Αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα: εργαστηριακός προσδιορισμός, διαγνωστική αξία και ανοσοπαθογενετικός ρόλος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα: εργαστηριακός προσδιορισμός, διαγνωστική αξία και ανοσοπαθογενετικός ρόλος"

Transcript

1 Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2007,18(1):36-51 Αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα: εργαστηριακός προσδιορισμός, διαγνωστική αξία και ανοσοπαθογενετικός ρόλος Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ Ρευματολόγος ΠΕΡΙΛΗΨΗ Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα, δηλαδή κυρίως τα αντικαρδιολιπινικά αντισώματα, το αντιπηκτικό του λύκου και τα αντισώματα έναντι της β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι (αντι-β2gp I), έχουν, ως in vitro αντιγονικούς επιτόπους, πρωτεΐνες πλάσματος που συνδέονται με συμπλέγματα αρνητικά φορτισμένων φωσφολιπιδίων-μεμβράνης και η παρουσία τους in vivo στον ορό έχει στατιστικά σημαντική συσχέτιση με την κλινική εκδήλωση αρτηριακών ή/και φλεβικών θρομβώσεων και επιπλοκών της κύησης. Η εργαστηριακή διερεύνηση των αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων και των αντι-β2 GP I αντισωμάτων γίνεται με ELISA και του αντιπηκτικού του λύκου γίνεται με δοκιμασίες πήξεως. Το Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο διακρίνεται σε πρωτοπαθές και δευτεροπαθές. Το δευτεροπαθές σχετίζεται με αυτοάνοσα νοσήματα και συχνότερα με το Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ), ενώ τα αντικαρδιολιπινικά αντισώματα ανιχνεύονται και σε πολλές άλλες καταστάσεις (λοιμώξεις, κακοήθειες, φάρμακα). Η συμπτωματολογία του Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου, πέρα από τις αρτηριακές ή/και φλεβικές θρομβώσεις και τις επιπλοκές κυήσεως, είναι πολυσυστηματική και η εξ αποκλεισμού διάγνωση του πρωτοπαθούς Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου από το δευτεροπαθές, στα πλαίσια ΣΕΛ, έχει ιδιαίτερο κλινικό ενδιαφέρον. Οι πρόσφατες επικρατέστερες θεωρίες για τον ανοσοπαθογενετικό μηχανισμό με τον οποίο τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα συμμετέχουν στην πρόκληση θρόμβωσης είναι η ενεργοποίηση ή/και απόπτωση των ενδοθηλιακών κυττάρων των αγγείων, το οξειδωτικό τραύμα των ενδοθηλιακών κυττάρων και η μεταβολή της λειτουργίας των συνδεδεμένων με φωσφολιποειδή πρωτεϊνών που εμπλέκονται στη ρύθμιση της πήξεως ή ο συνδυασμός τους. Ακόμα, στην παθογένεση της πρόκλησης επιπλοκών της κυήσεως, εμπλέκεται η διαταραχή της ισορροπίας των προσταγλανδινών, η 36

2 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ ΠΙΝΑΚΑΣ 1. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Αντίδραση Wasserman (Reagin) 1941 Reagin συνδέει καρδιολιπίνη 1952 Ψευδώς-θετική δοκιμασία για σύφιλη 1959 Απαραίτητος συμπαράγοντας για θετικό αντιπηκτικό του λύκου 1960 Αντιπηκτικό του λύκου (LA): συσχέτιση με θρόμβωση 1970 Αντιπηκτικό του λύκου (LA) οφείλεται σε ανοσοσφαιρίνη (αυτοαντίσωμα) 1975 Αντιπηκτικό του λυκου (LA): συσχέτιση με υποτροπιάζουσες απόβολες 1983 Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα: ανίχνευση με RIA (ανοσο-ραδιο-τεχνική δοκιμασία) 1985 Αντικαρδιλιπινικά αντισώματα: ανίχνευση με ELISA (ανοσο-ενζυμικη τεχνική) 1980 Κλινική περιγραφή του Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου 1987 Διαγνωστικά κριτήρια για το Αντιφωσφολιδικό Σύνδρομο 1989 Αντιπηκτικό του λυκου (LA) και αντικαρδιολιπινικά αντισωματα (ACA): ξεχωριστες ομαδες αντισωματων 1990 Απαραίτητος συμπαράγοντας για τη σύνδεση των αντικαρδιολινικών αντισωματων 1990 Συμπαράγοντας αντικαρδιολιπινικών: β2-γλυκοπρωτεΐνηι 1991 Συμπαράγοντας του αντιπηκτικού του λύκου: προθρομβίνη 1991 Παθητική ανοσοποίηση σε πειραματόζωα 1992 Ενεργητική ανοσοποίηση σε πειραματόζωα 1992 Συμπαράγοντας του αντιπηκτικού του λύκου: β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι 1992 Αντι-β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι: συσχέτιση με θρόμβωση 1994 Σημείο σύνδεσης των φωσφολπιδίων: πέμπτο πεδίο της β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι αναστολή αντιπηκτικών παραγόντων του αίματος και η μείωση ή αναστολή της αντιθρομβωτικής προστασίας της αννεξίνης V. Ελληνική Ρευματολογία 2007, 18(1):36-51 Όροι ευρετηρίου: αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα (αpl), αντικαρδιολιπινικά αντισώματα (αcl), αντιπηκτικό του λύκου (LA), αντι-β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι (αντι-β2-gp I), πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο, δευτεροπαθές Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο, Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο στα πλαίσια ΣΕΛ. ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ Ορισμός Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα (apl) είναι μια μεγάλη ετερογενής οικογένεια ανοσοσφαιρινών, οι οποίες, παρά το όνομά τους, δεν συνδέονται στα φωσφολιπίδια, αλλά κατευθύνονται προς αντιγόνα-πρωτεΐνες του πλάσματος, συνδεδεμένες ή και όχι με φωσφοδιαστέρες (γλυκερίνη), οι οποίοι προσδένονται σε αρνητικά φορτισμένες επιφάνειες με μεγάλη περιεκτικότητα σε φωσφολιπίδια (συμπλέγματα ενεργοποιητή της προθρομβίνης πλούσια σε δεσμούς Ca+2 στη μεμβράνη ενδοθηλιακών κυττάρων, συμπλέγματα β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι καρδιολιπίνης στη μεμβράνη ενδοθηλιακών κυττάρων, συμπλέγματα αννεξίνης V - φωσφολιπιδίων στη μεμβράνη κυττάρων της συγκυτιοτροφοβλάστης). Μερικοί από τους αντιγονικούς στόχους των αντισωμάτων είναι η β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι (β2-gp I), η προθρομβίνη, η αννεξίνη V, η ενεργοποιημένη πρωτεΐνη C, η πρωτεΐνη S, η φωσφατιδυλοσερίνη 37

3 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος ΠΙΝΑΚΑΣ 2. ΑΙΤΙΑ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΤΟΥ ΛΟΙΜΩΔΟΥΣ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ (ΜΕ ΘΕΤΙΚΑ ACL, ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΦΛΕΒΙΚΕΣ ΘΡΟΜΒΩΣΕΙΣ) Ιοί Ηπατίτιδα Α, Β και C EBV (Ιός Epstein Bar) HIV CMV (Κυτταρομεγαλοϊός) Παρβοϊός Β19 Αδενοϊοί Ανεμοβλογιά Ευλογιά Παρωτίτιδα Ερυθρά ΗTLV-1 2. Βακτήρια Λέπρα Φυματίωση (Μ. pneymoniae, M. penetrans) Σαλμονέλλα Βακτηριακή ενδοκαρδίτιδα Klebsiella Σταφυλόκοκκοι Στρεπτόκοκκοι (ρευματικός πυρετός) Coxiella burnetti (Q fever ή κηλιδώδης πυρετός) 3. Σπειροχαίτες Σύφιλη Λεπτόσπειρα Lyme disease (Borrelia burgdorferri) 4. Παράσιτα Ελονοσία (πλασμώδιο Laveran) Τοξοπλάσμωση Καλα-αζάρ (σπλαχνική λεϊσμανίαση) 5. Μύκητες Pneumonocysti carinii (PS), η θρομβομοντουλίνη (ΤΜ), η φωσφατατιδυλαιθανολαμίνη (PE), η φωσφατατιδυλοχολίνη (PC), το υψηλού και χαμηλού μοριακού βάρους κινινογόνο, ο παράγοντας πήξεως ΧΙΙ, ο ιστικός ενεργοποιητής του πλασμινογόνου (t-pa), οι οξειδωμένες χαμηλής πυκνότητος λιποπρωτεΐνες (οxldl), η φωσφατατιδυλ-ινοσιτόλη (PI) 1. Ερευνάται εάν τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα έχουν διασταυρούμενη αντίδραση με νευρογενή φωσφολιπίδια (σφιγγομυελίνη, κεφαλίνη), με αποτέλεσμα καταστροφή νευρικών δομών με φωσφολιπίδια (πιθανή πρόκληση απομυελινωτικών - μυελοκλαστικών συνδρόμων). Τα ευρέως εργαστηριακά προσδιοριζόμενα ανιφωσφολιπιδικά αντισώματα είναι: 1. το αντιπηκτικό του λύκου (LA), 2. τα αντικαρδιολιπινικά αντισώματα acl (IgG και IgM), 3. τα αντισώματα αντι-β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι (IgG και IgM). Τα καινούρια αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα που θα προσδιορίζονται στο άμεσο μέλλον στα ανοσολογικά εργαστήρια είναι: 1. αντικαρδιολιπινικά αντισώματα IgA, 2. αντισώματα αντι-β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι IgΑ, 3. αντισώματα έναντι προθρομβίνης, 4. αντισώματα έναντι πρωτεΐνης C, 5. αντισώματα έναντι φωσφατιδυλοσερίνης, 6. αντισώματα του συμπλέγματος φωσφατιδυλοσερίνης-προθρομβίνης (aps/pt), 7. αντισώματα έναντι αννεξίνης V, 8. ένα μείγμα διαφορετικών φωσφολιπιδίων (ΑphL ELISA Kit) 2,3. Εργαστηριακός προσδιορισμός - Ιστορική αναδρομή Οι μέθοδοι προσδιορισμού αυτών των αντισωμάτων ξεκίνησαν στις αρχές του αιώνα ως εργαστηριακό περίεργο με τις συφιλιδοαντιδράσεις (χωρίς επίγνωση της σημασίας των σημερινών προσδιοριζόμενων αντιγονικών επιτόπων), στις οποίες αντί για ώχρο τρεπόνημα χρησιμοποιείτο ως αντιγόνο εκχύλισμα από καρδιά βοός, που περιείχε καρδιολιπίνη-χοληστερόλη (μιτοχονδριακά φωσφολιποειδή), όπως οι Wassermann (σύνδεση συμπληρώματος), VDRL (Veneral Disease Research Laboratory - κροκίδωση), RPR (Rapid Plasma Reagin - συγκόλληση) κ.ά. (πίνακας 1). Οι «βιολογικά ψευδώς θετικές συφιλιδοαντιδράσεις», όπως αποκαλέσθηκαν, περιγράφησαν αργότερα σε ασθενείς με Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ). Στους ασθενείς αυ- 38

4 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ Αλγόριθμος 1. εργαστηριακή διερεύνηση του Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου 6 Κλινικές εκδηλώσεις Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου (ΑPS) Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα (ΑCA: IgM και IgM) και αντιπηκτικά τύπου Λύκου (LA) Αρνητικά ACA και Αρνητικά LA Ισχυρές κλινικές ενδείξεις Χαμηλός τίτλος ACA Eπανάληψη Μέτριος / υψηλός τίτλος ΑCA ή Θετικά LA Αντι-β-GP I ή ΑphL ELISA test Αρνητικά ACA Θετικά ACA Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο Αρνητικά ΙgA ACA Θετικά (1 ή 2) Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο Επιβεβαίωση με β2-gp Ι ή Αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα (ΑphL ELISA test) Aρνητικά Θετικά Αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο τούς, τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα συνδέονται στην αρνητικά φορτισμένη καρδιολιπίνη και προκαλούν κροκίδωση ή συγκόλληση, ακριβώς όπως τα αντισυφιλιδικά αντισώματα στο ορό των συφιλιδικών. Ψευδώς θετική VDRL ή RPR εμφανίζεται στο 50% των ατόμων με αντικαρδιολιπινικά αντισώματα, όμως δεν συνιστάται ως επιπρόσθετος εργαστηριακός έλεγχος των ασθενών με ύποπτο Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο και οι ασθενείς με ψευδώς θετική VDRL μόνο (και αρνητικά τα άλλα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα) δεν παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο για θρόμβωση ή 39

5 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος ΠΙΝΑΚΑΣ 3. ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΣΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΑΝΙΧΝΕΥΟΝΤΑΙ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ 12,19 I. Αυτοάνοσα νοσήματα Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος, Πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο, Ρευματοειδής Αρθρίτιδα, Συστηματικό Σκληρόδερμα, Δερματομυοσίτιδα-πολυμυοσίτιδα, Μικτή νόσος συνδετικού ιστού, Πρωτοπαθές Σύνδρομο Sjõgren, Αγγειΐτιδες [Γιγαντοκυτταρική-Κροταφική αρτηριΐτιδα / ρευματική πολυμυαλγία, Αρτηριΐτιδα Takayasu, Οζώδης Πολυαρτηριΐτιδα, Μικροσκοπική Πολυαγγειΐτιδα, Νόσος Αδαμαντιάδη Behçet, Υποτροπιάζουσα Πολυχονδρίτιδα, Δερματική Λευκοκυτταροκλαστική αγγειΐτιδα, Μεσεντέρια φλεγμονώδης φλεβοαποφρακτική νόσος, Τριχοειδίτιδα, άλλες αγγειΐτιδες (ΚΝΣ, νεφρικών αρτηριών, όρχεων, κ.ά.)], Ψωριασική αρθρίτιδα, Αυτοάνοση Αιμολυτική Αναιμία, Ιδιοπαθής Θρομβοπενική Πορφύρα, Σακχαρώδης Διαβήτης, Θυρεοειδίτιδα Hashimoto, Μυασθένεια Gravis, Πρωτοπαθής χολική κίρρωση, Φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου II. Αντιδράσεις σε φάρμακα Φαινοθειαζίνες, χλωροπρομαζίνη, προκαϊναμίδη, υδραλαζίνη, κινιδίνη, φαινυντοΐνη, σουλφοναμίδες, φανσαρδίνη, κοκαΐνη, κυκλοσπορίνη, μυτομυκίνη, ιντερλευκίνη-2 (IL-2), ιντερφερόνη-α, κινίνη, εθουσοξιμίδη, χλωροθειαζίδη, από του στόματος αντισυλληπτικά III. Αιματολογικές ασθένειες Θρομβωτική Θρομβοπενική Πορφύρα, δρεπανοκυτταρική αναιμία, αληθής πολυκυτταραιμία, μυελοΐνωση, νόσος von Willebrand ΙV. Παραπρωτεϊναιμίες Μονοκλωνικές γαμμαπάθειες, Πολλαπλούν Μυέλωμα, μακροσφαιριναιμία Waldenstrom V. Αιματολογικές κακοήθειες (λευχαιμίες) Λεμφοβλαστική (LL), Μονοκυτταρική, Μυελοειδής (ΜL), Μυελομονοκυτταρική (MML), εκ τριχωτών κυττάρων (Hairy cell L) VI. Λεμφοϋπερπλαστικές διαταραχές Non Hodgkin λέμφωμα (ΝΗL), δερματικό Τ -λέμφωμα, σπληνικό λέμφωμα, περιφερικό Τ -λέμφωμα VII. Συμπαγείς κακοήθεις όγκοι (κυρίως επιθηλιακοί βλεννοπαραγωγικοί) Θύμωμα, καρκίνος πνεύμονα, νεφρού (υπερνέφρωμα), παχέος εντέρου, ήπατος, προστάτη, ωοθηκών ή τραχείας VIII. GVHD (αντίδραση μοσχεύματος έναντι ξενιστή) Αλλογενής μεταμόσχευση μυελού, μεταμόσχευση νεφρού IX. Λοιμώξεις (οξείες αυτοπεριοριζόμενες και χρόνιες) Βακτηριακές, ιϊκές (και HIV), πρωτοζωικές, λοιμώξεις από σπειροχαίτες και από μύκητες X. Καρδιαγγειακή νόσος Άμεση επαναπόφραξη αγγείου μετά από by-pass ή PTCA XI. Διάφορες καταστάσεις Ασθενείς με νεφρική ανεπάρκεια σε αιμοδιύλιση, νόσος Kohlmeier-Degos, σύνδρομο Kleinefelter νοσηρότητα στην κύηση. Οι ασθενείς αυτοί που εξετάστηκαν είχαν αρνητικές τις ειδικές δοκιμασίες ακινητοποίησης του ωχρού τρεπονήματος (TΡΙ) και τη δοκιμασία φθορίζουσας ανίχνευσης του αντισώματος του τρεπονήματος (FTA-ABS). Σε αυτούς τους ασθενείς περιγράφθηκε, αρχικά, ένας μη ειδικός ανασταλτής της πήξης, ο οποίος προκαλούσε παράταση του χρόνου πήξης, χωρίς μείωση κανενός παράγοντα της πήξης, ενώ δεν φαινόταν να συνοδεύεται με αιμορραγική διάθεση. Ο παράγοντας αυτός ονομάστηκε «αντιπηκτικό λύκου» (LA) από τους Feinstein και Rapaport το Το 1963, ο Bowie και οι συνεργάτες του 40

6 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ περιέγραψαν, σε ασθενείς με ΣEΛ που είχαν αυτόν τον ανασταλτή, το παράδοξο της αυξημένης συχνότητας θρομβωτικών επιπλοκών (θρομβοφιλία). Σε αντίθεση με το όνομά τους, τα αντισώματα του αντιπηκτικού του λύκου συνδέονται με θρομβοεμβολικά επεισόδια και όχι με αιμορραγία. Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα δύνανται να αλληλεπιδράσουν και με την αντιπηκτική οδό (αναστολή της αναστολής της πήξης) και με την προπηκτική οδό. Αν και η επιφάνεια των φωσφολιπιδίων που χρησιμοποιούνται στις περισσότερες εργαστηριακές δοκιμασίες πήξης ευνοεί την αναστολή των προπηκτικών οδών -και γι αυτό ευνοείται η παράταση της πήξεως- in vivo το μικροπεριβάλλον της κυτταρικής μεμβράνης πιθανώς προκαλεί μεγαλύτερη αναστολή των αντιπηκτικών οδών και γι αυτό προκαλούνται θρομβώσεις 4. Αργότερα, τόσο το LA όσο και η βιολογικώς ψευδώς θετικές συφιλιδοαντιδράσεις, διαπιστώθηκε ότι συνοδεύονταν από θρομβώσεις, μαιευτικές επιπλοκές και θρομβοπενία. Το σύνδρομο αυτό ονομάστηκε «Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο» (ΑΡS) ή «Σύνδρομο Hughes», από τον πρώτο περιγράψαντα το σύνδρομο. ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΔΙKO ΣYνδρομο Η αναγνώριση ότι ένας σημαντικός αριθμός εκδηλώσεων του Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου (ΣΕΛ) έχει θρομβωτική και όχι φλεγμονώδη βάση μπορεί να θεωρηθεί μία από τις περισσότερο ενδιαφέρουσες ανακαλύψεις στην κλινική ρευματολογία και ανοσολογία. Το Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο αποδείχθηκε ότι είναι συχνή κατάσταση σε ασθενείς με ΣΕΛ και άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, αλλά μπορεί να υπάρχει και χωρίς άλλη συνοδό αυτοάνοση κατάσταση, γεγονός που οδήγησε στην ονομασία «Πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο» (PAPS). Το σύνδρομο αυτό θεωρείται το πρώτο αυτοάνοσο θρομβοφιλικό σύνδρομο για το οποίο θεσπίστηκαν προκαταρκτικά διαγνωστικά κριτήρια (The 8th International Symposium on Antiphospholipid Antibodies (apl) at Sapporo, 1999) που έχουν ειδικότητα 0,71%, ευαισθησία 0,98% και θετική και αρνητική προγνωστική αξία 0,95% και 0,88%, αντίστοιχα. Κλινικά κριτήρια 1. Αγγειακή θρόμβωση Ένα ή περισσότερα επεισόδια αρτηριακής ή φλεβικής ή θρόμβωσης μικρού αγγείου σε οποιοδήποτε ιστό η όργανο. Η θρόμβωση μπορεί να επιβεβαιωθεί με απεικονιστικές μεθόδους ή υπερήχους ή ιστοπαθολογικά, με εξαίρεση την επιπολής φλεβική θρόμβωση. Για την ιστοπαθολογική επιβεβαίωση, η θρόμβωση δεν θα πρέπει να συνοδεύεται από σημαντική φλεγμονή του αγγειακού τοιχώματος. 2. Νοσηρότητα της κύησης Ένας ή περισσότεροι ανεξήγητοι θάνατοι ενός μορφολογικά φυσιολογικού εμβρύου κατά ή μετά από τη 10η εβδομάδα της κύησης, με φυσιολογική μορφολογία του εμβρύου που έχει επιβεβαιωθεί με υπερήχους η με απευθείας εξέταση του εμβρύου. Μια ή περισσότερες πρόωρες γεννήσεις ενός μορφολογικά φυσιολογικού νεογνού κατά ή πριν την 34η εβδομάδα της κύησης, λόγω βαριάς προεκλαμψίας, εκλαμψίας ή βαριάς πλακουντιακής ανεπάρκειας. Τρεις η περισσότερες ανεξήγητες αυτόματες αποβολές πριν τη 10η εβδομάδα της κύησης, με αποκλεισμό μητρικής ανατομικής ή ορμονικής διαταραχής και πατρικής ή μητρικής χρωμοσωμιακής αιτίας. Εργαστηριακά κριτήρια 1. Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα IgG και/ή IgM ισοτύπου στο αίμα, σε μέτριο ή υψηλό τίτλο, σε 2 η περισσότερες εξετάσεις σε απόσταση τουλάχιστον 6 εβδομάδων, που έχουν προσδιοριστεί με προτυποποιημένες μεθόδους ενζυμικού ανοσοπροσφροφητικού προσδιορισμού για αντικαρδιολιπινικά αντισώματα, τα οποία εξαρτώνται από τη β2-γλυκοπρωτεΐνη I. 2. Αντιπηκτικά λύκου, παρόντα σε πλάσμα σε 2 η περισσότερες περιπτώσεις εξέτασης, που απέχουν τουλάχιστον 6 εβδομάδες μεταξύ τους, τα οποία έχουν ελεγχθεί σύμφωνα με τις οδηγίες της Διεθνούς Εταιρίας Θρόμβωσης και Αιμόστασης 41

7 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος (Επιστημονική Υποεπιτροπή για τα Αντιπηκτικά Λύκου - εξαρτώμενα από αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα) στα ακόλουθα στάδια: α) παράταση του χρόνου πήξης των δοκιμασιών που εξαρτώνται από φωσφολιπίδια κατά τη διενέργεια των αδρών δοκιμασιών πήξης, π.χ. ενεργοποιημένος χρόνος μερικής θρομβοπλαστίνης, χρόνος πήξης καολίνης, χρόνος αραιωμένης προθρομβίνης, χρόνος Textarin, β) αδυναμία να αποκατασταθεί στα φυσιολογικά επίπεδα ο παρατεταμένος χρόνος όταν προστίθεται φυσιολογικό πλάσμα φτωχό σε αιμοπετάλια, γ) βράχυνση ή αποκατάσταση του χρόνου πήξης όταν προστεθούν φωσφολιπίδια, δ) αποκλεισμός άλλων παθήσεων της πήξης, π.χ. ανασταλτής παράγοντα VIII ή παρουσία ηπαρίνης. Διάγνωση Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου Βέβαιο Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο θεωρείται αυτό στο οποίο υπάρχει τουλάχιστον ένα κλινικό και ένα εργαστηριακό κριτήριο: Η οριστική διάγνωση Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου απαιτεί την παρουσία τουλάχιστον ενός από τα κλινικά κριτήρια και τουλάχιστον ενός από τα εργαστηριακά κριτήρια. Δεν υπάρχουν χρονικά όρια όσον αφορά στην παρουσία κλινικών και εργαστηριακών ευρημάτων. Τα ακόλουθα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα δεν περιλαμβάνονται στα εργαστηριακά κριτήρια: αντικαρδιολιπινικά αντισώματα IgA, αντισώματα β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι έναντι άλλων φωσφολιπιδίων, πλην της συνδεδεμένης με την καρδιολιπίνη β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι. Το όριο που ξεχωρίζει τα υψηλά και μέτρια επίπεδα καρδιολιπίνης από τα χαμηλά δεν έχει καθοριστεί και πρέπει να βασίζεται σε μελέτες πληθυσμού. Πολλές μελέτες χρησιμοποιούν 15 ή 20 διεθνείς μονάδες «φωσφολιπιδίου» ως όριο που διαχωρίζει τα χαμηλά από τα μέτρια επίπεδα αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων. Άλλοι θέτουν ως όριο τις 2-2,5 φορές των μέσων επιπέδων αντισωμάτων καρδιολιπίνης στο γενικό πληθυσμό. Μέχρι την επίτευξη κάποιας διεθνούς συμφωνίας, αυτές οι προσεγγίσεις φαίνονται λογικές 6. Τη δεκαετία του 80 έγινε δυνατή η ανάπτυξη καλύτερων δοκιμασιών για την ανίχνευση τόσο του LA όσο και των αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων (αcl), τα οποία προσδιορίζονται με σύνδεση των αντισωμάτων σε καρδιολιπίνες στερεάς φάσης (solid phase assays). Χρησιμοποιείται ανοσοενζυμική προσροφητική μέθοδος ELISA και αναγνωρίζονται και προσδιορίζονται ποσοτικά ειδικές τάξεις υποτύπων IgG, IgM και IgA, που εξαρτώνται από τη β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι, η οποία είναι ένας απαραίτητος συμπαράγοντας της αναστολής της πήξης. Τα αντισώματα αυτά δεν αναγνωρίζουν ως αντιγόνο μόνο το φωσφολιπίδιο καρδιολιπίνη, αλλά αναγνωρίζουν το σύμπλεγμα καρδιολιπίνης με μία πρωτεΐνη του ορού που λέγεται β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι. Η πρωτεΐνη αυτή υπάρχει στον ανθρώπινο ορό, αλλά και στον βόειο ορό (buffer), ο οποίος χρησιμοποιείται για να δεσμεύσει τις μη ειδικές θέσεις συνδέσεως των ανοσοσφαιρινών του προς εξέταση ορού πάνω στο πλακίδιο πολυστυρενίου της ELISA. Συνεπώς τα αcl αντισώματα που σχετίζονται με το Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο είναι β2-gp I εξαρτώμενα και είναι θρομβογόνα. Αντιθέτως, τα αντιφωσφολιπιδικά που συνδέονται με καρδιολιπίνη ή άλλα φωσφολιπίδια, ανεξαρτήτως της παρουσίας β2-gp I, συνοδεύουν λοιμώξεις και άλλες μη αυτοάνοσες καταστάσεις (η ELISA είναι θετική και σε αυτές τις καταστάσεις: η παρατήρηση είναι ερευνητικού ανοσολογικού εργαστηρίου και όχι εργαστηρίου ρουτίνας). Με τη μέθοδο ELISA, επίπεδα αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων IgG και IgM μονάδες (GPL για την IgG και MPL για την IgM) θεωρούνται χαμηλά, μονάδες θεωρούνται μέτρια, ενώ πάνω από 80 μονάδες θεωρούνται υψηλά. Τα αντισώματα θεωρούνται θετικά όταν εμφανίζουν μέτριους ή/και υψηλούς τίτλους σε δύο συνεχόμενες μετρήσεις με διαφορά έξι (6) εβδομάδων 7,8. Η β2-gp I (απολιποπρωτεΐνη-η) είναι ένας πρωτεϊνικός αντιπηκτικός συμπαράγοντας, ο οποίος παρουσιάζει αντιγονικό επίτοπο μετά από τη στερεοσκοπική αναδιαμόρφωση που υφίσταται με την ιοντική σύνδεσή του με αρνητικά φωτισμένα φωσφολιπίδια (κυρίως φωσφατατιδυλαιθανολα- 42

8 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ μίνη) της μεμβράνης των ενδοθηλιακών κυττάρων (Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο = Σύνδρομο Αντιφωσφολιπιδικών Συμπαραγόντων). Το αντίσωμα κατά της β2-gp I συνδέεται με ένα οκταπεπτίδιο στο πέμπτο πεδίο της β2-gp I in vitro, ενώ in vivo το αντίσωμα αυτό συνδέεται με το σύμπλεγμα β2-gp I και φωσφατιδυλοσερίνης της μεμβράνης των ενεργοποιημένων ή των αποπτωτικών ενδοθηλιακών κυττάρων. Αντισώματα κατά της β2-gp I (IgG, IgM και IgA) στο εργαστήριο είναι αυτά που ανιχνεύονται με δοκιμασίες ELISA, στις οποίες το πλακίδιο πολυστυρενίου δεν έχει επιστροφή με καρδιολιπίνη, αλλά με κεκαθαρμένη β2-gp I, συνεπώς τα αντίβ2-gp I αντισώματα συνδέονται με το αντιγόνο τους ανεξαρτήτως της παρουσίας φωσφολιπιδίου. Για να γίνει ισχυρή αυτή η σύνδεση πρέπει να υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση, αλλά και αλλαγή στη διαμόρφωση του μορίου του αντιγόνου (της β2-gp I) πάνω στο πλακίδιο της ELISA. Αυτό επιτυγχάνεται με ακτινοβόληση του πλακιδίου πολυστυρενίου, με γ ακτινοβολία. Αν και τα αντί-β2-gp I παρουσιάζουν διασταυρούμενες αντιδράσεις με τα αcl αντισώματα (και τότε θεωρείται περισσότερο ισχυρή η εργαστηριακή επιβεβαίωση του αυτοάνοσου Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου, πρωτοπαθούς και δευτεροπαθούς), θεωρούνται ιδιαίτερη κατηγορία. Πρόσφατες μελέτες κλινικών συσχετίσεων έδειξαν ότι τα αντί-β2-gp I αντισώματα είναι ισχυρότεροι δείκτες θρομβώσεων από τα αcl αντισώματα, εν τούτοις τα αποτελέσματα από τα εμπορικά kits δεν έχουν επιβεβαιώσει τις συσχετίσεις αυτές και γι αυτό δεν συνιστάται η αναζήτησή τους, από την Eπιτροπή του Sapporo, για την καθημερινή διαγνωστική προσέγγιση των ασθενών. Όμως, λόγω της μεγαλύτερης ειδικότητας των αντισωμάτων έναντι της αντί-β2-gp I, η αναζήτησή τους συνιστάται σε περιπτώσεις άτυπων κλινικών εκδηλώσεων Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου ή οριακά θετικών αcl αντισωμάτων (σε χαμηλούς τίτλους) ή/και αντιπηκτικό του λύκου LA(+/-), καθώς και σε περιπτώσεις με ισχυρές κλινικές ενδείξεις και αcl και LA αρνητικά. Το αντιπηκτικό του λύκου (lupus anticoagulant - LA) είναι ένας παράγοντας του πλάσματος που εμποδίζει, σε in vitro δοκιμασίες πήξεως (οι οποίες εξαρτώνται από φωσφολιπίδια), τη μετατροπή της προθρομβίνης σε θρομβίνη, με αποτέλεσμα την αύξηση του χρόνου ενεργοποιημένης μερικής θρομβοπλαστίνης (Activated Partial Thromboplastin Time - aptt). Οι δοκιμασίες πήξεως για το LA αναγνωρίζουν ως αντιγονικούς επιτόπους τις πρωτεΐνες-συμπαράγοντες β2-gp I και προθρομβίνη (παράγοντα πήξεως ΙΙ), συνδεδεμένες με στερεές, αρνητικά φορτισμένες, φωσφολιπιδικές δομές. Επομένως, σε περιπτώσεις θετικού LA και αρνητικών αcl δεν αναγνωρίζεται αντίσωμα που να συνδέει την β2-gp I. Ενώ τις περισσότερες φορές, παρουσία αντιπηκτικού του λύκου, ο χρόνος προθρομβίνης (Prothrombin Time - PT) είναι φυσιολογικός, όταν είναι παρατεταμένος πρέπει να προσδιοριστεί το επίπεδο της προθρομβίνης, γιατί η έλλειψή της (λόγω ηπατικής νόσου, έλλειψη βιταμίνης Κ ή επίκτητου ανασταλτή του παράγοντα ΙΙ σε αυτοάνοσο νόσημα, π.χ. ΣΕΛ) συνοδεύεται από αιμορραγία, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια επεμβατικών ιατρικών χειρισμών -και όχι από υπερπηκτικότητα 4,8,12. Η εργαστηριακή διερεύνηση της ύπαρξης του LA ακολουθεί τρία βασικά στάδια: 1. Στάδιο πρώτο: κατατοπιστικές δοκιμασίες (screening tests), 2. Στάδιο δεύτερο: δοκιμασίες αναμίξεως (mixing tests), 3. Στάδιο τρίτο: επιβεβαιωτικές δοκιμασίες (confirmative tests). Πρώτη κατατοπιστική δοκιμασία είναι ο χρόνος ενεργοποιημένης μερικής θρομβοπλαστίνης (αρττ), ο οποίος είναι παρατεταμένος. Άλλες αξιόπιστες κατατοπιστικές δοκιμασίες είναι: α) η δοκιμασία αναστολής της αραιάς θρομβοπλαστίνης (dtti), β) ο χρόνος πήξεως με καολίνη (KCT ευαίσθητος σε άντι ΙΙ), γ) ο χρόνος πήξεως dilute Russell Viper Venum Test (drvvt - ευαίσθητος σε αντί-β2-gp I). Είναι σημαντικό ότι ένας φυσιολογικός αρττ δεν αποκλείει την παρουσία LA και γι αυτό ένας ασθενής με πρώτο θρομβωτικό επεισόδιο πρέπει να ελέγχεται για αρl αντισώματα και με άλλες 43

9 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος μεθόδους που είναι ευαίσθητες στα αντισώματα του αντιπηκτικού του λύκου (όπως drvvt κ.ά.). Η drvvt ενεργοποιεί κατευθείαν τον παράγοντα Χ και γι αυτό, προσπερνώντας τους παράγοντες που απαιτούνται για το ενδογενές μονοπάτι της πήξης, απαιτείται μικρότερη ποσότητα φωσφολιπιδίων που θα αλληλεπιδράσει στην αντίδραση, καθιστώντας την ιδιαίτερα αξιόπιστη. Στις δοκιμασίες αναμίξεως γίνεται ανάμιξη του παθολογικού με φυσιολογικό πλάσμα, σε αναλογία 1:1, και επανεκτέλεση της παρατεταμένης δοκιμασίας πήξεως (κατά προτίμηση της ίδιας που χρησιμοποιήθηκε στο προηγούμενο στάδιο). Όταν έχουμε διόρθωση του χρόνου πήξης, τότε υπάρχει έλλειψη παράγοντα πήξεως ή ύπαρξη επίκτητου αναστολέα (αντισώματα στον VIII ή στον V παράγοντα) στο εξεταζόμενο πλάσμα, ενώ όταν συνεχίζεται η ύπαρξη παράτασης του χρόνου πήξεως εκτελούνται οι επιβεβαιωτικές δοκιμασίες. Στις επιβεβαιωτικές δοκιμασίες το αντιδραστήριο είναι εμπλουτισμένο με φωσφολιπίδιο (TTI confirmative, drvvt confirmative και HP-PL neutralization, λυοφιλιοποιημένα αιμοπετάλια) Τα aρl αντισώματα είναι πολυκλωνικά και πολυειδικά και οι όροι acl και LA δεν αποτελούν συνώνυμα, αλλά αλληλοεπικαλύπτονται μερικώς, όπως συμβαίνει και με την αντί-β2-gp I και τον αντιπαράγοντα ΙΙ (αντισώματα έναντι προθρομβίνης). Περίπου 80% των ασθενών με αντιπηκτικό του λύκου έχουν αντικαρδιολιπινικά αντισώματα και 20% με θετικά αcl έχουν θετικό LA. Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι το LA είναι λιγότερο ευαίσθητο, αλλά περισσότερο ειδικό από τα αcl για το APS. Τα αcl ανιχνεύονται σε 1-5% του φυσιολογικού πληθυσμού, ενώ το LA είναι θετικό σε μικρότερο ποσοστό φυσιολογικών ατόμων, κυρίως σε άτομα μεγάλης ηλικίας με χρόνια νοσήματα, και επηρεάζεται από φάρμακα (χλωροπρομαζίνη) και χρόνιες λοιμώξεις (HIV και λέπρα). Οι δύο μέθοδοι -αcl με ELISA και δοκιμασίες πήξεως για αντιπηκτικό του λύκου (LA)- δεν αναγνωρίζουν απαραίτητα τα ίδια αντισώματα, είναι συμπληρωματικές και είναι απαραίτητο να πραγματοποιούνται και οι δύο σε διερεύνηση ρουτίνας (στην πράξη το 30% των ασθενών είναι θετικό σε μία μόνο από τις δύο). Το LA συνδέεται κυρίως με φλεβικές θρομβώσεις (αυτό που συνδέεται με β2-gp I) απ ό,τι τα αcl αντισώματα. Τα αcl θεωρούνται ανεξάρτητος παράγοντας κινδύνου για αρτηριακές θρομβώσεις και μέτριοι / υψηλοί τίτλοι προδικάζουν συνεχόμενα θρομβωτικά επεισόδια. Η αρνητική προγνωστική αξία είναι μεγάλη για την ELISA των αcl, της αντί-β2-gp I και του LA, ενώ η θετική προγνωστική αξία δεν είναι τόσο μεγάλη. Οι Lee και συν. βρήκαν ότι η αναζήτηση της αντί-β2-gp I δεν απομονώνει επιπρόσθετες ασθενείς με Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο, ανάμεσα σε αυτές με συχνές αποβολές ή εμβρυϊκούς θανάτους, που είναι αρνητικές για αcl. Η ELISA της αντί-β2- GP I είναι αρνητική σε λοιμώξεις, ενώ μπορεί σε ορισμένες λοιμώδεις καταστάσεις (νόσο Lyme - Borrelia burgdoferri, AIDS - HIV, λεπτοσπείρωση - leptospira, σύφιλη - treponema palladium, άλλες σπειροχαιτώσεις - μη συφιλιδικά τρεπονήματα, διάφορες ιώσεις κ.λπ.) να παρουσιάζονται θετικά acl, κυρίως IgM, σε χαμηλούς έως μέτριους τίτλους και παροδικά (περίπου για 6 εβδομάδες), συνήθως λόγω διασταυρούμενης αντίδρασης των φωσφολιπιδίων της κυτταρικής μεμβράνης και των οργανιλίων των βακτηρίων ή των παρασίτων ή των ιών με την καρδιολιπίνη (πίνακας 2). Με την αποδρομή της νόσου εξαφανίζονται και τα αντισώματα 10,12. Ταξινόμηση των Αντιφωσφολιπιδικών Συνδρόμων Εργαστηριακός έλεγχος σε ανεξήγητη θρόμβωση 1. Πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο (Πρωτοπαθές ΑΦΣ). 2. Δευτεροπαθές αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο (Δευτεροπαθές ΑΦΣ). Αυτοάνοσες νόσοι: Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ), Νόσος τύπου-λύκου (lupus-like), πιθανός ΣΕΛ, άλλες αυτοάνοσες νόσοι (π.χ. νοσήματα του συνδετικού ιστού, αγγειΐτιδες) Λοιμώξεις Κακοήθειες 44

10 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ Πίνακας 4. Διαγνωστικά κριτήρια ΣΕΛ του Αμερικανικού Κολλεγίου Ρευματολογίας (ACR) που μπορεί και να εμφανιστούν σε ασθενείς με πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο 12 ACR κριτηρια Ορογονίτιδα Πλευρίτιδα Περικαρδίτιδα Διαφορετικη Παθογενεση σε πρωτοπαθες ΑΦΣ Πνευμονική εμβολή Αριστερή καρδιακή ανεπάρκεια Έμφραγμα μυοκαρδίου, ουραιμία Νεφροπάθεια Νευρολογικές διαταραχές Επιληψία Ψύχωση Αιματολογικές διαταραχές Θρομβοκυτταροπενία Αιμολυτική αναιμία Διαταραχή νεφρικών αγγείων (π.χ. θρόμβωση νεφρικής αρτηρίας ή φλέβας, νεφρική θρομβωτική αγγειοπάθεια) Θρομβωτική αγγειακή εγκεφαλική νόσος Θρομβωτική εγκεφαλική μικροαγγειοπάθεια Απευθείας σχετιζόμενη με αντιφωσφολιπιδικά abs (apl) Απευθείας σχετιζόμενη με αντιφωσφολιπιδικά abs (apl) Ανοσολογικές διαταραχές Ψευδώς θετικά standard Ορολογική εξέταση αντιφωσφολιπιδικών test σύφιλης αντισωμάτων (apl-test) (VDRL, RPR, TPI, FTA-ABS) Αντισώματα έναντι διπλής έλικας Ανιχνεύονται με ELISA DNA (ds DNA) ANA Ανιχνεύονται σε χαμηλούς τίτλους μόνο (<1:320) Φάρμακα Άλλα (π.χ. ασθενείς σε αιμοδιύλιση ) 12. Το πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό διαφορο-διαγιγνώσκεται από άλλες αυτοάνοσες θρομβοφιλικές καταστάσεις, όπως είναι το HITT (θρομβοπενία και θρόμβωση από ηπαρίνη), η σποραδική ιδιοπαθής θρομφοπενική πορφύρα, η θρομβοφιλία οφειλόμενη σε αντίσωμα στον von Willebrand (Factor IX), η θρομβοφιλία σχετιζόμενη με αντίσωμα έναντι της αντιθρομβίνης 16,17. Για τους ανωτέρω λόγους σε μία ανεξήγητη θρόμβωση χρειάζεται ο κάτωθι έλεγχος (αλγόριθμος 1): 1. Γενική αίματος και μικροσκοπική εξέταση επιχρίσματος περιφερικού αίματος (π.χ. για ύπαρξη σχιστοκυττάρων), 2. Πρωτεΐνη C, 3. Αντίδραση ενεργοποιημένης πρωτεΐνης C (αναλογία) [παράγοντας V (Leiden), APC-αντί- 45

11 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος δραση στην ενεργοποιημένη πρωτεΐνη C], 4. Πρωτεΐνη S (ελεύθερη και ολική), 5. Αντιθρομβίνη ΙΙΙ, 6. Χρόνος ενεργοποιημένης μερικής θρομβοπλαστίνης (αρττ), 7. Χρόνος προθρομβίνης (ΡΤ), 8. Χρόνος ραπτιλάσης (Reptilese), 9. Συγκέντρωση ινωδογόνου, 10. Προϊόντα διάσπασης ινωδογόνου, 11. Συγκέντρωση πλασμινογόνου, 12. Ομοκυστεΐνη ορού και ούρων, 13. Αντιπυρηνικά αντισώματα, 14. Παράγοντες συμπληρώματος (C3, C4 και CH50), 15. Αντιπηκτικό του λύκου (LA), 16. Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα (IgG και IgM), 17. Ορολογικές δοκιμασίες σύφιλης. Άλλες εργαστηριακές δοκιμασίες που γίνονται περιλαμβάνουν: α) το αντικαρδιολιπινικό αντίσωμα (IgA), β) το αντίσωμα β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι, και γ) τα αντισώματα έναντι άλλων φωσφολιπιδίων. Όταν υπάρχουν ισχυρές κλινικές ενδείξεις για ΑΦΣ, ενώ αcl και LA είναι αρνητικά, μπορούμε να εξετάσουμε την αντιφωσφατιδυλοσερίνη, το αντιφωσφατιδικό οξύ, την αντιφωσφατιδυλοϊνοσιτόλη, την αντιφωσφατιδυλοαιθανολαμίνη και την αντιφωσφατιδυλοχολίνη. Όταν συνυπάρχει ανεπάρκεια πρωτεΐνης S και αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα ο κίνδυνος θρομβώσεων είναι πολύ μεγαλύτερος, γι αυτό πρέπει να γίνονται όλες οι προηγούμενες δοκιμασίες 5. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΩΝ Οι κλινικές ενδείξεις αναζήτησης Αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων και Αντιπηκτικού του λύκου περιλαμβάνουν τα κάτωθι: 1. Αυτόματη φλεβική θρόμβωση σε άτομο ηλικίας <45 ετών (εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση, πνευμονική εμβολή), 2. Αρτηριακή απόφραξη σε άτομο ηλικίας <45 ετών (έμφραγμα του μυοκαρδίου, ισχαιμικό έμφρακτο), χωρίς παράγοντες κινδύνου, 3. Υποτροπιάζουσες απώλειες εμβρύου 1ου και 2ου τριμήνου και πρώιμη σοβαρή προ-εκλαμψία, 4. Αξιολόγηση του κινδύνου θρόμβωσης σε περιπτώσεις ασθενών με ΣΕΛ (Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο) ή άλλα νοσήματα του συνδετικού ιστού, 5. Διερεύνηση διαταραχών πιθανώς οφειλόμενων σε υπερπηκτικές καταστάσεις (θρομβοφιλίες), όπως ισχαιμική οπτική νευροπάθεια, χορεία, δικτυωτή πελίδνωση κ.ά., 6. Ανεξήγητη θρομβοπενία, 7. Παρουσία ψευδώς θετικής συφιλοαντίδρασης (RPR), 8. Διερεύνηση περιστατικών με κλινικά και εργαστηριακά κριτήρια Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου για την επιβεβαίωση της διάγνωσης (καινούριο κριτήριο - ανοσολογική διαταραχή). Άλλες μη χαρακτηριστικές κλινικές εκδηλώσεις είναι: 1. Αίμα: Αυτοάνοση Αιμολυτική Αναιμία, θρομβοπενία, 2. Καρδιά: έμφραγμα μυοκαρδίου και ισχαιμική καρδιακή νόσος, ενδοκαρδίτιδα Libman-Sachs (ψευδολοιμώδης-ακροχορδονώδης ενδοκαρδίτιδα), πάχυνση ή εκβλαστήσεις και δυσλειτουργία μιτροειδούς αορτής, ενδοκαρδιακοί θρόμβοι, αποφράξεις μοσχευμάτων μετά από by-pass στεφανιαίων αγγείων και μετά από αγγειοπλαστική, οξεία και χρόνια μυοκαρδιοπάθεια, ενώ δυνητικά μπορεί να συμπεριληφθεί και η συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια, 3. Πνεύμονες: πνευμονική εμβολή, χρόνια πνευμονική υπέρταση, αιμορραγική κυψελίτιδα, 4. Δέρμα: δικτυωτή πελίδνωση, εξελκώσεις, ερυθηματώδεις κηλίδες, επώδυνη ψηλαφητή πορφύρα, αιμορραγικές φυσαλίδες, νέκρωση, γάγγραινα, υπονύχιες αιμορραγίες, 5. ΚΝΣ και οφθαλμός: αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, επεισόδια παροδικής εγκεφαλικής ισχαιμίας και παροδικής αμαύρωσης, σπασμοί, άνοια από πολλαπλά μικροεμφράγματα, τύφλωση, ισχαιμική οπιτική νευρίτιδα, αγγειοαποφρακτική χοριο-αμφιβληστροειδοπάθεια, εγκάρσια μυελο- 46

12 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ πάθεια, σύνδρομο Guillain-Barrè, σύνδρομο που μοιάζει με Σκλήρυνση κατά Πλάκας, ημικρανία, χορεία, 6. Νεφροί: απόφραξη νεφρικής αρτηρίας ή κλάδων, απόφραξη ενδονεφρικών αρτηριδίων, απόφραξη τριχοειδών σπειράματος, απόφραξη νεφρικής φλέβας (υπέρταση μέτρια έως κακοήθης, λευκωματουρία, έκπτωση νεφρικής λειτουργίας), 7. Γαστρεντερικό: ηπατική νέκρωση, μη λιθιασική χολοκυστίτιδα, σύνδρομo Budd-Chiari, έμφρακτα/έλκη εντέρου, 8. Οστά: άσηπτη νέκρωση, νέκρωση μυελού των οστών, 9. Ενδοκρινείς αδένες: επινεφριδιακή ανεπάρκεια, υποφυσισμός 5, 7,12,18. ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει (πίνακας 3): Α. Καταστάσεις που προδιαθέτουν σε φλεβοθρόμβωση: Χρήση αντισυλληπτικών per os, κακοήθειες, νεφρωσικό σύνδρομο, πολυκυτταραιμία, θρομβοκυττάρωση, νόσος Αδαμαντιάδη Behçet, ανεπάρκειες αντιπηκτικών παραγόντων (ανεπάρκεια αντιθρομβίνης ΙΙΙ, πρωτεΐνης C ή πρωτεΐνης S), δυσινωδογοναιμία, παροξυσμική νυχτερινή αιμοσφαιρινουρία, ομοκυστινουρία. Β. Καταστάσεις που προδιαθέτουν σε αρτηριακή απόφραξη: Υπερλιπιδαιμίες, Σακχαρώδης Διαβήτης, υπέρταση, αγγειΐτιδες, δρεπανοκυτταρική αναιμία, νόσος Buerger (αποφρακτική θρομβοαγγειΐτιδα). Γ. Διαφοροδιάγνωση του καταστροφικού Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου (θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια σε τρία τουλάχιστον διαφορετικά όργανα σε μια περίοδο ημερών ή εβδομάδων με παθολογοανατομικές αποδείξεις πολλαπλών εμφράκτων σε μικρά και μεγάλα αγγεία): Θρομβωτική Θρομβοπενική Πορφύρα, Διάχυτη Ενδαγγειακή Πήξη, ενεργός Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος, Αιμολυτικό Ουραιμικό Σύνδρομο 6, ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΠΡΩΤΟΠΑΘΟΥΣ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΑΠΟ ΔΕΥΤΕΡΟΠΑΘΕΣ ΑΝΤΙΦΩΣΦΟΛΙΠΙΔΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΣΕΛ Η μέση συχνότητα ανίχνευσης των αcl και του LA σε ασθενείς με ΣΕΛ είναι 31%, ενώ αντισώματα έναντι της β2-gp Ι ανευρίσκονται στο 35% των ασθενών με ΣΕΛ. Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η επίπτωση της θρομβοεμβολικής νόσου σε ασθενείς με ΣΕΛ και θετικά αcl ή/και LA κυμαίνεται στο 35-42%, αλλά και η χρόνια και σταθερή παρουσία των αρl (όχι μόνο σε περιόδους έξαρσης του ΣΕΛ) είναι παράγοντας κινδύνου για θρόμβωση και εμφάνιση του Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου (όπως επί μακρόν υψηλοί τίτλοι IgG αcl). Η διερεύνηση για τη συνύπαρξη φλεγμονώδους αγγειοπάθειας είναι ο καλύτερος δείκτης επικινδυνότητας των αρl, ενώ η προσπάθεια ελάττωσης του τίτλου τους με ανοσοτροποιητική θεραπεία -απουσία κλινικών σημείων (όπως αιμολυτική αναιμία, θρομβοπενία, καταστροφικό ΑΡS - θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια)- δεν είναι σκόπιμη. Σε ασθενείς με ΣΕΛ και αρl και θετικό ιστορικό θρομβώσεων και αποβολών απαιτείται διά βίου αντιπηκτική και αντι-αιμοπεταλιακή αγωγή, γιατί η κλινική πορεία του δευτεροπαθούς ΑΡS είναι ανεξάρτητη από την ενεργότητα του ΣΕΛ, αλλά η παρουσία του σαφώς επηρεάζει την πρόγνωση. Η παρουσία αναιμίας, θρομβοπενίας και δικτυωτής πελίδνωσης είναι μεγαλύτερη, ενώ είναι μικρότερη η επίπτωση αποβολών και αρτηριακών αποφράξεων στο ΑΦΣ σε έδαφος ΣΕΛ, σε σχέση με το πρωτοπαθές. Η εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση, τα έλκη στις κνήμες και η θρομβοπενία τείνουν να παρουσιάζονται νωρίς στην πορεία ασθενών με ΣΕΛ και θετικό LA. Τις περισσότερες φορές όμως κατά τη διάγνωση, ευρήματα συμβατά με ΣΕΛ είναι εμφανή και, επομένως, πριν να ορισθεί ως πρωτοπαθές το Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο, το κλινικό ιστορικό και ο εργαστηριακός έλεγχος είναι απαραίτητα. Ο υψηλός τίτλος ΑΝΑ, η ύπαρξη αντί-ds DNA και αντί-sm, καθώς και η παρουσία λεμφοπενίας, θα πρέπει να εγείρουν την πιθανότητα ΣΕΛ. Επίσης, η βαλβιδική νόσος, η αιμολυτική αναιμία, η ουδε- 47

13 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος τεροπενία και το χαμηλό συμπλήρωμα C4 είναι ισχυρές ενδείξεις δευτεροπαθούς ΑΡS σε έδαφος ΣΕΛ (πίνακας 4). Ο Ρiette έχει προτείνει ως κριτήρια αποκλεισμού για το πρωτοπαθές Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο (PΑΡS) τα εξής: εξάνθημα παρειάς, δισκοειδής λύκος, φωτοευαισθησία, στοματικά έλκη, αρθρίτιδα, ορoγονίτιδα, υψηλός τίτλος αντιπυρηνικών αντισωμάτων (ΑΝΑ), φαινόμενο Raynaud 5,6,11,12. H παρουσία θρομβοεμβολικών επεισοδίων και υψηλών τίτλων ΙgG αcl αυξάνει τη θνητότητα του ΣΕΛ στα πλαίσια δευτεροπαθούς ΑΡS 6,7,12,14. Προτεινόμενα εμπειρικά κριτήρια αποκλεισμού για τη διάκριση πρωτοπαθούς από σχετιζόμενο με ΣΕΛ Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο είναι τα κάτωθι: Εξάνθημα παρειών (πεταλούδας) Δισκοειδές εξάνθημα Έλκη στόματος ή φάρυγγος (εξαιρείται η εξέλκωση ή διάτρηση του ρινικού διαφράγματος) Αληθινή αρθρίτιδα Πλευρίτιδα, σε απουσία πνευμονικής εμβολής ή αριστερής καρδιακής ανεπάρκειας Περικαρδίτιδα, σε απουσία εμφράγματος ή ουραιμίας Επίμονη πρωτεϊνουρία μεγαλύτερη από 0,5gr/24ώρες εξαιτίας σπειραματονεφρίτιδας επιβεβαιωμένης με βιοψία, που οφείλεται σε ανοσοσυμπλέγματα - Λεμφοπενία με λιγότερα από 1000/μl λεμφοκύτταρα Αντισώματα έναντι διπλής έλικας DNA (ds DNA) προσδιοριζόμενα με RIA ή Crithidia ανοσοφθορισμό Αντι-ENA αντισώματα ANA σε τίτλο μεγαλύτερο από 1:320 Θεραπεία με φάρμακα που είναι γνωστό ότι προκαλούν την εμφάνιση αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων (apl). H παρουσία ενός από αυτά τα κριτήρια αποκλείει τη διάγνωση του πρωτοπαθούς Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου. Η παρακολούθηση του ασθενούς για περισσότερο από 5 χρόνια μετά από την πρώτη κλινική συμπτωματολογία είναι απαραίτητη για να αποκλεισθεί (σχεδόν εντελώς) η επακόλουθη εκδήλωση του ΣΕΛ 12. ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ Η επίδραση των α PL εκτιμάται καλύτερα από παθογενετική σκοπιά, με έμφαση σε δύο σημεία: στη φύση και το μέγεθος των επηρεαζόμενων αγγείων και στην οξύτητα ή τη χρονιότητα της θρομβωτικής βλάβης. Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα συμμετέχουν στην παθογένεια των αρτηριακών και φλεβικών θρομβώσεων, καθώς και των αποβολών, και έχουν προταθεί αρκετές υποθέσεις για την εξήγηση των κυτταρικών και μοριακών μηχανισμών. Μια πρώτη θεωρία ενοχοποιεί την ενεργοποίηση των ενδοθηλιακών κυττάρων με τη σύνδεση των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων σε αυτά, όπως αποδεικνύεται ερευνητικά από την αύξηση της έκφρασης των μορίων προσκόλλησης, την έκκριση κυτοκινών και την επίταση του μεταβολισμού των προσταγλανδινών. Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα αναγνωρίζουν την β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι που είναι συνδεδεμένη με τα ευρισκόμενα σε κατάσταση ηρεμίας ενδοθηλιακά κύτταρα των αγγείων, αν και η βάση για την αλληλεπίδραση της β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι με τα ενδοθηλιακά κύτταρα παραμένει άγνωστη. Προτείνεται ότι ο καταλυτικός ρόλος της γλυκοπρωτεΐνης β2-gpi είναι η δημιουργία νέο-επιτόπων, με τη σύνδεσή της σε ανιονικά φωσφολιπίδια, ή η συμβολή της στην αλλαγή δυναμικού της μεμβράνης και στην αποκάλυψη κρυπτικών αντιγονικών επιτόπων, που αποτελούν στόχο των αpl αντισωμάτων στη μεμβράνη των ενδοθηλιακών κυττάρων, με αποτέλεσμα τη διευκόλυνση της απομάκρυνσής τους από τα μακροφάγα (απόπτωση) ή την ενεργοποίησή τους που οδηγεί σε προθρομβωτική κατάσταση. Μια δεύτερη θεωρία εστιάζει σε οξειδωτικό τραύμα των ενδοθηλιακών κυττάρων. Η οξείδωση της χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεΐνης (LDL), ενός μείζονος παράγοντα αθηροσκλήρωσης, προκαλεί κινητοποίηση των μακροφάγων, οδηγώντας σε ενεργοποίησή τους και επακόλουθη καταστροφή των ενδοθηλιακών κυττάρων. Ακόμη, 48

14 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ σχηματίζονται αντισώματα έναντι της οξειδωθείσας LDL που βρίσκονται σε σύνδεση με μια ομάδα αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων και, επιπλέον, υπάρχουν ενδείξεις ότι ομάδα αντικαρδιολιπινικών αντισωμάτων εμφανίζουν διασταυρούμενη αντίδραση με την οξειδωθείσα LDL. Καθώς τα αντικαρδιολιπινικά αντισώματα συνδέονται με την οξειδωθείσα καρδιολιπίνη, θέτουν την υπόθεση ότι τα αντικαρδιολιπινικά αντισώματα αναγνωρίζουν τα οξειδωμένα φωσφολιποειδή, τις συνδεδεμένες με φωσφολιποειδή πρωτεΐνες ή και τα δύο. Τα αpl ασκώντας καταλυτική επίδραση στη αθηροσκληρωτική διαδικασία επιταχύνουν, με τη θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια βραδείας εξέλιξης που προκαλούν, την εμφάνιση προοδευτικής ισχαιμίας από θρόμβωση και την σιωπηρά εξελισσόμενη οργανική ανεπάρκεια (αθηροσκλήρωση μυοκαρδική ισχαιμία) σε ασθενείς με ΣΕΛ και APS ή σε ασθενείς με πρωτοπαθές APS, αλλά και σε άτομα με θετικά αpl χωρίς κλινικές εκδηλώσεις του συνδρόμου. Μια τρίτη θεωρία προτείνει ότι τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα αλληλεπιδρούν ή τροποποιούν τη λειτουργία των συνδεδεμένων με φωσφολιποειδή πρωτεϊνών που εμπλέκονται στη ρύθμιση της πήξεως. Αν και λίγα είναι γνωστά για τη βιολογική λειτουργία της β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι, φαίνεται ότι δρα ως φυσικό αντιπηκτικό. Έχουν, επίσης, προταθεί μηχανισμοί με τους οποίους τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα αλληλεπιδρούν με τις ρυθμιστικές λειτουργίες της προθρομβίνης, της πρωτεΐνης C, της αννεξίνης V και του ιστικού παράγοντα του πλασμινογόνου. Τελευταία, η θρόμβωση στο Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο έχει συνδεθεί με τη θρομβοπενία και τη θρόμβωση από ηπαρίνη (HITT Σύνδρομο). Και τα δύο σύνδρομα προκαλούν πολλαπλές θρομβώσεις σε αρτηρίες και σε φλέβες. Στο HITT Σύνδρομο, το σημείο της θρόμβωσης καθορίζεται από προϋπάρχουσα αγγειακή βλάβη (θεωρία του δεύτερου πλήγματος - second hit), ενώ στο Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο υπάρχει μεγάλη συχνότητα υποτροπών από όμοια θρομβωτικά συμβάντα. Μια δεύτερη αιτία, όπως το αγγειακό τραύμα, μπορεί να είναι απαραίτητη για να συμβεί θρόμβωση και στα δύο σύνδρομα. Παραμένει ακαθόριστο ποιο κυτταρικό φωσφολιποειδές και ποια συνδεδεμένη με φωσφολιποειδή πρωτεΐνη είναι ο στόχος των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων in vivo. Η απουσία ανιονικών φωσφολιποειδών στην κυτταρική επιφάνεια και η φαινομενική απουσία δραστηριοποίησης των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων με τα ανέπαφα κύτταρα θέτουν την υπόθεση ότι, για τη σύνδεση των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων, είναι αναγκαία κάποια διαταραχή της κυτταρικής μεμβράνης. Πράγματι, κάποια αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα αντιδρούν με ενεργοποιημένα αιμοπετάλια που έχουν υποστεί απώλεια της φυσιολογικής ασύμμετρου διάταξης των μεμβρανικών φωσφολιποειδών και εκθέτουν ανιονικά φωσφολιποειδή στην κυτταρική τους επιφάνεια. Όσον αφορά στους παθοφυσιολογικούς μηχανισμούς που ενέχονται στις επιπλοκές κυήσεως, υποστηρίζεται ότι αυτοί σχετίζονται με μειωμένη παραγωγή προστακυκλίνης, αυξημένη παραγωγή θρομβοξάνης από τα ενδοθηλιακά κύτταρα, αναστολή της ηπαρινο-εξαρτώμενης αντιθρομβίνης ΙΙΙ, αναστολή της ενεργοποίησης των πρωτεϊνών C και S, ενεργοποίηση των ενδοθηλιακών κυττάρων και των αιμοπεταλίων (αγγειοπάθεια και θρόμβωση των αγγείων του πλακούντα), αυξημένη έκφραση μορίων προσκόλλησης, μείωση της παραγωγής της αννεξίνης V ή/και αναστολή της δράσης της στον πλακούντα (αντισώματα έναντι αννεξίνης V - φωσφατιδυλοσερίνης). Εκδηλώσεις APS στο νεογνό (κυρίως θρομβώσεις) έχουν περιγραφεί, αλλά είναι σπάνιες (πιθανή διέλευση IgM αcl από τον πλακούντα), όπως επίσης έχουν περιγραφεί θρομβώσεις της μητέρας κατά την κύηση, τον τοκετό και τη λοχεία (η κύηση είναι από μόνη της προδιαθεσικός παράγοντας θρομβώσεων). Γιατί όμως δεν εμφανίζουν θρομβώσεις ή αποβολές άτομα που έχουν θετικά αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα για μεγάλο χρονικό διάστημα και παραμένουν ασυμπτωματικά; Ακόμη, γιατί άλλα άτομα εμφανίζουν μόνο υποτροπιάζουσες θρομβώσεις (αρτηριακές ή/και φλεβικές) σε συγκεκρι- 49

15 ΑντιφωσφολιπιδικA αντισωματα: εργαστηριακος προσδιορισμος, διαγνωστικη αξια και ανοσοπαθογενετικος ρολος μένες περιοχές, όπως και άλλα εμφανίζουν μόνο υποτροπιάζουσες αποβολές 1ου ή 2ου τριμήνου κύησεως; Όλα αυτά είναι ανεξήγητα ερωτήματα, όσο αφορά στον παθογενετικό ρόλο των αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων στον καθορισμό του κινδύνου θρομβώσεων, που χρήζουν διερεύνησης και μελλοντικής απάντησης ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Ευχαριστώ θερμά, για την βοήθειά της, την κ. Αλεξάνδρα Τσιρογιάννη, Επιμελήτρια Α του Τμήματος Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας του ΠΓΝΑ Ο Ευαγγελισμός, η συμβολή της οποίας υπήρξε πολύτιμη στη συγγραφή αυτής της εργασίας λόγω της μεγάλης της εμπειρίας στα αυτοαντισώματα. ΑBSTRACT Antiphospholipid antibodies: terminology, laboratory investigation, clinical significance and immunopathogenic involvement M. Zakalka Rheumatologist The antiphospholipid antibodies (αpl) mainly consist of the anticardiolipin antibodies (αcl), the lupus anticoagulant (LA) and the antibodies against β2 glycoprotein I (anti-β2 GP I); in vitro they recognize, as antigenic epitopes, plasma proteins which are bound to negatively charged phospholipids-membrane components; their serum presence in vivo presents a statistically significant correlation with the clinical manifestation of arterial and/or venous thrombosis and the recurrent pregnancy loss. The laboratory methodology employed for the detection of anticardiolipin antibodies and of anti-β2 GP I consists of, mainly, ELISA techniques, while for the lupus anticoagulant we mainly use the clotting-based tests. There are two types of Antiphospholipid Syndrome, the primary and the secondary. The secondary has been related to autoimmune diseases, more often to Systemic Lupus Erythematosus (SLE), however anticardiolipin antibodies have been detected in many conditions (infections, malignancies, drugs). The Antiphospholipid Syndrome has multisystemic clinical manifestations, apart from the thrombosis in arterial and/or venous sites and the pregnancy morbidity. Moreover, the differential diagnosis by exclusion of the primary Antiphospholipid Syndrome from the secondary one, in the course of SLE, has essential clinical interest. The recent prominent theories for the immunopathogenic mechanism of the antiphospholipid antibodies involvement in the thrombosis induction are: the activation and/or apoptosis of vascular endothelial cells, the oxidant damage of the endothelial cells and the functional impairment of the proteins which are bound to phospholipids and are involved in the regulation of the coagulant factors activity or their combination. Furthermore, in the pathogenesis of recurrent fetal loss, the derangement of the prostaglandins balance, the inhibition of the blood anticoagulant factors and the reduction or inactivation of the antithrobotic shield of annexin V are involved. Ηellenic Rheumatology 2007; 18(1):36-51 Key words: antiphospholipid antibodies (αpl), anticardiolipin antibodies (αcl), lupus anticoagulant (LA), anti-β2-glycoprotein I (anti-β2-gp I), primary Antiphospholipid Syndrome, secondary Antiphospholipid Syndrome, Antiphospholipid Syndrome in the course of SLE. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Kotzin L, West B, Sterling G. Systemic Lupus Erythematosus. Antiphospholipid antibodies and the antiphospholipid antibody syndrome. In: Clinical Immunology, Principles and practice, 2nd edition. Mosby International Limited, Vol. 2, London 2001, pp Hansen KE. Antiphospholipid antibody syndrome. In: Rheumatology secrets, 2nd edition. Hanley and Belfus Inc, Philadelphia 2002, pp Galli M. Antiphospholipid syndrome: definition and treatment. The Hematology Journal 2002; 3(Suppl.2):

16 Μ. ΖΑΚΑΛΚΑ 4. Asherson RA, Cervera R. The antiphospholipid syndrome. In: Kelley WN, Ruddy S, Harris Εd, Sledge CD (eds). Textbook of Rheumatology, 5th edition. WB Saunders and Company, Philadelphia 1997, pp Khamashta MA, Hughes GRY. The antiphospholipid antibody syndrome. In: Oxford Textbook of Rheumatology, 2nd edition. Oxford Medical Publications, Vol. 2, New York 1998, pp Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο. Τεύχος Πρακτικών Ημερίδας της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας, Τμήμα Αιμόστασης. Αθήνα, 5 Οκτωβρίου 2001, σελ Harris EN, Khamashta MA. Antiphospholipid syndrome. In: Hochberg M, Silman A, Smolen J, Weinblatt M, Weisman M(eds). Rheumatology, 3rd edition. Mosby, Vol. Two, Toronto 2003, pp Bauer KA, Goodnight SH, Ridker PM. Hypercoagulable States Translation of Risk Factors to Clinical practice. In: Hematology (American Society of Hematology Education Program Book), Washington DC 1998, pp Shapiro S, Long M. Hematology: coagulation problems. In: Lahita RG (ed). Systemic Lupus Erythematosus, 3rd edition. Academic Press, New York 1999, pp Triplett DA. Indiana University School of Medicine and Midwest Hemostasis and Thrombosis Laboratories: Use of the Dilute Russell Viper Venom Time (drvvt) - Its Importance and Pitfalls. Journal of Autoimmunity 2000; 15: Carreras LO, Forastiero RR, Martinuzzo ME. Which are the Best Biological Markers of the Antiphospholipid Syndrome? Journal of Autoimmunity 2000; 15: Asherson RA, Cervera R, Lie JT. The antiphospholipid syndromes. In: Lahita RG (ed). Systemic Lupus Erythematosus, 3rd edition. Academic Press, New York 1999, pp Isenberg D, Horsfall A. Systemic Lupus Erythematosus. The Αntiphospholipid Αntibody Syndrome and Lupus. In: Oxford Textbook of Rheumatology, 2nd edition. Oxford Medical Publication, Vol. 2, New York 1998, pp Harris EN. Antiphospholipid syndrome. In: Klippel JH, Dieppe PA (eds). Rheumatology, 2nd edition. Mosby, London 1998, pp Τσέλιος Κ, Σκένδρος Π, Κουντουράς Ι, Μπούρα Π. Αντιφωσφολιπιδικό σύνδρομο: ανάλυση επιδημιολογικών, κλινικών και ανοσιακών ευρημάτων. Ελληνική Ρευματολογία 2002; 13(1): Greaves M. Autoimmune thrombophilic syndromes. Haematologica 1999; (B4)EHA- 4:32-5 (Educational book, 4th Congress of the European Haematology Association). 17. Gruel Y. Antiphospholipid Syndrome and Heparin-induced Thrombocytopenia: Update on Similarities and Differences. Journal of Autoimmunity 2000; 15: Hughes G. Speculations on APS in the Coming Millennium. J Autoimmunity 2000; 15: Asherson RA. Antiphospholipid Antibodies, Malignancies and Paraproteinemias. J Autoimmunity 2000; 15: Vlahoyiannopoulos PG, Kanellopoulos PG, Ioannidis PA et al. Atherosclerosis in premenopausal women with antiphospholipid syndrome and systemic lupus erythematosus: a controlled study. Rheumatology 2003, 42: Koike T, Matsura E. Immunology of antiphospholipid antibodies. In: Lahita RG (ed). Systemic Lupus Erythematosus, 3rd edition. Academic Press, New York 1999, pp Merrill JT. Pathogenesis and Treatment of the anti-phospholipid syndrome. In: Lahita RG (ed). Systemic Lupus Erythematosus, 3rd edition. Academic Press, New York 1999, pp Meroni PL, Raschi E, Camera M et al. Endothelial Activation by apl: A Potential Pathogenetic Mechanism for the Clinical Manifestations of the Syndrome. Journal of Autoimmunity 2000; 15: Roubey RAS. Antiphospholipid antibody syndrome. In: Koopman WJ (ed). Arthritis and Allied Conditions: a Textbook of Rheumatology, 13th edition. Lipincott, Williams and Wilkins, Philadelphia 1997, pp

Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο

Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο 10 η Ημερίδα Ελληνικής Εταιρίας Αιμαφαίρεσης Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο Δημήτριος Ε. Μπούτσης Διευθυντής Αιματολογικής Κλινικής Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών Ορισμός Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου Αρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΤΗΤΗ ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ. ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΚΑΡΥΔΑ Επιμελήτρια Α Αιματολογικού Εργαστηρίου ΓΝΑ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ»

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΤΗΤΗ ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ. ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΚΑΡΥΔΑ Επιμελήτρια Α Αιματολογικού Εργαστηρίου ΓΝΑ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ» ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΤΗΤΗ ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΚΑΡΥΔΑ Επιμελήτρια Α Αιματολογικού Εργαστηρίου ΓΝΑ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ» ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ Σήμερα ο όρος θρομβοφιλία χρησιμοποιείται για να δηλώσει την τάση για θρόμβωση:

Διαβάστε περισσότερα

(0.1-20) και IgM: 99 (0.1-20)

(0.1-20) και IgM: 99 (0.1-20) Γ.Ν.Α ''ΟΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ'' ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΩΜΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ HIV λοίµωξη µε συνοδό κεφαλαλγία και οστικά άλγη Ειδικευόµενος Μουλατζίκος Χρήστος 12/12/2012 Περιγραφήπεριστατικού

Διαβάστε περισσότερα

Νοσολογία_Νοσ. 1201 Παθήσεις των Αρθρώσεων και Οστών. C.D.A. Εβδ.9

Νοσολογία_Νοσ. 1201 Παθήσεις των Αρθρώσεων και Οστών. C.D.A. Εβδ.9 1.Γενικά περί Ρευµατικών Νοσηµάτων 2.Συστηµατικός Ερυθηµατώδης Λύκος ( Σ. Ε. Λ.) 3. Ρευµατοειδής Αρθρίτιδα 4. Οστεοαρθρίτιδα 5. Σκληρόδερµα, Προοδευτική Συστηµατική Σκλήρυνση 01/15 1.Γενικά περί Ρευµατικών

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ

ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Ελένη Κομνηνού, Ρευματολόγος, Επιστημονικά Υπεύθυνη Ρευματολογικού Τμήματος ΙΑΣΩ General ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Οι ρευματικές παθήσεις αφορούν,σε ένα μεγάλο ποσοστό, νέες γυναίκες που βρίσκονται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΥΤΟΑΝΟΣΗΣ ΑΙΜΟΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ. Μαρία Γκανίδου Νοσοκομειακή Υπηρεσία Αιμοδοσίας ΓΝΘ Γ.Παπανικολάου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΥΤΟΑΝΟΣΗΣ ΑΙΜΟΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ. Μαρία Γκανίδου Νοσοκομειακή Υπηρεσία Αιμοδοσίας ΓΝΘ Γ.Παπανικολάου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΥΤΟΑΝΟΣΗΣ ΑΙΜΟΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ Μαρία Γκανίδου Νοσοκομειακή Υπηρεσία Αιμοδοσίας ΓΝΘ Γ.Παπανικολάου Αυτοάνοση Αιμολυτική Αναιμία (ΑΑΑ) 1.Αυξημένη καταστροφή των ερυθρών αιμοσφαιρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΚΌΛΛΗΣΗ ΠΛΑΚΟΎΝΤΑ

ΑΠΟΚΌΛΛΗΣΗ ΠΛΑΚΟΎΝΤΑ ΑΠΟΚΌΛΛΗΣΗ ΠΛΑΚΟΎΝΤΑ Παθοφυσιολογία, Διάγνωση και Αντιμετώπιση Alexander Kofinas, MD Director Kofinas Perinatal Associate Professor Clinical Obstetrics and Gynecology Cornell University, College of Medicine

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Καθ' έξιν Αποβολών

Τμήμα Καθ' έξιν Αποβολών Τμήμα Καθ' έξιν Αποβολών Αν. Καθηγητής Σ. Δενδρινός 1 / 7 Το Τμήμα Επανειλημμένων Αποβολών αποτελεί ειδικό Τμήμα της Β Μαιευτικής και Γυναικολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών με αντικείμενο τη

Διαβάστε περισσότερα

«Επιδημιολογία του Ερυθηματώδους Λύκου- Η εμπειρία της Ομάδας Μελέτης Λύκου της Θεσσαλονίκης» Στεφανίδου Στυλιανή

«Επιδημιολογία του Ερυθηματώδους Λύκου- Η εμπειρία της Ομάδας Μελέτης Λύκου της Θεσσαλονίκης» Στεφανίδου Στυλιανή «Επιδημιολογία του Ερυθηματώδους Λύκου- Η εμπειρία της Ομάδας Μελέτης Λύκου της Θεσσαλονίκης» Στεφανίδου Στυλιανή Ορισμός Ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (ΣΕΛ) είναι ένα τυπικό μη οργανοειδικό αυτοάνοσο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Dr Α. Μεντής, Ιατρός Βιοπαθολόγος, Κλινικός Μικροβιολόγος ιευθυντής ιαγνωστικού Τμήματος ιευθυντής Εργαστηρίου Ιατρικής Μικροβιολογίας ιευθυντής Εθνικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΑ ΑΠΟ ΗΠΑΡΙΝΗ ΤΥΠΟΥ ΙΙ (ΗΙΤ-ΙΙ)

ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΑ ΑΠΟ ΗΠΑΡΙΝΗ ΤΥΠΟΥ ΙΙ (ΗΙΤ-ΙΙ) ΘΡΟΜΒΟΠΕΝΙΑ ΑΠΟ ΗΠΑΡΙΝΗ ΤΥΠΟΥ ΙΙ (ΗΙΤ-ΙΙ) ΑΝΘΗ Σ. ΤΡΑΥΛΟΥ ΠΡΟΤΥΠΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΘΡΟΜΒΩΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΚΩΝ ΔΙΑΘΕΣΕΩΝ ΙΑΤΡΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΙΚΟΥ Η ΗΠΑΡΙΝΗ Ειναι το φάρμακο εκλογής όταν απαιτείται

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

Θρομβοφιλία. (παθολογική. αιμόσταση). Ο όρος θρομβοφιλία σχετίζεται με επαναλαμβανόμενα ή υποτροπιάζοντα επεισόδια θρομβώσεων (αρτηριακών

Θρομβοφιλία. (παθολογική. αιμόσταση). Ο όρος θρομβοφιλία σχετίζεται με επαναλαμβανόμενα ή υποτροπιάζοντα επεισόδια θρομβώσεων (αρτηριακών «ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΑΝΑΣΤΟΛΕΩΝ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ ΣΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ ΙΙ» Π.Γ.Ν.Θ. ΑΧΕΠΑ Βιοχημικό Εργαστήριο, Αιματολογικό Τμήμα Μικροβιολογικού Εργαστηρίου Θυσιάδου Κ, Ραπτάκη

Διαβάστε περισσότερα

12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ

12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 12. ΚΑΘ ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ Καθ έξιν αποβολές ορίζονται ως η απώλεια τριών ή περισσοτέρων διαδοχικών κυήσεων. Καθ έξιν αποβολές είναι μια ετερογενής κατάσταση που έχει πολλά πιθανά αίτια, ενώ πολλοί παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Διάγνωση της HIV λοίμωξης Από το 1985 και μέχρι σήμερα η διαγνωστική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Δρ Ελευθερία Ελμίνα Λευκού Αιματολόγος. Εξειδικευθείσα στην Αιμόσταση Αιματολογία κυήσεως Στο Guy s & St Thomas hospital, London, UK

Δρ Ελευθερία Ελμίνα Λευκού Αιματολόγος. Εξειδικευθείσα στην Αιμόσταση Αιματολογία κυήσεως Στο Guy s & St Thomas hospital, London, UK ΙΜΕΘΑ Αθήνα 10 12/4/2014 Δρ Ελευθερία Ελμίνα Λευκού Αιματολόγος Εξειδικευθείσα στην Αιμόσταση Αιματολογία κυήσεως Στο Guy s & St Thomas hospital, London, UK Δεν υπάρχουν προοπτικές τυχαιοποιημένες μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

29. ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΚΥΗΣΗ

29. ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΚΥΗΣΗ 29. ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΚΥΗΣΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η θρομβοεμβολική νόσος επιπλέκει 1/500-2000 κυήσεις. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος στη λοχεία. Τα αέρια αίματος δεν θεωρούνται ευαίσθητη ή ειδική εξέταση για

Διαβάστε περισσότερα

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση There are no translations available. Γιώργος Κολιός Καρδιολόγος Οι ασθενείς με συγκοπή αποτελούν το 2% των επισκέψεων στα τμήματα έκτακτων περιστατικών. Η ετήσια επίπτωση συγκοπτικών επεισοδίων στα ηλικιωμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ ΣΤΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΓΓΕΝΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ. Β. Δρόσου-Αγακίδου Καθηγ. Νεογνολογίας Α Νεογνολογική Κλινική Α.Π.Θ.

ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ ΣΤΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΓΓΕΝΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ. Β. Δρόσου-Αγακίδου Καθηγ. Νεογνολογίας Α Νεογνολογική Κλινική Α.Π.Θ. ΓΚΡΙΖΕΣ ΖΩΝΕΣ ΣΤΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΩΝ ΣΥΓΓΕΝΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ Β. Δρόσου-Αγακίδου Καθηγ. Νεογνολογίας Α Νεογνολογική Κλινική Α.Π.Θ. Φάσμα εκδηλώσεων συγγενών λοιμώξεων Μακροχρόνιες συνέπειες ενδοκρινοπάθειες ΠΡΟΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η Σύφιλη είναι λοιμώδης νόσος χρόνιας διαδρομής με ποικιλία συστηματικών εκδηλώσεων. Χαρακτηριστικό της νόσου είναι οι μεγάλες λανθάνουσες περιόδοι

Η Σύφιλη είναι λοιμώδης νόσος χρόνιας διαδρομής με ποικιλία συστηματικών εκδηλώσεων. Χαρακτηριστικό της νόσου είναι οι μεγάλες λανθάνουσες περιόδοι Η Σύφιλη είναι λοιμώδης νόσος χρόνιας διαδρομής με ποικιλία συστηματικών εκδηλώσεων. Χαρακτηριστικό της νόσου είναι οι μεγάλες λανθάνουσες περιόδοι υποκλινικής νόσησης Οφείλεται στο Treponema pallidum

Διαβάστε περισσότερα

Κύηση και συγγενείς καρδιοπάθειες. Στέλλα Μπρίλη Α! Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών

Κύηση και συγγενείς καρδιοπάθειες. Στέλλα Μπρίλη Α! Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών Κύηση και συγγενείς καρδιοπάθειες Στέλλα Μπρίλη Α! Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών Αιµοδυναµικές αλλαγές κατά την εγκυµοσύνη Όγκος αίµατος 30-50% Μέγιστο 20-24 εβδ Όγκος παλµού Καρδιακή Συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Το Xarelto είναι φάρμακο που περιέχει τη δραστική ουσία ριβαροξαβάνη. Διατίθεται σε μορφή δισκίων (2,5, 10, 15 και 20 mg).

Το Xarelto είναι φάρμακο που περιέχει τη δραστική ουσία ριβαροξαβάνη. Διατίθεται σε μορφή δισκίων (2,5, 10, 15 και 20 mg). EMA/230698/2013 EMEA/H/C/000944 Περίληψη EPAR για το κοινό ριβαροξαβάνη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

φροντιστήρια επίγνωση

φροντιστήρια επίγνωση ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑ.Λ. 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ Επιμέλεια θεμάτων: Εμμανουέλα Μαθιουδάκη, Βιολόγος ΘΕΜΑ Α Α1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΜΠΑΤΣΙΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ-ΜΑΙΕΥΤΗΡΑΣ

ΜΠΑΜΠΑΤΣΙΑΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟΣ-ΜΑΙΕΥΤΗΡΑΣ ΚΑΘ` ΕΞΙΝ ΑΠΟΒΟΛΕΣ (πληροφορίες για το κοινό σύμφωνα με το Βρετανικό κολλέγιο μαιευτήρωνγυναικολόγων) για περισσότερες πληροφορίες η γυναίκα πρέπει να συμβουλεύεται το γυναικολόγο της. ΓΕΝΙΚΑ Αποβολή είναι

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτική Επιτροπή. Θεματολογία

Οργανωτική Επιτροπή. Θεματολογία Οργανωτική Επιτροπή Πρόεδρος: Μέλη: Λάζαρος Σακκάς Ιωάννης Αλεξίου Χαράλαμπος Γεροδήμος Αθανάσιος Ζιώγας Αλέξιος Ηλιόπουλος Χριστίνα Κατσιάρη Αθανάσιος Κουτρούμπας Ευάγγελος Ντάβας Θεματολογία Ανοσολογία

Διαβάστε περισσότερα

γγειακή εγκεφαλική νόσος, ισχαιμική35 Cerebrovascular disease, ischemic 35

γγειακή εγκεφαλική νόσος, ισχαιμική35 Cerebrovascular disease, ischemic 35 Α ΑΓΓΕΙΑΚΗ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ, ΙΣΧΑΙΜΙΚΗ γγειακή εγκεφαλική νόσος, ισχαιμική35 Cerebrovascular disease, ischemic 35 ΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Αθηροσκληρυντική νόσος μεγάλων αγγείων Κενοχωριώδης νόσος (lacunar

Διαβάστε περισσότερα

ΗΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ. Προκαταρτική φάση (ενδογενής & εξωγενής) 4 κύριες φάσεις

ΗΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ. Προκαταρτική φάση (ενδογενής & εξωγενής) 4 κύριες φάσεις ΗΠΗΞΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ Προκαταρτική φάση (ενδογενής & εξωγενής) 4 κύριες φάσεις Θρομβοσθενίνη Σύμφωνα με νεότερη ονοματολογία ως "θρομβοπλαστίνη" χαρακτηρίζεται ειδικά ο "ιστικός παράγοντας" που συμμετέχει

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακόςέλεγχος. WBC: 6810,με φυσιολογικό τύπο Hct: 39.4%,PLT: 242.000 CRP:9,7mg/dl ΟΝΠ:

Εργαστηριακόςέλεγχος. WBC: 6810,με φυσιολογικό τύπο Hct: 39.4%,PLT: 242.000 CRP:9,7mg/dl ΟΝΠ: Κατατηνπροσέλευση Αναφέρει μετωπο-κροταφική κεφαλαλγία αμφω απο εβδομάδος Δεν έχει πυρετό ΑΝΕ χωρίς ευρήματα,πλήρως προσανατολισμένος σε χρόνο,τόπο,και πρόσωπα Από τη φυσική εξέταση κηλιδοβλατιδώδη εξανθήματα

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα σχετιζόμενα με την τυποποίηση αντιγόνων Ι

Προβλήματα σχετιζόμενα με την τυποποίηση αντιγόνων Ι Β Προβλήματα Φαινότυπος Β(Α): ασθενής αντίδραση με αντι-α, έντονη αντίδραση με αντι-β, και ο ορός αντιδρά με ερυθρά Α₁. Ο αντιορός Α περιέχει τον κλώνο ΜΗΟ4? Επίκτητος Β φαινότυπος: έντονη αντίδραση με

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ

ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ Παθολογική Κλινική Γ.Ν. «Η Παμμακάριστος» ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ Κωνσταντινίδης Ιωάννης Συντ. Διευθυντής Μανιατάκου Μαρία Επικ. Παθολόγος Παρούσα νόσος Άνδρας 38 ετών με: Εμπύρετο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Σεμινάριο

Εκπαιδευτικό Σεμινάριο Εκπαιδευτικό Σεμινάριο στη Θρόμβωση & την Αντιθρομβωτική Αγωγή 4 & 5 Νοεμβρίου 2011 Ιωάννινα Ξενοδοχείο Epirus Palace ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Οργάνωση: Ινστιτούτο Αγγειακών Παθήσεων (Ι.Α.Π.) Αγγειοχειρουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Αορτίτις Απεικόνιση. Φοινίτσης Στέφανος

Αορτίτις Απεικόνιση. Φοινίτσης Στέφανος Στέφανος Φοινίτσης - Αορτίτις Απεικόνιση 31 Αορτίτις Απεικόνιση. Φοινίτσης Στέφανος Λέκτορας Α.Π.Θ. Η αορτίτιδα ορίζεται ως φλεγμονή του τοιχώματος της αορτής. Αιτιολογικά ταξινομείται σε δύο μεγάλες ομάδες:

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων

Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων Ανδρέας Π. Καραμπίνης Διευθυντής ΜΕΘ Π.Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς» μεταμόσχευση ιστών και οργάνων αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος («λύκος» ή ΣΕΛ);

Τι είναι ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος («λύκος» ή ΣΕΛ); Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος Σκοπός αυτού του φυλλαδίου είναι να ενημερώσετε υπεύθυνα το κοινό για το συστηματικό ερυθηματώδη λύκο (για συντομία «λύκος» ή ΣΕΛ) απαντώντας στα πιο συχνά ερωτήματα για

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

Λεμφώματα πνεύμονα (συνέχεια) Πηνελόπη Κορκολοπούλου Επ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστημίου Αθηνών

Λεμφώματα πνεύμονα (συνέχεια) Πηνελόπη Κορκολοπούλου Επ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστημίου Αθηνών Λεμφώματα πνεύμονα (συνέχεια) Πηνελόπη Κορκολοπούλου Επ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστημίου Αθηνών Αγγειοκεντρική ανοσοϋπερπλαστική νόσος / λέμφωμα πνεύμονος ΕΒV B T/NΚ Λεμφωματώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ. Στο ακροατήριο θα διανεμηθεί ειδικό ενημερωτικό έντυπο με χρήσιμες συμβουλές. Αντώνης Μακρυγιαννάκης MD,PhD

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ. Στο ακροατήριο θα διανεμηθεί ειδικό ενημερωτικό έντυπο με χρήσιμες συμβουλές. Αντώνης Μακρυγιαννάκης MD,PhD ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ Με χαρά σας προσκαλούμε στην ανοιχτή ενημερωτική εκδήλωση στο ξενοδοχείο Aquila Atlantis, Ηράκλειο Κρήτης, στις 25 Απριλίου 2015, με θέμα: «Θρομβωτικές και Αιμορραγικές Διαταραχές στη Μαιευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΧΑΙΜΙΕΣ. Λ.Β. Αθανασίου

ΛΕΥΧΑΙΜΙΕΣ. Λ.Β. Αθανασίου ΛΕΥΧΑΙΜΙΕΣ Λ.Β. Αθανασίου ΟΡΙΣΜΟΙ Λευχαιμίες Κακοήθη νεοπλάσματα των πρόδρομων αιμοκυττάρων του μυελού των oστών. Ατελής διαφοροποίηση οδηγεί σε πολλαπλασιασμό μη ώριμων (και μη λειτουργικών) κυττάρων.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ Κλινικές εφαρμογές 4 Αιμοδυναμική μελέτη Doppler 1. Αγγεία κοιλιάς 2. Περιφερικά αγγεία Κ. Χατζημιχαήλ Υπερηχοτομογραφία Μορφολογική μελέτη Αιμοδυναμική μελέτη Doppler

Διαβάστε περισσότερα

.Ν. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΘΡΟΜΒΟΦΙΛIΑ ΣΤΗ ΗΝ ΚΛΙΝΙΚH ΠΡAΞΗ. . Βρυώνης αθολόγος Λοιμωξιολόγος Ν ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

.Ν. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΘΡΟΜΒΟΦΙΛIΑ ΣΤΗ ΗΝ ΚΛΙΝΙΚH ΠΡAΞΗ. . Βρυώνης αθολόγος Λοιμωξιολόγος Ν ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ .Ν. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΘΡΟΜΒΟΦΙΛIΑ ΣΤΗ ΗΝ ΚΛΙΝΙΚH ΠΡAΞΗ. Βρυώνης αθολόγος Λοιμωξιολόγος Ν ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Η τριάδα του Vircho ow Rudolf Virchow (1821-1902) Ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του(των) φύλλου(ων) οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του(των) φύλλου(ων) οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του(των) φύλλου(ων) οδηγιών χρήσης 40 Παράγραφος 4.1 Θεραπευτικές ενδείξεις [The currently approved

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.)

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.) 1. Ορισµός Νόσου 2. Παθογένεια: η µελέτη της δηµιουργίας µιας παθολογικής κατάστασης, µια παθολογική κατάσταση σε συνάρτηση µε το αίτιο που την προκαλεί 3. Επιδηµιολογία: είναι η επιστηµονική µελέτη των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ «ΔΙΑΒAΖΕΤΑΙ» Η ΓΕΝΙΚH AIΜΑΤΟΣ. Φυσιολογικές τιμές αιματολογικών παραμέτρων

ΠΩΣ «ΔΙΑΒAΖΕΤΑΙ» Η ΓΕΝΙΚH AIΜΑΤΟΣ. Φυσιολογικές τιμές αιματολογικών παραμέτρων ΠΩΣ «ΔΙΑΒAΖΕΤΑΙ» Η ΓΕΝΙΚH AIΜΑΤΟΣ Μ. Οικονόμου Εισαγωγή Η «γενική αίματος» αποτελεί τη συνηθέστερα χρησιμοποιούμενη εξέταση στην παιδιατρική κλινική πράξη. Ο προσδιορισμός των αιματολογικών παραμέτρων

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικό σκληρόδερμα

Συστηματικό σκληρόδερμα Συστηματικό σκληρόδερμα Π.Γ. Βλαχογιαννόπουλος En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο συστηματικό σκληρόδερμα είναι μία χρόνια νόσος η οποία λειτουργεί με αυτοάνοσο μηχανισμό. Τα ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙ Α ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΜΒΡΥΟ

ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙ Α ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΜΒΡΥΟ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙ Α ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΜΒΡΥΟ Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής ΕΚΠΑ, σε συνεργασία με Αναπλ. Καθηγητή Ν. Παπαντωνίου, Α Μαιευτική και Γυναικολογική

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ (Υποχρεωτικό κατ επιλογήν μάθημα) Διδάσκων: ΜΠΟΝΩΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Διάρκεια : Ε εξάμηνο Διδασκαλία: Παραδόσεις Εξετάσεις: Σκοπός: Προφορικές Μελέτη των σχέσεων των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ Guidelines of American Heart Association/American Stroke Association 2013 EFNS Guidelines 2011 Royal College of Physicians National Clinical Guidelines

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης

Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης Παθολόγος Αξιολόγηση βαρύτητας περιστατικού - Από την βαρύτητα των κλινικών σημείων (αναπνευστική συχνότητα >35, ταχυκαρδία,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτική Επιτροπή. Θεματολογία

Οργανωτική Επιτροπή. Θεματολογία Οργανωτική Επιτροπή Πρόεδρος: Μέλη: Λάζαρος Σακκάς Ιωάννης Αλεξίου Χαράλαμπος Γεροδήμος Αθανάσιος Ζιώγας Αλέξιος Ηλιόπουλος Χριστίνα Κατσιάρη Αθανάσιος Κουτρούμπας Ευάγγελος Ντάβας Θεματολογία Επείγουσες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Δρ. Ε.Τρακάκης

ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Δρ. Ε.Τρακάκης ΑΝΙΧΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΓΕΝΝΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Δρ. Ε.Τρακάκης Οι ανιχνευτικές εξετάσεις (screening test) έχουν ευρεία εφαρμογή και μεγάλη πρακτική χρησιμότητα στον προγεννητικό έλεγχο. Ο προγεννητικός έλεγχος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Πότε χρειάζεται έλεγχος;

ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Πότε χρειάζεται έλεγχος; ΘΡΟΜΒΟΦΙΛΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Πότε χρειάζεται έλεγχος; Σταυρούλα Κωσταρίδου-Νικολοπούλου Παιδίατρος-Αιματολόγος ΦΛΕΒΙΚΗ ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ (Venous Thromboembolic Disease,VTE) Ετήσια συχνότητα: 0.07-1.4/100.000

Διαβάστε περισσότερα

Σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα και AIDS στους εφήβους. Χαράλαµπος Ανταχόπουλος 3 η Παιδιατρική Κλινική ΑΠΘ

Σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα και AIDS στους εφήβους. Χαράλαµπος Ανταχόπουλος 3 η Παιδιατρική Κλινική ΑΠΘ Σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα και AIDS στους εφήβους Χαράλαµπος Ανταχόπουλος 3 η Παιδιατρική Κλινική ΑΠΘ Εφηβική ηλικία και σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα (STDs) Έναρξη σεξουαλικής ζωής Έλλειψη προφυλάξεων

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη αντιµετώπιση της νόσου των καρωτίδων στους ηλικιωµένους

Σύγχρονη αντιµετώπιση της νόσου των καρωτίδων στους ηλικιωµένους Σύγχρονη αντιµετώπιση της νόσου των καρωτίδων στους ηλικιωµένους Αδαµαντία Α. Πολυδώρου Εδικ. Καρδιολόγος 251 Γ.Ν.Αεροπορίας Τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια σύµφωνα µε την µελέτη Rochester αυξάνουν µε

Διαβάστε περισσότερα

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις 267 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις Χ. Βέρρας 1, Α. Μελιδώνης 2 1 Τμήμα Γενικής Ιατρικής και 2 Α Παθολογική Κλινική &

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο Δίαιτα Κάπνισμα Οινόπνευμα Ελαττωμένη σωματική δραστηριότητα Υπέρταση Δυσλιπιδαιμία Παχυσαρκία Σακχαρώδης διαβήτης Υπερτροφία

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Sjogren: αυτοάνοση επιθηλπτιδα

Σύνδρομο Sjogren: αυτοάνοση επιθηλπτιδα Σύνδρομο Sjogren: αυτοάνοση επιθηλπτιδα Α. Γ. Τζιούφας Αναπλ. Καθηγητής Παθολογικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών ο σύνδρομο Sjogren ή αυτοάνοση επιθηλιΐτιδα είναι ένα χρόνιο αυτοάνοσο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Σχετικά με τα ποσοστά συμμετοχής φαρμάκων»

ΘΕΜΑ: «Σχετικά με τα ποσοστά συμμετοχής φαρμάκων» Δ Ι Ο Ι Κ Η Σ Η ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΑΘΗΝΑ : 26-3-2010 ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ Αριθ. Πρωτ.: Γ 55/ 749 ΤΜΗΜΑ : ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΗΣ Ταχ. Δ/νση: Aγ. Κων/νου 8/10241 ΑΘΗΝΑ Πληροφορίες: A.Βλάχος

Διαβάστε περισσότερα

Λαμβάνετε Plavix ή Sintrom; cardiotest. Πρόληψη Καρδιαγγειακών Νοσημάτων. Ένα δείγμα σιέλου μπορεί να σώσει ζωές

Λαμβάνετε Plavix ή Sintrom; cardiotest. Πρόληψη Καρδιαγγειακών Νοσημάτων. Ένα δείγμα σιέλου μπορεί να σώσει ζωές Πρόληψη Καρδιαγγειακών Νοσημάτων Λαμβάνετε Plavix ή Sintrom; Το FDA προειδοποιεί: ελέγξτε άμεσα τη φαρμακογενετική σας ταυτότητα Ένα δείγμα σιέλου μπορεί να σώσει ζωές cardiotest Αθηρωμάτωση-Θρομβοεμβολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΥΠΕΡ-IgM. Hyper-IgM Syndrome (HIgM)

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΥΠΕΡ-IgM. Hyper-IgM Syndrome (HIgM) INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΟΣΟANΕΠΑΡΚΕΙΕΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΥΠΕΡ-IgM Hyper-IgM Syndrome (HIgM) ΑΡΜΟΝΙΑ Σύλλογος Φίλων Ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 «Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 Κοιλιοκάκη Ι Η κοιλιοκάκη είναι ανοσολογική πάθηση, που προκαλεί κυρίως βλάβες στο λεπτό έντερο αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

κλινική και εργαστηριακή προσέγγιση των νοσημάτων του Τ. Ράλλης Καθηγητής Παθολογίας Ζώων Συντροφιάς, Τμήμα Κτηνιατρικής, ΑΠΘ

κλινική και εργαστηριακή προσέγγιση των νοσημάτων του Τ. Ράλλης Καθηγητής Παθολογίας Ζώων Συντροφιάς, Τμήμα Κτηνιατρικής, ΑΠΘ Τι είναι κοινό και τι όχι κατά την κλινική και εργαστηριακή προσέγγιση των νοσημάτων του ήπατος στο σκύλο και στη γάτα Τ. Ράλλης Καθηγητής Παθολογίας Ζώων Συντροφιάς, Τμήμα Κτηνιατρικής, ΑΠΘ Η γάτα δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ:

ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ---- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ B ----- Ταχ. Δ/νση: Ανδρέα Παπανδρέου 37 Τ.Κ. Πόλη:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΦΑΣΗΣ ΙΙ 1 ος ΧΡΟΝΟΣ Χειμερινό Εξάμηνο 9 πμ-10πμ ΣΕΝΑΡΙΟ 1 σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 «Ιατρική Εξέταση» Ανατομική ορολογία (Ανατομία)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΠΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Γ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΠΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Γ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΠΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Γ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ Εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων διάγνωσης των προβλημάτων στον τομέα της ανδρικής γονιμότητας Λεωφ. Κηφισίας 46 115 26 Αθήνα (2ος όροφος) Τηλ: 210 6452 172, 210 6400

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ Ορισμός? Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία συστηματική φλεγμονώδης νόσος που προσβάλλει πολλές αρθρώσεις του σώματος. Η φλεγμονώδης διεργασία προσβάλλει καταρχήν την «επένδυση»

Διαβάστε περισσότερα

Εγκυµοσύνη και ρευµατικές παθήσεις

Εγκυµοσύνη και ρευµατικές παθήσεις Εγκυµοσύνη και ρευµατικές παθήσεις Μαρία Γ. Τεκτονίδου Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Εγκυµοσύνη και ρευµατικές παθήσεις Τα ρευµατικά νοσήµατα εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ. Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν»

ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ. Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν» ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν» Αντιπηκτική θεραπεία Βαλβιδοπάθειες προσθετικές βαλβίδες Κολπική μαρμαρυγή Φλεβική θρόμβωση πνευμονική εμβολή Γενικά

Διαβάστε περισσότερα

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΕΣ!ΕΠΙΠΛΟΚΕΣ!ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ!ΚΝΣ!

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΕΣ!ΕΠΙΠΛΟΚΕΣ!ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ!ΚΝΣ! ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΕΣΕΠΙΠΛΟΚΕΣΛΟΙΜΩΞΕΩΝΚΝΣ ΜΑΡΘΑΣΠΗΛΙΩΤΗ Νευρολόγος Α ΝευρολογικήΚλινική ΝοσοκομείοΑΧΕΠΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ15/12/2012 ΕΝΤΟΠΙΣΗΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΩΝΕΠΙΠΛΟΚΩΝ ΚΝΣ/ΠΝΣ ΚΝΣ Εγκέφαλος Μήνιγγες Νωτιαίος μυελός ΠΣ Περιφερικά

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Περιστατικού

Παρουσίαση Περιστατικού Παρουσίαση Περιστατικού ιαφορική διάγνωση Καραγκούνη Ιωάννα Γ Παθολογική κλινική Νοσοκοµείο «Ευαγγελισµός» Ατοµικό Αντικειµενική Mετεµµηνοπαυσιακή αναµνηστικό εξέτασηγυναίκα ηλικίας 76 ετών Ίλιγγος Προ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη διαγνωστική έρευνα

Εισαγωγή στη διαγνωστική έρευνα DEPARTMENT OF HYGIENE AND EPIDEMIOLOGY Εισαγωγή στη διαγνωστική έρευνα Κώστας Τσιλίδης, ktsilidi@cc.uoi.gr http://users.uoi.gr/ktsilidi/teaching Ιωαννίδης: κεφάλαιο 3 Ahlbom: κεφάλαιο 3, 4 Guyatt: κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΓΑΛΑΝΗΣ ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΑΠ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΓΑΛΑΝΗΣ ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΠ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ ΓΑΛΑΝΗΣ ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦ.1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1. Αρχές αντισύλληψης 1 1.2. Ιστορία της αντισύλληψης 3 1.3. Δημογραφικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Βάρος κοπράνων σε διάφορους λαούς

Βάρος κοπράνων σε διάφορους λαούς Δυσκοιλιότητα Κενώσεις λιγότερες από τρεις την εβδομάδα σε άτομα που σιτίζονται με δίαιτες δυτικού τύπου Δυσκολία κατά την αφόδευση Ιδιαίτερη σημασία έχει η εμφάνιση δυσκοιλιότητας σε άτομα με φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Επιλογές του Σχεδίου για τις δικές σας ανάγκες: Σε ποιους απευθύνεται: Το σχέδιο απευθύνεται σε άτομα από 18 μέχρι 55 ετών.

Επιλογές του Σχεδίου για τις δικές σας ανάγκες: Σε ποιους απευθύνεται: Το σχέδιο απευθύνεται σε άτομα από 18 μέχρι 55 ετών. Σημαντικό κομμάτι για τη στήριξη κάθε ανθρώπου που μπορεί να προσβληθεί από μια σοβαρή ασθένεια είναι το οικονομικό. H ΕuroLife θέλοντας να βρίσκεται δίπλα σας στις δύσκολες στιγμές και να σας στηρίζει

Διαβάστε περισσότερα

Πού οφείλεται η νόσος και ποιοι παράγοντες την πυροδοτούν:

Πού οφείλεται η νόσος και ποιοι παράγοντες την πυροδοτούν: 1 Τι είναι η Κίρρωση του Ήπατος: Η κίρρωση του ήπατος είναι μία χρόνια πάθηση του ήπατος κατά την οποία παρατηρείται καταστροφή του ιστού του ήπατος και αλλαγή της αρχιτεκτονικής του, γεγονός που οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακά δεδομένα και

Εργαστηριακά δεδομένα και Εργαστηριακά δεδομένα και βιολογικοί ίδί δείκτες Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Δομή μαθήματος Ορισμοί Παραδείγματα Μεγέθη και αριθμοί Σημασία Τιμές μςαναφοράς Προβλήματα Υποκαταστάτες δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΔΙΟΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Διευθυντής: Καθηγητής Δημήτριος Β. Δουγένης. Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2013 2014

ΚΑΡΔΙΟΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Διευθυντής: Καθηγητής Δημήτριος Β. Δουγένης. Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2013 2014 ΚΑΡΔΙΟΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Διευθυντής: Καθηγητής Δημήτριος Β. Δουγένης Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2013 2014 ΠΑΤΡΑ, Οκτώβριος 2013 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΘΩΡΑΚΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Διευθυντής:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ. Να δώσει στους σπουδαστές τις βασικές γνώσεις παθολογίας, οι οποίες είναι απαραίτητες φυσικοθεραπεία.

ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ. Να δώσει στους σπουδαστές τις βασικές γνώσεις παθολογίας, οι οποίες είναι απαραίτητες φυσικοθεραπεία. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΚΩΔΙΚΟΣ : Β3 ΕΞΑΜΗΝΟ : Β ΤΥΠΟΣ : ΜΓΥ ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS : 6 ΓΛΩΣΣΑ : ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΑ : ΕΞΑΡΤΩΜΕΝΑ : ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ (ώρες) : Θ : 2

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο της συνείδησης

Επίπεδο της συνείδησης Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 20-25 Επίπεδο της συνείδησης Η µερική ή ολική απώλεια της συνείδησης του πάσχοντος είναι µια σοβαρή κατάσταση, κατά την οποία διαταράσσεται

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2009. ιαγνωστική προσέγγιση ραγοειδίτιδας

Μάρτιος 2009. ιαγνωστική προσέγγιση ραγοειδίτιδας Μάρτιος 2009 ιαγνωστική προσέγγιση ραγοειδίτιδας Ταξινόµηση Πρόσθια Πρόσθιος θάλαµος ιάµεση Πρόσθιο Πρόσθιουαλοειδές περιφέρεια αµφιβληστροειδή Οπίσθια Αµφιβληστροειδής χοριοειδής Γενικευµένη Όλες οι περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ. Βαθμός Ασφαλείας: Να διατηρηθεί μέχρι: Βαθμός Προτεραιότητας: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ. Βαθμός Ασφαλείας: Να διατηρηθεί μέχρι: Βαθμός Προτεραιότητας: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

στη διάγνωση της Πνευμονικής Εμβολής

στη διάγνωση της Πνευμονικής Εμβολής Το σπινθηρογράφημα πνευμόνων στη διάγνωση της Πνευμονικής Εμβολής Χάρις Γιαννοπούλου Πυρηνικός ιατρός Αν. Διευθύντρια Τμήματος Πυρηνικής Ιατρικής ΓΝΑ «Ο Ευαγγελισμός» Πόσο επιτακτική είναι η ορθή διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΗ ΠΟΙΚΙΛΗ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ (ΚΠΑΑ) Common Variable Immunodeficiency (CVID)

ΚΟΙΝΗ ΠΟΙΚΙΛΗ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ (ΚΠΑΑ) Common Variable Immunodeficiency (CVID) INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΟΣΟANΕΠΑΡΚΕΙΕΣ ΚΟΙΝΗ ΠΟΙΚΙΛΗ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ (ΚΠΑΑ) Common Variable Immunodeficiency (CVID)

Διαβάστε περισσότερα