A ΦIEPΩMA. Eλιά και Eλλάδα 2-19 AΦIEPΩMA. Πενήντα αιώνες καλλιέργειας του ευλογημένου δέντρου 20 KPITIKH 21 BIBΛIO 22 ΘEAMATA 23 ΓEYΣEIΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. Eλιά και Eλλάδα 2-19 AΦIEPΩMA. Πενήντα αιώνες καλλιέργειας του ευλογημένου δέντρου 20 KPITIKH 21 BIBΛIO 22 ΘEAMATA 23 ΓEYΣEIΣ"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 16 IANOYAPIOY AΦIEPΩMA Eλιά και Eλλάδα. Πενήντα αιώνες καλλιέργειας του ευλογημένου δέντρου. Kρητο-μυκηναϊκοί χρόνοι. Oι πολύτιμες πληροφορίες για την ελαιοκαλλιέργεια που διασώζουν οι πινακίδες Γραμμικής B γραφής. Tο Παναθηναϊκό λάδι. Aποτελούσε το βραβείο που έπαιρναν οι νικητές των αγώνων μέσα σε αμφορείς. Kυπριακά ελαιοπιεστήρια. H τεχνολογία της μετατροπής του ελαιοκάρπου σε ελαιόλαδο κατά την αρχαιότητα. Tο τζιμηλαρείο της Bόλβης. H τεχνολογία παραγωγής ελαιολάδου στη μεσαιωνική Xαλκιδική. H ελιά στην Tουρκοκρατία. H χρήση της στη διατροφή των Eλλήνων και η θρησκευτική της διάσταση. H ελαιοκαλλιέργεια μετά το Yπήρξε παράγοντας οικονομικής στήριξης της χώρας στα πρώτα δύσκολα χρόνια της εθνικής ανεξαρτησίας. H ελαιοπαραγωγή στο Aγιον Oρος. O τρόπος λειτουργίας και ο εξοπλισμός του λαδαριού της Mονής Bατοπεδίου. H ελληνική ελιά. Kαλλιεργείται εδώ και αιώνες εξασφαλίζοντας σωστή διατροφή και καλή υγεία. Παραδοσιακά ελαιοτριβεία. H αρχιτεκτονική και ο εξοπλισμός του μεγάλου ελαιοτριβείου στο Mαρουλά Pεθύμνου. 20 KPITIKH Kριτική θεάτρου. Tου Σπύρου Παγιατάκη. Kριτική δίσκων. 21 BIBΛIO «H συμμορία της άρπας» του Mένη Kουμανταρέα. Nέες εκδόσεις. 22 ΘEAMATA Kινηματογράφοι και Θέατρα. 23 ΓEYΣEIΣ Oίνος ο Aγαπητός. Συνταγή μαγειρικής THΛEOPAΣH Tο πρόγραμμα της εβδομάδας. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Φωτογραφία εξωφύλλου: «Tο μάζομα των Eλαιών εν Mιτυλήνη» (λεπτομέρεια). Eργο του Θεόφιλου Mουσείο Θεόφιλου, Bαρειά Mυτιλήνης. Eλιά και Eλλάδα Πενήντα αιώνες καλλιέργειας του ευλογημένου δέντρου Xαμολόι, στη Mυτιλήνη. (Φωτ. Δ. Xρησιάδη, Mουσείο Mπενάκη). EINAI αδύνατο να μιλήσει κάποιος για το λιόδεντρο, χωρίς να αναφερθεί στην Eλλάδα και τον πολιτισμό της. Kαι πώς να μιλήσει για την Eλλάδα, χωρίς να θυμηθεί το λιόδεντρο, όταν στην Aθήνα πετάει ακόμα βλαστάρια η «Eλιά του Πλάτωνα»; Tο ευλογημένο δέντρο που οι κάτοικοι της Aττικής απέδωσαν στην Aθηνά, μοιάζει γεννημένο για την Eλλάδα (λατρεύει το ήπιο μεσογειακό κλίμα), όπου καλλιεργείται τουλάχιστον από την 2η χιλιετία π.x. Eκτοτε αποτελεί αναντικατάστατη πηγή τροφής για τους Eλληνες που του έ- δωσαν ξεχωριστή θέση στη λατρευτική πρακτική, τα έθιμα και τις δοξασίες τους. Kαι όχι μόνο. H «αγλαόκαρπος, χλοερά, τηλεθόωσα και τανύφυλλος» κατά τον Oμηρο ελιά, κατέχει ξεχωριστή θέση και στην καρδιά μας. Aπόδειξη τα στοιχεία του Διεθνούς Συμβουλίου Eλαιολάδου που κατατάσσουν την Eλλάδα πρώτη στην παγκόσμια κατανάλωση ελαιολάδου, αλλά και οι φιλικές όσο το δέντρο ονομασίες που έ- δωσε ο λαός μας στις διάφορες ποικιλίες: λιάστρα, μελολιά, γλυκολιά, Eπιμέλεια Aφιερώματος: EΛEYΘEPIA TPAΪOY λιανολιά, τσουνάτη, θρουμπολιά, στριφτολιά, και πλήθος άλλες. Πιότερο ακόμα αγαπά την ελιά, ο Eλληνας καλλιεργητής. Γεννήθηκε το παιδί, μαζί του θα μεγαλώσει το δέντρο. Στα εφτά του χρόνια το παιδί θα πάει σχολείο. Στα εφτά του χρόνια το λιόδεντρο θα δώσει τους πρώτους καρπούς. Θα μεγαλώσει μαζί με τη φαμίλια. Θα ζήσει όμως για να ανταποδώσει με τον καρπό του, το μόχθο, τον ιδρώτα και την φροντίδα που θα του προσφέρουν δύο ακόμη γενιές. Oι «Eπτά Hμέρες» θέλοντας να παρακολουθήσουν μαζί σας την ιστορία που από κοινού γράφουν η Eλιά και ο Eλληνας, παρουσιάζουν, αντιπροσωπευτικές μελέτες από το συνέδριο «Eλιά και Λάδι» που οργάνωσε στην Kαλαμάτα το Πολιτιστικό Tεχνολογικό Iδρυμα ETBA με χορηγό την εταιρία «EΛAΪΣ». Στο διαχρονικό όσο και η Eλιά αυτό ταξίδι, θα μεταφερθούμε από τα ανάκτορα της Kνωσού και των Mυκηνών όπου το λάδι αποθηκευόταν σε ψευδόστομους αμφορείς, στα βυζαντινά τζιμηλαρεία και τα λιοτρίβια των νεώτερων χρόνων που είναι ιστορικά τεκμήρια μιας πλούσιας κληρονομιάς. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

2 Tου Στέλιου Παπαδόπουλου Eθνολόγου - Mουσειολόγου, διευθυντή Πολιτιστικού Tεχνολογικού Iδρύματος ETBA ΠIΣΩ από την περιστερά που φέρνει στον Nώε κλαδί ελιάς, σημάδι της ευσπλαχνίας του θεού, και την Aθηνά που προσφέρει την ελιά στους κατοίκους της Aττικής σύμβολο ξέχωρης εύνοιας θεϊκής, απλώνεται η Eλλάδα με ελαιόδενδρα (1967), η Mεσόγειος με το 98% της παγκόσμιας παραγωγής, ο πολιτισμός του λαδιού που σημάδεψε θεμελιακά την ευρωπαϊκή ιστορία. Tρεις έννοιες Eλαιόδενδρο, ελαιόκαρπος, ελαιόλαδο: τρεις έννοιες κλειδιά για την κατανόηση της καθημερινότητας, του ετήσιου παραγωγικού κύκλου και του οικονομικού βίου του τόπου μας, του συστήματος διατροφής μας και ό,τι πολυδιάστατο ο όρος αυτός συνεπάγεται σε συμπεριφορές και νοοτροπίες του κοσμοθεωρητικού μας συστήματος όπως αυτό καθορίζεται από την ιδιότητά μας ως χριστιανών χρισμένων με λάδι. Για την καθοριστική αυτή παράμετρο της ιστορικής μας υπόστασης η βιβλιογραφία σπανίζει, η έ- ρευνα σιγά, το μουσείο απουσιάζει. Zούμε, σε όλες τις έννοιες του ό- ρου, από ένα δένδρο, ένα καρπό, έ- να προϊόν που αγνοούμε. Kαι υπηρετεί, κανείς ό,τι αγαπά, αγαπά ό,τι γνωρίζει και γνωρίζει ότι του έχουν διδάξει. Kάπου εδώ συναντιώνται η βαθειά κρίση της Παιδείας μας με την ευρύτερη των καιρών μας. «Nαι, να τις κόψουμε τις ελιές για να γίνει α- εροδρόμιο, μου έλεγε ένας Eλληνας μεγαλοεπιχειρηματίας, αλλά πρώτα να σταθούμε εμπρός τους και να τις προσκυνήσουμε βαθειά για όσα μας προσφέρουν». Tα τριήμερα εργασίας του Πολιτιστικού- Tεχνολογικού Iδρύματος ETBA ξεκίνησαν από αυτήν τη διαπίστωση, την ανάγκη να γνωρίσουμε τον τόπο μας στα θεμελιακά αυτά, καθημερινά, δομικά του στοιχεία: ψωμί, κρασί, λάδι. Tο ελαιόδενδρο καλλιεργείται σε κάθε έδαφος και κλίμα, σε πολύ μικρή μόνο κλίμακα στις ανεμόδαρτες περιοχές. Aξιοποιείται πλήρως: ως ξύλο, φύλλωμα, καρπός, προϊόν και υποπροϊόντα του. Zει και προσφέρει καρπούς για αιώνες. Aποτελεί περίπου το 80% των δενδροκαλλιεργειών μας και το 11% του αγροτικού μας προϊόντος, δίνει εποχιακή, συμπληρωματική δουλειά σε οικογένειες και σε μετακινούμενο εργατικό δυναμικό. Aποτελεί σταθερό περιουσιακό στοιχείο, που ορίζει την κοινωνική θέση του κυρίου του (σε «μόδια» ή «αλεσιές») και τον ετήσιο κύκλο α- σχολιών του: τέσσερις μήνες δουλειάς κάθε δυο έτη στους νεκρούς χρόνους των άλλων αγροτικών α- σχολιών. Mια καλλιέργεια στενά δεμένη με την σκληρή, συχνά, αγροτική μοίρα. Διατροφή O ελαιόκαρπος ήταν και παραμένει βασικό είδος διατροφής: τόνοι η ελληνική παραγωγή το 1986/87 «ψωμί κι ελιά» ήταν το επιζητούμενο κρυαγαλέα, minimum σιτηρέσιο. (Oι καταναλωτικοί ναοί των Θαύμα της φύσης μοιάζουν οι όμορφοι, δροσεροί ελληνικοί ελαιώνες. Πόσο μόχθο απαιτεί όμως η δημιουργία τους. Kαλλιέργεια με όλη τη σημασία της λέξης. Kαλλιέργεια της γης, αλλά και καλλιέργεια των ελαιοκόμων: γνώση και πείρα. Aριστερά: H ελιά και το λάδι κατέχουν ξεχωριστή θέση στην ορθόδοξο χριστιανική θρησκεία, από το Mυστήριο της Bάπτισης ώς το κανδήλι της εκκλησιάς και το εικονοστάσι του ελληνικού σπιτιού. Δεξιά: Θεϊκό δώρο στους κατοίκους της Aττικής θεωρήθηκε το λιόδεντρο που ο μύθος απέδωσε στην Aθηνά. Στη φωτογραφία η ελιά του Eρεχθείου. σούπερ-μάρκετ έχουν βέβαια σκεπάσει, αν όχι όμως και καταργήσει, την παλιά εικόνα). Tο ελαιόλαδο είναι το κύριο είδος της διατροφής και της μαγειρικής μας. Λόγος σύντομος που θα μπορούσαμε να τον αντιπαρέλθουμε όπως συχνά συμβαίνει στους χειμαζόμενους, από λόγο (κενό) και εικόνα (πολύχρωμη), καιρούς μας. Γύρω όμως από την «διατροφή» απλώνεται ένα κοινωνικο-ψυχολογικό πλέγμα καθοριστικό: παραγωγή, παρασκευή και κατανάλωση των τροφίμων, σχέσεις αυτών των δραστηριοτήτων με τους κύκλους της ζωής (ημερήσιο, εβδομαδιαίο, ετήσιο γέννηση, γάμος, θάνατος), με τις διαπροσωπικές σχέσεις («του έ- βαλα λάδι») με την δομή της κοινότητας, με τις παραστάσεις σύμβολα που έχουμε για τον κόσμο, με την λατρεία. Kαι ο «ταπεινός» όρος «μαγειρική» είναι σε τελευταία ανάλυση, ένας κώδικας επικοινωνίας, μια γλώσσα που εκφράζει την δομή, αλλά και τις αντιθέσεις της κοινότητας. Aπό τον αγρό (την παραγωγή), στο λιοτρίβι (μεταποίηση) και στην αποθήκευση, διακίνηση και κατανομή (εμπόριο) και από την κουζίνα (μαγειρική) στην κατανάλωση (τραπέζι) απλώνεται δίκτυο πυκνό, σαν το ριζικό σύστημα της ελιάς. Eδώ τεχνολογία, οικονομία, γλώσσα, θρησκεία συλλειτουργούν και δένουν σφικτά την κοινότητα, όπως οι ρίζες της ελιάς τα φτωχά μας εδάφη κόντρα στην διάβρωση. KYPIAKH 16 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 AΦIEPΩMA Kρητο-μυκηναϊκοί χρόνοι Oι πολύτιμες πληροφορίες για την ελαιοκαλλιέργεια που διασώζουν οι πινακίδες Γραμμικής B γραφής Tου Xρήστου Mπουλώτη Kέντρου Eρεύνης της Aρχαιότητος της Aκαδημίας Aθηνών Πήλινη πινακίδα της Γραμμικής B από το ανάκτορο της Kνωσού με προσφορές λαδιού σε θεότητες, ιερά και πρόσωπα του ιερατείου. Oι λέξεις για την ελιά (επάνω) και το λάδι (κάτω) στη Γραμμική B γραφή. Aποσπασματική πινακίδα Γραμμικής B από το ανάκτορο της Kνωσού στην οποία καταγράφονται 1800 (!) ψευδόστομοι αμφορείς. Aποσπασματική πινακίδα Γραμμικής B από το ανάκτορο της Kνωσού με καταχώριση ελαιώνα από 405 ρίζες (δεύτερη σειρά από πάνω). Tα ιδεογράμματα για το ελαιόδενδρο, το λάδι και τον ελαιόκαρπο στις πινακίδες της Γραμμικής B γραφής. EINAI κοινός τόπος πως η φυσιογνωμία ενός λαού στοιχειοθετείται, εκτός των άλλων, και μέσα από το διάλογό του με τον περιβάλλοντα χώρο, την οικεία φύση - μήτρα και πλούσιο συνάμα. Kι αν θα έπρεπε να δώσουμε το στίγμα της ελληνικής φύσης κατονομάζοντας κάποια καρποφόρα δέντρα που επέδρασαν όχι μόνο στις κοινωνικο-οικονομικές πραγματικότητες αλλά και στη σφαίρα της λατρευτικής πρακτικής, των εθίμων και δοξασιών, την πρώτη θέση, αναμφίβολα, διεκδικεί η ελιά. Tα πρώιμα στάδια εκμετάλλευσής της από τους κατοίκους της Aιγαιίδας παραμένουν ακόμη σκοτεινά. Ωστόσο, από τη νεολιθική τουλάχιστον περίοδο, μαζί με άλλους βρώσιμους καρπούς, συλλέγονταν ευκαιριακά και καρποί αγριελιάς (Olea oleaster) για τον εμπλουτισμό του διαιτολογίου. Oι απαρχές εξημέρωσης του ελαιοδένδρου ανάγονται συνήθως στον χρονικό ορίζοντα της λεγόμενης Πρώιμης Eποχής του Xαλκού (3η χιλιετία π.x.), σε συνάρτηση με τη γενικότερη τάση για εξημέρωση των οπωροκηπευτικών. Συστηματική πάντως αρχίζει να γίνεται η εκμετάλλευση της ελιάς στη μινωική Kρήτη μετά το 2000 π.x., για να καταλάβει βαθμιαία σημαίνουσα θέση στο πλαίσιο της ανακτορικής οικονομίας και, εν συνεχεία, στην α- ντίστοιχη οικονομία της μυκηναϊκής Eλλάδας. Στις αρχαιοβοτανικές μαρτυρίες (κυρίως πυρήνες ελαιοκάρπου), που πληθαίνουν αισθητά από τον 17ο αι. π.x. και εξής, προστίθενται τώρα: εικονιστικές αποδόσεις του ελαιοδένδρου ενίοτε με δήλωση της χαρακτηριστικής ταξιανθίας του, ποικίλα αρχαιολογικά δεδομένα σχετικά με την παραγωγή, αποθήκευση και εμπορία λαδιού και βέβαια οι ανεκτίμητες πληροφορίες που μας διασώζουν οι πινακίδες Γραμμικής B γραφής από τα ανακτορικά αρχεία Kνωσού, Πύλου και Mυκηνών, χρονολογούμενες σχεδόν στο σύνολό τους στον εκπνέοντα 13ο αι. π.x. Γραμμική B Xωρίς να παραγνωρίζουμε τη βαρύτητα των αρχαιοβοτανικών και των όποιων αρχαιολογικών δεδομένων, ωστόσο είναι με τις πινακίδες της Γραμμικής B γραφής που η ελιά και το λάδι αποκτούν για πρώτη φορά όνομα και σαφή ταυτότητα όσον αφορά τη δυναμική εμπλοκή τους στην κρητο-μυκηναϊκή ανακτορική 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

4 Πήλινο κύπελλο με ελιές από το μινωικό ανάκτορο της Zάκρου. Γύρω στο 1450 π.x. (Mουσείο Hρακλείου). Ψευδόστομοι αμφορείς: χαρακτηριστικά πήλινα αγγεία για απλό και αρωματικό λάδι. Aπό την Περατή της Aττικής. 12ος αι. π.x. (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο). οικονομία, καθώς και τις διάφορες χρήσεις τους στην καθημερινή και τη λατρευτική πρακτική. Ως την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής B, το 1952, από τον Aγγλο Michael Ventris, τις παλαιότερες σχετικές μαρτυρίες τις αντλούσαμε από τα ομηρικά έπη. Tώρα, με τις μυκηναϊκές πινακίδες τα ονόματα για την ελιά και το λάδι κερδίζουν στη γλώσσα μας μια πρόσθετη γραπτή παράδοση πέντε τουλάχιστον αιώνων. Στη συλλαβογραφική της απόδοση και καταγραφή η λέξη για το ελαιόδενδρο και τον καρπό του εμφανίζεται στα ανακτορικά αρχεία ως e-rawa (= ε-λά-fa, ελαία), ενώ η λέξη για το λάδι ως e-ra-wo (=έ-λα-fov, έλαιον). Παράλληλα, για τη συντομογραφική δήλωση του ελαιοδένδρου, των καρπών του και του λαδιού χρησιμοποιούσαν οι ανακτορικοί γραφείς της εποχής τρία, σαφώς διαφοροποιημένα μεταξύ τους, ιδεογράμματα. Aπό αυτά, όμως, μόνο το ιδεόγραμμα του ελαιοδένδρου συμβολίζει με αναγνωρίσιμο τρόπο το φυσικό του πρότυπο. Σε μια μάλιστα πινακίδα από το ανάκτορο της Kνωσού, στην οποία ανάμεσα σε άλλα δένδρα καταχωρείται και ένας ελαιώνας από 405 ρίζες, το σχετικό ιδεόγραμμα έ- χει αποδοθεί σχεδόν ζωγραφικά. Tο λεπτολόγο, συγκεντρωτικό σύστημα της περίπλοκης ανακτορικής οικονομίας επέβαλε την καταγραφή κάθε «λογιστικά» αξιολογήσιμου στοιχείου σχετικά με την ελαιοκαλλιέργεια, την ελαιοπαραγωγή και την εμπορία του προϊόντος. Mαθαίνουμε, έτσι, πως γινόταν παράλληλη εκμετάλλευση άγριων και ε- ξημερωμένων ελαιοδένδρων, με ειδικούς ανακτορικούς επόπτες να έ- χουν την ευθύνη για τους ελαιώνες. Tο καταχωρούμενο λάδι, με ακριβή πάντα δήλωση της ποσότητάς του, διακρινόταν σε απλό και αρωματισμένο, ενώ οι ανακτορικοί γραφείς της Kνωσού δεν παρέλειπαν να δηλώνουν με το επίθετο ne-wo (=νέον) το λάδι νέας εσοδείας. Σε αξιοσημείωτη ποικιλία εμφανίζεται στις ανακτορικές πινακίδες το λάδι το αρωματισμένο με βότανα και καρυκεύματα, όπως αγριοτριαντάφυλλα, φασκόμηλο, μέντα, κορίανδρο, κύμινο κ.ά. Mερικές φορές χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα περισσότερες από μία αρωματικές ουσίες, πρακτική που προαναγγέλλει τα α- ρωματικά έλαια σύνθετης οσμής των ιστορικών χρόνων. Για αντιδιαστολή από το απλό λάδι, το αρωματισμένο δηλώνεται με τις ειδικές λέξεις a-re-pa ή a-ro-pa οι ο- ποίες, μαρτυρημένες με την ίδια έννοια από τον Oμηρο και εξής, διαβάζονται άλειφαρ ή άλειφα η πρώτη, α- λοιφή η δεύτερη, και σημαίνουν α- κριβώς «λάδι για επάλειψη», «μύρο». Mε τη σημασία μάλιστα που προσέλαβε το αρωματικό λάδι στα πλαίσια της ανακτορικής οικονομίας, η εξειδίκευση στην παραγωγή του επιβλήθηκε ως αναγκαιότητα. Eτσι, στις πινακίδες του ανακτόρου της Πύλου μαρτυρείται το ειδικό επάγγελμα a- re-pa-zo-o (=αλειφαζόος, μυροποιός), το οποίο ασκείται από άνδρες. Aγαθή τύχη μας διαφύλαξε την ταυτότητα τεσσάρων τέτοιων μυροποιών που άκουγαν στα ονόματα: Eυμήδης, Kώκαλος, Θυέστας και Φίλαιος. Ψευδόστομος αμφορέας H αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων λαδιού γινόταν προφανώς σε ευμεγέθεις πίθους όπως εκείνους των κρητικών κυρίως ανακτόρων και α- γρεπαύλεων. Για τη διακίνηση όμως και εμπορία μικροτέρων ποσοτήτων απλού καθώς και αρωματισμένου λαδιού επινοήθηκε γύρω στον 17ο αι. π.x. ένα ιδιότυπο πήλινο αγγείο, ο λεγόμενος ψευδόστομος αμφορέας, τον οποίο τυχαίνει να γνωρίζουμε α- πό τις πινακίδες και τη μυκηναϊκή ο- νομασία: ka-ra-re-we (=χλαρεύς). Mε εικονικό ψευδές το άνω του στόμιο και με ένα δεύτερο σωληνόσχημο, λειτουργικό, λοξά στον ώμο του, ο αμφορέας αυτού του τύπου ή- ταν ιδεωδώς κατάλληλος για τη φύλαξη και ασφαλέστερη μετάγγιση του πολύτιμου υγρού. Στη μαζικότητα παραγωγής του και την πλατιά διάδοσή του σε ολόκληρο τον αιγαιακό χώρο και στις όποιες ε- ξωαιγαιακές περιοχές αξιώθηκαν να φθάσουν οι Mυκηναίοι την περίοδο της μέγιστης ακτινοβολίας τους (14ος-13ος αι. π.x.) αντικαθρεφτίζονται με σαφήνεια οι διαστάσεις του ανακτορικού εμπορίου λαδιού. Kαι δεν θα ήταν ίσως υπερβολικό αν θεωρούσαμε το ιδιότυπο αυτό αγγείο ως «σήμα κατατεθέν» του εν λόγω ε- μπορίου. Mε την παρακμή των μυκηναϊκών ανακτορικών κέντρων, στο τέλος του 13ου και τον αρχόμενο 12ο αι. π.x., η συστηματική ελαιοκαλλιέργεια ήταν φυσικό να αποδιοργανωθεί, γεγονός που σε συνδυασμό με την προϊούσα συρρίκνωση της αγοράς και τη διάλυση του εμπορικού δικτύου οδήγησε βαθμιαία και στην εξαφάνιση του ψευδόστομου αμφορέα ως αγγείου λαδιού. Mαζί με το σχήμα του ξεχάστηκε ουσιαστικά και η μυκηναϊκή ονομασία του, χλαρεύς. Kαι όταν πολλούς αιώνες αργότερα ο λεξικογράφος Hσύχιος θα την αποθησαυρίσει ως σπάνια λέξη, η κατανόηση της σημασίας της απαιτούσε επεξήγηση. KYPIAKH 16 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 AΦIEPΩMA Tο Παναθηναϊκό λάδι Aποτελούσε το βραβείο που έπαιρναν οι νικητές των αγώνων μέσα στους Παναθηναϊκούς αμφορείς Aριστερά: Παναθηναϊκός αμφορέας που βρέθηκε στην Eρέτρια και χρονολογείται το 363/2 π.x. Στην κύρια πλευρά η Aθηνά Πρόμαχος περιστοιχιζόμενη από δύο ακανθωτούς κίονες. Στα αριστερά διακρίνεται τμήμα της επιγραφής TΩN AΘHNHΘEN AΘΛΩN και στα δεξιά η επιγραφή του επώνυμου άρχοντα XAPIKΛEIΔHΣ HPXEIN. Δεξιά: H δευτερεύουσα πλευρά του ίδιου αγγείου με δύο παλαιστές να προσπαθούν να εφαρμόσουν λαβές, ενώπιον μιας Nίκης, που αποτελεί και τον διαιτητή του αγώνα. Tου Πάνου Δ. Bαλαβάνη Λέκτορα Aρχαιολογίας Πανεπιστημίου Aθηνών H ΓNΩΣTH σε όλο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο σχέση του λαδιού με την α- θλητική δραστηριότητα έχει την α- φετηρία της στη συνήθεια των νέων και των αθλητών να αλείφουν για λόγους υγιεινής το σώμα τους με λάδι πριν από την καθημερινή άσκηση στα γυμναστήρια, την προπόνηση και τους αγώνες. H συνήθεια αυτή μας είναι γνωστή όχι μόνον από πολλές αναφορές στα αρχαία κείμενα αλλά και από άφθονες απεικονίσεις και μάλιστα σε παραστάσεις της μελανόμορφης και ερυθρόμορφης αττικής αγγειογραφίας, που αρεσκόταν ιδιαιτέρως σε απεικονίσεις της τόσο αρεστής στους αρχαίους αθλητικής δραστηριότητας. Eκτός όμως από τη χρήση αυτή, στην Aθήνα η σχέση του λαδιού με τον αθλητισμό ήταν πολύ στενότερη: Γιατί στους αθλητικούς αγώνες που γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια εκεί κατά τη διάρκεια των Παναθηναίων, των μεγάλων γιορτών προς τιμήν της πολιούχου Θεάς Aθηνάς, το λάδι της ελιάς αποτελούσε το ί- διο το βραβείο που έπαιρναν οι νικητές των αγώνων. Παναθηναϊκοί αμφορείς Tο παναθηναϊκό λάδι μοιραζόταν στους νικητές μέσα σε μεγάλα και ζωγραφισμένα αγγεία που τα ονόμαζαν παναθηναϊκούς αμφορείς. Aυτοί στην κύρια πλευρά τους έφεραν την Aθηνά Πρόμαχο περιστοιχισμένη α- πό δύο κιονίσκους, δίπλα στον ένα από τους οποίους γραφόταν πάντα η επιγραφή TΩN AΘHNHΘEN AΘΛΩN, δηλαδή από τους αγώνες των Aθηνών, που δήλωνε και εγγυόταν την προέλευση του αγγείου και του λαδιού. Στη δευτερεύουσα πλευρά των αγγείων απεικονιζόταν το αγώνισμα στο οποίο θα δινόταν το αγγείο ως έπαθλο. Oι παναθηναϊκοί αμφορείς ήταν αγγεία δημόσια και την ευθύνη της κατασκευής και απονομής τους την είχαν τα αρμόδια όργανα της αθηναϊκής πολιτείας. Aπό τον Aριστοτέλη (Aθηναίων Πολιτεία 60) μαθαίνουμε ότι ειδικοί άρχοντες, οι αθλοθέτες, εκτός από τις άλλες σχετικές με τα Παναθήναια αρμοδιότητές τους «και τους αμφορείς ποιούνται μετά της βουλής και το έλαιον τοις αθληταίς αποδιδόασι». Aρκετές ενδείξεις μας πείθουν ό- τι την παραγγελία για την κατασκευή των παναθηναϊκών αμφορέων για κάθε παναθηναϊκή γιορτή την έδινε η πόλις σε ένα συγκεκριμένο κεραμικό εργαστήριο, που το επέλεγε ύστερα από διαγωνισμό. Φαίνεται μάλιστα πως τα διάφορα εργαστήρια συμμετείχαν στο διαγωνισμό αυτόν με «παραδείγματα», πρότυπα δηλαδή αγγεία που έφεραν και τα ονόματα των ιδιοκτητών των κεραμικών εργαστηρίων. H επιλογή του τελικού κατασκευαστή διαμορφωνόταν από κριτήρια, που θα ήταν ευχής έργον να ίσχυαν και σήμερα στα δημόσια έργα: Oπως αναφέρει για άλλες περιπτώσεις ο Πλούταρχος, η πόλις επέλεγε αυτόν που πρόσφερε καλύτερη ποιότητα, φθηνότερη τιμή και ταχύτερη παράδοση. Tα έπαθλα Για τις ποσότητες του λαδιού που έπαιρναν ως έπαθλο οι νικητές, μας πληροφορεί μια σημαντικότατη επιγραφή του 380 περίπου π.x. από την 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

6 Aκρόπολη, στην οποία αναφέρεται ο ακριβής αριθμός των γεμάτων με λάδι αγγείων που απονέμονταν όχι μόνο στον πρώτο αλλά και στο δεύτερο νικητή. Mετά τα έπαθλα των μουσικών α- γώνων που ήσαν πανάκριβα χρυσά και αργυρά στεφάνια, η επιγραφή α- ναφέρει τα γυμνικά αγωνίσματα και τελειώνει με τα έπαθλα των ιππικών αγωνισμάτων, δηλαδή των ιπποδρομιών και των αρματοδρομιών. O αριθμός των παναθηναϊκών αμφορέων επάθλων στα γυμνικά αγωνίσματα (δρόμος ταχύτητας, πένταθλο, πάλη, πυγμαχία, παγκράτιον) κυμαίνεται για τον πρώτο νικητή από 30 αμφορείς στους παίδες έως 70 αμφορείς στους άνδρες αναλόγως με το αγώνισμα, ενώ ο δεύτερος νικητής κάθε αγωνίσματος ελάμβανε συνήθως το 1/5 του αριθμού του πρώτου. Στα ιππικά αγωνίσματα τα έ- παθλα έφθαναν μέχρις 140 παναθηναϊκούς αμφορείς για τον πρώτο νικητή της αρματοδρομίας, στοιχείο που δείχνει ότι αυτό ήταν το πιο ε- ντυπωσιακό και αγαπητό από τα αγωνίσματα. Mε δεδομένο ότι οι κανονικοί παναθηναϊκοί αμφορείς είχαν ύψος γύρω στα 0,60-0,70 μ. και μεγίστη διάμετρο 0,35-0,45 μ., συμπεραίνεται ότι ο καθένας χωρούσε γύρω στα κιλά λάδι. Aρα ο άνδρας νικητής του δρόμου ταχύτητας, που ελάμβανε ως έπαθλο 70 αμφορείς, θα κέρδιζε γύρω στους 2,5 τόννους, ο δε πρώτος νικητής στην αρματοδρομία θα κέρδιζε γύρω στους 5 τόννους λάδι (!). Oικονομικό αντίκρυσμα Oπως είναι φυσικό, τόσο μεγάλες ποσότητες λαδιού ήταν αδύνατο να καταναλωθούν από τους ίδιους τους νικητές. Tο πιθανότερο είναι ότι μέρος του λαδιού διοχετευόταν από τους ίδιους στην αγορά και μάλιστα στην εξαγωγική. Tη δυνατότητα αυτή ενισχύει σημαντικά μια πολύτιμη πληροφορία του σχολιαστή του Πινδάρου ότι δεν επιτρεπόταν η εξαγωγή λαδιού από την Aθήνα, παρά μόνο στους νικητές: «ουκ έστι δε εξαγωγή ελαίου εξ Aθηνών, ει μη τοις νικώσι». Γνωρίζοντας ότι ένας παναθηναϊκός αμφορέας χωρούσε έναν μετρητή λαδιού, που τον 4ο π.x. αιώνα κόστιζε 12 δραχμές, συμπεραίνουμε κατ αρχήν ότι οι 70 αμφορείς απέδιδαν 840 δραχμές και οι δραχμές τουλάχιστον, αφού είναι λογικό να θεωρήσουμε ότι η τιμή του παναθηναϊκού λαδιού θα πρέπει να ήταν κατά πολύ υψηλότερη απ αυτήν του κοινού λαδιού που μας δίνουν οι επιγραφές. Mε βάση το ημερομίσθιο του τεχνίτη, που όπως το μαθαίνουμε από τις οικοδομικές επιγραφές του Eρεχθείου του τέλους του 5ου π.x. αι., ήταν μια δραχμή, διαπιστώνουμε ότι το έπαθλο στην αρματοδρομία αντιστοιχούσε με η- μερομίσθια τουλάχιστον 5,5 χρόνων. Mε τα χρήματα αυτά θα μπορούσαν την ίδια εποχή να αγοραστούν 10 γεροί δούλοι ή ένα κοπάδι 140 προβάτων ή 2-3 μέτρια σπίτια στο Aστυ ή στην ύπαιθρο. Oι τόσο μεγάλες ποσότητες λαδιού που δίνονταν ως έπαθλο και το O ελαιώνας στην κοιλάδα των Δελφών δημιουργεί την εντύπωση ότι εκεί διατηρείται ως εκ θαύματος από την Aρχαιότητα, ένα πραγματικά Iερό Δάσος. τεράστιο οικονομικό αντίκρυσμά τους έχει χρησιμοποιηθεί συχνά ως επιχείρημα από μια ομάδα Aμερικανών ερευνητών που υποστηρίζουν τελευταία ότι ο ερασιτεχνισμός στους αθλητικούς αγώνες της κλασικής περιόδου και ο αγώνας μόνο για το στεφάνι δεν είναι παρά ένας μύθος. Eίναι ευνόητο ότι η εξαγωγή του παναθηναϊκού λαδιού από την Aθήνα θα πρέπει να γινόταν από εμπόρους, «Mάζεμα ελιάς». Λεπτομέρεια από μελανόμορφο αττικό αμφορέα, 530 π.x. που θα το μετέφεραν μέσα στους ίδιους παναθηναϊκούς αμφορείς και όχι σε άλλα αγγεία, αφού αυτός ήταν ο μόνος τρόπος να εγγυηθούν την προέλευσή του για να το εξαγάγουν ελεύθερα αλλά και για να πιστοποιήσουν τη γνησιότητά του στους μακρινούς πελάτες. Eτσι, πολλοί από τους παναθηναϊκούς αμφορείς που έχουν βρεθεί σε όλη τη Mεσόγειο, α- πό τη Mασσαλία και την Eτρουρία μέχρι την Kριμαία και την Kυρηναϊκή, δεν θα πρέπει να ανήκαν σε μη Aθηναίους νικητές στα Παναθήναια που μετέφεραν τα έπαθλα στην πατρίδα τους, αλλά μάλλον θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα του εμπορίου από «δεύτερο χέρι» του λαδιού που αυτά περιείχαν. Mορίες Mε τα δεδομένα που μας δίνει η ί- δια η επιγραφή των επάθλων και με διάφορους υπολογισμούς για ορισμένα αγωνίσματα που έχουν χαθεί, συμπεραίνεται ότι η πόλις των Aθηνών έπρεπε κάθε 4 χρόνια να μοιράζει στους νικητές γύρω στους παναθηναϊκούς αμφορείς, που για να γεμίσουν χρειάζονταν γύρω στους τόννους λάδι. Aυτό προερχόταν από τις Mορίες, δηλαδή από τις ιερές ελιές της Aθηνάς, που οι αρχαίοι πίστευαν ότι είχαν προέλθει από καταβολάδες της ιερής ελιάς, η οποία βρισκόταν πάνω στην Aκρόπολη, φυτρωμένη από το χτύπημα του δόρατος της θεάς κατά τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα. Στα παλιά χρόνια όλες ήταν συγκεντρωμένες σε ένα μέρος, στην Aκαδημία, όπου υπήρχε ιερό άλσος, αλλά σιγά-σιγά διασκορπίστηκαν σε ό- λη την Aττική και φαίνεται ότι σε κάποια εποχή καταγράφηκαν ως μορίες όλες οι γέρικες ελιές, ακόμα κι αν α- ποτελούσαν μέρη ιδιωτικών κτημά- Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 16 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Oι δύο από τους τέσσερις Παναθηναϊκούς αμφορείς όπως βρέθηκαν τοποθετημένοι γύρω από τη σαρκοφάγο ενός πλούσιου κατοίκου του Tάραντος. Tα διαφορετικά αγωνίσματα που απεικονίζουν, υποδηλώνουν, σύμφωνα με την πιθανότερη εκδοχή, ότι δεν πρόκειται για νικητή στα Παναθήναια που μετέφερε τα έπαθλα στην πατρίδα του, αλλά για κάποιον που τα προμηθεύτηκε μέσω του εμπορίου και τα πήρε στην τελευταία του κατοικία ως αντικείμενα τιμής και κοινωνικής αίγλης. Παράσταση αρματοδρομίας σε Παναθηναϊκό αμφορέα του π.x. Δόθηκε ως έπαθλο στο νικητή του αγωνίσματος αυτού, που φαίνεται ότι ήταν το δημοφιλέστερο απ όλα. Συνέχεια από την 7η σελίδα των, στοιχείο που μάλλον τους έδωσε και το όνομά τους (μόρος=μέρος). H πόλις έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον και φροντίδα για τα ιερά της δένδρα. Tα περιέφρασσε με ξύλινο φράχτη που ονομαζόταν «σηκός» και κατά τακτά χρονικά διαστήματα έ- στελνε «επιγνώμονας» για να ελέγχουν την καλή τους κατάσταση. Aντιστοίχως και οι ιδιοκτήτες ή οι χρήστες των κτημάτων είχαν υποχρέωση να προστατεύουν τις ιερές ελιές, να μην καλλιεργούν στο γύρω χώρο τους, ακόμα και να διατηρούν τους ξερούς κορμούς νεκρών δέντρων,γιατί κάποτε μπορεί να εκβλάσταιναν, όπως λέγεται ότι συνέβη με την κατεστραμμένη από τους Πέρσες ελιά της Aκρόπολης το 480. Σε περίπτωση δε καταστροφής κάποιου δένδρου προβλέπονταν αυστηρότατες ποινές, ακόμα και θάνατος. O λόγος του Λυσία «Aρεοπαγητικός ή Περί σηκού απολογία», γράφτηκε το 394 π.x. για να εκφωνηθεί ενώπιον του Aρείου Πάγου ως απολογία από κάποιον Aθηναίο που είχε κατηγορηθεί για την καταστροφή του σηκού, δηλ. του ξύλινου φράχτη μιας ελιάς. H συλλογή Tην ευθύνη για τη συλλογή του ε- λαιοκάρπου και την απόδοση στο Δημόσιο του αναγκαίου λαδιού εκχωρούσε αρχικά η πόλις σε ιδιώτες. Aπό τις αρχές όμως του 4ου π.x. αι. η εργασία αυτή ανατέθηκε σε έναν πολύ σημαντικό δημόσιο άρχοντα, τον «επώνυμο», το όνομα του οποίου α- ναγραφόταν μάλιστα επάνω στους παναθηναϊκούς αμφορείς της ετήσιας θητείας του. Aπό την εποχή αυτή το λάδι δεν προερχόταν μόνον από τα ιερά δένδρα αλλά οι ιδιοκτήτες ή χρήστες των κτημάτων μέσα στα οποία βρίσκονταν μορίες, είχαν την υποχρέωση να δίνουν στον άρχοντα μια συγκεκριμένη ποσότητα λαδιού ανεξαρτήτως προελεύσεως. H ποσότητα αυτή είχε πλέον τη μορφή φορολογίας και είχε καθοριστεί σε «τρία ημικοτύλια από του στελέχους εκάστου», δηλαδή λιγότερο από μισό σημερινό λίτρο από κάθε δένδρο. Φαίνεται ότι η ποσότητα αυτή ήταν αρκετή για να μαζευτούν οι αναγκαίοι για τα Παναθήναια τόννοι, αν αναλογιστούμε και τη μεγάλη έκταση που κατελάμβανε η ελαιοκαλλιέργεια στην αττική ύπαιθρο κατά την αρχαιότητα. Στον 4ο ήδη αιώνα, η κάλυψη των πρακτικών αναγκών φαίνεται ότι υ- περτερούσε της πίστης στις παραδοσιακές αξίες των παλαιότερων εποχών, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε και από τη νοσταλγία του Iσοκράτη για την παρελθούσα χρυσή ε- ποχή και από τις μομφές του εναντίον των συγχρόνων του. 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

8 AΦIEPΩMA Kυπριακά ελαιοπιεστήρια H τεχνολογία μετατροπής του ελαιοκάρπου σε ελαιόλαδο κατά την αρχαιότητα Tου Σοφοκλή Xατζησάββα Eφόρου Aρχαίων Mνημείων Kύπρου MIA ΣEIPA αρχαιολογικών ανακαλύψεων, που έγιναν στην Kύπρο τα τελευταία 15 χρόνια, σε συνδυασμό με την έρευνα για την παραγωγή ελαιολάδου κατά την αρχαιότητα μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την ανέλιξη της τεχνολογίας της μετατροπής του ελαιοκάρπου σε ελαιόλαδο από την Yστερη Eποχή του Xαλκού μέχρι τη βιομηχανοποίηση, στον ευρύτερο ελληνικό χώρο. Aν και η ελιά συνυπάρχει με τον Aνθρωπο από την εποχή, που για πρώτη φορά κατοίκησε το νησί μας κατά την Προκεραμική Nεολιθική περίοδο ( π.x.), εντούτοις, οι πρωιμότερες μαρτυρίες για παραγωγή λαδιού χρονολογούνται στην Yστερο-Kυπριακή IIΓ περίοδο. Oμως, το λάδι ήταν γνωστό στον ευρύτερο ελληνικό χώρο από την Πρώιμη Xαλκοκρατία, όπως μαρτυρούν οι λύχνοι από την Kρήτη και άλλο υλικό από τις Kυκλάδες. H εξαγωγή λαδιού δεν απαιτεί κατ ανάγκη μεγάλες εγκαταστάσεις, που απαραίτητα αφήνουν αρχαιολογικά κατάλοιπα εύκολα στην ταύτισή τους. Kάθε οικογένεια μπορούσε να παράγει το δικό της λάδι μέσα σε πέτρινα δοχεία με απλό σπάσιμο και θέρμανση του καρπού. Eγκαταστάσεις Oι μεγάλες εγκαταστάσεις παρουσιάζονται για πρώτη φορά τόσο στην Kύπρο, όσο και στην Kρήτη και τη Συρία κατά την Yστερη Eποχή του Xαλκού, ως αποτέλεσμα της αστικοποίησης και της ανάπτυξης του εμπορίου. Tο τελευταίο προϋποθέτει συγκεντρωτική παραγωγή, άρα εξειδίκευση εργασίας, που οδηγεί σε πλεονάζον προϊόν. Oι μεγάλες εγκαταστάσεις έχουν σχέση με τη μονοπώληση του εμπορίου από την εξουσία, που μπορεί να είναι είτε θρησκευτική είτε πολιτική. H εισήγηση αυτή ενισχύεται από την ανεύρεση των εγκαταστάσεων αυτών σε κτίρια, που έ- χουν ταυτιστεί ως «Δημόσια», «Διοικητικά» ή Iερά. Oι μεγάλες βάσεις συμπίεσης σε συνδυασμό με αγγεία ή λάκκους υ- ποδοχής και απλά βάρη μας πείθουν για τη χρήση του μοχλού στο δεύτερο στάδιο της παραγωγής, δηλ. στη συμπίεση του πολτού. H χρήση του μοχλού απαιτεί την πρώτη ουσιαστική βελτίωση στην τεχνολογία παραγωγής λαδιού και θα παραμείνει σε χρήση με διάφορους συνδυασμούς μέχρι και τον 20ό αιώνα. Για την πολτοποίηση του καρπού, που αποτελεί το πρώτο στάδιο της Kούκλια, θέση «Στυλλάρκα». Δίδυμο ελαιοπιεστήριο με πέντε δεξαμενές. Eλληνιστικής - Pωμαϊκής εποχής. παραγωγής, δεν υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες. Eίναι όμως πιθανό να γινόταν σε ανοικτά πέτρινα δοχεία με τη χρήση κοπάνων. Διαχωρισμός Oσον αφορά το τρίτο στάδιο της παραγωγής, δηλ. το διαχωρισμό του λαδιού από το νερό, οι λίγες μαρτυρίες που υπάρχουν οδηγούν στο συμπέρασμα ότι χρησιμοποιήθηκαν αγγεία με προχοή στο κάτω μέρος. Mε την εφαρμογή της αρχής της βαρύτητας από την προχοή έτρεχε το νερό, ενώ το λάδι όντας ελαφρότερο ε- πέπλεε. Mε το κλείσιμο της προχοής στην κατάλληλη στιγμή το λάδι έμενε μέσα στο αγγείο. Aπό την ύστερη εποχή του Xαλκού μέχρι την Eλληνιστική περίοδο, παρατηρείται μια σταδιακή διαφοροποίηση στη μορφή και στο μέγεθος των πέτρινων βαρών, καθώς και στη μορφή των βάσεων συμπίεσης. Tα βάρη γίνονται βαρύτερα και αποκτούν παράλληλα με την οριζόντια και μία κάθετη οπή για ευκολότερη ανάρτησή τους στο άκρο του μοχλού. Oι βάσεις συμπίεσης αποκτούν το κυκλικό αυλάκωμα με εκροή, που η χρήση της συνεχίζεται μέχρι τον 20ό αιώνα. Πιεστήρια H Eλληνιστική περίοδος χαρακτηρίζεται από μια σειρά νεωτερισμών, που οδήγησαν σε απότομη αύξηση της παραγωγικότητας. H εισαγωγή του περιστροφικού μύλου συνθλίψεως του ελαιοκάρπου, που για πρώτη φορά επέτρεψε τη χρήση ζωικής δύναμης, οδήγησε στη χρήση δίδυμων πιεστηρίων για να ανταποκριθούν στην αυξημένη παραγωγή πολτού. Aπόγειο των βελτιώσεων αυτών αποτελεί η εισαγωγή του συνδυασμού του κοχλία με το μοχλό, που παρέμεινε αναντικατάστατος μέχρι την εισαγωγή του υδραυλικού πιεστηρίου. Oλοι οι τύποι πιεστηρίου, όπως τους γνωρίζουμε από την κλασική λογοτεχνία, παρουσιάζονται στην Kύπρο με μερικές ιδιομορφίες, που καθορίζονται από το διαθέσιμο υλικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις και κυρίως στα υπαίθρια πιεστήρια παρατηρείται ευρεία χρήση του λίθου αντί του ξύλου, τόσο για τους ορθοστάτες αγκίστρωσης του μοχλού, όσο και για τους στύλους στήριξης του στρόφαλου (ανυψωτήρα). Eντυπωσιακό αποτέλεσμα της χρήσης του υλικού αποτελούν οι διάτρητοι μονόλιθοι, που παλαιότερα θεωρούνταν ως λατρευτικά μνημεία. Kοχλίας Tο πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά ο κοχλίας στα πιεστήρια είναι ά- γνωστο. H υπάρχουσα αρχαιολογική μαρτυρία πιθανολογεί την πρώτη του χρήση κατά τη Pωμαϊκή περίοδο. H αποκέντρωση της αγροτικής οικονομίας οδήγησε κατά την περίοδο αυτή την εισαγωγή μικρών κινητών εγκαταστάσεων, εξ ολοκλήρου κατασκευασμένων από ξύλο. O τύπος αυτός, γνωστός από την Πομπηΐα, αποτελείται από δυο στύλους, που στηρίζονται στο κάτω μέρος της βάσης συμπίεσης, ενώ στο άνω μέρος ενώνονται με δοκό μέσα στην οποία περιστρέφεται ο κοχλίας. Tο μικρό αυτό πιεστήριο αντικατέστησε σταδιακά τα μεγάλα και πολυδάπανα πιεστήρια και χρησιμοποιήθηκαν μέχρι την εφεύρεση των σιδερένιων πιεστηρίων. Στην Kύπρο έ- χουν μέχρι σήμερα αναστηλωθεί τρία ελαιοπιεστήρια, ένα στον χώρο ανεύρεσής του και δυο σε μουσεία. Πρόκειται για τις πρώτες απόπειρες πειραματικής αρχαιολογίας στο νησί. Bυζαντινό πιεστήριο από την κοιλάδα του ποταμού Kούρρη, κοντά στη Λεμεσό. Συνδυασμός μοχλού και κοχλία. KYPIAKH 16 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 AΦIEPΩMA Tο τζιμηλαρείο της Bόλβης H τεχνολογία παραγωγής ελαιολάδου στη μεσαιωνική Xαλκιδική Tου Iωακείμ Aθ. Παπαγγέλου Aρχαιολόγου OI ΓNΩΣEIΣ μας για την ελαιοκομία στη Mακεδονία κατά την αρχαιότητα είναι ελάχιστες. Eχοντας υπόψη μας ότι οι κλιματολογικές συνθήκες στον ελληνικό χώρο κατά τις τελευταίες τρεις χιλιάδες χρόνια δεν άλλαξαν, θα πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο και ότι η α- γριελιά, φυτό προφανώς αυτόχθον, θα πρέπει να κίνησε το ενδιαφέρον των κατοίκων της σημερινής Mακεδονίας, πολύ ενωρίς. Tα πρόσφατα ανασκαφικά ευρήματα της αρχαιολόγου Πολυξένης Aδάμ - Bελένη, στην περιοχή των Bρασνών, κοντά στην Aσπροβάλτα, μας βεβαιώνουν ότι κατά τους Eλληνιστικούς Xρόνους λειτουργούσε εκεί ένα μεγάλο ελαιουργικό συγκρότημα, το οποίο μάλιστα καταστράφηκε σε ώρα λειτουργίας, κάπου στα μέσα του 2ου π.x. αι. Σποραδικά ευρήματα τραπητών, δηλαδή ελαιομύλων, στη Xαλκιδική, τα οποία, με βάση παράλληλες αρχαιολογικές ενδείξεις, φαίνεται να ανήκουν στους χρόνους της ρωμαιοκρατίας, μας πληροφορούν ότι η ε- λαιοκομία ήταν αρκετά διαδεδομένη και στην όμορφη τρισκελή Xερσόνησο κατά τους χρόνους εκείνους. Aγιορειτικά αρχεία Λίθινη βάση «γαλαιάγρας» στο κελί του Pαβδούλου, στο Aγιον Oρος. H ανωδομή του πιεστηρίου ήταν ξύλινη και ήταν δυνατόν να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή λαδιού ή κρασιού. Oι πρώτες επόμενες σχετικές πληροφορίες μας προέρχονται από αγιορειτικά κείμενα του 10ου αι. Πληροφορούμεθα ότι μία από τις πρώτες μέριμνες των ιδρυτών των αθωνικών μονών ήταν και η προικοδότηση των ιδρυμάτων τους με ελαιώνες. Mε την παραγωγή των ελαιώνων αυτών, οι ο- ποίοι φαίνεται να βρίσκονταν κοντά στις ιδιοκτήτριες μονές, αποσκοπούσαν να καλύψουν τόσο τις ανάγκες της εκκλησιαστικής λυχνοκαϊας, όσο και της διατροφής. Σύμφωνα όμως με τα γνωστά μοναστηριακά «Tυπικά», οι σχετικές ανάγκες διατροφής ήσαν μικρές, διότι η κατανάλωση του ελαίου υπέκειτο στους περιορισμούς των κανόνων της νηστείας. Eπειδή οι πληροφορίες για την εν γένει γεωργική κατάσταση της Mακεδονίας κατά τους μέσους χρόνους προέρχονται, κυρίς, από τα αγιορειτικά αρχεία, θα περιορισθούμε στον κατ εξοχήν αγιορειτικό παραγωγικό χώρο, δηλαδή τη χερσόνησο της Xαλκιδικής. Eχουμε τη γνώμη ότι τα συμβαίνοντα στη Xερσόνησο αποτελούν αντιπροσωπευτικό δείγμα για την κατάσταση και στις υπόλοιπες περιοχές της Mακεδονίας, τις κατάλληλες για ελαιοκομία. Tα αναφερόμενα ελαιόδενδρα στη μεσαιωνική Xαλκιδική είναι ελάχιστα. Aναφέρονται συνήθως ως μεμονωμένα δένδρα μέσα σε μικρά ή μεγάλα κτήματα, παράλληλα με άλλα δένδρα, συνήθως καρποφόρα. Σπανίως αναφέρονται περισσότερα από δύο. Kασσάνδρα Oι περισσότερες αναφορές αφορούν τη χερσόνησο της Kασσάνδρας. Aναφέρονται ελάχιστα ελαιόδενδρα στην περιοχή της Oρμύλιας, κάποια διάσπαρτα στην περιοχή του Γομάτου, της Iερισσού και της Σελάδος. Mεμονωμένα ελαιόδενδρα αναφέρονται το 1300 και το 1318 στην περιοχή των Bρασνών, ενώ η γειτονική Aρέθουσα, από τον 14ον αι. μέχρι και τον αιώνα μας ονομαζόταν «Mασθλάριον», όνομα που σχετίζεται με το ελαιόδενδρο. Oι αναφορές σε οργανωμένους ε- λαιώνες είναι ελάχιστες. H παλαιότερη που γνωρίζω είναι μόλις του 1104, όταν αναφέρεται το νησί «Kαυκανάδες μετά του εν αυτώ όντος ελαιώνος». Tο νησί βρίσκεται στον Στρυμονικό Kόλπο, απέναντι από τα αρχαία Στάγειρα και ο ελαιώνας (ο ίδιος ή διάδοχο σχήμα του;) διατηρείται μέχρι σήμερα. Πρόκειται για μικρομονάδα της τάξεως, το πολύ, των 150 δένδρων. Aλλοι δύο ελαιώνες, οι ο- ποίοι ανήκαν στη μονή Xελανδαρίου, αναφέρονται σε χρυσόβουλλο του 1299, αλλά αγνοούμε την έκτασή τους. O ένας ήταν παραθαλάσσιος και βρισκόταν «εις τον Zυγόν», δηλαδή στο σημερινό Φραγκόκαστρο της Oυρανοπόλεως. O άλλος βρισκόταν στα Pούδαβα, δηλαδή κάπου στην περιοχή του Γοματίου. Tο 1415 το η- μιαυτόνομο κράτος της Θεσσαλονίκης είχε περιορισθεί στην οχυρωμένη πόλη και στην ασφαλή χερσόνησο της Kασσάνδρας, ασκώντας αμφισβητούμενη από τους Tούρκους ε- ξουσία και σε κάποια τμήματα της υ- πόλοιπης Xαλκιδικής. O επισιτισμός της πόλεως φαίνεται ότι στηριζόταν κυρίως στη γεωργική παραγωγή της εύφορης Kασσάνδρας. Eίναι λοιπόν ευεξήγητη η αιτία της εκδόσεως του «ορισμού» του Δεσπότου της Θεσσαλονίκης Aνδρονίκου, τον Φεβρουάριο του 1415, με τον οποίο παρεχώρησε την αγιορειτική μονή του Aγίου Παύλου «τον εν τη Kασσάνδρα λειμώνα τον καλούμενον του Σουρού, ί- να όπως εργάσωνται και καταφυτεύσωσι και ποιήσωσι αυτόν ελαιώνα και έχει αυτόν η τοιαύτη μονή». Eίναι προφανές ότι ο Δεσπότης αγωνιούσε για την κάλυψη των αναγκών της επικρατείας του σε λάδι και προσπάθησε να οργανώσει ελαιώνες. Mετά τα ανωτέρω είναι προφανές ότι η ελαιοκαλλιέργεια στη μεσαιωνική Xαλκιδική ήταν σε πολύ χαμηλή μοίρα. Θα πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο ότι τα λιγοστά ελαιόδενδρα που υπήρχαν χρησίμευαν κυρίως για την παραγωγή βρωσίμων ελαιών, όπως συνέβαινε σε πολλά χωριά μέχρι και τον 19ο αι. Aναμφισβητήτως θα γινόταν και κάποια (υποτυπώδης) παραγωγή ελαιολάδου, αλλά φαίνεται ότι οι βασικές ποσότητες που απαιτούσε η κατανάλωση καλύπτονταν με εισαγωγές. H αναφορά κάποιων αγριελαιών μέσα σε κτήματα φαίνεται να σημαίνει ότι ο καρπός τους χρησιμοποιούνταν για παραγωγή λαδιού, διότι είναι πολύ πικρός για βρώσιμος. Ως προς την τεχνολογία παραγωγής του ελαιολάδου, οι πληροφορίες μας είναι ελάχιστες. «Γεωπονικά» Στα «Γεωπονικά» (μεσαιωνικό κείμενο γεωπονικών οδηγιών), όπου οι πληροφορίες για την ελιά, σε αντίθεση με την άμπελο, είναι ελάχιστες, διαβάζουμε: «Mετά δε την άλησιν (των ελαιών), σκάφαις μικραίς το α- λησθέν μετάφερε εις την ληνόν, (...) είτα επίθες βάρος ελαφρόν και μη βίαιον». Aπό το κείμενο αυτό είναι προφανής η συγγένεια του τρόπου παραγωγής οίνου και ελαίου: και στις δύο περιπτώσεις χρησιμοποιείται «η ληνός» ως επιφάνεια συμπιέσεως του καρπού, με μόνη διαφορά ότι ο ελαιοικαρπός θα πρέπει να είναι ήδη «αλεσμένος». H τελευταία φράση («επίθες βάρος ελαφρόν και μη βίαιον») οδηγεί τη σκέψη στην εξής διαδικασία: ο αλεσμένος καρπός τοποθετούνταν σε μικρές ποσότητες, μέσα σε κάποιο είδος σάκου. Πάνω του τοποθετούσαν ένα πλατύ σανίδι και πάνω σ αυτό μία πέτρα αναλόγου βάρους προς την οδηγία. Tο λάδι έ- ρεε ήρεμα και τα αυλάκια της ληνού το οδηγούσαν στο υπολήνιο, απ ό- που το μετέφεραν στο αγγείο διαχω- 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

10 O υδατόπυργος του τζιμηλαρείου της Bόλβης και το δάσος των αγριελιών που τον περιβάλλει. ρισμού. Για την κατασκευή αυτή δεν έχουμε καμία πληροφορία. Στο «περί ληνού και υποληνίων και ελαιοτροπίου» κεφάλαιο των «Γεωπονικών», αφού γίνει εκτενής περιγραφή της διαρρυθμίσεως και τρόπου κατασκευής της ληνού (κτίριο) και του ληνεώνος (πατητήρι) και α- φού επισημανθεί η ανάγκη καθαριότητας, στο τέλος προστίθεται η (εκ πρώτης όψεως άσχετη) φράση: «Tο δε ελαιοτρόπιον εστεγνωμένον χρη είναι». Eίναι προφανές ότι πρόκειται για μια ιδιαίτερη κατασκευή μέσα στην λήνο, η οποία αφορούσε μόνον τη διαδικασία παραγωγής του λαδιού. Tο «ελαιοτρόπιο» είναι ο περισσότερο γνωστός ως «τραπητός» (trapetum), δηλαδή ο ελαιόμυλος ελαιοτριβείο. Eν προκειμένω, θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω και μια επισήμανση των Σχέδιο του τζιμηλαρείου (ελαιουργικό συγκρότημα) της Bόλβης (δημοσιευμένο στο περιοδικό «Γιατί«των Σερρών, τεύχ. 150). «Γεωπονικών» σε θέμα ορολογίας: [«Eιδέναι δε χρη, ότι στέμφυλα ουχ ως τίνες νομίζουσι των ελαιών μόνον εισί πυρήνες, αλλά και τα των σταφυλών γίγαρτα. Eάν ουν ακούσης στέμφυλα, προς το υποκείμενον νόει, ποτέ μεν γίγαρτα σταφυλής, ποτέ δε ε- λαίας την καλουμένην πυρίνην»]. Nομίζω ότι πρόκειται και πάλι για ένα καλό τεκμήριο της συγχύσεως που υ- πάρχει στην τεχνολογία της παραγωγής οίνου και λαδιού. Yδρόμυλος Aν και οι γραπτές τεχνολογικές μαρτυρίες είναι ελάχιστες, το ερευνητικό δαιμόνιο του αρχιτέκτονα ποιητή και κινηματογραφιιστή Πάνου Θεοδωρίδη, μας προσέφερε μια μοναδική αρχαιολογική μαρτυρία. Στη βόρεια όχθη της Mεγάλης Bόλβης, μέσα σε ένα πυκνό και εκτεταμένο δάσος αγριελιών, εντόπισε έναν υδρόμυλο ακριβώς χρονολογημένο. Eίναι κτίσμα του 1324/1325. H σύντομη ανασκαφική έρευνα του Θεοδωρίδη αποκάλυψε ότι η υδραυλική ενέργεια χρησιμοποιούνταν για τη λειτουργία συγκροτήματος παραγωγής ελαίου. Aς ελπίσουμε ότι θα ολοκληρωθεί κάποτε η ανασκαφή στο πολύτιμο αυτό εύρημα και η ι- στορία της τεχνολογίας στη Mακεδονία θα μπορεί να επιδεικνύει με (δίκαιο) καμάρι το χώρο και τη μελέτη του. Tο συγκρότημα αυτό θα πρέπει να ήταν ένα τυπικό «τζιμηλαρείον». O όρος αυτός χρησιμοποιούνταν τουλάχιστον από τον 14ον αι., για τα ε- λαιουργικά συγκροτήματα. Λειτουργία τζιμηλαρείων αναφέρεται στις Σέρρες (μέσα 14ου αι.), στη Xρυσόπολιν των εκβολών του Στρυμόνος (1394) και στη Θεσσαλονίκη «κατά την γειτονίαν του αγίου Mηνά, ενώ η λινελαιοτριβική επιστήμη διενεργείται»!.. (1432). O υπεύθυνος της λειτουργίας του εργαστηρίου ονομαζόταν «τζιμηλάριος» και τα παλαιά λεξικά αναφερόμενα στον όρο γράφουν: «περί των αμμυδαρίων ήτοι ελαιοποιών, των λεγομένων τζιμιλαρίων ή καπήλων». H τουρκοκρατία εξαφάνισε τα τζιμηλαρεία και τη σχετική τεχνογνωσία και φαίνεται ότι ανέκοψε την ε- ξάπλωση της ελαιοκαλλιεργείας. Mόλις το 1863, το μετασχηματιζόμενο Oθωμανικό Kράτος εξέδωσε τον «Kανονισμό περί ασυδοσίας των νέων ελαιώνων», ο οποίος έδωσε ουσιαστική ώθηση στην ανάπτυξη της ελαιοκομίας στη Mακεδονία. Γύρω στο 1880 άρχισε η δημιουργία, από τον Xρηστάκη Eφέντη Zωγράφο, του μεγάλου ελαιώνος των σημερινών Nέων Mουδανιών της Xαλκιδικής, ο οποίος, με τις ελαιοδένδρων, αποτελεί τον αρχαιότερο συστηματικό ελαιώνα επί πεδινού εδάφους της Mακεδονίας. Aναμφισβητήτως πρόκειται για έ- να ιστορικό μνημείο, το οποίο έθρεψε με τον καρπό του τους Mουδανιώτες πρόσφυγες στα δύσκολα χρόνια του Mεσοπολέμου και τους πλουτίζει σήμερα με την προϊούσα τουριστική οικοπεδοποίησή του. KYPIAKH 16 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 AΦIEPΩMA Tο μάζεμα της ελιάς από το «Kυνηγετικόν» του Oππιανού στη Mαρκιαννή Bιβλιοθήκη της Bενετίας: M. Kaplan, «Toul l or de Byzance», Παρίσι H ελιά στην Tουρκοκρατία H χρήση της στη διατροφή των Eλλήνων και η θρησκευτική της διάσταση Tης Aννας Mατθαίου Iστορικού H XPHΣH των δύο προϊόντων της ε- λιάς στην καθημερινή διατροφή των ελληνικών πληθυσμών της τουρκοκρατίας επιβάλλεται από την ελαιοκαλλιέργεια η ελιά και το αμπέλι α- ποτελούν τις δύο πυκνότερες παραδοσιακές καλλιέργειες, δίπλα στη μακρά συνέχεια της κυριαρχίας των δημητριακών. H βασική διάκριση των ελαιόδενδρων γίνεται ανάμεσα στις ελιές που προορίζονται για την παραγωγή λαδιού, τις «ψιλοελιές» ή «λαδοελιές» και στις «χοντροελιές» Δείπνο στο χωριό Xρισό, στο σπίτι του επισκόπου Aμφισσας, έγχρωμη χαλκογραφία (ακουατίνα) φυσικό μέγεθος. Σχεδίασε ο Ed. Dodwell, χάραξε και χρωμάτισε ο T. Fielding, Γεννάδειος Bιβλιοθήκη. των οποίων ο καρπός, ύστερα από υ- ποτυπώδη επεξεργασία που κυρίως αποβλέπει στο ξεπίκρισμα και τη συντήρησή του, καταναλώνεται. Oι ελιές τρώγονται σχεδόν πάντα ωμές μαρτυρούνται ωστόσο ορισμένες τοπικές συνταγές, οι οποίες υποδεικνύουν τη διάδοση της ψητής ή μαγειρεμένης ελιάς. O συνηθέστερος τρόπος συντήρησης, όπως καταγράφεται ήδη από τη βυζαντινή περίοδο, γίνεται με νερό και αλάτι πολλές φορές πριν από το αλάτισμα χρησιμοποιείται στάκτη ή ασβεστόνερο. Πέρα από την άλμη είναι σύνηθες να διατηρούνται στο ο- ξύμελι (μελόξυδο) ή στο λαδόξυλο, ενώ συχνά προστίθεται και κάποιο α- ρωματικό (ρίγανη, κύμινο, νεράντζι, μάραθο κ.ά.) ή ακόμα, όπως αναφέρει για τις αθηναϊκές ελιές ο F. Beaujour, ροδόξυλο. Θρησκευτικό αγαθό Tο λάδι, βασικό προϊόν του εσωτερικού και εξωτερικού εμπορίου, χρησιμοποιείται στη διατροφή ως το κυριότερο άρτυμα στις σαλάτες και τα χορταρικά παράλληλα όμως, μαζί με το νερό και το λίπος, αποτελεί το κύριο συστατικό το οποίο διαμεσολαβεί στη διαδικασία του μαγειρέματος. Eπιπλέον, το λάδι, όπως ε- ξάλλου το σιτάρι και το κρασί, επενδύεται με τη σημασία του θρησκευτικού αγαθού πέρα από τις χρήσεις τους στην εκκλησιαστική λειτουργία, καθώς συνδέεται με το Eυχέ- 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

12 AΦIEPΩMA λαιο και το Xρίσμα, αποτελεί αυτόνομο θρησκευτικό σύμβολο. Oταν προορίζεται για την εκκλησία είναι το καλύτερο ποιοτικά, δεν επιτρέπεται να καταναλωθεί ούτε να αποτελέσει προϊόν εμπορίου δωρίζεται ή αφιερώνεται, εξασφαλίζοντας τη συγχώρεση διά μέσου της ευχής του ιερέα. Παρά τις κριτικές για τη χαμηλή α- ποδοτικότητα των ελαιοτριβείων ή τη μέτρια ποιότητα των ελλαδικών λαδιών, το ελαιόλαδο είναι προϊόν ακριβό και η άμετρη κατανάλωσή του θεωρείται σπατάλη και προνόμιο των πλουσίων. Aν στη λαϊκή απόδοση οι ελιές υ- πολογίζονται με τη χούφτα, το λάδι, αντίθετα, λογαριάζεται με το αδράχτι. Tο ειδικό σκεύος, εξάλλου, με το οποίο σερβίρεται, το «λαδορόι» ή «ρογί» είναι έτσι φτιαγμένο ώστε ο στενός σωλήνας του, το «μποτσινάρι», να ρυθμίζει μια ελάχιστη ροή. Παροιμίες όπως «φθηνός στο λάδι και ακριβός στα λάχανα», ή «το λάδι είναι γλυκό», ή «μπακαλάος και λάδι δε συμφέρει» και φράσεις όπως «να φουμάρω μια λαδιά», έ- χουν εσωτερικεύσει τις συλλογικές αξιολογήσεις ως προς την αυστηρή οικονομική και κοινωνική ιεράρχηση του προϊόντος. Διαιτητική Στο Bιβλίον καλούμενον Γεωπονικόν του Aγάπιου Λάνδου, η ανάγνωση του οποίου παραπέμπει σε διαφορετικούς χρόνους και πολλαπλά πολιτισμικά επίπεδα, ο συγγραφέας διακρίνει τον καρπό από το λάδι, σύμφωνα με τις διαιτητικές συμβάσεις της εποχής. Eτσι το λάδι, το ο- ποίο είναι «θερμόν και κινητικόν και αντιφάρμακον (...) φθείρει τους σκώληκας, παχαίνει και δίδει δύναμιν», θεωρείται ιδανική τροφή. Aντίθετα, οι ελιές χωρίζονται στις «άγουραις και ακάμωταις» πράσινες, «οπού είναι ωφελιμότεραις εις τον στόμαχον» και στις μαύρες και ώριμες, οι οποίες «βλάπτουσι την κεφαλήν, τους οφθαλμούς, και τον στόμαχον». O ίδιος διαχωρισμός, κοινός τόπος και στη βυζαντινή παράδοση, αναπαράγεται στη Διαιτητική του Kων. Mιχαήλ, στα τέλη του ιη αιώνα, μεταφράζοντας, ίσως, το γενικότερο πρόβλημα της διατήρησης των παλαιών καρπών. Ως προς την περιοδικότητα της κατανάλωσης των δύο προϊόντων, όπως αυτή εκφράζεται στους βυζαντινούς «κύκλους τροφών», το λάδι θεωρείται το κατ εξοχήν αγαθό το οποίο δεν υπόκειται σε περιοριστικές νόρμες. Aντίθετα, η κατανάλωση της ελιάς ρυθμίζεται ανάλογα με τους μήνες, σε σχέση με την προηγούμενη διάκριση ανάμεσα στις πράσινες και τις μαύρες ελιές. Nηστεία Eσωτερικό καλύβας χωρικών, λιθογραφία, 16X22 εκ., σχεδίασε ο Stackelberg, λιθογράφησε ο C.F. Gille. Aπό το έργο «Tόπος και εικόνα» εκ. OΛKOΣ Aθ O έσχατος βαθμός, τέλος, της θρησκευτικής νηστείας, η «ξηροφαγία., επιβάλλεται στα μοναστηριακά Tυπικά και στο Πηδάλιον, με την πλήρη αποχή από το λάδι. H κατανάλωση του λαδιού, όπως και του κρασιού, στις περιόδους των σαρακοστών ρυθμίζεται με ιδιαίτερη σχολαστικότητα, αλλά όπως είναι φυσικό, μέσα στο χρόνο, επέρχονται σημαντικές διαφοροποιήσεις και αλλοιώσεις των λαϊκών πρακτικών που συνδέονται με τη νηστεία, πάντα προς όφελος, βέβαια, της πιο ελεύθερης κατανάλωσης των δύο προϊόντων. H εκ πρώτης όψεως αντίφαση μιας συγκεκριμένης πρακτικής της νηστείας, δηλαδή η ελεύθερη κατανάλωση του καρπού και η απαγόρευση του ελαιολάδου, αναιρείται και παίρνει περιεχόμενο από τη στιγμή που τίθεται στο σημασιολογικό πλαίσιο της πράξης της νηστείας, σε τελική ανάλυση στην ανάδειξη της απαξίας της τροφής. H ακατέργαστη τροφή (πλυμένα λαχανικά χωρίς λάδι), το ωμό (όσπρια βρεγμένα στο νερό), η απαγόρευση της χρήσης της φωτιάς και της επιμέλειας του τραπεζιού, η κατάργηση εν τέλει της μαγειρικής πράξης, μπορούν να ιδωθούν ως η περιοδική άρνηση, μέσω της νηστείας, του κοινωνικού χαρακτήρα της τροφής. Aν αποτελεί κοινό τόπο η οικονομική διαφοροποίηση μεταξύ καρπού και μεταποιημένου προϊόντος, στην περίπτωση της ελιάς και του λαδιού, οι λαϊκές πρακτικές, οι συλλογικές αξιολογήσεις και οι ιδεολογικές εκφάνσεις των κειμένων που συνδέονται με τη ρύθμιση της κατανάλωσης των δύο προϊόντων, έρχονται να διασαφηνίσουν την έννοια αυτής της «διάκρισης», μέσα από το κανονιστικό πλαίσιο της διατροφής, το οποίο την ορίζει ως πράξη συνολική, πολιτισμική. Λευκαδίτικο πήλινο πιθάρι, η «καπάσα», για την αποθήκευση του λαδιού. (Aπό το βιβλίο του Π. Kοντομίχη «Tο νοικοκυριό του χωριάτικου σπιτιού στη Λευκάδα», Aθήνα 1985). KYPIAKH 16 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 AΦIEPΩMA H ελαιοκαλλιέργεια μετά το 1821 Yπήρξε παράγοντας οικονομικής στήριξης της χώρας στα πρώτα δύσκολα χρόνια της εθνικής ανεξαρτησίας Tου Γιώργου Mητροφάνη Oικονομολόγου - Iστορικού OI KAΛΛIEPΓEIEΣ των δημητριακών, του αμπελιού, της ελιάς, η παραγωγή του μεταξιού και η κτηνοτροφία αποτέλεσαν οικονομικές δραστηριότητες, στις οποίες στηρίχθηκε όχι μόνο η επιβίωση του πληθυσμού αλλά και η ανεξαρτησία και η συγκρότηση του Eλληνικού Kράτους το 19ο αιώνα. Tο καθεστώς ιδιοκτησίας της αγροτικής γης και των καλλιεργειών είχε ιδιαίτερη σημασία για την οικονομική α- νάπτυξη αλλά και για τα δημόσια έ- σοδα της εποχής. Mετά την Eπανάσταση του 1821 οι πρώην οθωμανικές ιδιοκτησίες με τη δύναμη του επαναστατικού δικαίου μετατράπηκαν σε δημόσια περιουσία. Eτσι το κράτος εκτός από έγγειους φόρους εισέπραττε και προσόδους που προέρχονταν από την εκχώρηση δικαιωμάτων καλλιέργειας της δημόσιας αγροτικής περιουσίας. Mορφές ιδιοκτησίας Στο πλαίσιο αυτό υπήρξαν τρεις κύριες μορφές ιδιοκτησίας ελαιόδεντρων: ιδιόκτητα, εθνικά και εθνικοϊδιόκτητα. Ως ιδιόκτητα θεωρήθηκαν όλα τα ελαιόδεντρα που ανήκαν σε χριστιανούς πριν από τη Eπανάσταση του Aντίθετα, τα ελαιόδεντρα που ανήκαν σε οθωμανούς χαρακτηρίσθηκαν εθνικά και συμπεριελήφθηκαν στη δημόσια περιουσία. Ως εθνικοϊδιόκτητα θεωρήθηκαν: αφ ενός τα ελαιόδεντρα που φυτεύτηκαν σε οθωμανική γη (πριν α- πό την Eπανάσταση) με συμφωνίες μεταξύ οθωμανών γαιοκτητών και καλλιεργητών αφ ετέρου τα ελαιόδεντρα που είχαν φυτευτεί σε εθνική γη (μετά την Eπανάσταση) με έγγραφη άδεια της κυβέρνησης. Tο ιδιαίτερο ιδιοκτησιακό χαρακτηριστικό των εθνικοϊδιόκτητων ε- λαιόδεντρων είναι ότι αποτελούσαν ιδιοκτησία των καλλιεργητών χωρίς οι τελευταίοι να είναι συγχρόνως και ιδιοκτήτες της γης που ήταν φυτεμένα τα ελαιόδεντρα. Oι ιδιοκτήτες ελαιόδεντρων μπορούσαν να καλλιεργούν και να διαθέτουν ελεύθερα τις ιδιοκτησίες τους. H μοναδική υποχρέωση που είχαν απέναντι στο δημόσιο ήταν η καταβολή έγγειου φόρου σε είδος που υπολογιζόταν με συντελεστή 10% στην ετήσια ακαθάριστη πρόσοδο των καλλιεργειών. Oι καλλιεργητές εθνικοϊδιόκτητων ελαιόδεντρων εντάχθηκαν στο φορολογικό καθεστώς που ίσχυε για τα ιδόκτητα, αλλά είχαν την επιπλέον υποχρέωση να αποδίδουν και ισόποσο προς τον έγγειο φόρο δικαίωμα επικαρπίας. Tο δικαίωμα αυτό δεν αποτελούσε φόρο αλλά τίμημα που κατέβαλλαν οι Πιεστήριο ξύλινο με δύο αδράχτια όπου από το «ζυμάρι» βγαίνει το λάδι (Φωτογ. α- πό το βιβλίο «Παραδοσιακές καλλιέργειες», Aθήνα 1978 του Mουσείου Mπενάκη). καλλιεργητές για την εκμετάλλευση της εθνικής γης. Aς σημειωθεί εδώ ότι το ιδιοκτησιακό και φορολογικό καθεστώς που περιγράφηκε παραπάνω δεν αφορούσε αποκλειστικά τα ελαιόδεντρα αλλά το σύνολο των δενδροκαλλιεργειών της χώρας. Tο 1834 στα όρια του αρχικού Eλληνικού Kράτους υπήρχαν ελαιόδεντρα. Tο 1860 ο συνολικός αριθμός των ελαιόδεντρων ανερχόταν σε και η παραγωγή λαδιού σε οκάδες. Tη δεκαετία του 1830 το 33% περίπου των ελαιόδεντρων της χώρας αποτελούσαν εθνική περιουσία. H εκμετάλλευση των εθνικών ε- λαιόδεντρων, όπως επίσης και του συνόλου της δημόσιας αγροτικής περιουσίας, είχε ιδιαίτερη σημασία για τα δημόσια οικονομικά καθώς το Eλληνικό Kράτος είχε αποκλειστεί από τη διεθνή αγορά κεφαλαίων μετά την αδυναμία να εξοφλήσει τα δάνεια της Aνεξαρτησίας. Tρόποι εκμετάλλευσης Oι τρόποι εκμετάλλευσης των ε- θνικών ελαιόδεντρων την περίοδο διακρίνονται σε τρεις γενικές κατηγορίες: πολυετείς ενοικιάσεις, εκποίηση και καλλιεργητικές συμφωνίες. Oι πολυετείς ενοικιάσεις εθνικών ελαιόδεντρων θεσπίστηκαν για πρώτη φορά το Kάθε καλλιεργητής μπορούσε να νοικιάσει ως 200 ελαιόδεντρα. H διάρκεια της ε- νοικίασης είχε οριστεί για δέκα χρόνια και το ύψος του ενοικίου προσδιοριζόταν με δημοπρασίες. Tο 1841 οι πολυετείς ενοικιάσεις ανανεώθηκαν για 15 ακόμη χρόνια. Aς δούμε τώρα τους τρόπους εκποίησης των εθνικών ελαιόδεντρων. Tη διετία , άρχισε να εφαρμόζεται το σχέδιο εκποίησης εθνικών κτημάτων που είναι γνωστό με την ονομασία: «προικοδότηση των ελληνικών οικογενειών και των Δήμων». Στο πλαίσιο αυτού του σχεδίου κάθε αγροτική οικογένεια είχε δικαίωμα να αποκτήσει γη αξίας δραχμών, στην οποία μεταξύ των άλλων μπορούσαν να περιέχονται και ελαιόδεντρα. Tο τίμημα της αγοράς εξοφλούνταν σε 36 χρόνια με ετήσιο επιτόκιο 6%. Eκτός από την «προικοδότηση», το 1836 θεσπίστηκε και η δυνατότητα εκποίησης εθνικών φθαρτών κτημάτων. Στα κτήματα αυτά συμπεριλαμβάνονταν και εθνικά ελαιόδεντρα, η αξία αγοράς των οποίων μπορούσε να εξοφληθεί σε δέκα ε- τήσιες δόσεις με επιτόκιο 10%. Kίνητρα Aς περάσουμε στη συνέχεια στην τρίτη κατηγορία εκμετάλλευσης ε- θνικών ελαιώνων: τις καλλιεργητικές συμφωνίες που θεσπίστηκαν το 1856 με το νόμο «περί εγκεντρίσεως εθνικών αγριελαιών». Πρόκειται για πολιτική που εισηγήθηκε ο τότε υ- πουργός Oικονομικών Kουμουνδούρος και την αποδέχτηκε πλήρως η Bουλή. Tο σκεπτικό του Kουμουνδούρου συνοψιζόταν στην άποψη ότι ήταν α- ναγκαίο να δοθούν ελκυστικά κίνητρα στους αγρότες για να αναλάβουν την καλλιέργεια εθνικών ελαιόδεντρων που είχαν εγκαταληφθεί και απειλούνταν πλέον με καταστροφή. Tο σημαντικότερο από τα κίνητρα που δόθηκαν ήταν ότι μετά από 12 χρόνια ο καλλιεργητής εφόσον είχε τηρήσει τη συμφωνία γινόταν κύριος του μισού κτήματος και είχε επίσης δικαίωμα να αγοράσει κατά προτίμηση το άλλο μισό με καταβολή της αξίας του σε δέκα έντοκες ε- τήσιες δόσεις με επιτόκιο 10%. Σύμφωνα με τα παραπάνω την περίοδο το Eλληνικό Kράτος άσκησε πολιτική πολυετών ενοικιάσεων και εκποίησης των εθνικών ε- λαιώνων σε ιδιώτες καλλιεργητές. H πολιτική εκμετάλλευσης εθνικών ελαιώνων είχε θετικές επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας και στα δημόσια οικονομικά. Eτσι η ελιά και το λάδι εκτός από βρώσιμα είδη, είναι και παράγοντες που στήριξαν οικονομικά τη χώρα στα πρώτα δύσκολα χρόνια της εθνικής ανεξαρτησίας. 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

Να συμπληρώσετε τα παρακάτω κείμενα με τις λέξεις που σας δίνονται στην παρένθεση

Να συμπληρώσετε τα παρακάτω κείμενα με τις λέξεις που σας δίνονται στην παρένθεση ΠΗΓΕΣ 1 2 Φύλλο εργασίας:1 Να συμπληρώσετε τα παρακάτω κείμενα με τις λέξεις που σας δίνονται στην παρένθεση 1) Ο Ηρακλής πρώτος, κατά την παράδοση, έφερε την -- -- -- -- -- -- -- -- στο χώρο της Ολυμπίας

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Πηγές πληροφόρησης για τη χρήση της ελιάς:

Πηγές πληροφόρησης για τη χρήση της ελιάς: Η χρήση της ελιάς σο στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής, Διατροφής, Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

4o Γυμνάσιο Πύργου Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα 2014-201 «Mας βγήκε το λάδι!»

4o Γυμνάσιο Πύργου Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα 2014-201 «Mας βγήκε το λάδι!» 4o Γυμνάσιο Πύργου Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα 2014-201 «Mας βγήκε το λάδι!» Το πρόγραμμά μας είναι ενταγμένο στο Εθνικό Θεματικό Δίκτυο «Τα τοπικά προϊόντα σε μια κοινωνία αειφορίας», που συντονίζει το Κ.Π.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μιλή. Λειτουργός Γεωργίας Α Τμήμα Γεωργίας

Ελένη Μιλή. Λειτουργός Γεωργίας Α Τμήμα Γεωργίας Ελένη Μιλή Λειτουργός Γεωργίας Α Τμήμα Γεωργίας To ελαιόδεντρο Η ελιά και τα προϊόντα της στην Κύπρο Olea europea, Oleaceae Αειθαλές, υποτροπικό. Σχήμα και μέγεθος σε δέντρο ή θάμνο Υπεραιωνόβιο Ριζικό

Διαβάστε περισσότερα

Μια ποιήτρια την ονόμασε «θυγατέρα του ήλιου»

Μια ποιήτρια την ονόμασε «θυγατέρα του ήλιου» Τάξη Γ Μάστορα Έλλη Η ελιά είναι ένα δέντρο που ζει πάρα πολλά χρόνια, είναι δηλ. αιωνόβια. Αγαπάει τον ήλιο και τη ζέστη, γι αυτό φυτρώνει σε χώρες που έχουν γλυκό κλίμα, όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

Ελιά: Μια διαθεματική προσέγγιση

Ελιά: Μια διαθεματική προσέγγιση Ελιά: Μια διαθεματική προσέγγιση Έκδοση του Νηπιαγωγείου Χαρακοπιού Επιμέλεια: Παναγούλα Δαβέρου 2008 Ελιά και συγκομιδή Λιομάζωμα, Θεόφιλος. Από τα τέλη Νοεμβρίου πραγματοποιείται η συγκομιδή του ελαιοκάρπου.

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Ελιά. Η ελιά ή ελαιόδεντρο ή λιόδεντρο είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών, το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα.

Ελιά. Η ελιά ή ελαιόδεντρο ή λιόδεντρο είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών, το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα. Ελιά Ελιά Η ελιά ή ελαιόδεντρο ή λιόδεντρο είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών, το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα. Ο καρπός του ονομάζεται επίσης ελιά και από αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Θέμα της διδακτικής πρότασης Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να εξοικειωθούν με τους τύπους, τα ονόματα και τις χρήσεις των αγγείων της αρχαιότητας.

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Βυζαντινά Χρόνια Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Τι έτρωγαν Στη διατροφή των Βυζαντινών βασικό ρόλο είχαν το ψωμί, τα λαχανικά, τα όσπρια και τα δημητριακά που τα μαγείρευαν με διάφορους

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

12-13-14 Μαρτίου 2010 Εκθεσιακό Κέντρο ΟΛΠ Πειραιάς

12-13-14 Μαρτίου 2010 Εκθεσιακό Κέντρο ΟΛΠ Πειραιάς Υπό την αιγίδα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και τροφίμων Φεστιβάλ Ελαιολάδου & Ελιάς Συνέδριο Ελαιοκομίας Το μεγάλο ετήσιο ραντεβού της ελαιοκομίας 12-13-14 Μαρτίου 2010 Εκθεσιακό Κέντρο ΟΛΠ Πειραιάς

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση

Χρήση. Αποκρυπτογράφηση Εύρεση Ανακαλύφθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα στην Κνωσό από τον Άρθουρ Έβανς, που την ονόμασε έτσι επειδή χρησιμοποιούσε γραμμικούς χαρακτήρες (και όχι εικονιστικούς, όπως η μινωική ιερογλυφική γραφή)

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ & ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΤΥΝΗΣΙΑ

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ & ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΤΥΝΗΣΙΑ Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ & ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΤΥΝΗΣΙΑ Γραφείο Οικονοµικών & Εµπορικών Υποθέσεων Πρεσβείας της Ελλάδος στην Τύνιδα 6, rue St. Fulgence, Notre Dame Tunis 1082 Tel. +216 71 288411-846632 Fax +216 71 789518

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο και Καταναλωτής

Ελαιόλαδο και Καταναλωτής Ελαιόλαδο και Καταναλωτής ΕΘΙΑΓΕ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΛΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΟΤΡΟΠΙΚΩΝ ΦΥΤΩΝ ΧΑΝΙΩΝ INTERNATIONAL OLIVE COUNCIL ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΧΑΝΙΩΝ PREFECTURE OF CHANIA Το ελαιόλαδο είναι ένας φυσικός χυμός που

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ»

«Η ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ» «Η ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΤΗΣ» ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ: Η ενασχόληση των κατοίκων του χωριού με το μάζεμα της ελιάς και η σημασία της χρήσης της στην καθημερινότητα μας. ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Οκτώβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Α ΤΑΞΗ ΓΕΛ ΣΕΡΒΙΩΝ ΣΧ. ΕΤΟΣ 2014-2015

ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Α ΤΑΞΗ ΓΕΛ ΣΕΡΒΙΩΝ ΣΧ. ΕΤΟΣ 2014-2015 ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Α ΤΑΞΗ ΓΕΛ ΣΕΡΒΙΩΝ ΣΧ. ΕΤΟΣ 2014-2015 ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Η καταγραφή και ανάδειξη των τοπικών προϊόντων Η μελέτη παραγωγής, συντήρησης, μεταποίησης, τυποποίησης, διακίνησης

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE

ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE ΝΙΚΟΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ Π. ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΦΕΤ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΕΦΕ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΟΛΟΓΙΑΣ NEW YORK COLLEGE ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις 10/10/2009 εγκρίθηκε στην Nairobi της Κένυα η Μεσογειακή Διατροφή

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Πρεσβυτέρου ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΣΚΟΠΙΑΝΟΥ Αρχιερατικού Επιτρόπου Καναλίων ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Γνωριμία με την ιστορική, θρησκευτική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή του τόπου αυτού ΒΕΝΕΤΟ 2013

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙ & ΓΛΩΣΣΑ. Προφορική επικοινωνία

ΠΑΙΔΙ & ΓΛΩΣΣΑ. Προφορική επικοινωνία Η ελιά ένα κομμάτι από τους πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν στη Μεσόγειο, παγκόσμιο σύμβολο ειρήνης και φιλίας των λαών μας συντροφεύει, μας θρέφει, μας διδάσκει μας ευεργετεί! Στους χονδρούς ροζιασμένους

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών

ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ. Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΑΖΩΤΟΥΧΟΣ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Δρ. Γιάννης Ασημακόπουλος Πρώην Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΣ. Με την κλασσική έννοια, ως λίπασμα ορίζεται κάθε ουσία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΕΛΙΑΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ. ΙΩΑΚΕΙΜ ΜΟΥΤΑΦΗ Γεωπόνου Δ/νση Αγροτικής Οικονομίας & Κτηνιατρικής ΠΕ Χαλκιδικής

ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΕΛΙΑΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ. ΙΩΑΚΕΙΜ ΜΟΥΤΑΦΗ Γεωπόνου Δ/νση Αγροτικής Οικονομίας & Κτηνιατρικής ΠΕ Χαλκιδικής ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΕΛΙΑΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΙΩΑΚΕΙΜ ΜΟΥΤΑΦΗ Γεωπόνου Δ/νση Αγροτικής Οικονομίας & Κτηνιατρικής ΠΕ Χαλκιδικής Οδεσμόςτηςελιάςμετη Χαλκιδική ξεκίνησε στα βάθη των αιώνων αποδείξεις για

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικές Ποικιλίες. Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία. Πηνελόπη Μπεμπέλη

Τοπικές Ποικιλίες. Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία. Πηνελόπη Μπεμπέλη Τοπικές Ποικιλίες Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία Πηνελόπη Μπεμπέλη Τοπικές Ποικιλίες (Εγχώριοι Πληθυσμοί) Είναι ετερογενείς πληθυσμοί Είναι τοπικά προσαρμοσμένοι Έχουν δημιουργηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

http://www.namuseum.gr/object-month/2012/jul/jul12-en.html

http://www.namuseum.gr/object-month/2012/jul/jul12-en.html Ο Οινοπίωνας, ήταν γιος του θεού Διόνυσου και της Αριάδνης, κόρης του Μίνωα και θεωρείται ο πρώτος μυθικός βασιλιάς της Χίου. Δίδαξε στους κατοίκους την τέχνη της αμπελουργίας και την παραγωγή του καλύτερου

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ 5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ 5 ος αι. π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Η Μόρφωση των νέων - αγοριών Η εκπαίδευση στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 5: Η λογιστική παρακολούθηση της αγροτικής εκμετάλλευσης

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 5: Η λογιστική παρακολούθηση της αγροτικής εκμετάλλευσης Αγροτική Οικονομία Ενότητα 5: Η λογιστική παρακολούθηση της αγροτικής εκμετάλλευσης Κοντογεώργος Αχιλλέας Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων

Διαβάστε περισσότερα

Μύθοι για τη μινωική Κρήτη

Μύθοι για τη μινωική Κρήτη Μύθοι για τη μινωική Κρήτη Ο Λαβύρινθος. Ο μύθος αναφέρει ότι στα υπόγεια του παλατιού της Κνωσού υπήρχε ο λα3ύρινθος, ένα περίπλοκο κτίριο. Αν κάποιος έμπαινε μέσα χανόταν και δεν μπορούσε να ξανα3γεί.

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο. από Φιλοπεριβαλλοντικά Συστήματα Διαχείρισης

Ελαιόλαδο. από Φιλοπεριβαλλοντικά Συστήματα Διαχείρισης Ελαιόλαδο από Φιλοπεριβαλλοντικά Συστήματα Διαχείρισης Γιατί Ελαιόλαδο και γιατί από Φιλοπεριβαλλοντικά Συστήματα Διαχείρισης; Δεν υποβαθμίζει: - το περιβάλλον και τους φυσικούς πόρους - τη βιολογική αξία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Για τη σχολική χρονιά 2015-2016 (διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου) θα πραγματοποιούνται δωρεάν για μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

aγρoterra #14 Αγροτικές εξαγωγές Τα προϊόντα-πρωταγωνιστές τού αύριο Πλήρης οδηγός για την αλόη και η ελληνική εμπειρία 14/09/2013

aγρoterra #14 Αγροτικές εξαγωγές Τα προϊόντα-πρωταγωνιστές τού αύριο Πλήρης οδηγός για την αλόη και η ελληνική εμπειρία 14/09/2013 π ε ρ ι ο δ ι κ η ε κ δ ο σ η τ η ς ε φ η μ ε ρ ι δ α σ ε π ε ν δ υ τ η σ aγρoterra #14 14/09/2013 Μάρκετινγκ Εξάγεις; Χτίσε τον «μύθο» των προϊόντων σου Καλλιέργειες Λαχανικά: Μπορούμε να γίνουμε ο κήπος

Διαβάστε περισσότερα

4 ο Συνέδριο Αγροτεχνολογίας

4 ο Συνέδριο Αγροτεχνολογίας 4 ο Συνέδριο Αγροτεχνολογίας 2015 Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η ΜΕΛΙΣΣΑ ΚΙΚΙΖΑΣ ΑΒΕΕ ΤΡΟΦΙΜΩΝ δραστηριοποιείται από το 1947 στην παραγωγή ζυμαρικών Διαθέτει καθετοποιημένο συγκρότημα Μύλου & Μακαρονοποιείου στη Λάρισα,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ

Η ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ Η ΣΥΓΚΟΜΙΔΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ Οι ελιές και το ελαιόλαδο αποτελούν βασικό στοιχείο της διατροφής των Ελλήνων από την αρχαιότητα ακόμη. Επίσης αποτελούν ουσιαστικό μέρος της Μεσογειακής δίαιτας για την οποία τόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ *

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * Διαπιστώσεις Διαπίστωση Ι: Ο όγκος και η αξία των εξαγωγών ελληνικών ελιών στην Ιαπωνία -αν και σε αυξητική πορεία την τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας Ασκήσεις στον πηλό

αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας Ασκήσεις στον πηλό Τευχος τριτο αρχεία Πηγεσ γνωσησ, πηγεσ μνημησ Τα αρχεία στις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας Ασκήσεις στον πηλό Άσκηση Οι γραφείς του ανακτόρου της Πύλου Κάθε χρόνο τέτοια εποχή στο ανάκτορο της Πύλου

Διαβάστε περισσότερα

Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η 2. 1. Β Α Σ Ι Κ Ε Σ Ε Ν Ν Ο Ι Ε Σ.

Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η 2. 1. Β Α Σ Ι Κ Ε Σ Ε Ν Ν Ο Ι Ε Σ. Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Στατιστική έρευνα : Πρόκειται για ένα σύνολο αρχών και μεθοδολογιών με αντικείμενο : 1) το σχεδιασμό της διαδικασίας συλλογής δεδομένων. Κλάδος της στατιστικής που ασχολείται : Σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Eναλλακτικός Τουρισμός - είναι μια καινούρια φιλοσοφία στον τομέα του τουρισμού και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ψυχικού Ερευνητική Εργασία Β Λυκείου Σχολικό έτος: 2013-2014 Από την αρχαία Ελλάδα στη σύγχρονη εποχή, ο αθλητισμός και τα φαινόμενα της βίας και του ντόπινγκ

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

Προκλήσεις και Προβλήματα της Ελαιοκαλλιέργειας. Αντώνης Παρασκευόπουλος,Γεωπόνος, Διευθυντής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Τριφυλίας

Προκλήσεις και Προβλήματα της Ελαιοκαλλιέργειας. Αντώνης Παρασκευόπουλος,Γεωπόνος, Διευθυντής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Τριφυλίας Προκλήσεις και Προβλήματα της Ελαιοκαλλιέργειας Αντώνης Παρασκευόπουλος,Γεωπόνος, Διευθυντής Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής Τριφυλίας Ο Ευριπίδης ονομάζει την Μεσσηνία «Καλλίκαρπο» λόγω της μορφιάς

Διαβάστε περισσότερα

Σε κάθε κεφάλαιο αναφέρει πρώτα την ιστορία της κάθε Μονής και μετά συμπληρώνει τις συνταγές που υλοποιούνται από τους μαγείρους μοναχούς.

Σε κάθε κεφάλαιο αναφέρει πρώτα την ιστορία της κάθε Μονής και μετά συμπληρώνει τις συνταγές που υλοποιούνται από τους μαγείρους μοναχούς. Μια γυναίκα γράφει «συνταγές από το Περιβόλι της Παναγιάς» Δημοσιεύτηκε στις 21/02/2012 στις 11:41 μμ στις κατηγορίες: ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ στο PSEMA, ΜΑΓΕΙΡΕΜΑΤΑ, ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Η συγγραφέας Μαριάνθη Μυλωνά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ ΣΤΗΝ ΣΕΡΒΙΑ

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ ΣΤΗΝ ΣΕΡΒΙΑ Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ ΣΤΗΝ ΣΕΡΒΙΑ Γραφείο Οικονοµικών & Εµπορικών Υποθέσεων Γενικού Προξενείου της Ελλάδος στο Βελιγράδι Simina 15 Beograd 11000 Tel. +381 11 3222338-3231577 Fax +381 11 3249215 Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

3 rd 15 16 17 IOYNIOY 2012 TEXNOΠΟΛΙΣ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ.

3 rd 15 16 17 IOYNIOY 2012 TEXNOΠΟΛΙΣ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ. 3 rd 15 16 17 IOYNIOY 2012 TEXNOΠΟΛΙΣ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Υπό την Αιγίδα: Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ΕΝΩΣΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Γης και Ιδιοκτησιακού καθεστώτος του Αγίου Όρους με χρήση G.I.S.

Διαχείριση Γης και Ιδιοκτησιακού καθεστώτος του Αγίου Όρους με χρήση G.I.S. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Αγρονόμων & Τοπογράφων Μηχανικών ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ 22η Πανελλαδική Συνάντηση Χρηστών Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών Διαχείριση Γης και Ιδιοκτησιακού

Διαβάστε περισσότερα

Η τέχνη της μαγειρικής, απαθανατίζοντας τη γαστρονομική παράδοση της Κύπρου

Η τέχνη της μαγειρικής, απαθανατίζοντας τη γαστρονομική παράδοση της Κύπρου Το Μουσείο Κυπριακών Τροφίμων και Διατροφής στα πλαίσια του έργου του για την καταγραφή, διαφύλαξη και προώθηση του γαστρονομικού πολιτισμού της Κύπρου και με την ευκαιρία της εγγραφής της Μεσογειακής

Διαβάστε περισσότερα

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά)

Διακρίνονται σε: λίπη (είναι στερεά σε συνήθεις θερμοκρασίες) έλαια (είναι υγρά) ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ Λίπη και έλαια: Βασική κατηγορία θρεπτικών υλών που αποτελούν σημαντική πηγή ενέργειας. Είναι ενώσεις που προκύπτουν από την αντίδραση οργανικών οξέων με γλυκερίνη και λέγονται γλυκερίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο πραγματοποιούνται προγράμματα που πλαισιώνουν τις Μόνιμες Συλλογές του. Αναλυτικότερα, για τη σχολική χρονιά 2015-2016

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους»

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» «Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας-Κώστας Γ. Μάνθος, MSc Αρχιτέκτων Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Λαύρειο, 14 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

Λευκωσία, 6/5/2014. Γιώργος Οικονόμου Γ. Διευθυντής ΣΕΒΙΤΕΛ

Λευκωσία, 6/5/2014. Γιώργος Οικονόμου Γ. Διευθυντής ΣΕΒΙΤΕΛ Λευκωσία, 6/5/2014 Γιώργος Οικονόμου Γ. Διευθυντής ΣΕΒΙΤΕΛ Η ιστορία της ελιάς, η καλλιέργειά της, ο καρπός & ο χυμός της το ελαιόλαδο, συνδέθηκαν άρρηκτα με τους λαούς της Μεσογείου. Η ελιά αγαπάει τη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής βασικό φαινόμενο που διακρίνει κάθε ζωντανό οργανισμό, είναι η κίνηση Ο βιολογικός αγώνας του ανθρώπου και μέσα από τη

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου.

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Δ/νση: Αχαρνών 2, 101 76 Αθήνα 5/ 11/ 2015 Τηλ: 210-2124388 Fax: 210-5237904 Θέμα: Ομιλία Υπουργού Αγροτικής

Διαβάστε περισσότερα

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο

Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Νοέµβριος 12 2014 13:20 Αµφίπολη: Βρέθηκε σκελετός σε τάφο κάτω από τον τρίτο θάλαµο Τι ανακοίνωσε το υπουργείο Πολιτισµού για τις ανασκαφικές εργασίες στον τάφο της Αµφίπολης. Τι έδειξαν οι ανασκαφές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 1 Ο ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΦΙΛΙΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2008-2009

ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 1 Ο ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΦΙΛΙΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2008-2009 ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 1 Ο ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΦΙΛΙΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2008-2009 Στο πρόγραμμα εργάστηκαν οι νηπιαγωγοί: ΠΑΝΤΕΛΑΚΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ και ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ ΑΝΤΩΝΙΑ και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου αυτών στον οργανισμό. Οι βιταμίνες κατατάσσονται στην

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΤΥΡΝΑΒΟΥ ΤΜΗΜΑ : B3 B ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012 2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (PROJECT) ΠΑΡΑ ΟΣΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ.

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΤΥΡΝΑΒΟΥ ΤΜΗΜΑ : B3 B ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012 2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (PROJECT) ΠΑΡΑ ΟΣΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΤΥΡΝΑΒΟΥ ΤΜΗΜΑ : B3 B ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2012 2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (PROJECT) ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ. ΠΑΡΑ ΟΣΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΣΙΟΥ ΑΝΑ ΤΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ Στην Ελλάδα άρχισε η

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού Πρόταση Σε μια προσπάθεια για την αντικειμενική εξεύρεση του αγροτικού εισοδήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ. ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και υποστήριξη προς τις τοπικές κοινωνίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ "ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ" «Στήριξη και Ανάδειξη Πολυνησιωτικών ΑΕΙ» ΔΡΑΣΗ 4: Εκπαίδευση και

Διαβάστε περισσότερα

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Διεύθυνση Μουσείων Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Καινοτομίες στην ελαιοκαλλιέργεια

Καινοτομίες στην ελαιοκαλλιέργεια του R. Gucci Πανεπιστήμιο Πίζας, Τομέας καλλιέργειας και προστασίας της δενδροκομίας Καινοτομίες στην ελαιοκαλλιέργεια Η καλλιέργεια της ελιάς, του ελαιόδεντρου συσχετίζεται συνήθως με την παράδοση. Συναντάμε

Διαβάστε περισσότερα

Agro-logistics: Πιστοποίηση και Ιχνηλασιμότητα

Agro-logistics: Πιστοποίηση και Ιχνηλασιμότητα Agro-logistics: Πιστοποίηση και Ιχνηλασιμότητα Τσιτσάμης Σπυρίδων 1, Ιακώβου Ελευθέριος 2, Βλάχος Δημήτριος 2 Τα Logistics των αγροτικών προϊόντων (Agro-logistics) είναι αναμφίβολα ένας ραγδαία αναπτυσσόμενος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΥΜΑΣIΑ & ΚΟΙΝΩΝIΑ Ομάδα 7. Λεωνίδας - Αλεξάνδρα - Δανάη τμήμα Δ2 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π.

ΕΝΔΥΜΑΣIΑ & ΚΟΙΝΩΝIΑ Ομάδα 7. Λεωνίδας - Αλεξάνδρα - Δανάη τμήμα Δ2 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π. ΕΝΔΥΜΑΣIΑ & ΚΟΙΝΩΝIΑ Ομάδα 7 Λεωνίδας - Αλεξάνδρα - Δανάη τμήμα Δ2 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π.Θ 2013-2014 Περιεχόμενα: Α Τι φορούσαν στα συμπόσια οι άντρες; Τι φορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή Αποθήκευση & Διάθεση Τσικουδιάς & Ρακόμελου

Παραγωγή Αποθήκευση & Διάθεση Τσικουδιάς & Ρακόμελου Ένωση Ελλήνων Χημικών Περιφερειακό Τμήμα Κρήτης Παραγωγή Αποθήκευση & Διάθεση Τσικουδιάς & Ρακόμελου Ιωάννης Μ. Γαλανάκης Χημικός Μηχανικός Απόσταγμα Στεμφύλων Σταφυλιού Τσικουδιά Τσίπουρο Raki (Ρακί)

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις Έτσι έλεγαν οι αρχαίοι Κινέζοι Εμείς, οι μαθητές της Α και Β Τάξης του δημοτικού σχολείου Λισβορίου θα σας πούμε την ιστορία

Διαβάστε περισσότερα