργο: Ότι για δεκάδες αιώνες οι άνθρωποι είχαν διάφορους αλλά συγκεκριμένους κάθε εποχή λόγους να πιστεύουν ως αληθινά όλα όσα πίστευαν για τη δομή και τη λειτουργία της φύσης και ότι για να αλλάξουν οι απόψεις τους δεν αρκούσαν τυπικά ορθοί συλλογισμοί. Δεν αρκούσε ούτε και η προσκόμιση εμπειρικών στοιχείων. Όπως η γένεση των νέων ιδεών δεν είναι απλώς θέμα έμπνευσης των μεγάλων πνευμάτων της ανθρωπότητας, αλλά η έκφραση συγκεκριμένων αντιδράσεών τους σε διανοητικά, πρακτικά αλλά και κοινωνικά προβλήματα που έχουν ιστορικά διαμορφωθεί, έτσι και οι διαδικασίες πειθούς αποτελούν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο πλέγμα διανοητικών, κοινωνικών και πολιτισμικών διεργασιών. Ένας πρόσθετος λόγος για τη συγγραφή του βιβλίου είναι η πρόθεσή μου να υπογραμμίσω μια προσωπική εμπειρία: Ότι δεν υπάρχουν μαγικές συνταγές για τον τρόπο που κάνει κάποιος Ιστορία των Επιστημών. Ακούγεται λίγο ηθικολογικό αυτό. Ενδεχομένως. Ελπίζω, όμως, πολλά από όσα γράφονται να θεωρηθούν ως χρήσιμες σκέψεις και όχι ως συνταγές για το πώς κανείς μπορεί να ασχοληθεί με σοβαρότητα με την Ιστορία των Επιστημών. Θεωρώ, ωστόσο, ότι δείγμα ιστορικής παιδείας δεν αποτελεί η άνεση με την οποία κάποιοι ή κάποιες ξεδιπλώνουν θεωρητικούς προβληματισμούς που συχνά βρίσκονται στον αέρα γιατί δεν έχουν καμία απολύτως αναφορά σε συγκεκριμένα έργα ή συγκεκριμένα προβλήματα που προκύπτουν από αυτά τα έργα. Έχω πειστεί πως η ιστορική παιδεία αποκτιέται, κυρίως, μέσα από την καθημερινή αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκύπτουν από τη μελέτη συγκεκριμένων θεμάτων, με την επινόηση τρόπων για τη λύση τους και με συζητήσεις ανάμεσα στα μέλη της κοινότητας γι αυτά τα θέματα. Κυρίως δε, αποκτιέται με τη μελέτη έργων Ιστορίας των Επιστημών και τη συνειδητοποίηση του τεράστιου μεθοδολογικού και ιστοριογραφικού φάσματος που διακρίνει τα μεγάλα έργα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση της κοινότητας των ιστορικών της επιστήμης. Είμαι απολύτως κατηγορηματικός ως προς το ότι η μεγάλη σημασία των θεωρητικών συζητήσεων γίνεται κατανοητή μόνο όταν αυτές προκύπτουν από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι ιστορικοί των επιστημών μέσα από την καθημερινή τους πρακτική. Οι Θέσεις του Μαρξ για τον Φόιερμπαχ δεν εξαντλούνται στην τόσο ταλαιπωρημένη 11η θέση. Ας τις (ξανα)θυμηθούμε όλες και, κυρίως, την 8η, που είναι τόσο πολύ χρήσιμη στις κοινωνικές αλλά και ακαδημαϊκές ζυμώσεις των ημερών μας: «Η κοινωνική ζωή είναι στην ουσία πρακτική. Όλα τα μυστήρια που παρασέρνουν τη θεωρία προς το μυστικισμό βρίσκουν τη λογική τους λύση στην ανθρώπινη πράξη και στην κατανόηση αυτής της πράξης.» Είμαι, όμως, εξίσου κατηγορηματικός ως προς το ότι όσοι αρχίζουν να αραδιάζουν συνταγές για το πώς πρέπει να κάνουμε Ιστορία των Επιστημών και όχι μόνο χωρίς οι ίδιοι να έχουν δείξει το παραμικρότερο δείγμα συστημα-

11 16 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ τικής επεξεργασίας ενός συγκεκριμένου προβλήματος, μας ταλαιπωρούν με προβληματισμούς που έχουν ενδεχομένως ένα αυτοτελές ενδιαφέρον, αλλά δεν μας βοηθούν στο ελάχιστο να κάνουμε Ιστορία των Επιστημών. Τουναντίον, πολώνουν την κοινότητα βάζοντας σε διλήμματα τα νέα της μέλη, που καλούνται να διαλέξουν ανάμεσα σε «σχολές», ανάμεσα σε ιδεολογίες και, σε τελευταία ανάλυση, ανάμεσα σε πρόσωπα που μέσα από τεχνητές, πολλές φορές, πολώσεις θεωρούνται ως «εκπρόσωποι σχολών». Ενδεχομένως αυτές οι απόψεις να θεωρηθούν απόηχοι μιας απελπιστικά εμπειρικής προσέγγισης, μιας αντιθεωρητικής αντίληψης και μιας προσκόλλησης σε πρότυπα θετικιστικά. Προφανώς και δεν είναι. Πολλά από όσα πραγματεύομαι στο βιβλίο θα παράσχουν, ελπίζω, τις απαιτούμενες αποσαφηνίσεις. Εδώ και αρκετά χρόνια γίνονται συζητήσεις για νέες ιστοριογραφικές προσεγγίσεις. Ακόμη και αν κανείς έχει σοβαρές επιφυλάξεις όπως συμβαίνει στην περίπτωσή μου για ορισμένες, τουλάχιστον, πτυχές της κοινωνικής κατασκευασιοκρατίας ως προς τις αρχές ή τις κατευθύνσεις αυτών των νέων προσεγγίσεων, δεν μπορεί να μην δεχτεί ότι οι συζητήσεις αυτές ευαισθητοποίησαν τους ιστορικούς των επιστημών, τους έκαναν πιο δεκτικούς σε διεπιστημονικές προσεγγίσεις και τους ανάγκασαν να θέσουν σε αμφισβήτηση έννοιες και μεθόδους που χρησιμοποιούσαν για πολλά χρόνια. Παρά τις εντάσεις των τελευταίων χρόνων, δημιουργήθηκε έδαφος για γόνιμη αλληλεπίδραση, παροτρύνσεις προς νέες θεωρητικές κατευθύνσεις, διεύρυνση του προβληματισμού πολλών κλάδων σίγουρα και της Ιστορίας των Επιστημών και επίτευξη νέων ακαδημαϊκών ισορροπιών. Και είναι σίγουρο ότι από τις συζητήσεις και τις διαμάχες κερδισμένη φαίνεται να βγαίνει η κοινωνική και πολιτισμική Ιστορία των Επιστημών. Όμως, οι απολύτως νόμιμες προσπάθειες ανανέωσης των ιστοριογραφικών προσεγγίσεων αυτοαναιρούνται, όταν προβάλλονται ως η αποκλειστική συνταγή για τον τρόπο που θα πρέπει να γράφεται η ιστορία. Συχνά, οι νέες και ενδιαφέρουσες ιδέες επισκιάζονται από μια ρητορική που «όλα τα σφάζει, όλα τα μαχαιρώνει»: Το κοινότοπο εκφράζεται με εξεζητημένο τρόπο, το προφανές θεωρείται ότι πρέπει να προβληθεί ως κάτι εντελώς καινούργιο και ριζοσπαστικό, το αυτόδηλο και χιλιοειπωμένο ως κάτι επαναστατικό. Όπως υπογραμμίζω και μέσα στο βιβλίο, δεν θέλω να δώσω σε καμία περίπτωση την εντύπωση ότι είμαι ένας ουδέτερος τρίτος ούτε ότι όλες αυτές οι συζητήσεις είναι πολεμικές ιαχές που δεν με αφορούν ούτε κυρίως να θεωρηθεί πως ταυτίζομαι με μια προβληματική που θεωρεί ότι υπάρχουν «ιερά και όσια» που δεν επιτρέπεται να αμφισβητούνται. Τα πάντα, πιστεύω, είναι εν δυνάμει αμφισβητήσιμα, ακόμη και όσα ο ίδιος προβάλλω ως θεμελιώδεις αρχές της Ιστορίας των Επιστημών. Και η αμφισβήτησή τους προφανώς και μπορεί να γίνει αποκλειστικά με θεωρητικούς όρους. Νομίζω, όμως, ότι οι διάφορες κριτι-

12 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 17 κές και οι νέες προτάσεις γίνονται πειστικές πειστικές ως προς το ότι αποτελούν εναλλακτικές και βιώσιμες ιστοριογραφικές προτάσεις μόνο όταν εκφράζονται μέσα από συγκεκριμένα έργα που πραγματεύονται συγκεκριμένα θέματα στην Ιστορία των Επιστημών. Η αμφισβήτηση των παραδοσιακών ιστοριογραφικών κατευθύνσεων στην Ιστορία των Επιστημών δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε τα πάντα και «γυρίζουμε σελίδα»ø ούτε και θα πρέπει να οδηγεί στη φαντασίωση ότι ιδρύουμε νέες σχολές με την αυταπάτη ότι όλα όσα λέμε αποτελούν κάτι το εντελώς καινούργιο. Καλό είναι να θυμηθούμε πόσα πολλά στοιχεία κριτικής κατέστη δυνατό να ενσωματωθούν στις τρέχουσες ιστοριογραφικές πρακτικές, τουλάχιστον στην Ιστορία των Επιστημών, χωρίς να υπάρχει η ανάγκη ούτε δραματικών ρήξεων ούτε και «ένοχων συμβιβασμών». Με όσα θα ακολουθήσουν σε αυτό το βιβλίο ελπίζω να καταφέρω να αναδείξω ορισμένα, τουλάχιστον, από τα χαρακτηριστικά της κοινωνικής και πολιτισμικής Ιστορίας των Επιστημών. Η δημιουργία των συνθηκών που θα ευνοήσουν τη συγκρότηση μιας κοινότητας ιστορικών των επιστημών, το έργο της οποίας θα ανταποκρίνεται στις αυστηρότερες των απαιτήσεων, αποτελεί για τη χώρα μας ένα ζητούμενο. Τα μέλη μιας τέτοιας κοινότητας θα πρέπει τα ίδια να αναζητούν την αυστηρή αποτίμηση του έργου τους και, στις σημερινές συνθήκες, καλούνται να συναγωνιστούν για τους ήδη πολύ περιορισμένους υλικούς πόρους, να συμμετάσχουν σε ερευνητικές δραστηριότητες με πολυπληθείς ομάδες από διαφορετικά μέρη του κόσμου, να διεκδικήσουν την παραμονή τους σε διεθνή ερευνητικά ινστιτούτα. Και κοινότητες με τέτοιες απαιτήσεις από τα μέλη τους δεν συγκροτούνται μόνο με άρθρα σε εφημερίδες και σε περιοδικά πολιτικού προβληματισμού, με φυλλάδια και με εκδόσεις χωρίς καμία αξιολογική διαδικασία ή με άρθρα σε περιοδικά χωρίς καμία διαδικασία κρίσης. Η κατηγορία ότι όλα αυτά αποτελούν τεχνοκρατικές απαιτήσεις που φιμώνουν τη δημιουργικότητα αποτελεί, τελικά, ένα βολικό άλλοθι για όσους και όσες δεν επιθυμούν να κρίνεται και να αξιολογείται η δουλειά τους από άτομα που έχουν εργαστεί πάνω σε αντίστοιχα θέματα. Στην Ελλάδα δεν είναι δυνατό να συγκροτηθεί μια κοινότητα ιστορικών των επιστημών, η οποία να απέχει από την προβληματική που αναπτύσσουν άλλες κοινότητες για διάφορα θέματα Ιστορίας των ΕπιστημώνØ κι ακόμη, η έλλειψη κάθε είδους κριτικής αλλά και η δημοσίευση διαφόρων μελετών με τρόπους που αντιβαίνουν τους κανόνες που έχουν καθιερωθεί εδώ και πολλές δεκαετίες δεν μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη και τον εμπλουτισμό της εγχώριας παραγωγής στην Ιστορία των Επιστημών. Γι αυτό και επιμένω ότι τουλάχιστον η κοινότητα των ιστορικών της επιστήμης δεν είναι δυνατό να συγκροτηθεί αν δεν αναμετρηθεί επί ίσοις όροις με τα μέλη άλλων πιο καθιερωμένων κοινοτήτων.

13 18 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ Σήμερα, μαθήματα Ιστορίας των Επιστημών και της Τεχνολογίας διδάσκονται σχεδόν σε όλα τα πανεπιστήμια του κόσμου, ενώ σε πολλά πανεπιστήμια της Ευρώπης αλλά και των άλλων ηπείρων δίνονται προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί τίτλοι σπουδών. Πριν περίπου από μία δεκαετία άρχισαν να λειτουργούν νέα ερευνητικά κέντρα αποκλειστικά αφιερωμένα στην Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας και να αναβαθμίζεται με ουσιαστικό τρόπο η εκπαιδευτική αλλά, κυρίως, και η ερευνητική δραστηριότητα πολλών μουσείων των επιστημών, εκφράζοντας έτσι το ενδιαφέρον που συνεχίζει να υπάρχει για την Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας. Ο όγκος της εργογραφίας στην Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας έχει αυξηθεί εντυπωσιακά, όλο και περισσότεροι εκδοτικοί οίκοι δημοσιεύουν βιβλία Ιστορίας των Επιστημών και της Τεχνολογίας, όλο και περισσότερα περιοδικά φιλοξενούν σχετικά άρθρα και όλο και περισσότερα συνέδρια πραγματοποιούνται πάνω στο αντικείμενο αυτό. Οι βιβλιοθήκες αλλά και οι διεθνείς ταξινομητικοί κατάλογοι έχουν ειδικές καταχωρήσεις που αφορούν τον κλάδο της Ιστορίας των Επιστημών. Υπάρχουν μεγάλα προγράμματα ψηφιοποίησης ενός τεράστιου όγκου δημοσιευμένων αλλά και χειρόγραφων αδημοσίευτων έργων πολλών επιστημόνων, της αλληλογραφίας τους, των σημειώσεών τους, των εργαστηριακών σημειωματαρίων τους, όπως και απεικονίσεων παλαιών και νέων οργάνων που χρησιμοποιήθηκαν για πειράματα και παρατηρήσεις. Τα περιοδικά Isis και Technology and Culture εκδίδoυν κάθε χρόνο από ένα ειδικό τεύχος, όπου παρουσιάζεται η αποδελτίωση των άρθρων, των βιβλίων και των βιβλιοκριτικών που έχουν δημοσιευτεί την προηγούμενη χρονιά και έχουν άμεση σχέση με την Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας. Σε μια τυπική έκδοση των τελευταίων δέκα χρόνων υπάρχουν γύρω στις καταχωρήσεις και ένας κατάλογος περίπου 600 περιοδικών ανάμεσα σε αυτά, τα περιοδικά που σχετίζονται στενά με την Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας είναι περίπου 50 στα οποία έχουν εντοπιστεί σχετικά άρθρα και βιβλιοκριτικές. Το σύνολο σχεδόν των θεμάτων που θα θίξω στο βιβλίο έχει ως σημείο αναφοράς τις συζητήσεις στην ιστορία των φυσικών επιστημών κυρίως τη φυσική, τη χημεία και την αστρονομία. Η έμφαση στα συγκεκριμένα αντικείμενα δεν ενέχει καμία διάθεση αξιολόγησης. Απλώς, είναι οι χώροι στους οποίους έχω εποπτεία. Εξάλλου, τα παραδείγματα που χρησιμοποιώ έχουν στόχο να καταστήσουν περισσότερο κατανοητά ορισμένα από τα θέματα που πραγματεύομαι, αλλά όχι και να παρουσιάσουν σε ένα τέτοιο βιβλίο συστηματικά τις διάφορες λεπτομέρειές τους. Τα έργα στις αντίστοιχες σειρές που έχουν εκδώσει το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης, οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, καθώς και διάφορες άλλες μεμονωμένες εκδόσεις αποτελούν ένα χρήσιμο συμπλήρωμα των θεμάτων που πραγματεύεται το βιβλίο αυ-

14 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 19 τό. Οι αναλυτικές παρουσιάσεις συγκεκριμένων περιόδων και θεμάτων που περιέχουν τα έργα αυτά μπορούν σίγουρα να συμβάλουν στην πληρέστερη κατανόηση πολλών ζητημάτων που θα μας απασχολήσουν στη συνέχεια. Υπάρχουν, όμως, και πολλά θέματα τα οποία δεν θίγω καθόλου. Θα αναφερθώ μόνο σε όσα συνειδητά δεν περιέλαβα. Όλα τα παραδείγματα αφορούν τις επιστήμες στην Ευρώπη και την Αμερική και δεν αναφέρομαι στην τόσο πλούσια προβληματική σχετικά με τις επιστήμες στον κόσμο του Ισλάμ ούτε και στις επιστήμες στην Κίνα. Τα θέματα αυτά, καθώς και οι επιστήμες και η τεχνολογία στην Ινδία, τη Λατινική Αμερική και την Αφρική έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον για την Ιστορία των Επιστημών. Για ορισμένα υπάρχει ένας τεράστιος όγκος βιβλιογραφίας, για άλλα πολύ μικρότερος. Η πραγμάτευσή τους, όμως, θα έπρεπε να συμπεριλάβει και την ανάλυση ορισμένων ιστορικών, ιδεολογικών, κοινωνικών και θρησκευτικών θεμάτων, που θα πρόσθεταν αρκετά καινούργια στοιχεία τα οποία θα επιβάρυναν το ήδη ογκώδες βιβλίο. Επίσης, δεν σχολιάζω με συστηματικό τρόπο τη φεμινιστική κριτική και τις νέες κριτικές προσεγγίσεις στην Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας που γίνονται μέσα από μια φεμινιστική οπτική. Ελπίζω, όμως, να έχω καταφέρει να ενσωματώσω πολλά στοιχεία αυτής της προβληματικής ή, ορθότερα, των προβληματισμών ορισμένων ιστορικών των επιστημών που έχουν ασχοληθεί με αυτά τα θέματα στην ανάλυσή μου για την κοινωνική και πολιτισμική Ιστορία των Επιστημών. Τέλος, δεν αναφέρομαι καθόλου στη σχέση ανάμεσα στην Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας και τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών και των μαθηματικών. Είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό θέμα, για το οποίο έχουν γραφτεί ενδιαφέροντα πράγματα. Δεν το συμπεριέλαβα, γιατί φοβήθηκα ότι πολλά από τα θέματα που θα έπρεπε να σχολιαστούν θα αποπροσανατόλιζαν τις βασικές κατευθύνσεις του βιβλίου. Η δομή του βιβλίου είναι τέτοια, ώστε κάθε κεφάλαιο είναι αυτοτελές. Υπάρχει στο τέλος του βιβλίου μια αρκετά εκτεταμένη βιβλιογραφία. Για τα περισσότερα από αυτά υπάρχουν αναφορές μέσα στο κείμενο. Τα υπόλοιπα έχουν συμπεριληφθεί για όσους και όσες θα θελήσουν να διαβάσουν κείμενα, ο προβληματισμός των οποίων είναι παρόμοιος με το δικό μου. Αναφέρω και ορισμένα σημαντικά έργα για την παιδεία των ιστορικών των επιστημών, χωρίς αναγκαστικά να συμφωνώ με τις προσεγγίσεις τους. Προφανώς δεν υπάρχει η ιδανική ούτε και η πλήρης βιβλιογραφία και σίγουρα πολλά θα έχουν ξεφύγει από αυτή την προσπάθεια. Πιστεύω, όμως, ότι η συγκεκριμένη βιβλιογραφία αποτελεί μια ικανοποιητική συλλογή που θα εξυπηρετήσει τους σκοπούς που επιθυμώ.

15 20 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ Πολλά άτομα με βοήθησαν με ουσιαστικό τρόπο στη διάρκεια της συγγραφής του βιβλίου. Οι συζητήσεις, οι κριτικές και οι υποδείξεις των συναδέλφων μου από το Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστήμιου Αθηνών με οδήγησαν στη βαθύτερη κατανόηση διαφόρων προβλημάτων στην ιστορία των επιστημών και, θέλω να πιστεύω, σε μια πολύ καλύτερη παρουσίασή τους στο βιβλίο. Από τις τόσο δημιουργικές και σχεδόν καθημερινές συζητήσεις των ερευνητικών και εκπαιδευτικών μας δραστηριοτήτων, εγώ τουλάχιστον αποκόμισα πολλαπλά ευεργετικές κριτικές, αποσαφηνίσεις και επανεκτιμήσεις. Ευχαριστώ τον Θόδωρο Αραμπατζή, τον Δημήτρη Διαλέτη, τον Μανώλη Πατηνιώτη, τον Τέλη Τύμπα και τον Γιάννη Χριστιανίδη, για την πολύπλευρη και τόσο ουσιαστική συμβολή τους στη βελτίωση της αρχικής μορφής του βιβλίου. Ευχαριστώ, επίσης, τη Ντίνα Νταλούκα, τον Αντώνη Λιάκο, τη Φαίδρα Παπανελοπούλου, τη Σύλβα Χαραλάμπους και τη Χριστιάνα Χριστοπούλου για τα πολύτιμα σχόλιά τους. Πολλά από όσα γράφω στο βιβλίο είναι αποτέλεσμα της ερευνητικής μου δουλειάς στην ιστορία της φυσικής και της χημείας του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Οι συζητήσεις μου όλα αυτά τα χρόνια με πολλούς συναδέλφους μου έλυσαν πολλές απορίες και με βοήθησαν ιδιαίτερα στην ανάδειξη διαφόρων ιστορικών και ιστοριογραφικών θεμάτων μέσα από τα προβλήματα με τα οποία ασχολήθηκα ερευνητικά. Οι πρώτες και απολύτως καθοριστικές για εμένα συζητήσεις για την Iστορία των Eπιστημών έγιναν με τον Γιώργο Γκουνταρούλη ( ) και πολλά αποτυπώθηκαν στις κοινές ερευνητικές μας δραστηριότητες. Οι παροτρύνσεις του Thomas Kuhn ( ) τα σχόλιά του και η πάντοτε φιλική του διάθεση για ανταλλαγή απόψεων, αλλά και ο ενθουσιασμός που μετέδιδε, με βοήθησαν πολύ στη δουλειά μου. Το ίδιο πολύτιμες ήταν και οι συζητήσεις με τον Jed Buchwald από το California Institute of Technology, τον Robert Cohen από το Πανεπιστήμιο της Βοστόνης, τον Robert Fox από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, τον Peter Galison από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, τον John Heilbron από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Berkeley, τον Jurgen Renn από το Max Planck Institut für Wissenschaftsgeschichte στο Βερολίνο, τον Simon Schaffer από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και τον Sam Schweber από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Τους ευχαριστώ όλους. Η γλωσσική επιμέλεια της Βαρβάρας Σπυροπούλου απεδείχθη ότι ήταν κάτι πολύ πιο ουσιαστικό. Ήταν ο τόσο ευπρόσδεκτος από εμένα εντοπισμός όχι μόνο εκφραστικών αδυναμιών αλλά και εννοιολογικών συγχύσεων. Οι εκδοτικές δραστηριότητες, ακόμη τουλάχιστον στον τόπο μας, έχουν έναν έντονο προσωποπαγή χαρακτήρα. Και η ποιότητα μιας εκδοτικής δραστηριότητας αντανακλά, κυρίως, το αξιακό σύστημα και την εκδοτική κουλ-

16 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 τούρα του εκδότη. Πιστεύω ότι ο Στέφανος Τραχανάς είναι μια σπάνια περίπτωση διευθυντή εκδόσεων, ο οποίος μέσα από τη λειτουργία των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης κατάφερε να δημιουργήσει τα πρότυπα με βάση τα οποία κρίνεται πια κάθε νεοεκδιδόμενο επιστημονικό βιβλίο. Tον Στέφανο Tραχανά πολλοί έχουμε τη χαρά να τον γνωρίζουμε και ως δεινό φυσικό και μαθηματικό. Δεν είναι λίγα τα θέματα που επέλεξα να συμπεριλάβω στο βιβλίο μετά και από συζητήσεις που είχα μαζί του συζητήσεις που συχνά άρχιζαν με την ανασκόπηση της πολιτικής κατάστασης και κατέληγαν σε σχόλια σχετικά με τη μαθηματική δομή νόμων και θεωριών της φυσικής. Τον ευχαριστώ, μαζί και τη γενική επιμελήτρια των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, Διονυσία Δασκάλου. H συγγραφή, όμως, του κάθε βιβλίου είναι μια διανοητική αλλά συνάμα και συναισθηματική δοκιμασία. Συχνά δύσκολη. Για μένα ήταν απολύτως ευχάριστη και το οφείλω αποκλειστικά στην Άννη, την Iόλη και τη Mαριώ.

17 1 Στοιχεία από την ιστορία της Ιστορίας των Επιστημών Πολλοί και διαφορετικών ειδών είναι οι μύθοι στις επιστήμες. Καταρχάς, υπάρχουν οι σχετικά ανώδυνοι και, ενδεχομένως, διασκεδαστικοί μύθοι: Ότι, για παράδειγμα, ο Αρχιμήδης έκαψε το στόλο των Ρωμαίων στη διάρκεια της πολιορκίας των Συρακουσών το 212 π.χ., ότι ο Γαλιλαίος με ένα πείραμα που πραγματοποίησε στον Πύργο της Πίζας μπροστά σε πολυπληθές ακροατήριο κατάφερε να διαψεύσει τις απόψεις του Αριστοτέλη για την κίνηση τις οποίες πίστευαν για πολλούς αιώνες οι άνθρωποι και ότι ο ίδιος σχεδόν ταυτοχρόνως με την αποδοχή της καταδίκης του το 1633 είπε χαμηλόφωνα «και όμως γυρίζει»ø ή ότι ο Νεύτωνας διατύπωσε τη θεωρία της παγκόσμιας βαρύτητας όταν είδε ένα μήλο να πέφτει, και ο Einstein δεν ήταν καλός μαθητής στα μαθηματικά. Υπάρχουν, όμως, και οι «επικίνδυνοι» μύθοι: Ότι, λόγου χάριν, ο Μεσαίωνας ήταν οι σκοτεινοί χρόνοι στη διάρκεια των οποίων δεν είχε γίνει τίποτα εποικοδομητικό, ότι η μαγεία και γενικά άλλες «μη ορθολογικές» παραδόσεις δεν έπαιξαν κανένα θετικό ρόλο στην εξέλιξη της επιστήμηςø ότι η θρησκεία και η επιστήμη πάντοτε και σε όλα τα μέρη ήταν αντίπαλοι λόγοι και συναφές με αυτό ότι οι επιστήμονες στην ιστορία των κοινωνιών ήταν οι αποκλειστικοί φορείς της προόδου, ενώ η Εκκλησία μόνιμα αντιδρούσε σε οτιδήποτε καινούργιοø ή ότι ο Χριστιανισμός, πάρα τις αρχικές αντιδράσεις, προώθησε τις επιστήμες, ενώ το Ισλάμ τις εμπόδισε. Στις περιπτώσεις των ανώδυνων μύθων, υπάρχει πάντοτε κάτι το αληθές στο οποίο, όμως, δίνεται μεγάλη έκταση: Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Αρχιμήδης είχε κατασκευάσει καθρέφτες για να δείξει ότι οι ηλιακές ακτίνες μπορούν να συσσωρευτούν και να προκαλέσουν φωτιά. Ο Γαλιλαίος είχε όντως πραγματοποιήσει πολλά πειράματα που έδιναν διαφορετικά αποτελέσματα σε σχέση με τις προβλέψεις της αριστοτελικής θεωρίας, ποτέ όμως δεν φαίνεται να είχε κάνει κάποιο πείραμα στον Πύργο της Πίζας. Και στη δίκη του 1633 προσπάθησε να πείσει τους κατηγόρους του ότι μπορεί να είχε υπερτονίσει τη

18 24 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ σημασία του ηλιοκεντρικού συστήματος. Στο έργο του, βέβαια, δεν παραλείπει να χλευάζει τους ισχυρισμούς περί του γεωκεντρικού συστήματος. Ο ίδιος ο Νεύτωνας, λίγο πριν από το θάνατό του, φαίνεται να είχε πει σε κάποιους από αυτούς που τον επισκέφθηκαν στο σπίτι του στο Λονδίνο, ότι όσο ήταν στη γενέτειρά του, το Woolsthorpe, μετά την επιδημία πανούκλας που τον είχε αναγκάσει να εγκαταλείψει το Kέιμπριτζ, το 1665, είχε προβληματιστεί για το εάν η δύναμη που έλκει ένα μήλο προς τη Γη εκτείνεται μέχρι τη Σελήνη. Ο Einstein αδιαφορούσε και βαριόταν σε πολλά από τα μαθήματα όχι όμως και στα μαθηματικά. Δεν ήταν, λοιπόν, πολύ δύσκολο να δημιουργηθούν οι μύθοι σε συνδυασμό με διάφορα ιδεολογήματά μας: Θέλουμε, γενικά, διάνοιες όπως ο Αρχιμήδης να μπορούν να έχουν λύσεις για όλα τα προβλήματά μας. Θέλουμε οι ήρωές μας, όπως ο Γαλιλαίος, να μην το βάζουν κάτω ακόμη και στις πιο αντίξοες συνθήκες, αλλά και με μια δραματική κίνηση να προκαλούν τη ρήξη με το παρελθόν. Θέλουμε οι μεγαλοφυείς, όπως ο Νεύτωνας, να εμπνέονται από αυτά που εμείς οι κοινοί θνητοί βλέπουμε καθημερινά και δεν καταλαβαίνουμε τα βαθύτερα μηνύματα που μας στέλνουν. Θέλουμε οι μοναδικές προσωπικότητες να είναι προικισμένες από κάποια Θεία Πρόνοια, ώστε να μην στέκουν εμπόδιο στη δημιουργικότητά τους οι συμβατικοί θεσμοί και οι συνήθεις διαδικασίες τις οποίες πρέπει όλοι οι υπόλοιποι να υποστούμε. Οι «επικίνδυνοι» μύθοι εκφράζουν πολύ πιο βαθιά εδραιωμένες προκαταλήψεις, ιδεολογικές δεσμεύσεις και πολιτικές θέσεις. Η Αναγέννηση ως περίοδος νέου ξεκινήματος όπως δηλώνει και ο όρος ανα-γέννηση νοηματοδοτείται εν πολλοίς σε αντίθεση με ένα κατασκεύασμα, που είναι το τέλμα στο οποίο μας οδηγούσε ο ΜεσαίωναςØ σήμερα βέβαια κανείς δεν αμφισβητεί τις μεγάλες οφειλές της Επιστημονικής Επανάστασης του 16ου και του 17ου αιώνα στους λογίους του Μεσαίωνα. Η αλχημεία, η μαγεία, τα ερμητικά κείμενα, η αστρολογία θεωρήθηκαν στο πλαίσιο του διαφωτιστικού οράματος, όπως και αργότερα του θετικισμού, μυστικιστικές και ανορθολογικές ενασχολήσεις που εμπόδιζαν για αιώνες την ανάδειξη του ορθού λόγου σήμερα βέβαια κανείς δεν αμφισβητεί τις ευεργετικές επιπτώσεις αυτών των ρευμάτων σκέψης και πρακτικής στη διαμόρφωση των εξελίξεων το 16ο και το 17ο αιώνα. Η επιστήμη θεωρήθηκε ότι ερχόταν πάντοτε και παντού σε πλήρη αντίθεση με τη θρησκεία ενώ σήμερα κανείς δεν αμφισβητεί ότι η σχέση αυτή ήταν πολύ πιο σύνθετη και ότι υπήρχαν πολλοί θεολόγοι και ιερείς που παρείχαν υποστήριξη στις νέες επιστημονικές ιδέες στις οποίες αντέδρασαν πολλοί φιλόσοφοι και επιστήμονες της εποχής. Οι χριστιανοί θεωρήθηκαν ανώτεροι των μουσουλμάνων, όλα τα καλά οφείλονταν στην εργατικότητα και την ειλικρίνεια των Δυτικοευρωπαίων χριστιανών και οι τεμπέληδες και πονηροί Άραβες δεν είναι δυνατόν να είχαν κάποια συμβολή στον πολιτισμό κάτι με το οποίο κανείς πια δεν συμφωνεί.

19 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 25 Υπάρχει, όμως, μια ακόμη κατηγορία μύθων. Είναι οι μύθοι που δημιούργησαν οι πρώτοι ιστορικοί των επιστημών στην προσπάθειά τους να διαλύσουν τους παραπάνω μύθους. Είναι ουσιαστικά οι μύθοι σχετικά με τα χαρακτηριστικά της επιστήμης και της ιστορίας της. Οι μύθοι αυτοί κατασκευάστηκαν, κυρίως, από την πρώτη γενιά των ιστορικών της επιστήμηςø επρόκειτο για άτομα που ήταν οι ίδιοι επιστήμονες και οι οποίοι, επιπλέον, ήταν απολύτως πεισμένοι αλλά και γοητευμένοι από τις θετικιστικές απόψεις του Auguste Comte. Οι ιστορικοί αυτοί πρόβαλαν την εξιστόρηση των επιστημονικών εξελίξεων μέσα από μια συγκεκριμένη φιλοσοφική θεώρηση της ιστορίας τους. Σχεδόν το σύνολο των πρώτων έργων προσπάθησε να επικυρώσει γνωσιολογικές προκείμενες για το χαρακτήρα της επιστημονικής γνώσης και, κυρίως, να αναδείξει τη βαθμιαία επικράτηση της κατά Comte θετικής σκέψης. Το κυρίαρχο ιστοριογραφικό μοντέλο παρέμενε για πολλά χρόνια η σωρευτική εξέλιξη της επιστήμης και η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη θεωρία και το πείραμα, όπου οι θεωρητικές προτάσεις και προβλέψεις ελέγχονται πειραματικά και οι τυχόν αποκλίσεις οδηγούν στην επαναδιατύπωση των θεωριών. Και αυτό ήταν κάτι που «πιστοποιούσαν» οι ιστορικοί μέσα από την καταγραφή γεγονότων, μαζί με την προβολή λεπτομερειών από την Ιστορία των Επιστημών, που δείχνουν συνέχειες και αιτιακές σχέσεις. Οι εξωγενείς παράγοντες της επιστήμης, δηλαδή οι κοινωνικοί, οι πολιτισμικοί και οι ιδεολογικοί παράγοντες, δεν είχαν καμία θέση σε αυτού του είδους τις μελέτες της ιστορικής εξέλιξης των επιστημών. Κάπως έτσι ξεκίνησαν να γράφονται τα πρώτα έργα στην Ιστορία των Επιστημών: Σκοπό είχαν να παρουσιάσουν κάτι μοναδικό στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος και της ανθρώπινης δημιουργικότητας, κάτι μεγαλειώδες το οποίο τίποτα και κανένας μύθος δεν θα μπορούσε να επισκιάσει αρκεί να ήταν κανείς συστηματικός, να καταλάβαινε όλες τις τεχνικές λεπτομέρειες, να διάβαζε προσεκτικά τις πηγές και να τα έβαζε όλα αυτά «σε μια σειρά». Αν η άγνοια των γεγονότων και οι πολιτισμικές μας προσλαμβάνουσες δημιούργησαν τους ανώδυνους μύθους, αν οι ιδεολογικές και πολιτικές μας συναρθρώσεις δημιούργησαν τους επικίνδυνους μύθους, αυτή η προσπάθεια να μπουν τα πράγματα σε τάξη καθιέρωσε τους ιστοριογραφικούς μύθους: Από ανθρώπους, όμως, στους οποίους οφείλουμε τόσα πολλά, αφού μέσα από την απίστευτη σε όγκο εργογραφία τους και την τόσο εντυπωσιακή επιμονή τους στη δημοσιοποίηση των έργων τους καθιέρωσαν ένα πλαίσιο προβληματισμού στο οποίο εντοπίζουμε τις απαρχές ενός νέου κλάδου, της Ιστορίας των Επιστημών. Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι μεγάλες επιτυχίες των επιστημών και της τεχνολογίας δημιουργούν την ανάγκη συγκρότησης της ιστορίας τους μιας ιστορίας ηρωικής, όπου θα αναλύονται οι συγκλονιστικές κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος και οι απόπειρες όσων αντιδρούσαν στην εδραίω-

20 26 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ ση της αλήθειας. Οι πρώτες ιστορίες των επιστημών περιείχαν μια συγκεκριμένη ιδεολογική άποψη και ένα ιστοριογραφικό στόχο. Σκοπός τους ήταν να αναδειχθεί η διά μέσου των αιώνων συνέχεια στη δημιουργικότητα του ανθρώπινου πνεύματος, να υπογραμμιστεί ότι ο χώρος όπου αναπτύχθηκε η επιστήμη ήταν η Δυτική Ευρώπη ως αποδέκτης της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς και να γίνει πειστική η άποψη ότι το κριτήριο προόδου, πολιτισμού και εγγύησης για την ευημερία των κοινωνιών ήταν η αποδοχή του συγκεκριμένου τρόπου σκέψης και επιστημονικής παραγωγής που εξιστορούνταν σε αυτά τα πρώτα βιβλία Iστορίας των Eπιστημών. Η Ιστορία των Επιστημών δεν μπορούσε παρά να ταυτιστεί με τις κυρίαρχες πολιτικές και ιδεολογικές επιταγές των δυτικοευρωπαϊκών κοινωνιών. Τι είναι η Ιστορία των Επιστημών Για πολλές δεκαετίες από το τέλος του 19ου αιώνα, η πλειονότητα των ιστορικών και των φιλοσόφων των επιστημών, και όχι μόνο, είχε την πεποίθηση ότι η επιστήμη είναι το ξετύλιγμα και η αποκάλυψη μιας προϋπάρχουσας και «αντικειμενικής» δομής της φύσης, ότι η εγκυρότητά της ισχύει καθολικά, και πως οι απαρχές της δεν έχουν επηρεάσει το χαρακτήρα της. Με άλλα λόγια, πολλοί πίστευαν ότι η επιστήμη είναι κάτι ανεξάρτητο από ανθρώπινες δραστηριότητες. Η αντίληψη αυτή απογύμνωσε την Ιστορία των Επιστημών από το γοητευτικότερο στοιχείο της: Ότι και την επιστήμη τη δημιουργούν άνθρωποι που ζουν σε κοινωνίες και όχι κάποιοι διανοητικοί μηχανισμοί ανεξάρτητοι από τις εμπειρίες, τις ιδεολογίες, τις πεποιθήσεις και τις επιδιώξεις των ανθρώπων. Οι επιστήμονες δεν είναι εκείνα τα άτομα που κατάφεραν να αποκοινωνικοποιηθούν, δηλαδή να αποτινάξουν όλα εκείνα τα κοινωνικά, ιδεολογικά και πολιτισμικά στοιχεία που τους προσέδωσαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και στη συνέχεια, αποκαθαρμένοι πια, να προσανατολίσουν τις ιδιαίτερες γνώσεις τους και τις ενίοτε εντυπωσιακές ικανότητές τους, έτσι ώστε να διακρίνουν τα ίχνη αυτού του προσχεδιασμένου ιχνογραφήματος. Αντιθέτως, αυτό που συνειδητοποιούμε πια ως ιστορικοί των επιστημών είναι πως οι επιστήμες είναι αποτέλεσμα διαφόρων διανοητικών αλλά και κοινωνικών διεργασιών στις οποίες συμμετείχαν όλοι όσοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση των επιστημών. Είναι πια σαφές ότι οι ιδεολογικοί προσανατολισμοί των επιστημόνων, το πολιτισμικό τους περιβάλλον, οι φιλοσοφικές τους πεποιθήσεις αλλά και οι οντολογικές δεσμεύσεις τους επηρέασαν τη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών του φαινομένου της επιστήμης. Πολλοί πιστεύουν ότι η επικράτηση και η διάχυση της επιστημονικής γνώσης είναι αποτέλεσμα αποκλειστικά της εγγενούς αλήθειας της, πως το αληθές αργά η γρήγορα θα επικρατήσει και πως η αναπόφευκτη αποκάλυψη

21 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 27 του αληθούς προσδίδει μια δυναμική στην αποδοχή και τη διάδοση της επιστήμης. Πολλοί που έχουν αυτή την άποψη δεν θα αρνηθούν την ιστορικότητα της επιστήμης. Μόνο που ως ιστορικότητα εννοούν το χρονικό των επιστημονικών εξελίξεων, τα διάφορα επεισόδια, τις αναφορές σε άτομα ως το αναγκαίο ανεκδοτολογικό συμπλήρωμα στην «ξερή» επιστήμη, τις απόπειρες που οδήγησαν σε λανθασμένες θεωρίες κ.λπ. Και έχουν αυτή την αντίληψη, επειδή θεωρούν πως η αλήθεια που οι επιστήμονες αποκαλύπτουν είναι μια διαχρονική ή μάλλον αχρονική έννοια. Η έννοια της αλήθειας, όμως, είναι μια έννοια διαμορφωμένη από τους ανθρώπους, οι οποίοι αιώνες ολόκληρους φιλονικούν για το ακριβές φιλοσοφικό της περιεχόμενο, για τις διαδικασίες πιστοποίησής της και για τον κοινωνικό, ιδεολογικό και πολιτισμικό της ρόλο στις διάφορες κοινωνίες. Η Ιστορία των Επιστημών είναι η ιστορία των ανθρώπων που προσπάθησαν να διερευνήσουν και να κατανοήσουν τη δομή και τη λειτουργία της φύσης. Ταυτοχρόνως, η Ιστορία των Επιστημών μελετάει και τους θεσμούς που δημιουργήθηκαν μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες και στους οποίους καλλιεργήθηκε η επιστήμη και καθιερώθηκαν ορισμένες από τις θεωρητικές πρακτικές και πειραματικές τεχνικές των επιστημών. Μέσα από αυτούς τους θεσμούς πολλοί άνθρωποι θέλησαν να πείσουν άλλους για όσα πίστευαν ως αληθινά, να μεταδώσουν σε άλλους αυτά που κατανόησαν σχετικά με τις λειτουργίες της φύσης και, συχνά, να νομιμοποιήσουν τους τρόπους με τους οποίους τα κατανόησαν στις συγκεκριμένες χρονικές και χωρικές συνθήκες. Οι επιστήμες συνδιαμορφώθηκαν από τις ιδέες, τις τεχνικές και τις πρακτικές που επινόησαν οι άνθρωποι για να διερευνήσουν τη φύση, τις οντότητες, τις αρχές και τους νόμους που ανακάλυψαν, τους θεσμούς που δημιούργησαν, τις εφαρμογές που μηχανεύτηκαν. Αλλά συνδιαμορφώνουν τις επιστήμες και οι άνθρωποι, με τις διαφορετικές ιδεολογικές, φιλοσοφικές, αισθητικές, θρησκευτικές και πολιτικές τους απόψεις, και με τις διαφορετικές κοινωνικές πρακτικές τους. Γι αυτό και η Ιστορία των Επιστημών έχει ως αντικείμενό της την επιστήμη ως ένα κοινωνικό και πολιτισμικό φαινόμενο και οι ιστορικοί της επιστήμης διερευνούν την ιστορία της έχοντας υπόψη ότι χωρικές, χρονικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες έχουν παίξει σημαντικότατο ρόλο στη διαμόρφωση του επιστημονικού λόγου αλλά και της κοινωνικής λειτουργίας της επιστήμης. Για πολλούς αιώνες, οι άνθρωποι είχαν διάφορους, αλλά συγκεκριμένους σε κάθε εποχή λόγους να θεωρούν αληθινά όλα όσα πίστευαν για τη δομή και τη λειτουργία της φύσης, και για να αλλάξουν οι απόψεις τους δεν αρκούσαν τυπικά ορθοί συλλογισμοί. Ούτε η προσκόμιση εμπειρικών στοιχείων και μόνο. Το να ισχυριστούμε ότι οι άνθρωποι είχαν διάφορες προκαταλήψεις και γι αυτό αντιδρούσαν στις νέες αλήθειες ή ότι είχαν ψευδή συνείδηση ως προς το τι είναι αλήθεια ή πάλι ότι δεν είχαν επαρκώς αποσαφηνιστεί οι φιλοσοφικές

22 28 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ αυτές έννοιες δεν μας βοηθάει καθόλου, αφού οι προκαταλήψεις είναι ιστορικά διαμορφωμένες, αλλά και συχνά αποτελούν τις αλήθειες του παρελθόντος στις οποίες πίστευαν οι άνθρωποι. Η Ιστορία των Επιστημών μελετάει τις προσπάθειες των ανθρώπων να κατανοήσουν τις λειτουργίες της φύσης και να πείσουν αλλήλους για την ορθότητα των απόψεών τους σχετικά με τις λειτουργίες της φύσης, αναδεικνύοντας έτσι τις πολύμορφες διαδικασίες πειθούς που τελικά έχουν ιστορικό και πολιτισμικό χαρακτήρα. Η Ιστορία των Επιστημών είναι η ιστορία ενός κοινωνικού και πολιτισμικού φαινομένου το οποίο, ιδιαίτερα μετά το 19ο αιώνα, το ονομάζουμε επιστήμη και του οποίου τα χαρακτηριστικά άρχισαν ήδη να διαμορφώνονται από το 13ο αιώνα. Αλλά και οι προσπάθειες των ανθρώπων όλους τους προηγούμενους αιώνες να κατανοήσουν τα φυσικά φαινόμενα και να «βάλουν μια τάξη» στην πολυμορφία που τους περιέβαλε άφησαν, συχνά με τρόπους δυσδιάκριτους, τα ίχνη τους στη διαμόρφωση του φαινομένου της επιστήμης. Ωστόσο, οι τρόποι κατανόησης των φυσικών φαινομένων επηρεάζουν και επηρεάζονται και από τις άλλες δραστηριότητες των ανθρώπων. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, οι αντιλήψεις για το είδος της πολιτικής διακυβέρνησης, η πρόσληψη της εξωτερικής πραγματικότητας ως ιδεολογία, οι νοοτροπίες που διαμορφώνουν τη θεωρία και την πρακτική του δικαίου, η θεματογραφία αλλά και οι τεχνικές των θεατρικών έργων και άλλων μορφών πεζού ή ποιητικού λόγου, των εικαστικών τεχνών, αλλά και της μουσικής επηρέασαν και επηρεάστηκαν από τις διερευνήσεις των φαινομένων της φύσης. Η θεώρηση της επιστήμης ως κοινωνικού και πολιτισμικού φαινομένου σημαίνει πως η μελέτη της ιστορίας της είναι και ένας τρόπος να αναδειχθεί η συνάφεια της επιστήμης με όλες τις άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες, έχοντας, βέβαια, πάντοτε υπόψη τις ιδιαιτερότητες της επιστήμης αλλά και των άλλων τομέων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που θίξαμε όπως και τη σχετική αυτονομία των επιστημονικών δραστηριοτήτων από τις υπόλοιπες. Οι προσπάθειες, όμως, μελέτης και κατανόησης των φαινομένων της έμβιας ή μη έμβιας ύλης έχουν την αφετηρία τους σε εποχές πολύ μακρινές, όταν η εκάστοτε προσπάθεια ήταν ενταγμένη στο πλαίσιο ενός προβληματισμού που στη συνέχεια ταυτίστηκε με τη μεταφυσική θεώρηση του φυσικού κόσμου. Η Ιστορία των Επιστημών συμπεριλαμβάνει και την ιστορία αυτών των θεωρήσεων σε εποχές κατά τις οποίες η έννοια της επιστήμης δεν υπήρχε καν. Έτσι, λοιπόν, η Ιστορία των Επιστημών που ως αυτόνομο γνωστικό πεδίο αρχίζει να διαμορφώνεται στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα δεν είναι ανεξάρτητη ούτε από την ιστορία της φιλοσοφίας ούτε και από την ιστορία της χριστιανικής (και όχι μόνο) θεολογίας. Οι επιστήμες της φύσης, όμως, δεν αποτελούν και το σύνολο των επιστημών. [Σχετικά με την ιστορία για ορισμένες από τις επιστήμες της φύσης βλέ-

23 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 29 πε Adams 1956, Brush, Landsberg και Collins 1985, Brock 1992, Bulloch 1938, DeVorkin 1982, Dreyer 1953, Dunbar 1985, Hoskin 1980, Mayr και Provine 1980, Mayr 1983, North 1994, Porter 1983, Rudwick 1977, Schlee 1973.] Η Ιστορία των Επιστημών συμπεριλαμβάνει την ιστορία της ιατρικής [βλ. Cartwright 1977, Castiglioni 1973, Porter 1997, Porter 2002], την ιστορία της τεχνολογίας [βλ. Singer, Holmyard, Hall και Williams , Cardwell 1994, Hughes 1983], την ιστορία των ανθρωπιστικών και των κοινωνικών επιστημών [βλ. Schabas 1992, Smith 1997, European CHEIRON Proceedings , Watson 1978]. Συχνότερα, συμπεριλαμβάνει την ιστορία των μαθηματικών [βλ. Χριστιανίδης 2003, Lewis 2000, Grattan-Guinness 1997]. Τα μαθηματικά, βεβαίως, έχουν μια μοναδική ιδιομορφία. Δεν πιστεύω ότι τα μαθηματικά πρέπει να ταυτίζονται απολύτως με τις φυσικές επιστήμες. Ο μεγάλος μαθηματικός Sylvester θυμόταν πως όταν αποπειράθηκαν μαζί με έναν άλλο μεγάλο μαθηματικό, τον Kronecker, να καταλήξουν σε έναν ορισμό των μαθηματικών, το μόνο που κατάφεραν ήταν να συμφωνήσουν στο ότι τα μαθηματικά είναι ποίηση. Αποτελούν κάτι το εντελώς ξεχωριστό και έχουν μια πλούσια και σύνθετη ιστορία. Η ιστορία τους είναι πολύ πιο παλιά από την ιστορία της οποιασδήποτε επιστήμης, με εξαίρεση ενδεχομένως την αστρονομία. Η ταύτισή τους, όμως, με τις φυσικές επιστήμες αφαιρεί, νομίζω, πάρα πολλά στοιχεία από την ιδιαίτερη φυσιογνωμία τους. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό τους είναι ότι αντικείμενό τους δεν είναι μια φυσική οντότητα, όπως είναι τα άστρα και οι πλανήτες, οι χημικές ουσίες, οι οροσειρές, οι σεισμοί, το ανθρώπινο σώμα ή οι κοινωνικοί θεσμοί. Αντικείμενο μελέτης των μαθηματικών δεν είναι ούτε η πολύμορφη συμπεριφορά των υλικών σωμάτων ούτε οι λογής θεσμοί που έχουν διαμορφωθεί από τους ανθρώπους ούτε η αποτίμηση των ανθρώπινων συμπεριφορών μέσα σε αυτούς. Αντικείμενο μελέτης των μαθηματικών είναι τα εξαιρετικά πολύπλοκα συμπεράσματα που προκύπτουν από ορισμούς που επινοούν οι άνθρωποι με βάση κάποιους κανόνες συμπερασμού. Τα μαθηματικά και βέβαια η ιστορία τους έχουν αυτοτελή υπόσταση και δεν πρέπει να ομαδοποιούνται με τις επιστήμες, ανεξάρτητα από το ρόλο που έπαιξαν στη συγκρότηση του σύγχρονου επιστημονικού λόγου. Υπάρχει, επίσης, και η ιστορία των ανθρωπιστικών και κοινωνικών «επιστημών». Τα εισαγωγικά στον όρο επιστήμη δεν δηλώνουν, προφανώς, μια διάθεση υποτίμησης για τα συγκεκριμένα γνωστικά πεδίαø σκοπό έχουν να υπογραμμίσουν ότι έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα καταστροφικό το όραμα του θετικισμού, σύμφωνα με το οποίο υπάρχει μια ιεραρχία όπου η φυσική είναι το αδιαμφισβήτητο υπόδειγμα θετικής γνώσης και όλες οι υπόλοιπες δραστηριότητες για την κατανόηση της φύσης, των ανθρώπων και της κοινωνίας θα έπρεπε να έχουν στόχο το συγκεκριμένο υπόδειγμα. Η μανία της ποσοτικοποίησης

24 30 ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ και, κυρίως, η έμφαση στην ποσοτικοποίηση ως διαδικασία βαθμιαίας μετατροπής της εκάστοτε δραστηριότητας σε επιστήμη, ο στόχος διάφορων δραστηριοτήτων να αποκτήσουν τον πολυπόθητο τίτλο της επιστήμης οδήγησαν όχι μόνο σε μια ιδεολογία για το τι θα πρέπει να θεωρείται έγκυρο όχι κατ ανάγκην και αληθινό, αλλά σίγουρα κοινωνικά έγκυρο αλλά και σε ατέρμονες αναζητήσεις της μίας και μοναδικής και ενιαίας Μεθόδου της Επιστήμης. Μαζί με αυτές τις αναζητήσεις κυριάρχησε και η αριθμολαγνεία ως το αναγκαίο συμπλήρωμα της «επιστημονικότητας» αυτών των πεδίων. Ο χαρακτηρισμός «επιστήμη» αποτελεί, νομίζω, ανασταλτικό παράγοντα στη συγκρότηση ενός αυτόνομου ιστοριογραφικού προβληματισμού για τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Κυρίως επειδή συγκαλύπτει τον πλουραλισμό των προσεγγίσεων, τα ιδιόμορφα χαρακτηριστικά του λόγου αυτών των πεδίων και τις δυνατότητες να διερευνηθούν προβλήματα και να βρεθούν απαντήσεις χωρίς να είναι υποχρεωμένος κανείς να ακολουθεί τη μέθοδο των φυσικών επιστημών. Βεβαίως, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι δεν παίζουν ρόλο οι «ταμπέλες» και ότι η συστηματική μελέτη της ιστορίας τους μπορεί να γίνει ανεξάρτητα από οποιονδήποτε χαρακτηρισμό τους. Αυτό είναι εν μέρει μόνο σωστό, αφού και οι ιστορικοί, όπως θα δούμε και παρακάτω, δεν μένουν ανεπηρέαστοι από τέτοιου είδους προβληματισμούς και είναι συχνά δέσμιοι της γενικότερης αντίληψης. Αντί να μιλάμε, λοιπόν, για την Ιστορία της Επιστήμης γενικά θα πρέπει να μιλάμε για την ιστορία των φυσικών επιστημών, των μαθηματικών, της τεχνολογίας, της ιατρικής, της αρχιτεκτονικής, της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας, της ανθρωπολογίας κ.λπ. Οι ιστορικοί των επιστημών μελετούν την ιστορία των (επιμέρους) επιστημών. Ακριβέστερα, συγκροτούν τις ιστορίες των επιστημών. Η μελέτη της Ιστορίας των Επιστημών δεν έχει στόχο να μας διδάξει ποια λάθη πρέπει να αποφεύγουμε στο μέλλον. Ούτε και στοχεύει στον εντοπισμό των αληθινών προτάσεων και θεωριών που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί σχετικά με τη φύση. Μήπως, όμως, στόχος της Ιστορίας των Επιστημών είναι να φανερώσει εκείνη την αλληλουχία των προτάσεων, των μοντέλων και των θεωριών, των οποίων η πορεία στο χρόνο κατέληξε στη σημερινή αναμφισβήτητα «πιο σωστή» αντίληψη που έχουμε για τη φύση; Το θέμα της αλήθειας των προτεινόμενων θεωριών αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα προβλήματα, για το οποίο έχουν υπάρξει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες επεξεργασίες στη φιλοσοφία των επιστημών. Στο θέμα αυτό θα επανέλθουμε αρκετές φορές. Για την Ιστορία των Επιστημών, όμως, το πρόβλημα της αλήθειας των επιστημονικών θεωριών δεν έχει τη σημασία που έχει στη φιλοσοφία των επιστημών. Ακόμη και αν δεχτούμε πως οι θεωρίες μας τείνουν να αποκαλύψουν την τελική και αληθινή δομή και λειτουργία της φύσης, τους ιστορικούς των επιστημών δεν τους ενδιαφέρει να ανασυγκροτήσουν την πορεία της επιστή-

25 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 31 μης ως μια πορεία με επιμέρους αλήθειες οι οποίες συσσωρεύονται και αποκαλύπτουν ολοένα και περισσότερα τμήματα της φυσικής πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Δεν τους ενδιαφέρει να κατανοήσουν την αλήθεια των εκάστοτε προτεινόμενων θεωριών ως τμήμα μιας διαχρονικής και άρα αχρονικής Αλήθειας. Τους ιστορικούς των επιστημών ενδιαφέρει να αναδείξουν το γεγονός ότι οι άνθρωποι στο παρελθόν προσπάθησαν να πείσουν άλλους για την αλήθεια ιδεών και θεωριών και ότι ενεπλάκησαν σε διαμάχες υποστηρίζοντας ιδέες, θεωρίες και παρατηρήσεις που με τα σημερινά μας κριτήρια αποδεικνύονται να είναι λάθος. Στην ιστορία των επιστημών, λοιπόν, μας ενδιαφέρει να κατανοήσουμε την αλήθεια διαφόρων ιδεών και θεωριών στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης θεωρητικής, κοινωνικής και πολιτισμικής χωροχρονικότητας, και όχι με βάση κριτήρια που στερούνται ιστορικότητας. Για παράδειγμα, η θεωρία σύμφωνα με την οποία γύρω από τον Ήλιο περιφέρονται οι πλανήτες σε ελλειπτικές τροχιές είναι, με τα σημερινά μας κριτήρια «απολύτως αληθής» και η αλήθεια αυτή είναι ανεξάρτητη από πολιτισμικές προϋποθέσεις, κοινωνικές συνιστώσες και ιδεολογικές προσλαμβάνουσες. Με δεδομένα όμως όλα αυτά, τα ενδιαφέροντα προβλήματα για τους ιστορικούς των επιστημών αρχίζουν μετά. Οι ιστορικοί των επιστημών ενδιαφέρονται, παραδείγματος χάριν, για το πώς και γιατί μια θεωρία όπως ο ηλιοκεντρισμός που με τα σημερινά μας κριτήρια είναι «σωστή» έκανε 150 χρόνια να καθιερωθεί στην Ευρώπη. Και πώς μια θεωρία όπως αυτή του Πτολεμαίου που με τα σημερινά μας κριτήρια ήταν «λάθος» κυριάρχησε για χρόνια και συνέχιζε να ασκεί γοητεία και επιρροή ακόμη και έναν αιώνα μετά την πρόταση του ηλιοκεντρισμού από τον Κοπέρνικο, το Τονίσαμε παραπάνω ότι η μελέτη της Ιστορίας των Επιστημών δεν έχει στόχο να μας διδάξει ποια λάθη θα πρέπει να αποφεύγουν στο μέλλον οι επιστήμονες. Ούτε και έχει στόχο να αφηγηθεί το χρονικό αληθινών προτάσεων και θεωριών που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί σχετικά με τη φύση. Μήπως, λοιπόν, η Ιστορία των Επιστημών έχει κάποιους άλλους στόχους; [Kragh 1987]. Συχνά, νέα γνωστικά αντικείμενα αποκτούν μια ιδιόμορφη νομιμοποίηση μέσα από αναλυτικές συζητήσεις για τη χρησιμότητα των στόχων τους. Η διαμόρφωση ενός νέου κλάδου, η αυτονόμηση ενός γνωστικού αντικειμένου και η οριοθέτησή του ως προς τις συγγενείς γνωστικές περιοχές είναι μια εξαιρετικά σύνθετη διαδικασία που δεν ακολουθεί την ίδια πορεία για όλους τους κλάδους, δεν έχει συγκεκριμένη αφετηρία ούτε και μπορεί να οριστεί με σαφήνεια η ολοκλήρωσή της. Αυτή η δυναμική κατάσταση, που ως ένα βαθμό εκφράζει και τις εγγενείς δυσκολίες κατάτμησης των δραστηριοτήτων των ανθρώπων στις προσπάθειές τους να κατανοήσουν τον κόσμο της φύσης, οδηγεί κατά καιρούς σε γόνιμο αναστοχασμό γύρω από το χαρακτήρα ενός κλάδου, τις σχέσεις του με άλλους κλάδους και εν γένει τα επαναπροσδιοριζόμενα Η προεπισκόπηση των επόμενων σελίδων δεν είναι διαθέσιμη

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΠΟ31 ΘΕΜΑ «Προτάξτε τρεις βασικές προϋποθέσεις της Επιστημονικής Επανάστασης. Αναλύστε και τεκμηριώστε τις επιλογές σας» Επαναδιατύπωση του θέματος- Στόχοι της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Νεοελληνική Γλώσσα. Γ Λυκείου. Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες» Π.3.2.1 Εκπαιδευτικά σενάρια και μαθησιακές δραστηριότητες, σύμφωνα με συγκεκριμένες προδιαγραφές, που αντιστοιχούν σε 30 διδακτικές ώρες ανά τάξη Νεοελληνική Γλώσσα Γ Λυκείου Τίτλος: «Κοινωνικές Αξίες»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ: ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ & ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Του Γρηγόρη Κωνσταντόπουλου, 11/4/2015 Α. ΚΡΙΤΙΚΗ - ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΤΑΘΕΝΤΟΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Στις βασικές αδυναμίες όλων των προηγούμενων συστημάτων πρόσβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου

Τεχνικές εκπαίδευσης ενηλίκων και η συμβολή τους στην υλοποίηση του έργου Ημερίδες Επιμόρφωσης/Ενημέρωσης για τα επιλεγέντα Στελέχη Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ στα πλαίσια του Έργου με τίτλο: «Παραγωγή βοηθητικού εκπαιδευτικού υλικού για την εισαγωγή θεμάτων σχετικά με τα φύλα στην

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου

Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου Σύγκριση του ισχύοντος και του νέου ωρολογίου προγράμματος του Λυκείου ΙΣΧΥΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΕΣ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ 2011 1. Θρησκευτικά 2 Θρησκευτικά: 2 ώρες 2. Αρχαία Ελληνική Γλώσσα & Γραμματεία

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ 2011 ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ» ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιληπτική Απόδοση Κειμένων ΑΣΚΗΣΗ: Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόμενο του κειμένου που ακολουθεί σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων. (Πανελλαδικές Εξετάσεις

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός Διαχείρισης του εκπαιδευτικού υλικού για τη Φυσική Α Λυκείου

Οδηγός Διαχείρισης του εκπαιδευτικού υλικού για τη Φυσική Α Λυκείου Οδηγός Διαχείρισης του εκπαιδευτικού υλικού για τη Φυσική Α Λυκείου Το εκπαιδευτικό υλικό το οποίο αντιστοιχεί στο νέο Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών Φυσικής Α Λυκείου αποτελείται από: 1. Το βιβλίο μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT MANAGEMENT ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΩΣΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΕΚΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΜΕΣΑ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΟΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ MANAGEMENT 1.ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

http://approaches.primarymusic.gr * * * * * Εγχειρίδιο Συντακτών 2 η έκδοση, Ιούλιος 2009 από τον Γιώργο Τσίρη Επιμελητή Σύνταξης του APPROACHES

http://approaches.primarymusic.gr * * * * * Εγχειρίδιο Συντακτών 2 η έκδοση, Ιούλιος 2009 από τον Γιώργο Τσίρη Επιμελητή Σύνταξης του APPROACHES * * * * * 2 η έκδοση, Ιούλιος 2009 από τον Γιώργο Τσίρη Επιμελητή Σύνταξης του APPROACHES 1 (2 η έκδοση, Ιούλιος 2009) Περιεχόμενα Γενικό πλαίσιο δράσης του Approaches... 2 Έκδοση του Approaches.. Όραμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης και συγγραφή ερευνητικής έκθεσης / διατριβής. Δρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π.,., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι

ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗ. Γνωστικό αντικείμενο. Ταυτότητα. Α Λυκείου. Επίπεδο. Στόχος. Σχεδιασμός. Διδασκαλία. Πηγές και πόροι ΨΗΦΙΑΚΑ ΣΕΝΑΡΙΑ Γνωστικό αντικείμενο Επίπεδο ΦΥΣΙΚΗ Α Λυκείου Ταυτότητα Στόχος Περιγραφή Προτεινόμενο ή υλοποιημένο Λογισμικό Λέξεις κλειδιά Δημιουργοί α) Γνώσεις για τον κόσμο: Οι δυνάμεις εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Toiv Επιοτημών και ιης Τεχνολογία ;

Toiv Επιοτημών και ιης Τεχνολογία ; ~? A,. ^ 3 1.k i i ^ M n i η ρ Μ ML * wltw jfc» w *. Λ1! i Φ^Μ "ft ": 12. : #.\ :; IJL! Toiv Επιοτημών και ιης Τεχνολογία ; ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗ Τάξη Ενιαίου Λυκείου *ί tf ft * '4? '"'Λ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία

Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία Εισαγωγικό Μήνυμα Καλώς ήλθατε στο εξ αποστάσεως πρόγραμμα «Μεταπτυχιακό στην Κοινωνική Εργασία». Αποστολή του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών στη Κοινωνική Εργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ Λ. ΠΕΤΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΥΧΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΤΑ ΚΟΙΝΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ, ΑΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ, ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΜΟΝΟ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΕΥΘΕΙΑ y = x ΔΕΥΤΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΛΠ22 ΤΡΙΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΟΤΥΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 Εισαγωγή... 3 Οι αρχές του σύμπαντος κατά τον Αριστοτέλη... 3 Ο υποσελήνιος χώρος... 3 Ο χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΣΑΠΗΣ Επιμέλεια 7 o Διήμερο Διαλόγου για τη Διδασκαλία των Μαθηματικών 15 & 16 Μαρτίου 2008 Ομάδα Έρευνας της Μαθηματικής Εκπαίδευσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ i ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού.

Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. Εκπαιδευτικό σενάριο διδασκαλίας και μάθησης με την αξιοποίηση εκπαιδευτικού λογισμικού. 1.ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Συγγραφέας: Μποζονέλου Κωνσταντίνα 1.1.Τίτλος διδακτικού σεναρίου Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΓΚΘΓΣΗΣ Β ΛΥΚΓΙΟΥ ΣΑ ΠΡΟΟΝΣΑ ΠΟΤ ΖΗΣΟΤΝ ΟΙ ΠΟΛΤΕΘΝΙΚΕ Θέσεις για νέους εργαζομένους δεν υπάρχουν μόνο στις ελληνικές εταιρείες, αλλά και σε πολλές πολυεθνικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Συντήρηση και διατήρηση:

Συντήρηση και διατήρηση: Η πτυχιακή εργασία είναι ένα από τα πιο ουσιαστικά στάδια της εκπαίδευσής σας. Σκεφτείτε ότι αντιστοιχεί σε 20 πιστωτικές μονάδες, δηλαδή όσο 4 με 5 μαθήματα μέτριας δυσκολίας! Η εκπόνησή της χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3

STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 STRATEGIC MANAGEMENT ΙI SESSION 3 ΕΞΥΠΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ/ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΥΦΥΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Η «ΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΟΙ 5 ΠΕΙΘΑΡΧΙΕΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ/ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΕΜΠΟΔΙΑ/ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης

Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού τίτλου εξειδίκευσης Εκπονώ διπλωματική ερευνητική εργασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση: αυτό είναι εκπαιδευτική έρευνα; κι αν ναι, τι έρευνα είναι; Αντώνης Λιοναράκης 7-8 Ιουνίου 2008 Τυπικές προϋποθέσεις απόκτησης μεταπτυχιακού

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ Είτε κάνετε αίτηση για θέση εργασίας, είτε για τη συμμετοχή σας σε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών (ή ακόμα και σε πρόγραμμα προπτυχιακών σε περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Στάθης Ψύλλος 24/2/2011 1. Η φιλοσοφία συγκροτείται ως δραστηριότητα μέσω μιας σειράς θεμελιωδών ερωτημάτων που προκύπτουν κατά την διάρκεια της προσπάθειας μας να αποκτήσουμε μια

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015

«DARIAH-ΑΤΤΙΚΗ Ανάπτυξη της ελληνικής ερευνητικής υποδομής για τις ανθρωπιστικές επιστήμες ΔΥΑΣ» Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΘΗΝΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑΣ Αθήνα, 26 Φεβρουαρίου 2015 Αξιότιμες

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Α ) ΕΠΑΛ Α. Ο συγγραφέας στο απόσπασµα αυτό αναφέρεται στη διαφήµιση. Στην αρχή πιστοποιεί την κυριαρχία της σε όλους τους

Διαβάστε περισσότερα

Το αδιέξοδο στην διδασκαλία της επιταχυνόμενης κίνησης φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε Ο.Η.Π.

Το αδιέξοδο στην διδασκαλία της επιταχυνόμενης κίνησης φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε Ο.Η.Π. Το αδιέξοδο στην διδασκαλία της επιταχυνόμενης κίνησης φορτισμένων σωματιδίων μέσα σε Ο.Η.Π. Προβληματισμός για το αδιέξοδο ή ένας αδιέξοδος προβληματισμός ; Όταν διδάσκω στην Β Λυκείου την επιταχυνόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παρά τις δυσκολίες, η νομική επιστήμη προσφέρει πολλαπλές εναλλακτικές για επαγγελματική αποκατάσταση και υλοποίηση στόχων στο νέο που γνωρίζει τις

Παρά τις δυσκολίες, η νομική επιστήμη προσφέρει πολλαπλές εναλλακτικές για επαγγελματική αποκατάσταση και υλοποίηση στόχων στο νέο που γνωρίζει τις ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Ημερίδα του ΣΔΕΕ Μέγαρο Μουσικής 16.05.2012 Κοραλία Παυλάκη Ασκούμενη Δικηγόρος, ΔΡΥΛΛΕΡΑΚΗΣ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ Κυρίες και κύριοι καλησπέρα. Θεωρώ ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Επιλέγω. Saint-Paul ΜΑΘΗΤΙΚΟΙ ΟΜΙΛΟΙ ΔΡΑΣΗΣ & ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ. σχολικό έτος 2014-15

Επιλέγω. Saint-Paul ΜΑΘΗΤΙΚΟΙ ΟΜΙΛΟΙ ΔΡΑΣΗΣ & ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ. σχολικό έτος 2014-15 Επιλέγω Saint-Paul ΜΑΘΗΤΙΚΟΙ ΟΜΙΛΟΙ ΔΡΑΣΗΣ & ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ Τμήματα Εμπέδωσης σχολικό έτος 2014-15 Η πολύχρονη εκπαιδευτική εμπειρία των εκπαιδευτηρίων Saint-Paul έχει επενδύσει στη διάπλαση μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα