ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο. Αυτοτροφική διατροφή

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο. Αυτοτροφική διατροφή"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο Αυτοτροφική διατροφή 1

2 6.1 Αυτότροφοι Ετερότροφοι οργανισµοί Η ζωή στον πλανήτη µας, από την εµφάνισή της, στηρίζεται στην ενέργεια του ήλιου. Από την ενέργεια αυτή, που εκπέµπεται υπό µορφή ακτινοβολίας, ένα πολύ µικρό µέρος παγιδεύεται από τους φωτοσυνθέτοντες οργανισµούς. Η φωτεινή ενέργεια που παγιδεύεται µετατρέπεται σε χηµική και αποθηκεύεται σε οργανικά µόρια, τα οποία παράγουν οι οργανισµοί αυτοί µέσα από µια διαδικασία που την ονοµάζουµε φωτοσύνθεση. Η φωτοσύνθεση αποτελεί την πιο σηµαντική µεταβολική πορεία απ όσες γίνονται στη βιόσφαιρα. Η δέσµευση της φωτεινής ενέργειας κατά τη φωτοσύνθεση γίνεται από τη χλωροφύλλη και τις άλλες φωτοσυνθετικές χρωστικές. Με τη βοήθειά τους οι φωτοσυνθετικοί οργανισµοί συνθέτουν υδατάνθρακες (γλυκόζη), χρησιµοποιώντας απλές ανόργανες ενώσεις, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το νερό, που βρίσκουν άφθονες στο περιβάλλον τους. Οι φωτοσυνθετικοί οργανισµοί ανήκουν στους αυτότροφους οργανισµούς, επειδή παράγουν µόνοι τους τις οργανικές ουσίες που τους είναι απαραίτητες, χρησιµοποιώντας ως πρώτες ύλες απλά µόρια ανόργανων ουσιών. Χαρακτηρίζονται γι αυτό και ως παραγωγοί. Οι οργανισµοί που δεν µπορούν να συνθέσουν µόνοι τους οργανικές ενώσεις από απλές ανόργανες, αλλά είναι υποχρεωµένοι να τις προµηθεύονται έτοιµες από το περιβάλλον τους, χαρακτηρίζονται ως ετερότροφοι. Τους χαρακτηρίζουµε επίσης και ως καταναλωτές, γιατί εξασφαλίζουν την τροφή τους καταναλώνοντας άλλους οργανισµούς. Ο άνθρωπος και όλα τα ζώα, οι µύκητες, πολλά βακτήρια και πολλά πρωτόζωα είναι ετερότροφοι οργανισµοί. Ικανότητα φωτοσύνθεσης έχουν όλοι οι οργανισµοί που διαθέτουν φωτοσυνθετικές χρωστικές. Από τους ευκαρυωτικούς οργανισµούς φωτοσύνθεση γίνεται στα φυτά και στα φύκη, και από τους προκαρυωτικούς σε ορισµένα βακτήρια και στα κυανοφύκη (κυανοβακτήρια). Ορισµένα βακτήρια έχουν τη δυνατότητα να συνθέτουν οργανικές ουσίες από ανόργανες µε την ενέργεια που παίρνουν από την οξείδωση διαφόρων ανόργανων ουσιών. Οξειδώνουν τα διάφορα άλατα σιδήρου (σιδηροβακτήρια) ή τις θειούχες ενώσεις οργανικών ουσιών, που βρίσκονται σε αποσύνθεση (θειοβακτήρια). Μια σηµαντική οµάδα τέτοιων οργανισµών είναι τα νιτροβακτήρια που ζουν στο έδαφος. Μερικά από αυτά (Nitrosomonas, nitrosococcus) εξασφαλίζουν την ενέργεια που χρειάζονται από την οξείδωση αµµωνίας, ενώ άλλα από την οξείδωση των νιτρωδών αλάτων (nitrobacter). (NH 4 ) 2 CO 3 + 3O 2 nitrosomonas, nitrosococcus 2HNO 2 + CO 2 + 3H 2 O + ενέργεια νιτροβακτήρια nitrobacter Ca(NO 2 ) 2 + O 2 Ca(NO 3 ) 2 + ενέργεια νιτροβακτήρια Η λειτουργία της σύνθεσης οργανικών ουσιών από µικροοργανισµούς µε ενέργεια που παίρνουν οξείδωση ανόργανων αλάτων ονοµάζεται χηµειοσύνθεση. από την Οι ετερότροφοι οργανισµοί παίρνουν τις οργανικές τους ουσίες µε τρεις τρόπους, που ονοµάζονται τύποι ετερότροφης διατροφής και είναι: 1. Ολοζωική: διάσπαση της τροφής µε πέψη, όπως συµβαίνει σε όλα τα ζώα. 2. Σαπροφυτική: απορρόφηση οργανικών ουσιών από νεκρούς ιστούς ή από προϊόντα της διάσπασής τους. Χαρακτηριστικά σαπρόφυτα είναι πολλοί µύκητες και βακτήρια. Αυτοί οι οργανισµοί λέγονται και αποικοδοµητές. 3. Παρασιτική: πρόσληψη τροφής από άλλο ζωντανό οργανισµό, το ξενιστή, χωρίς κατ ανάγκη να το σκοτώνει. Χαρακτηριστικά παράσιτα είναι διάφορα βακτήρια, ορισµένοι µύκητες, οι ταινίες, οι αφίδες, οι κοριοί. Στη συνέχεια θα µελετήσουµε την πηγή ενέργειας που τροφοδοτεί τη φωτοσύνθεση, δηλαδή, την ηλιακή ενέργεια. 2

3 6.2 Ορατό φως και φωτοσυνθετικές χρωστικές Ηλιακή ενέργεια Το ηλιακό φως παίζει πολύ σηµαντικό ρόλο στη φωτοσύνθεση, επειδή χρησιµεύει ως πηγή ενέργειας. Η ακτινοβολία που προέρχεται από τον ήλιο, όµως, δεν είναι πάντοτε η ίδια. Στην πραγµατικότητα υπάρχει µια µεγάλη ποικιλία από διάφορες ακτινοβολίες, οι οποίες µπορεί να διαφέρουν: α) στην ένταση (φωτεινότητα) β) στο χρώµα (µήκος κύµατος) γ) στη διάρκεια (µπορεί να είναι συνεχόµενη για µικρές ή για µεγάλες περιόδους). Το φως είναι µια µορφή ενέργειας (ηλεκτροµαγνητική). Εκπέµπεται κατά ποσότητες που ονοµάζονται φωτόνια ή κβάντα. Η διάδοσή του γίνεται µε κύµατα. Μήκος κύµατος (λ) είναι η απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών κορυφών ενός κύµατος. Συχνότητα (ν) είναι ο αριθµός των ράχεων που διέρχονται από ένα σηµείο, σε ένα δευτερόλεπτο. Η ταχύτητα µε την οποία κινείται το σύνολο των κυµάτων συµβολίζεται µε το γράµµα c. Η σχέση µεταξύ των πιο πάνω στοιχείων δίνεται από τον τύπο: v= c/λ Εικόνα 6.1 Η µετάδοση του φωτός µε κύµατα Οι άνθρωποι διακρίνουν στο φως διαφορετικά χρώµατα. Τα χρώµατα αυτά αντιστοιχούν στα διαφορετικά µήκη κύµατος µε τα οποία εκπέµπεται η ακτινοβολία, όπως φαίνεται και στο σχήµα

4 Εικόνα 6.2 Η ανάλυση του φωτός Οι άνθρωποι µπορούν να διακρίνουν την ακτινοβολίες µε µήκη κύµατος από 380nm µέχρι 750 nm (1nm=10-9 m). Οι ακτινοβολίες µε µήκη κύµατος από nm αποτελούν το ορατό φάσµα. Στα 380nm διακρίνουµε το ιώδες χρώµα, ενώ στα 750nm το κόκκινο χρώµα του ορατού φάσµατος. Το υπεριώδες εκτείνεται σε µήκη κύµατος µικρότερα από τα 380nm, ενώ το υπέρυθρο σε µεγαλύτερα από 750nm. Τόσο οι υπεριώδεις όσο και οι υπέρυθρες ακτινοβολίες βρίσκονται έξω από τα όρια του ορατού φάσµατος και δε µπορούµε να τις δούµε. Οι διαφορετικές ακτινοβολίες περιέχουν τις ίδιες ποσότητες ενέργειας; Η ενέργεια (Ε), που περιέχεται σε ένα φωτόνιο, είναι αντιστρόφως ανάλογη του µήκους κύµατος και δίνεται από τον τύπο: E=hv, ή E=h.c/λ (h=σταθερά του Planck) Αυτό σηµαίνει ότι, όσο πιο µικρού µήκους κύµατος είναι η ακτινοβολία, τόσο µεγαλύτερα ποσά ενέργειας περιέχει. Ένα φωτόνιο κόκκινης ακτινοβολίας (660nm) περιέχει λιγότερη ενέργεια από ένα φωτόνιο µπλε ακτινοβολίας (430nm). Η υπεριώδης ακτινοβολία περιέχει µεγάλα ποσά ενέργειας. Για τις βιολογικές διεργασίες που χρειάζονται φως, όπως η φωτοσύνθεση, ένα φωτόνιο µπορεί να είναι ενεργό, αν περιέχει το απαιτούµενο ποσό ενέργειας, που χρειάζεται για την εργασία που επιτελεί. Η ένταση του φωτός, σ ένα σηµείο, είναι το σύνολο της ενέργειας που πέφτει στο σηµείο αυτό σε ένα δευτερόλεπτο. Οι χρωστικές * Τι θα συµβεί αν ένα φωτόνιο συναντήσει ένα µόριο; Όταν ένα φωτόνιο συναντήσει ένα µόριο (ή άτοµο), τρία πράγµατα µπορεί να συµβούν: 4

5 α) Το φωτόνιο µπορεί να κτυπήσει πάνω στο µόριο και να ανακλαστεί. β) Το φωτόνιο µπορεί απλά να περάσει µέσα από το µόριο. γ) Το φωτόνιο µπορεί να απορροφηθεί από το µόριο και να προκαλέσει διέγερση ή ιονισµό. Στην τρίτη περίπτωση το φωτόνιο εξαφανίζεται. Εικόνα 6.3 Η απορρόφηση ενός φωτονίου από ένα µόριο Τι γίνεται όµως µε την ενέργεια που περιέχει το φωτόνιο; Μήπως εξαφανίζεται και αυτή; Η ενέργεια, όπως γνωρίζουµε, δε δηµιουργείται από το µηδέν ούτε και καταστρέφεται. Η ενέργεια του φωτονίου παραλαµβάνεται από το µόριο, το οποίο µεταβαίνει από µια θεµελιώδη κατάσταση (κατάσταση ηρεµίας), στην οποία βρισκόταν µέχρι τότε, σε µια διεγερµένη κατάσταση, όπως φαίνεται και στο σχήµα 6.3(α). Η διαφορά της ενέργειας του µορίου στη διεγερµένη κατάσταση και της ενέργειας στη θεµελιώδη κατάσταση, ισούται µε την ενέργεια του απορροφηθέντος φωτονίου. Η ενέργεια αυτή σπρώχνει ένα ηλεκτρόνιο σε πιο µακρινή τροχιά από τον πυρήνα του ατόµου που βρίσκεται στο µόριο. Το ηλεκτρόνιο τώρα συγκρατείται µε περισσότερη δυσκολία από το άτοµο. (Σχήµα 6.3(β)). Αν το ηλεκτρόνιο αποµακρυνθεί, τότε το άτοµο ιονίζεται. Όλα τα µόρια απορροφούν ακτινοβολίες. Κάθε µόριο, όµως, απορροφά ακτινοβολίες µε διαφορετικό µήκος κύµατος. Το µήκος κύµατος της ακτινοβολίας που απορροφά ένα µόριο, είναι χαρακτηριστικό για το µόριο εκείνο. Ωστόσο η ακτινοβολία που απορροφάται δεν είναι, συνήθως, από το ορατό φάσµα. Εκείνες οι ουσίες, των οποίων τα µόρια απορροφούν ακτινοβολίες από το ορατό φάσµα, ονοµάζονται χρωστικές. Εικόνα 6.4 Απορρόφηση ακτινοβολίας από τη χλωροφύλλη 5

6 Όταν το λευκό φως (µίγµα από διάφορα µήκη κύµατος) προσπίπτει πάνω σε ένα µόριο χρωστικής, απορροφούνται ακτινοβολίες συγκεκριµένου µήκους κύµατος, ενώ οι υπόλοιπες ανακλώνται ή µεταβιβάζονται. Έτσι η χρωστική φαίνεται έγχρωµη. Αν, για παράδειγµα, από το λευκό φως η χρωστική απορροφά την περιοχή του µπλε και του κόκκινου, όπως η χλωροφύλλη, βλέπουµε το χρώµα που ανακλάται και είναι πράσινοπρασινοκίτρινο. Οι φωτοσυνθετικές χρωστικές Υπάρχουν αρκετές χρωστικές που συµµετέχουν σε βιολογικές αντιδράσεις. Οι χρωστικές που έχουν σχέση µε τη φωτοσύνθεση και τις συναντούµε στα φύλλα και άλλα µέρη των οργανισµών που φωτοσυνθέτουν ονοµάζονται φωτοσυνθετικές χρωστικές. Απ αυτές οι πιο σηµαντικές είναι οι χλωροφύλλες. Οι χλωροφύλλες είναι διαδεδοµένες σε όλα τα φυτά, στα πρώτιστα, στα κυανοφύκη και σε αρκετά βακτήρια (βακτηριοχλωροφύλλες). Οι οργανισµοί αυτοί, χωρίς τη χλωροφύλλη, δε µπορούν να κάνουν φωτοσύνθεση και είναι καταδικασµένοι σε θάνατο. Τα κυριότερα είδη χλωροφύλλης είναι η χλωροφύλλη α και η χλωροφύλλη β, που διαφέρουν ελάχιστα στη δοµή τους. Η χλωροφύλλη α διαφέρει ελάχιστα από τη β, όπως φαίνεται στην εικόνα 6.5. Για τη σύνθεση της χλωροφύλλης είναι απαραίτητο το µαγνήσιο (Mg). Η χλωροφύλλη α απορροφά ακτινοβολίες µε µήκη κύµατος κοντά στα δύο άκρα του ορατού φάσµατος, δηλαδή το κόκκινο και το µπλε. Εκτός όµως από τη χλωροφύλλη α, τα φυτά χρησιµοποιούν και άλλες χρωστικές, που απορροφούν ακτινοβολίες µε ενδιάµεσα µήκη κύµατος. Με τον τρόπο αυτό γίνεται καλύτερη αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας. Οι χρωστικές αυτές ονοµάζονται συµπληρωµατικές χρωστικές (εικόνα 6.6). 6

7 Εικόνα 6.6 Οι διάφορες χρωστικές απορροφούν ακτινοβολίες µε διαφορετικά µήκη κύµατος Ανάµεσα στις συµπληρωµατικές χρωστικές είναι η χλωροφύλλη β και τα καρωτινοειδή που απορροφούν φωτόνια από το µπλε και το γαλαζοπράσινο και φαίνονται κίτρινα προς πορτοκαλί. Οι ξανθοφύλλες είναι συµπληρωµατικές χρωστικές παράγωγα των καροτινοειδών, όπως και η β-καρωτίνη που αποτελεί το κυρίαρχο καροτινοειδές των καρότων. Οι φυκοβιλλίνες (φυκοκυανίνη και φυκοερυθρίνη) είναι οι κυρίαρχες συµπληρωµατικές χρωστικές στα κυανοβακτήρια και στα ερυθρά φύκη. Το φθινόπωρο, στα φυλλοβόλα φυτά, οι χλωροφύλλες αποδοµούνται (διασπώνται) και δεν ξανασχηµατίζονται. Η απουσία χλωροφυλλών επιτρέπει σε άλλες χρωστικές, όπως τα καρωτινοειδή, να εµφανίζονται. Αυτές οι χρωστικές ανακλούν ακτινοβολίες διαφορετικού µήκους κύµατος, όπως το κίτρινο και το πορτοκαλί. Αυτό εξηγεί την ποικιλία χρωµάτων που παρουσιάζουν τα φύλλα των διαφόρων φυλλοβόλων φυτών το φθινόπωρο (φωτογραφία στη σελ. 8). 7

8 Εικόνα 6.7 Εικόνες φθινοπωρινές Μόρια χλωροφύλλης µαζί µε µόρια συµπληρωµατικών χρωστικών και µεταφορείς ηλεκτρονίων αποτελούν µονάδες που ονοµάζονται φωτοσυστήµατα. Τα φωτοσυστήµατα περιέχουν µόρια χρωστικών. Το φωτοσύστηµα I περιέχει ειδικό τύπο χλωροφύλλης α, την P700 (µέγιστη απορρόφηση στα 700nm). Tο φωτοσύστηµα II περιέχει ένα άλλο τύπο χλωροφύλλης α, την P680 (µέγιστη απορρόφηση στα 680nm). Εικόνα 6.8 Ένα φωτοσύστηµα παγιδεύει την ηλιακή ενέργεια Όλα τα µόρια των χρωστικών λειτουργούν ως «κεραίες» για να συγκεντρώνουν ηλιακή ενέργεια. Ένα µόριο χρωστικής, όταν απορροφήσει ένα φωτόνιο, περνά από τη θεµελιώδη στη διεγερµένη κατάσταση. Αυτό συµβαίνει για ένα πολύ µικρό χρονικό διάστηµα και αµέσως µετά το µόριο αποδιεγείρεται, ελευθερώνοντας ενέργεια. Η ενέργεια που ελευθερώνεται, διεγείρει το επόµενο µόριο χρωστικής και µε αυτόν τον τρόπο η ενέργεια του 8

9 φωτονίου µεταβιβάζεται από το ένα µόριο χρωστικής στο άλλο. Τελικά, η ενέργεια πολλών φωτονίων από όλα τα µόρια φτάνει στο µόριο της χλωροφύλλης α, που καταλαµβάνει το χώρο του φωτοσυστήµατος που ονοµάζεται κέντρο αντιδράσεων (σχ. 7). Η χλωροφύλλη α µε τον τρόπο αυτό διεγείρεται και στη συνέχεια χάνει ένα ηλεκτρόνιο (ιονίζεται). Το ηλεκτρόνιο που αποβάλλεται παραλαµβάνεται στη συνέχεια από τον πρωτογενή δέκτη, που είναι µια ειδική ουσία η οποία παραδίδει το ηλεκτρόνιο στη χλωροφύλλη Ρ700 µέσω µιας αλυσίδας που σχηµατίζουν οι µεταφορείς ηλεκτρονίων. Οι ουσίες που συµµετέχουν στην αλυσίδα µεταφοράς ηλεκτρονίων, όταν είναι οξειδωµένες προσλαµβάνουν ηλεκτρόνια και ανάγονται, ενώ στη συνέχεια χάνουν τα ηλεκτρόνια που πήραν και οξειδώνονται. Κάθε φορά που ελευθερώνεται ένα ηλεκτρόνιο από ένα µεταφορέα και παραλαµβάνεται από έναν άλλο, ελευθερώνεται και ένα ποσό ενέργειας. Στη φωτοσύνθεση ο κυριότερος µεταφορέας ηλεκτρονίων είναι το NADP (φωσφορο-νικοτιναµιδο-αδενινοδινουκλεοτίδιο). Στην κυτταρική αναπνοή, που θα εξετάσουµε σε επόµενο κεφάλαιο, συµµετέχουν άλλοι µεταφορείς ηλεκτρονίων, όπως το NAD (νικοτιναµιδο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο) και το FAD (φλαβινο-αδενινοδινουκλεοτίδιο). Το NADP είναι γνωστό σε δύο µορφές: το NADP + που είναι η οξειδωµένη µορφή και το NADPH που είναι η ανηγµένη µορφή του. Το NADP µεταφέρει ηλεκτρόνια (στην πραγµατικότητα µεταφέρει 2 ηλεκτρόνια και ένα ιόν υδρογόνου) από µια ουσία, η οποία µε αυτόν τον τρόπο χάνει ενέργεια και οξειδώνεται, και τα δίνει σε µια άλλη ουσία, η οποία έτσι προσλαµβάνει την ενέργεια και τα άτοµα υδρογόνου και ανάγεται. Στην πιο κάτω αντίδραση φαίνεται η αναγωγή του NADP κατά την οποία δεσµεύεται αρκετή ενέργεια NADP + + 2H + + 2e - NADPH + Η + Στη δοµή του ΝΑD και ορισµένων άλλων µεταφορέων περιλαµβάνονται ενώσεις, τις οποίες ο άνθρωπος χρειάζεται, αλλά ο οργανισµός µας δε µπορεί να τις συνθέσει και κατατάσσονται στις βιταµίνες. Τέτοιες ενώσεις είναι η νικοτιναµίδη ή νιασίνη (βιταµίνη Β 3 ), που συναντούµε στο ΝΑD, και η ριβοφλαβίνη (βιταµίνη Β 2 ), που συναντούµε στο FAD. Μεταφορά της ενέργειας που ελευθερώνεται κατά τις οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις Όπως ήδη έχει αναφερθεί, κυριότερος µεταφορέας ενέργειας είναι το µόριο της ΑΤΡ (τριφωσφορικής αδενοσίνης) η οποία αποτελείται από µια αδενοσίνη (ένωση αδενίνης και ριβόζης), που ενώνεται µε τρεις φωσφορικές οµάδες. Οι δύο τελευταίες φωσφορικές οµάδες ενώνονται µε το υπόλοιπο τµήµα του µορίου µε δεσµούς ψηλής ενέργειας. Η ένωση της αδενοσίνης µε µια φωσφορική οµάδα αποτελεί ένα νουκλεοτίδιο, τη µονοφωσφορική αδενοσίνη (ΑΜΡ). Η ένωση της αδενοσίνης µε δύο φωσφορικές οµάδες είναι ένα φωσφορυλιωµένο νουκλεοτίδιο, γνωστό ως ΑDΡ (διφωσφορική αδενοσίνη). Η ΑDΡ, που βρίσκεται στο περιβάλλον των θυλακοειδών µέσα στο στρώµα του χλωροπλάστη, παραλαµβάνει ακόµα µια φωσφορική οµάδα (Ρi), που βρίσκεται ελεύθερη στο ίδιο περιβάλλον και σχηµατίζει ένα µόριο ΑΤΡ (τριφωσφορική αδενοσίνη). Για να γίνει η δέσµευση της τρίτης φωσφορικής οµάδας, απαιτείται ενέργεια. Η ενέργεια που χρησιµοποιείται για το σκοπό αυτό, δεν είναι άλλη από την ενέργεια που απελευθερώνεται στη διάρκεια των οξειδοαναγωγικών αντιδράσεων των κυτταροχρωµάτων κατά τη φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Η ΑΤΡ βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα, ζωικά και φυτικά. Θεωρείται ως ένα εύχρηστο «ενεργειακό νόµισµα» όλων των βιολογικών συστηµάτων, γιατί µε τη διάσπασή της παρέχει ενέργεια, όταν απαιτείται. Στην περίπτωση της φωτοσύνθεσης µεταφέρεται από τα κοκκία στο στρώµα των χλωροπλαστών, για να χρησιµοποιηθεί στη σκοτεινή φάση. 6.3 Το φύλλο και οι χλωροπλάστες Οι χλωροπλάστες είναι οργανίδια του φυτικού κυττάρου µε διπλά τοιχώµατα που στο εσωτερικό τους, όπως φαίνονται στο ηλεκτρονικό µικροσκόπιο, υπάρχουν πολλές διπλές µεµβράνες (τα θυλακοειδή). Η περισσότερο οµοιογενής περιοχή του χλωροπλάστη ονοµάζεται στρώµα και σ αυτό βρίσκονται τα κοκκία. Το στρώµα περιέχει πολλά από τα ένζυµα, που χρειάζονται για τις διαδικασίες της φωτοσύνθεσης. Τα κοκκία ή grana είναι στήλες από δίσκους µε διπλές µεµβράνες, τα θυλακοειδή. 9

10 Τα κοκκία συνδέονται µεταξύ τους µε ελασµάτια. Σ όλα τα θυλακοειδή βρίσκεται η χλωροφύλλη µεταξύ λιπιδίων και πρωτεϊνών. Ο ρόλος των θυλακοειδών είναι να κρατούν τα µόρια της χλωροφύλλης στην κατάλληλη θέση, ώστε να απορροφούν (να δεσµεύουν) το µέγιστο δυνατό ποσό φωτεινής ενέργειας της ηλιακής ακτινοβολίας. Ένας χλωροπλάστης περιέχει 100 κοκκία περίπου, κάθε ένα από τα οποία αποτελείται από 50 θυλακοειδή περίπου. Η δέσµευση της φωτεινής ενέργειας από τις χρωστικές ουσίες του χλωροπλάστη και η µετατροπή της σε χηµική, είναι αναγκαία για το σχηµατισµό των οργανικών ουσιών (Εικ. 6.9) Εικόνα 6.9 Η δοµή του χλωροπλάστη Τα φωτοσυστήµατα αποτελούνται από κύριες και συµπληρωµατικές χρωστικές, και από µεταφορείς ηλεκτρονίων. Βρίσκονται στις µεµβράνες των χλωροπλαστών. Οι χλωροπλάστες απαντώνται σε πολύ µεγάλους αριθµούς στα φωτοσυνθέτοντα κύτταρα του µεσόφυλλου. 10

11 6.4 Η φωτοσύνθεση Στα ανώτερα φυτά η φωτοσύνθεση είναι µια βασική λειτουργία κατά την οποία γίνεται σύνθεση οργανικών ουσιών (γλυκόζη, άµυλο) από ανόργανα υλικά, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το νερό. Η ενέργεια, που χρησιµοποιείται για τη σύνθεση των οργανικών ουσιών, προέρχεται από τη µετατροπή της φωτεινής ενέργειας σε χηµική και γίνεται στους χλωροπλάστες. Η φωτοσύνθεση στα φυτά παριστάνεται µε τη γενική χηµική εξίσωση: ηλιακή ενέργεια 6CO H 2 O C 6 H 12 O 6 + 6O 2 + 6H 2 O χλωροφύλλη Εκτός των φυτών και ορισµένα βακτήρια που είναι αυτότροφα, φωτοσυνθέτουν µε τη βοήθεια του ηλιακού φωτός, αλλά αντί χλωροφύλλης έχουν άλλες χρωστικές, που ονοµάζονται βακτηριοχλωροφύλλες. Επίσης, αντί για νερό χρησιµοποιούν άλλες ανόργανες ουσίες που περιέχουν υδρογόνο, όπως το υδρόθειο (H 2 S). Η λειτουργία αυτή ονοµάζεται βακτηριακή φωτοσύνθεση και παριστάνεται µε τη γενική χηµική αντίδραση: ηλιακή ενέργεια 6CO H 2 S C 6 H 12 O S + 6H 2 O βακτηριοχλωροφύλλη Εικόνα 6.10 Η πορεία των ατόµων στη φωτοσύνθεση 6.5 Πειραµατική µελέτη της φωτοσύνθεσης Όπως φαίνεται και από τη γενική χηµική εξίσωση της φωτοσύνθεσης, το τελικό προϊόν που παράγεται µε τη φωτοσύνθεση είναι η γλυκόζη που πολυµερίζεται σε άµυλο. Εποµένως, η πειραµατική ανίχνευση της παρουσίας του αµύλου στα φύλλα δείχνει ότι έγινε φωτοσύνθεση. Το άµυλο ανιχνεύεται µε διάλυµα ιωδίου. Για να γίνει η ανίχνευση του αµύλου στα φύλλα, πρέπει πρώτα να γίνει αποχρωµατισµός του φύλλου, ώστε να αποµακρυνθεί η χλωροφύλλη. Αποχρωµατισµός φύλλων και ανίχνευση αµύλου Υλικά που θα χρειαστείτε: Φύλλα γερανιού (ή άλλου φυτού), τριπόδι, λύχνος, διάλυµα ιωδίου, οινόπνευµα, νερό, ξέβαθο πιατάκι, δοκιµαστικός σωλήνας, ποτήρι ζέσεως, λαβίδα. 11

12 Εικόνα 6.11 Κόψτε ένα φύλλο από φυτό γερανιού ή άλλου φυτού που ήταν εκτεθειµένο στον ήλιο. Βάλτε το σε νερό που βράζει (Εικ. 6.11) για µισό περίπου λεπτό. Η διαδικασία αυτή σκοτώνει τα κύτταρα του φύλλου και έτσι η κυτταρική του µεµβράνη γίνεται ολοπερατή (υποβοηθείται η διείσδυση του ιωδίου). Εικόνα 6.12 Στη συνέχεια, σε ένα δοκιµαστικό σωλήνα βάλτε λίγο καθαρό οινόπνευµα και τοποθετήστε το δοκιµαστικό σωλήνα στο δοχείο µε το βραστό νερό (λουτρό ύδατος). Βυθίστε το φύλλο στο δοκιµαστικό σωλήνα, ώστε να καλυφθεί µε οινόπνευµα (Εικ. 6.12). Τοποθετήστε το δοχείο µε το δοκιµαστικό σωλήνα σε σιγανή φωτιά γκαζιού. Παρακολουθήστε το δοκιµαστικό σωλήνα καθώς και το οινόπνευµα που βράζει. - Τι παρατηρείτε; οινόπνευµα απευθείας στη φωτιά; - Θυµηθείτε ποια ιδιότητα έχει το οινόπνευµα. - Γιατί δε βάζουµε το δοκιµαστικό σωλήνα, µε το καθαρό Εικόνα 6.13 Το οινόπνευµα έχει την ιδιότητα να διαλύει και να αποµακρύνει τη χλωροφύλλη από τα φύλλα είναι διαλύτης. Έτσι το φύλλο θα αποχρωµατιστεί και το οινόπνευµα θα πρασινίσει. Μετά από 5 περίπου λεπτά, όταν το φύλλο θα αποχρωµατιστεί πλήρως, βγάλτε το από το οινόπνευµα και ξεπλύνετέ το µε ζεστό νερό, για να µαλακώσει. (Εικόνα 6.13). Στη συνέχεια βάλτε το σ ένα ξέβαθο πιατάκι και ρίξτε σ αυτό 2-3 σταγόνες διαλύµατος ιωδίου (δ). (Εικ. 6.14) - Ποιο χρώµα έχει πάρει το φύλλο; - Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Εικόνα 6.14 Η εµφάνιση του χαρακτηριστικού µαύρου µπλε χρώµατος µας υποχρεώνει να δεχτούµε ότι το φύλλο περιέχει άµυλο, όπως ακριβώς έχει γίνει και στο καθαρό άµυλο που χρησιµοποιήθηκε ως πείραµα ελέγχου. 12

13 Η σηµασία του νερού στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: ύο γλάστρες µε φυτά γερανιού (α) και (β) και κλωστές διαφόρων χρωµάτων (Εικ.6.15): Τι παρατηρείτε; Τα δύο φύλλα έχουν την ίδια ένταση του µπλε χρώµατος; Υπάρχει η ίδια ποσότητα αµύλου και στα δύο φύλλα; Σε τι συµπέρασµα καταλήγετε; Εικόνα 6.15 Αφήστε το ένα φυτό γερανιού σε µια γλάστρα απότιστο για αρκετές µέρες. Το χώµα της γλάστρας είναι κατάξηρο και τα φύλλα του φυτού µαραµένα λόγω έλλειψης νερού. Τοποθετήστε το φυτό στον ήλιο. ίπλα του τοποθετήστε το δεύτερο φυτό γερανιού καλά ποτισµένο. Τα δύο φυτά είναι πράσινα, είναι εκτεθειµένα στον ήλιο, περιβάλλονται και τα δύο από αέρα που περιέχει διοξείδιο του άνθρακα. Αφήστε τα δύο φυτά στη θέση αυτή για 2-3 µέρες. Κόψτε ένα φύλλο από κάθε φυτό, σηµαδέψτε τα µε διαφορετικό χρώµα κλωστής και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. Για να γίνει φωτοσύνθεση - να παραχθεί άµυλο στα φύλλα χρειάζεται νερό. Χωρίς αυτό τα φύλλα δε µπορούν να σχηµατίσουν άµυλο. Η σηµασία του CO 2 στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: Εικόνα

14 ύο γλάστρες µε νεαρά φυτά γερανιού ή άλλου φυτού (Εικ. 6.16) (α) και (β), διαφανή πλαστικά σακούλια, νήµα, διάλυµα καυστικού νατρίου, κλωστές διαφορετικών χρωµάτων, πιατάκι. Στην εικόνα 6.17 παρουσιάζεται παραλλαγή της συσκευής που χρησιµοποιείται για το ίδιο πείραµα. Αφήστε τις γλάστρες σε σκοτεινό µέρος για 48 ώρες περίπου, ώστε να γίνει απαµύλωση. Εικόνα 6.17 Στη συνέχεια, πάνω στη γλάστρα του ενός φυτού, βάλτε ένα πιατάκι µε διάλυµα καυστικού νατρίου και στη γλάστρα του άλλου βάλτε πιατάκι µε νερό. Με ένα διαφανές πλαστικό σακούλι σκεπάστε ολόκληρο το φυτό, όπως φαίνεται στην εικόνα 6.16, στερεώνοντας το σακούλι µε νήµα στη γλάστρα, ώστε να παγιδευτεί ο αέρας µέσα στο διαφανές σακούλι. - Σε λίγο, ο αέρας µέσα στο σακούλι µε το καυστικό νάτριο δε θα περιέχει διοξείδιο του άνθρακα. - Γιατί; Ποια ιδιότητα έχει το ΝaΟΗ; - Τοποθετήστε και τις δύο γλάστρες στον ήλιο. Τα φυτά είναι πράσινα, έχουν χλωροφύλλη και είναι στον ήλιο. Το µόνο που δεν έχει στη διάθεσή του το φυτό (α) είναι το διοξείδιο του άνθρακα. Αφήστε τις δύο γλάστρες στη θέση τους για 4-5 ώρες. - Στη συνέχεια, κόψτε ένα φύλλο από κάθε φυτό, σηµαδέψετε κατάλληλα, ώστε να µην ξεχάσετε από πού προέρχεται το κάθε φύλλο (δένοντάς τα µε κλωστή διαφορετικού χρώµατος), και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. - Τι παρατηρείτε; Υπάρχει άµυλο και στα δύο φύλλα; - Ποια διαφορά υπάρχει ανάµεσα στα δύο φυτά; - Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Για να γίνει φωτοσύνθεση να παραχθεί άµυλο µέσα στα φύλλα χρειάζεται απαραίτητα το διοξείδιο του άνθρακα. Χωρίς αυτό τα φύλλα δε µπορούν να σχηµατίσουν άµυλο. Η σηµασία του ηλιακού φωτός στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: Μια γλάστρα µε ένα νεαρό φυτό γερανιού ή άλλου φυτού και αλουµινόχαρτο. Εικόνα Αφήστε τη γλάστρα µε το φυτό γερανιού σε σκοτεινό µέρος για 48 ώρες περίπου, ώστε να γίνει απαµύλωση. Καλύψτε στη συνέχεια ένα φύλλο του φυτού (και τις δύο επιφάνειές του) µε αλουµινόχαρτο, όπως φαίνεται στο σχήµα 13. Τοποθετήστε το φυτό στον ήλιο για 4 5 ώρες. Στη συνέχεια κόψτε το φύλλο και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. - Τι παρατηρείτε; Χρωµατίζεται το φύλλο µε την ίδια ένταση µαύρου-µπλε χρώµατος σ όλη την επιφάνειά του; Το φύλλο έχει σχηµατίσει άµυλο σ όλη την επιφάνειά του; - Πού οφείλεται αυτό; Η µόνη διαφορά είναι ότι το φύλλο είχε καλυµµένη µια περιοχή της επιφάνειάς του. - Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Το (ηλιακό) φως είναι απαραίτητο για τη φωτοσύνθεση. Χωρίς αυτό τα φυτά δε µπορούν να συνθέσουν οργανικές ουσίες (άµυλο). 14

15 Η σηµασία της χλωροφύλλης στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: Γλάστρα µε φυτά που έχει δίχρωµα φύλλα (κισσός ή άλλο φυτό). Αφήστε το φυτό µε τα δίχρωµα φύλλα για 48 ώρες σε σκοτεινό µέρος, ώστε να γίνει απαµύλωση και ακολούθως τοποθετήστε το στον ήλιο για 4 5 ώρες. Κόψτε ένα φύλλο και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. - Τι παρατηρείτε; - Τι χρώµα έχουν τώρα οι αρχικά πράσινες περιοχές, δηλαδή οι περιοχές που είχαν χλωροφύλλη; - Τι χρώµα έχουν οι αρχικά άσπρες περιοχές, δηλαδή οι περιοχές χωρίς χλωροφύλλη; Εικόνα Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Τα φυτά εκτός από διοξείδιο του άνθρακα, νερό, και φως χρειάζονται για το σχηµατισµό του αµύλου απαραίτητα και χλωροφύλλη. Τέλος, παρατηρώντας τη γενική χηµική αντίδραση της φωτοσύνθεσης, βλέπουµε ότι εκτός από τις οργανικές ενώσεις παράγεται και οξυγόνο κατά τη φωτοσύνθεση. Σχηµατισµός οξυγόνου κατά τη φωτοσύνθεση Τι θα χρειαστείτε: Υδρόβια φυτά, δύο γυάλινα χωνιά, δύο λεκάνες ή µεγάλα ποτήρια, νερό, δύο δοκιµαστικούς σωλήνες, δύο ορθοστάτες, πλαστισίνη. 1. Πάρτε µερικά υδρόβια φυτά και βάλτε τα στο ανοικτό µέρος ενός γυάλινου χωνιού, που είναι αναποδογυρισµένο σε µια λεκάνη ή σ ένα µεγάλο ποτήρι µε νερό. Πάρτε ένα δοκιµαστικό σωλήνα και γεµίστε τον µε νερό. Με προσοχή στρέψετε προς τα πλάγια το χωνί, ώστε να βυθιστεί ολόκληρος ο λαιµός του στο νερό. Βάλτε λίγη πλαστισίνη σε δύο σηµεία, εκεί όπου το χωνί ακουµπά στη λεκάνη ή στο ποτήρι. Αυτό θα επιτρέψει στο νερό της λεκάνης να µπαίνει ελεύθερα στο χωνί. Κλείστε το δοκιµαστικό σωλήνα µε το δάκτυλό σας και φέρτε τον πάνω από το λαιµό του χωνιού. Αποσύρετε το δάχτυλό σας (πάντοτε κάτω από το νερό) και σπρώξτε το σωλήνα, ώστε ο λαιµός του χωνιού να µπει στο δοκιµαστικό σωλήνα (συσκευή α). 2. Ετοιµάστε µε τον ίδιο τρόπο ακόµη µια συσκευή (β). Τοποθετήστε τη συσκευή (α) σε µέρος όπου υπάρχει ηλιακό φως. Αφήστε τη σ αυτή τη θέση για µερικές ηµέρες. Τοποθετήστε τη συσκευή (β) σε σκοτεινό µέρος και αφήστε τη στη θέση αυτή για µερικές ηµέρες. Παρακολουθήστε την εξέλιξη του πειράµατος. Θα προσέξετε πως από τα υδρόβια φυτά της πρώτης συσκευής, που είναι εκτεθειµένα στο φως, δηλαδή από τα φυτά που φωτοσυνθέτουν, παράγεται κάποιο αέριο. Το αέριο αυτό υπό µορφή µικρότατων φυσαλίδων ανεβαίνει προς τα πάνω και µαζεύεται στην κορυφή του δοκιµαστικού σωλήνα. Το νερό του δοκιµαστικού σωλήνα, που στην αρχή το γέµιζε ολόκληρο, αρχίζει σιγά-σιγά να κατεβαίνει, ενώ στην κορυφή του σωλήνα µαζεύεται το αέριο που προέρχεται από τα υδρόβια φυτά. Εικόνα

16 - Έχει παραχθεί αέριο και στη συσκευή που ήταν στο σκοτάδι; Αν όχι, σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Εποµένως, όταν γίνεται φωτοσύνθεση, εκτός από άµυλο παράγεται και κάποιο αέριο. - Ποιο, όµως, είναι αυτό το αέριο; Το αέριο αυτό αναζωπυρώνει τη φλόγα κεριού που µόλις έχει σβήσει, είναι δηλαδή το οξυγόνο. Αυτό χρησιµοποιείται για την αναπνοή τόσο των φυτών όσο και των ζώων. 6.6 Οι φάσεις της φωτοσύνθεσης και ο σχηµατισµός της γλυκόζης Η φωτοσύνθεση δεν είναι µια απλή διαδικασία κατά την οποία το φυτό χρησιµοποιεί τα ανόργανα συστατικά για να συνθέσει τις οργανικές του ουσίες. Αντίθετα, η φωτοσύνθεση είναι µια πολύπλοκη σειρά χηµικών αντιδράσεων, στην οποία συµµετέχουν ένζυµα και άλλες ουσίες και κάτω από ορισµένες συνθήκες, οδηγεί στο σχηµατισµό γλυκόζης. Η γλυκόζη χρησιµοποιείται από τον αυτότροφο οργανισµό ως βάση για να σχηµατίσει τις πιο πολύπλοκες οργανικές ουσίες του, όπως είναι το άµυλο, άλλοι υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λιπαρές ουσίες. Η φωτοσύνθεση γίνεται στους χλωροπλάστες και χωρίζεται σε δύο φάσεις: α) Τη φωτεινή φάση β) Τη σκοτεινή φάση Η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται στα θυλακοειδή των κοκκίων των χλωροπλαστών. Γίνεται µόνο στην παρουσία έντονης φωτεινής ακτινοβολίας, όπως είναι το ηλιακό φως, γι αυτό συντελείται συνήθως µόνο την ηµέρα. Κατά τη φάση αυτή το φυτό (και γενικά οι αυτότροφοι οργανισµοί) δεσµεύει τη φωτεινή ενέργεια και τη µετατρέπει σε χηµική σχηµατίζοντας ΑΤΡ. ιασπάται, επίσης, το νερό σε υδρογόνο και οξυγόνο. Από τα προϊόντα που παράγονται κατά τη φωτεινή φάση, η ΑΤΡ µε την ενέργεια που περιέχει και το υδρογόνο µεταφέρονται από τα θυλακοειδή στο στρώµα του χλωροπλάστη, για να συνεχίσει η επόµενη φάση της φωτοσύνθεσης. Το οξυγόνο που παράγεται από τη διάσπαση του νερού αποβάλλεται στην ατµόσφαιρα. Η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται στο στρώµα του χλωροπλάστη. Κατά τη φάση αυτή το φυτό προσλαµβάνει διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα, παίρνει και τα προϊόντα που παράγονται στα θυλακοειδή κατά τη φωτεινή φάση (ΑΤΡ και NADPH) και µε τη βοήθεια ενζύµων, συνθέτει τη γλυκόζη. Φυσικά, αν προσπαθήσουµε να ανιχνεύσουµε γλυκόζη στα φύλλα, θα διαπιστώσουµε ότι δεν υπάρχει. Μόλις σχηµατιστεί η γλυκόζη δηµιουργείται µια πιο πολύπλοκη ουσία (µε πολυµερισµό), το άµυλο. Γι αυτό στις δραστηριότητες Α-Ε ανιχνεύουµε το άµυλο, για να επιβεβαιώσουµε τη φωτοσύνθεση. Το φως δεν είναι απαραίτητο, για να γίνει η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Αυτή όµως επηρεάζεται πολύ από τη θερµοκρασία. Το γεγονός αυτό οδηγεί στο συµπέρασµα ότι η σκοτεινή φάση µπορεί να γίνεται και την ηµέρα και την νύκτα. Τα πράγµατα, όµως, είναι διαφορετικά. Η σκοτεινή φάση γίνεται συνήθως µόνο την ηµέρα, γιατί εξαρτάται από τα προϊόντα που παράγονται κατά τη φωτεινή φάση κατά τη διάρκεια της ηµέρας µόνο. Η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης Η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται µέσα στα θυλακοειδή των κοκκίων, στους χλωροπλάστες. Τα κυριότερα αποτελέσµατά της είναι η µετατροπή της φωτεινής ενέργειας σε χηµική ενέργεια, µε φωσφορυλίωση της ΑDΡ και µετατροπή της σε ΑΤΡ, η αναγωγή του NADP + (φωσφορο-νικοτιναµιδο-αδένινο-δινουκλεοτίδιο) σε ΝADPH και η φωτόλυση του νερού. Η φωτεινή φάση γίνεται µόνο στα θυλακοειδή των κοκκίων, διότι µόνο εκεί βρίσκονται οι διάφορες χρωστικές που σχηµατίζουν τα φωτοσυστήµατα Ι και ΙΙ που είναι απαραίτητα για τη δέσµευση της φωτεινής ενέργειας. Άλλα απαραίτητα συστατικά, για να γίνει η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης, είναι το νερό (το προσλαµβάνει το φυτό µε τις ρίζες του από το έδαφος), η ADP και το NADP + που έρχονται στα κοκκία από το στρώµα του χλωροπλάστη. Η φωτοσύνθεση ξεκινά µε δέσµευση της φωτεινής ενέργειας στα κέντρα αντιδράσεων των φωτοσυστηµάτων. Ένα φωτόνιο από την ηλιακή ακτινοβολία απορροφάται από τις διάφορες χρωστικές του φωτοσυστήµατος (συµπληρωµατικές χρωστικές) και η ενέργειά του µεταβιβάζεται στο κέντρο αντιδράσεων του φωτοσυστήµατος και συγκεκριµένα στη χλωροφύλλη α. Το πρώτο µόριο που απορροφά το φωτόνιο, διεγείρεται και αµέσως αποδιεγείρεται (σε ένα δισεκατοµµυριοστό του δευτερολέπτου) χάνοντας ενέργεια η οποία διεγείρει το επόµενο µόριο χρωστικής. Η χλωροφύλλη α, µε τη συσσώρευση της ενέργειας των φωτονίων διεγείρεται, δηλαδή µεταφέρεται από τη θεµελιώδη στη διεγερµένη κατάσταση. (Ένα ηλεκτρόνιο απορροφά ένα φωτόνιο, ενεργοποιείται και µεταπηδά σε στιβάδα ψηλότερης ενέργειας). Σ αυτή την κατάσταση η χλωροφύλλη α χάνει το 16

17 ενεργοποιηµένο ηλεκτρόνιο, το οποίο παραλαµβάνεται από τον πρωτογενή δέκτη και η χλωροφύλλη α ιονίζεται. Ο πρωτογενής δέκτης, µε τη βοήθεια των ειδικών µεταφορέων, µπορεί να οδηγήσει το ενεργοποιηµένο ηλεκτρόνιο πίσω στη χλωροφύλλη από όπου προήλθε αρχικά (κυκλική φωτοφωσφορυλίωση), ή στην ιονισµένη χλωροφύλλη άλλου φωτοσυστήµατος, για να την επαναφέρει στη θεµελιώδη κατάσταση (µη κυκλική φωτοφοσφορυλίωση). Η ενέργεια που ελευθερώνεται από τη µεταφορά των ηλεκτρονίων, χρησιµοποιείται για τη φωσφορυλίωση της ADP και τη µετατροπή της σε ΑΤΡ. ΑΤΡ-συνθετάση ADP + Pi + ενέργεια (30kJ/mol) ATP Αυτή η διαδικασία λέγεται φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση ή φωτοφωσφορυλίωση. Τα ηλεκτρόνια, λοιπόν, φεύγοντας από τη διεγερµένη χλωροφύλλη µπορούν να ακολουθήσουν µια από τις δύο πιο κάτω πορείες: α. επιστρέφουν εκεί από όπου έφυγαν (στη χλωροφύλλη), δηλαδή σχηµατίζουν ένα κύκλο και η διαδικασία αυτή λέγεται κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. β. πραγµατοποιούν µια πορεία που δεν είναι κυκλική, γιατί δεν επιστρέφουν εκεί απ όπου έφυγαν και η διαδικασία αυτή λέγεται µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Μη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση Εικόνα 6.21 Μη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση (πορεία δύο ηλεκτρονίων από τη διάσπαση ενός µορίου νερού). Όπως φαίνεται και στην εικόνα 6.21 στη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση χρησιµοποιούνται δύο φωτοσυστήµατα, το φωτοσύστηµα I µε χλωροφύλλη α Ρ700 και το φωτοσύστηµα II µε χλωροφύλλη α Ρ

18 Κατά τη διαδικασία της µη κυκλικής φωτοφωσφορυλίωσης, η χλωροφύλλη α Ρ680 του φωτοσυστήµατος II απορροφά ένα φωτόνιο, διεγείρεται και αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο (στην εικόνα 6.21 φαίνεται η πορεία δύο ηλεκτρονίων). Το ηλεκτρόνιο παραλαµβάνεται από τον πρωτογενή δέκτη και µεταβιβάζεται στη συνέχεια στους διάφορους µεταφορείς ηλεκτρονίων, που βρίσκονται σε οξειδωµένη κατάσταση. Κάθε µεταφορέας που παραλαµβάνει ένα ηλεκτρόνιο ανάγεται και στη συνέχεια αποβάλλει το ηλεκτρόνιο και οξειδώνεται ξανά. Κάθε φορά που γίνεται η µεταβίβαση του ηλεκτρονίου από τον ένα µεταφορέα στον άλλο, αποβάλλεται και ένα µέρος της ενέργειάς του. Με την ενέργεια αυτή γίνεται η φωσφορυλίωση της ADP και ο σχηµατισµός της ΑΤΡ κατά την αντίδραση: ADP + Pi + Ενέργεια ATP (Pi= φωσφορική οµάδα) Η παραγωγή της ATP γίνεται µε χηµειωσµωτικό µηχανισµό που θα επεξηγηθεί αργότερα. Μεταξύ των δύο φωτοσυστηµάτων σχηµατίζεται έτσι µια αλυσίδα από ουσίες που µεταφέρουν το ηλεκτρόνιο, η οποία ονοµάζεται οξειδοαναγωγική αλυσίδα ή αλυσίδα µεταφοράς ηλεκτρονίων. Το ηλεκτρόνιο, τώρα, φεύγοντας από την τελευταία ουσία της οξειδοαναγωγικής αλυσίδας, την πλαστοκυανίνη (Pc), αντί να επιστρέψει στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II, πηγαίνει στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I. Έτσι, η χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I, η οποία έχει ήδη απορροφήσει ένα φωτόνιο και έχει ιονισθεί, επαναφέρεται στη θεµελιώδη κατάσταση. Το ηλεκτρόνιο που αποβάλλεται από τη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I παραλαµβάνεται από τον πρωτογενή παράγοντα και µεταβιβάζεται στη φερεδοξίνη (Fd) και µετά καταλήγει στο ΝΑDP +. Στο τελευταίο στάδιο της µη κυκλικής φωτοφωσφορυλίωσης η ουσία ΝΑDP + παίρνει 2 ηλεκτρόνια (2e - ) από τους µεταφορείς ηλεκτρονίων του φωτοσυστήµατος Ι και δύο πρωτόνια (2Η + ) από τη διάσπαση του νερού και ανάγεται σε ΝΑDΡΗ κατά την αντίδραση: ΝΑDP + + 2H + + 2e - NADPH + Η + Για να επανέλθει στη θεµελιώδη κατάσταση, η χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II, αποσπά ηλεκτρόνια από το νερό. Η οξειδωµένη P680 είναι ένα ισχυρότατο οξειδωτικό µέσο. Με την απόσπαση ηλεκτρονίων από το νερό, επαναφέρεται το κέντρο αντιδράσεων στο φωτοσύστηµα II στη θεµελιώδη κατάσταση και δηµιουργείται οξυγόνο καθώς και 4 πρωτόνια, κατά την αντίδραση: Η 2 Ο 1 2 O 2 + 2Η + + 2e - Τα πρωτόνια (H + ) παραµένουν στο εσωτερικό του θυλακοειδούς και ορισµένα προσλαµβάνονται από το ΝΑDP + για το σχηµατισµό του ΝΑDPH. Tα ηλεκτρόνια παραλαµβάνονται από τη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II (P680), µε τη βοήθεια της πρωτεΐνης Ζ (ένζυµο). Έτσι, η P680 επανέρχεται στη θεµελιώδη κατάσταση. Το οξυγόνο, που παράγεται κατά τη φωτόλυση του νερού, αποβάλλεται από το φύλλα του φυτού στην ατµόσφαιρα. Όταν ένα ιονισµένο µόριο χλωροφύλλης προσλάβει ένα ηλεκτρόνιο και επανέλθει στη θεµελιώδη κατάσταση, µπορεί να απορροφήσει ένα νέο φωτόνιο και να ιονισθεί ξανά. Η διάσπαση του νερού ενισχύεται και από τη φωτεινή ενέργεια, γι αυτό και ονοµάζεται φωτόλυση του νερού. Συνολικά, κατά τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση: α) η φωτεινή ενέργεια µετατρέπεται σε χηµική και δεσµεύεται από την ΑΤΡ. Η ΑΤΡ σχηµατίζεται από την ADP και χρησιµοποιείται κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. β) το ΝΑDP + ανάγεται σε ΝΑDΡΗ και χρησιµοποιείται κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. γ) το οξυγόνο, που παράγεται από τη φωτόλυση του νερού, απελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα. Εικόνα 6.22 Παραστατική απεικόνιση της πορείας των ηλεκτρονίων κατά τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση 18

19 Προέλευση του οξυγόνου που ελευθερώνεται κατά τη φωτοσύνθεση στην ατµόσφαιρα Το οξυγόνο που απελευθερώνεται κατά τη φωτοσύνθεση από τα φυτά θα µπορούσε να προέρχεται είτε από το νερό είτε από το διοξείδιο του άνθρακα. Η προέλευση του οξυγόνου αυτού βρέθηκε µε τη χρήση του 18 Ο (ραδιενεργού ισοτόπου του 16 Ο). Χρησιµοποιώντας Η 2 Ο µε µεγάλη αναλογία ισοτόπου 18 Ο παρατηρείται ότι όλη η ποσότητα του οξυγόνου αυτού αποβάλλεται από το φυτό στην ατµόσφαιρα. Αν όµως δοθεί στο φυτό CO 2 µε µεγάλη αναλογία ισοτόπου 18 Ο παρατηρείται ότι το ισότοπο αυτό καταλήγει στη γλυκόζη δηλαδή: Η χρήση ραδιενεργού Η 2 Ο που περιέχει στο µόριό του 18Ο δίνει ραδιενεργό οξυγόνο που ελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα Η χρήση ραδιενεργού CO 2 που περιέχει στο µόριό του 18Ο δίνει ραδιενεργό οξυγόνο που καταλήγει στη γλυκόζη και όχι στην ατµόσφαιρα Κατά τον ίδιο τρόπο µε τη βοήθεια του ραδιενεργού 14 C στο διοξείδιο του άνθρακα, είναι δυνατή η ανίχνευση της πορείας του κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Κυκλική φωτοφωσφορυλίωση Όπως φαίνεται και από την εικόνα 6.23 στην κυκλική φωτοφωσφορυλίωση χρησιµοποιείται ένα µόνο φωτοσύστηµα, το φωτοσύστηµα I. Το φωτοσύστηµα I έχει τη χλωροφύλλη αρ700 και ενεργοποιείται µε ακτινοβολία µικρότερης ενέργειας παρά το φωτοσύστηµα II. Η κυκλική φωτοφωσφορυλίωση γίνεται παράλληλα µε τη µη κυκλική. Εικόνα 6.23 Κυκλική φωτοφωσφορυλίωση (το έγχρωµο σχήµα) Η χλωροφύλλη α Ρ700 του φωτοσυστήµατος Ι προσλαµβάνει ένα φωτόνιο και ιονίζεται αποβάλλοντας ένα ηλεκτρόνιο. Το ηλεκτρόνιο προσλαµβάνεται, όπως και στη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση, από τον πρωτογενή παράγοντα και µετά, παραδίδεται στους µεταφορείς ηλεκτρονίων, για να καταλήξει πίσω στο φωτοσύστηµα I. Kατά την οξειδοαναγωγή των µεταφορέων αποβάλλεται ενέργεια η οποία δεσµεύεται από την ADP και σχηµατίζει την ΑΤΡ µε χηµειωσµωτικό µηχανισµό. Το ηλεκτρόνιο, φεύγοντας από την τελευταία ουσία της οξειδοαναγωγικής αλυσίδας, καταλήγει στη χλωροφύλλη του ίδιου φωτοσυστήµατος και την επαναφέρει στη θεµελιώδη κατάσταση. 19

20 Αυτή είναι µια βασική διαφορά της κυκλικής από τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Μια άλλη διαφορά είναι ότι κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση δεν ελευθερώνεται Ο 2 και δεν παράγεται NADPH. Στην εικόνα 6.23 φαίνεται παραστατικά η πορεία των ηλεκτρονίων κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Τελικά, κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση δεσµεύεται ενέργεια και παράγεται ΑΤΡ από την ADP, για να χρησιµοποιηθεί και αυτή κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Χηµειωσµωτική σύνθεση της ATP κατά τη φωτοφωσφορυλίωση Κατά τη φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται φωτοφωσφορυλίωση δηλαδή σχηµατισµός ΑΤΡ από τη φωσφορυλίωση της ADP. Η ATP που παράγεται χρησιµοποιείται στη σκοτεινή φάση. ATP-συνθετάση ADP + Pi + 30kJ/mol ΑΤΡ Τόσο στην κυκλική όσο και στη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση για το σχηµατισµό της ΑΤΡ είναι απαραίτητη η παρουσία του ενζύµου ΑΤΡ-συνθετάση. Όπως φαίνεται στην εικόνα 6.24, πάνω στη µεµβράνη του θυλακοειδούς είναι τοποθετηµένα το φωτοσύστηµα I και το φωτοσύστηµα II, διάφορα κυτταροχρώµατα, το ένζυµο NADP-αναγωγάση και το ένζυµο ΑΤΡ-συνθετάση. Εικόνα 6.24 Χηµειωσµωτική ερµηνεία της µη κυκλικής φωτοφωσφορυλίωσης Κατά τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση όταν ένα φωτόνιο προσπέσει στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II, αποβάλλονται ηλεκτρόνια που διέρχονται µέσα από µια αλυσίδα κυτταροχρωµάτων (µεταφορείς ηλεκτρονίων), που βρίσκονται στις µεµβράνες των θυλακοειδών. Τα ηλεκτρόνια αυτά αποδίδουν την ενέργειά τους σε µια αντλία πρωτονίων (Η + ), του συµπλόκου κυτταροχρωµάτων, η οποία µεταφέρει πρωτόνια από το στρώµα του χλωροπλάστη προς το εσωτερικό του θυλακοειδούς. Τα ηλεκτρόνια χάνοντας µ αυτόν τον τρόπο την ενέργειά 20

21 τους δίνονται στο φωτοσύστηµα I και επαναφέρουν τη χλωροφύλλη α Ρ700 στη θεµελιώδη κατάσταση. Το φωτοσύστηµα I, το οποίο προηγουµένως είχε δεχθεί και αυτό φωτόνια, δίνει τα ηλεκτρόνια του µέσω της φερρεδοξίνης στην NADP-αναγωγάση για αναγωγή του NADP + προς NADPH. Η χλωροφύλλη αp680 του φωτοσυστήµατος II αποσπά ηλεκτρόνια από το νερό, µέσω της πρωτεΐνης Ζ (ένζυµο) και επανέρχεται στη θεµελιώδη κατάσταση. Ταυτόχρονα, παράγεται οξυγόνο και ελευθερώνονται πρωτόνια: Η 2 Ο 1 2 O 2 + 2Η + + 2e - Το φαινόµενο αυτό, όπως αναφέρθηκε προηγουµένως, λέγεται φωτόλυση του νερού, επειδή ενισχύεται από τη φωτεινή ενέργεια. Το οξυγόνο που παράγεται απελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα. Η αυξανόµενη συγκέντρωση πρωτονίων στο εσωτερικό του θυλακοειδούς από τη δράση των αντλιών πρωτονίων και τη διάσπαση (φωτόλυση) µορίων νερού δηµιουργεί ανισορροπία µεταξύ του εσωτερικού του θυλακοειδούς και του στρώµατος. Αυτή η διαφορά συγκέντρωσης Η + στις δύο περιοχές εξαναγκάζει τα Η + να κατευθύνονται από το εσωτερικό του θυλακοειδούς προς το στρώµα του χλωροπλάστη. Η έξοδος των Η + γίνεται µέσω ειδικού καναλιού της ΑΤΡ-συνθετάσης που βρίσκεται στις µεµβράνες των θυλακοειδών. Ταυτόχρονα µε την έξοδο των πρωτονίων ελευθερώνεται ενέργεια που δεσµεύεται από µόριο ADP + Pi για το σχηµατισµό ATP. Η διαδικασία µοιάζει µε φαινόµενα ώσµωσης και γι αυτό το λόγο η σύνθεση της ΑΤΡ, µε αυτόν τον τρόπο, λέγεται χηµειωσµωτική. Στην κυκλική φωτοφωσφορυλίωση τα ηλεκτρόνια που ελευθερώνονται, µεταφέρονται από τα κυτταροχρώµατα της οξειδοαναγωγικής αλυσίδας και ξαναγυρίζουν πίσω στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I και την επαναφέρουν στη θεµελιώδη κατάσταση. Κατά τη µεταφορά των ηλεκτρονίων ελευθερώνεται ενέργεια η οποία χρησιµοποιείται και πάλι, για τη µεταφορά πρωτονίων (Η + ) από το στρώµα στο εσωτερικό του θυλακοειδούς µέσω αντλιών πρωτονίων. Όταν το περιβάλλον στο εσωτερικό του θυλακοειδούς γίνει πιο όξινο από το στρώµα τα Η + επιστρέφουν στο στρώµα. Η επιστροφή των Η + γίνεται µέσω της ΑΤΡ-συνθετάσης και κατά τη δίοδο τους ελευθερώνεται ενέργεια που προκαλεί φωσφορυλίωση της ADP και τη δηµιουργία ΑΤΡ. Κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση δεν παράγεται NADPH, αλλά η διαδικασία αυτή γίνεται για να παραχθούν επιπρόσθετες ποσότητες ΑΤΡ που θα χρησιµοποιηθούν στον κύκλο του Calvin, δεδοµένου ότι ο κύκλος χρησιµοποιεί περισσότερα ΑΤΡ παρά NADPH. Ουσιαστικά, η κυκλική φωτοφωσφορυλίωση αρχίζει όταν αυξηθεί η συγκέντρωση NADPH στο στρώµα του χλωροπλάστη λόγω έλλειψης ΑΤΡ. Η φωτοφωσφορυλίωση στην εξέλιξη των οργανισµών Πολύ νωρίς στην εξελικτική ιστορία της ζωής στον πλανήτη µας εµφανίστηκε το φωτοσύστηµα I σε οργανισµούς που µοιάζουν µε τα σηµερινά θειoβακτήρια. Αυτό συνέβαινε πριν την εµφάνιση του οξυγόνου, πριν 3 περίπου δισεκατοµµύρια χρόνια. Το φωτοσύστηµα II παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στα κυανοβακτήρια πριν 2,7 περίπου δισεκατοµµύρια χρόνια. Τα κυανοβακτήρια απέκτησαν έτσι την ικανότητα να κάνουν µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Σήµερα, ορισµένα βακτήρια εξακολουθούν να κάνουν µόνο κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Αντίθετα, τα κυανοβακτήρια, τα φύκη και τα φυτά που κάνουν µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση, διατηρούν την ικανότητα να κάνουν και κυκλική, για να παράγουν ΑΤΡ, όταν η αναλογία NADPH προς ATP είναι αρκετά ψηλή στους χλωροπλάστες. 21

22 Η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης (Κύκλος του CALVIN) Κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης χρησιµοποιούνται η ΑΤΡ και το NADPH που παράγονται κατά τη φωτεινή φάση και το CO 2 που δεσµεύεται από την ατµόσφαιρα. Οι αντιδράσεις της σκοτεινής φάσης είναι πολύπλοκες και σχηµατίζουν ένα κύκλο ο οποίος ονοµάζεται κύκλος του Calvin (Εικόνα 6.25). Εικόνα 6.25 Ο κύκλος του Calvin Ο κύκλος του Calvin ξεκινά µε µια πολύ σηµαντική ουσία τη διφωσφορική ριβουλόζη ( ΦΡ). Με τη βοήθεια ενός ενζύµου (µιας καρβοξυλάσης που ονοµάζεται καρβοξυδισµουτάση) η διφωσφορική ριβουλόζη (5C) ενώνεται µε ένα µόριο CO 2 και σχηµατίζεται ένα ασταθές προϊόν, ένας υδατάνθρακας (6C), ο οποίος αµέσως χωρίζεται σε δύο µόρια φωσφορογλυκερινικού οξέος (ΦΓΟ) µε τρεις άνθρακες το καθένα (3C). Στη συνέχεια, µε ενέργεια και τις φωσφορικές οµάδες 2 µορίων της ΑΤΡ παράγονται δύο µόρια διφωσφορογλυκερινικού οξέος ( ΦΓΟ) µε φωσφορυλίωση, τα οποία µε τα υδρογόνα 2 µορίων NADPH και αποφωσφορυλιώσεις δίνουν 2 µόρια φωσφορογλυκεριναλδεΰδης (ΦΓΑλ). Μέρος της φωσφορογλυκεριναλδεΰδης χρησιµοποιείται για το σχηµατισµό 22

23 της γλυκόζης, ενώ το υπόλοιπο για το σχηµατισµό µονοφωσφορικής ριβουλόζης (ΜΦΡ), η οποία µε ενέργεια και φωσφορική οµάδα από την ΑΤΡ µετατρέπεται σε διφωσφορική ριβουλόζη. Τα αποτελέσµατα της σκοτεινής φάσης της φωτοσύνθεσης είναι: (α) ο σχηµατισµός γλυκόζης (β) η ανανέωση των αποθεµάτων της διφωσφορικής ριβουλόζης, ώστε να µπορεί να συνεχίσει η φωτοσύνθεση Σε κάθε κύκλο του Calvin εισέρχεται ένα επιπλέον άτοµο άνθρακα. Η νέα χηµική ουσία που σχηµατίζεται είναι η γλυκόζη που είναι εξόζη (6C). Εφόσον σε κάθε κύκλο ενσωµατώνεται ένα άτοµο άνθρακα, χρειάζονται 6 κύκλοι και εποµένως 6 µόρια CO 2, για να σχηµατιστεί ένα µόριο γλυκόζης. Αν προσπαθήσουµε να ανιχνεύσουµε γλυκόζη στα φύλλα, θα διαπιστώσουµε ότι δεν υπάρχει. Μόλις σχηµατιστεί η γλυκόζη, λόγω του ότι είναι ωσµωτικά δραστήρια ουσία και επηρεάζει τη διακίνηση νερού προς και από τα κύτταρα, συµπυκνώνεται αµέσως προς πολυσακχαρίτες όπως άµυλο και κυτταρίνη. Οι δύο φάσεις της φωτοσύνθεσης, η φωτεινή και η σκοτεινή είναι πολύ συνδεδεµένες µεταξύ τους και δε µπορεί να λειτουργήσει η µια ανεξάρτητα από την άλλη, όπως φαίνεται και στην εικόνα Χωρίς την ΑΤΡ και το NADPH, που παράγονται κατά τη φωτοφωσφορυλίωση της φωτεινής φάσης, δε µπορούν να γίνουν οι αντιδράσεις της σκοτεινής φάσης. Αλλά και χωρίς την ADP και το NADP +, που παράγονται κατά τη σκοτεινή φάση και µεταφέρονται πίσω στα θυλακοειδή των χλωροπλαστών, δε µπορούν να παραχθούν η ΑΤΡ και το NADPH κατά τη φωτεινή φάση. Εικόνα 6.26 Συνοπτική εικόνα της φωτοσύνθεσης 6.7 Παράγοντες που επηρεάζουν το ρυθµό της φωτοσύνθεσης Ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες. Οι σηµαντικότεροι είναι η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα, η ένταση του φωτός, η θερµοκρασία, η ποσότητα της χλωροφύλλης, το νερό, διάφορα ανόργανα υλικά και η ρύπανση. Ποιος από τους παράγοντες αυτούς επηρεάζει σε µεγαλύτερο βαθµό το ρυθµό της φωτοσύνθεσης; Γενικά, ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης, όπως και κάθε άλλης βιολογικής διεργασίας που ελέγχεται από περισσότερους από ένα βασικούς παράγοντες, επηρεάζεται περισσότερο από τον παράγοντα εκείνο που έχει τη µεγαλύτερη διαφορά από την άριστη τιµή, δηλαδή, τον παράγοντα που βρίσκεται πιο κοντά στην ελάχιστη τιµή του. Αν, για παράδειγµα, η συγκέντρωση του CO 2 είναι πολύ χαµηλή, ενώ όλοι οι άλλοι παράγοντες υπάρχουν σε ικανοποιητικές ποσότητες στο περιβάλλον του φυτού, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης επηρεάζεται κυρίως από το CO 2. Αν η συγκέντρωση του CO 2 είναι ικανοποιητική, αλλά η ένταση της ακτινοβολίας είναι µικρή, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης επηρεάζεται κυρίως από την ένταση της ακτινοβολίας. 23

24 Πιο κάτω εξετάζονται οι διάφοροι παράγοντες και ο τρόπος µε τον οποίο επηρεάζουν το ρυθµό της φωτοσύνθεσης. Συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα Η συγκέντρωση του CO 2 στην ατµόσφαιρα είναι συνήθως 0.03%. Όσο ελαττώνεται η περιεκτικότητα του CO 2 στον αέρα, τόσο ελαττώνεται και ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης. Αν η συγκέντρωση του CO 2 αυξηθεί µε οποιοδήποτε τρόπο, όπως σ ένα κλειστό θερµοκήπιο, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης µεγαλώνει. Φυσικά, υπάρχει µια µέγιστη τιµή,, την οποία όταν ξεπεράσει η συγκέντρωση του CO 2, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης αρχίζει να µειώνεται. Η µέγιστη αυτή τιµή, ποικίλλει στα διάφορα είδη φυτών, κυµαίνεται γύρω στα 4-5%, ενώ σε ορισµένα είδη φτάνει στα 8-14%. Από πειράµατα που έχουν γίνει στο εργαστήριο φαίνεται, ότι η συγκέντρωση του CO 2, κατά την οποία παρατηρείται µείωση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης, εξαρτάται από το είδος του φυτού, το στάδιο ανάπτυξής του και το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο το φυτό είναι εκτεθειµένο σ αυτή τη συγκέντρωση του CO 2. Ένταση του φωτός Το φως είναι απαραίτητο στη φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης, της οποίας ο ρυθµός µεγαλώνει όσο η ένταση του φωτός πλησιάζει την άριστη τιµή, που ποικίλλει στα διάφορα φυτά. Ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης είναι δυνατό να επιβραδυνθεί πολύ στο ασθενές φως ή και να µηδενιστεί. Τα φυτά µπορούν να φωτοσυνθέτουν και σε έντονο ηλεκτρικό φως. Εξάλλου το πολύ έντονο φως είναι δυνατό να προκαλέσει καταστροφή (αλλοίωση) της χλωροφύλλης και,εποµένως, να σταµατήσει η φωτοσύνθεση. Η γραφική παράσταση πιο κάτω παρουσιάζει αποτέλεσµα πειράµατος που µετρούσε το ρυθµό φωτοσύνθεσης σε σχέση µε την αυξανόµενη ένταση του φωτός, µε τη θερµοκρασία σταθερή στους 20 ο C και τη συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα στο 0,03%. Όπως φαίνεται, ακόµη και µικρές αλλαγές στην ένταση του φωτός επηρεάζουν σηµαντικά το ρυθµό της φωτοσύνθεσης. Είναι φανερό ότι στο σηµείο που σταµατά η αύξηση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης, κάποιοι άλλοι παράγοντες περιορίζουν την περαιτέρω αύξηση του ρυθµού φωτοσύνθεσης. Στην προκειµένη περίπτωση αυτοί οι παράγοντες είναι το διοξείδιο του άνθρακα και η θερµοκρασία και η αύξηση των τιµών του ενός ή και των δύο παραγόντων οδηγεί στην αύξηση και του ρυθµού της φωτοσύνθεσης. Εικόνα 6.27 Γραφική παράσταση της επίδρασης της έντασης του φωτός, της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα και της θερµοκρασίας στο ρυθµό της φωτοσύνθεσης. Θερµοκρασία Όπως ήδη γνωρίζουµε η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης εξαρτάται από τη θερµοκρασία. Για κάθε είδος φυτού υπάρχει µια άριστη τιµή της θερµοκρασίας, στην οποία επιτυγχάνεται ο µεγαλύτερος ρυθµός της φωτοσύνθεσης. Αποµάκρυνση από την άριστη αυτή τιµή προκαλεί µείωση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης. Για τις εύκρατες περιοχές η άριστη τιµή κυµαίνεται συνήθως µεταξύ C. Φυσικά για κάθε είδος φυτού υπάρχει µια ελάχιστη και µια µέγιστη τιµή της θερµοκρασίας, πέρα από τις οποίες δε µπορεί να γίνει η φωτοσύνθεση. 24

25 Ποσότητα της χλωροφύλλης Ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης µειώνεται, όταν περιορίζεται η ποσότητα της χλωροφύλλης στα φυτά, όπως π.χ. σε φυτά που µένοντας στο σκοτάδι περιορίζουν την ποσότητα της χλωροφύλλης τους. Το έντονο φως, επίσης, είναι δυνατό να προκαλέσει καταστροφή της χλωροφύλλης τους. Νερό Τα φυτά, επειδή προσλαµβάνουν πολύ µεγαλύτερες ποσότητες νερού από όσες χρειάζονται, πολύ σπάνια αντιµετωπίζουν έλλειψη νερού στους χλωροπλάστες τους. Το νερό του περιβάλλοντος (βροχόπτωση, χιονόπτωση κτλ) απλώς καθορίζει τα φυτικά είδη, που µπορεί να υπάρχουν σε µια περιοχή. Η έλλειψη νερού έχει ως αποτέλεσµα τη µείωση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης, αφού για να γίνει η φωτοσύνθεση χρειάζεται νερό. Στις περιπτώσεις αυτές τα φύλλα µαραίνονται, περιορίζεται το άνοιγµα των στοµάτων και έτσι δεν προσλαµβάνεται αρκετή ποσότητα CO 2, µε αποτέλεσµα να µειώνεται περισσότερο ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης. Ανόργανα άλατα Τα φυτά συνεχώς χρησιµοποιούν ανόργανα υλικά για την κατασκευή ουσιών που είναι απαραίτητες για τη φωτοσύνθεση και την ανάπτυξή τους. Το µαγνήσιο είναι αναγκαίο στη σύνθεση του µορίου της χλωροφύλλης ενώ ο σίδηρος, το θείο, το µαγγάνιο και ο φωσφόρος παίζουν σηµαντικό ρόλο στη λειτουργία της φωτοσύνθεσης. Ρύπανση Τελευταία αποδείχτηκε ότι η ρύπανση της ατµόσφαιρας από διάφορα υλικά (αιθάλη, οξείδια-όξινη βροχή) είναι δυνατό να επηρεάσει δυσµενώς τη λειτουργία της φωτοσύνθεσης και να µειώσει τη φυτική ανάπτυξη. Όµως και η ρύπανση του εδάφους και του νερού µε βαρέα µέταλλα (υδράργυρο, χαλκό, κάδµιο, νικέλιο, ψευδάργυρο και µόλυβδο) δηµιουργεί προβλήµατα στη φωτοσύνθεση. Ιδιαίτερα σε χαµηλής έντασης ακτινοβολία γίνεται αντικατάσταση του µαγνησίου, που βρίσκεται στο κέντρο του µορίου της χλωροφύλλης, από άλλα βαρέα µέταλλα. Η αντικατάσταση αυτή εµποδίζει τη διέγερση του µορίου της χλωροφύλλης, µε αποτέλεσµα να εµποδίζεται η φωτοσύνθεση. Αντίθετα, σε υψηλής έντασης ακτινοβολία δε γίνεται η αντικατάσταση του µαγνησίου από βαρέα µέταλλα. 6.8 Σηµασία της φωτοσύνθεσης για το γήινο οικοσύστηµα 1. Η φωτοσύνθεση είναι η σηµαντικότερη λειτουργία που γίνεται στη βιόσφαιρα, γιατί µε τις οργανικές ουσίες που παράγει, συντηρεί τη ζωή στο γήινο οικοσύστηµα. Όλοι σχεδόν οι οργανισµοί στηρίζονται, άµεσα ή έµµεσα, στην εξασφάλιση της τροφής τους και της αναγκαίας ενέργειας, στις οργανικές ενώσεις που παράγουν οι φωτοσυνθέτοντες οργανισµοί. Τα υλικά που χρησιµοποιεί ο άνθρωπος, για να εξασφαλίσει ενέργεια, προέρχονται κυρίως από φωτοσυνθετικές διεργασίες, τωρινές ή παλιότερες. Το ξύλο, για παράδειγµα, είναι το πιο κοινό καύσιµο. Τα καύσιµα, όπως οι γαιάνθρακες, το φυσικό αέριο και οι γαιάνθρακες, προέρχονται από φυτά και άλλους οργανισµούς που έζησαν σε παλιότερες γεωλογικές εποχές. Υπολογίζεται ότι ο υδατάνθρακας που παράγεται από τη φωτοσύνθεση ετησίως θα µπορούσε να γεµίσει τα βαγόνια ενός τραίνου που είχε µήκος από τη Γη ως τη σελήνη, πενήντα φορές! 2. Με τη φωτοσύνθεση δεσµεύονται τεράστιες ποσότητες CO 2 (ετησίως, υπολογίζονται σε 600 δισεκατοµµύρια τόνοι) και έτσι, αφ ενός µεν, καθαρίζεται η ατµόσφαιρα και, αφ ετέρου, διατηρείται περίπου σταθερός ο άνθρακας στον κύκλο που ακολουθεί (αποβολή CO 2 µε την αναπνοή των οργανισµών και δέσµευσή του µε τη φωτοσύνθεση). 3. Εµπλουτίζεται η ατµόσφαιρα και η υδρόσφαιρα µε οξυγόνο (ετησίως υπολογίζονται σε 400 δισεκατοµµύρια τόνοι), που είναι απαραίτητο για την επιβίωση των οργανισµών (οξείδωση οργανικών ουσιών και παραγωγή ενέργειας). Εποµένως, χωρίς τη φωτοσύνθεση δεν είναι δυνατή η συντήρηση και η συνέχιση της ζωής στον πλανήτη µας. 25

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; Είναι η διαδικασία κατά την οποία παράγεται ATP (στο χλωροπλάστη), με δέσμευση φωτεινής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; (2). Εξηγήστε το ρόλο των ουσιών (α) καρβοξυδισμουτάση (β) NADPH στη σκοτεινή φάση της

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ: ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ: ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ: ΦΩΤΕΙΝΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Θερινό εξάμηνο 2015 Φωτοσύνθεση Η δέσμευση ηλιακής ενέργειας από τα φυτά, η μετατροπή

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

26/5/2015. Φωτεινές αντιδράσεις - Σκοτεινές αντιδράσεις. Μήκος κύµατος φωτός (nm) φως. Σάκχαρα πρίσµα

26/5/2015. Φωτεινές αντιδράσεις - Σκοτεινές αντιδράσεις. Μήκος κύµατος φωτός (nm) φως. Σάκχαρα πρίσµα Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Φάσµα απορρόφησης της χρωστικής ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Φωτοσύνθεση» Ορεστιάδα 2015 Φωτοσύνθεση CO 2 +2H 2 S (CH 2 O) + H 2 O + 2S 6CO 2 +12H 2 O C 6

Διαβάστε περισσότερα

Φωτοσύνθεση. κυτταρική αναπνοή άμυλο. άλλες οργανικές ουσίες

Φωτοσύνθεση. κυτταρική αναπνοή άμυλο. άλλες οργανικές ουσίες Φωτοσύνθεση Φωτοσύνθεση Φωτοσύνθεση κυτταρική αναπνοή άμυλο άλλες οργανικές ουσίες Φωτοσύνθεση hv χημική ενέργεια 1. Φωτεινές αντιδράσεις Διέγερση χλωροφύλλης Αλυσίδα μεταφοράς e - (Σχήμα Ζ της φωτοσύνθεσης)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ 2013 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Καγορίες ετερότροφης διατροφής 1.Ολοζωική διατροφή Όλα τα ζώα διασπούν τροφή υς με πέψη. 2.Σαπροφυτική διατροφή Τα σαπρόφυτα απορροφούν οργανικές ουσίες νεκρούς

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο τρίτο. 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφάλαιο τρίτο. 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί Κεφάλαιο τρίτο 3.1: Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί εξασφαλίζουν την ενέργεια που χρειάζονται με την διάσπαση των θρεπτικών ουσιών της τροφής τους. Οι οργανισμοί που έχουν την ικανότητα να φωτοσυνθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. π. Αναστάσιος Ισαάκ Λύκειο Παραλιμνίου Δεκέμβριος 2013 www.biomathia.webnode.gr

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. π. Αναστάσιος Ισαάκ Λύκειο Παραλιμνίου Δεκέμβριος 2013 www.biomathia.webnode.gr π. Αναστάσιος Ισαάκ Λύκειο Παραλιμνίου Δεκέμβριος 2013 www.biomathia.webnode.gr EΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΕΝΟΤΗΤΑ 8: Η ελευθέρωση της ενέργειας, σελ. 155-168 ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η κυτταρική αναπνοή είναι η διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

Φωτοσύνθεση. 2Ag + 2OH - Ag 2 Ο + Η 2 Ο + 2e - και στη συνέχεια: Εργαστηριακή Άσκηση:

Φωτοσύνθεση. 2Ag + 2OH - Ag 2 Ο + Η 2 Ο + 2e - και στη συνέχεια: Εργαστηριακή Άσκηση: ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Φωτοσύνθεση Οδηγίες: Στην εργαστηριακή αυτή άσκηση θα ασχοληθούμε με την διεργασία της φωτοσύνθεσης. Το πείραμα αυτής της άσκησης θα είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Κυτταρική αναπνοή 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Κυτταρική αναπνοή 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ Κυτταρική αναπνοή 1 8.1 ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ 2 Οι οργανισµοί για να επιβιώσουν χρειάζονται ενέργεια. Η κυτταρική αναπνοή είναι η διαδικασία µέσα από την οποία οι οργανισµοί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Ήλιος: Πηγή Ενέργειας και Ζωής» ΥΠΟΘΕΜΑ: «Η Φωτοσύνθεση και πώς συμβάλλει στην ζωή μας»

ΘΕΜΑ: «Ήλιος: Πηγή Ενέργειας και Ζωής» ΥΠΟΘΕΜΑ: «Η Φωτοσύνθεση και πώς συμβάλλει στην ζωή μας» 9ο ΓΕΛ Πατρών Σχολικό Έτος: 2012-2013 Τάξη: Α Β Τετράμηνο ΕΚΘΕΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: «Ήλιος: Πηγή Ενέργειας και Ζωής» ΥΠΟΘΕΜΑ: «Η Φωτοσύνθεση και πώς συμβάλλει στην ζωή μας» Ερευνητική ομάδα «Sun

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός)

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός) ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 3 ου ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ (μεταβολισμός) ΜΑΘΗΤΗΣ: Ν. ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΤΜΗΜΑ: Β2 Ο όρος «ενέργεια» πρωτοχρησιμοποιήθηκε πριν από δύο περίπου αιώνες, με τη βιομηχανική επανάσταση, και έγινε οικείος στον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΛΙΠΩΝ, ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ, ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΚΑΙ ΑΜΥΛΟΥ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ (άσκηση 10 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος:

Διαβάστε περισσότερα

Α 2 2.1 39-40 Γ 1 1.1 19 Ε.Κ.Φ.Ε.

Α 2 2.1 39-40 Γ 1 1.1 19 Ε.Κ.Φ.Ε. Ανίχνευση αμύλου Φυτό γερανιού Πατάτες Α Γυμνασίου Κεφάλαιο 2 Ενότητα 2.1 Σελ. 39-40 Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο 1 Ενότητα 1.1 Σελ. 19 Αμυλόκοκκοι πατάτας 1 Εισαγωγή Η φωτοσύνθεση είναι μια λειτουργία των φυτικών

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

Φωτοσύνθεση. του σε υδατάνθρακες, καταναλώνοντας χημική ενέργεια που προέκυψε από ηλιακή ενέργεια

Φωτοσύνθεση. του σε υδατάνθρακες, καταναλώνοντας χημική ενέργεια που προέκυψε από ηλιακή ενέργεια Φωτοσύνθεση Οι διαδικασίες που οδηγούν στην αφομοίωση του CO 2 και τη μετατροπή του σε υδατάνθρακες, καταναλώνοντας χημική ενέργεια που προέκυψε από ηλιακή ενέργεια Ι. Μετατροπή της ηλιακής ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

Η δέσµευση της ηλιακής ενέργειας

Η δέσµευση της ηλιακής ενέργειας Λειτουργία Η δέσµευση της ηλιακής ενέργειας ΦυσιολογίαΦυτών3 ου Εξαµήνου. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Η δέσµευση και η αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας γίνεται από ένα βιολογικό σύστηµα που ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Μεταβολισμός

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Μεταβολισμός ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Μεταβολισμός ονομάζεται η αξιοποίηση της ενέργειας και των στοιχείων του περιβάλλοντος για την εκτέλεση βιοχημικών διεργασιών που γίνονται στα κύτταρα ενός ζωικού ή

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες Φωτοσύνθεση Κυτταρική αναπνοή

Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες Φωτοσύνθεση Κυτταρική αναπνοή Άννα Ν. Εισαγωγή Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες Φωτοσύνθεση Κυτταρική αναπνοή Ενέργεια υπάρχει στο περιβάλλον μας και η παρουσία της γίνεται φανερή με διάφορους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Καθηγητής Δ. Μόσιαλος

Καθηγητής Δ. Μόσιαλος Μικροβιολογία-Ιολογία Επίκουρος Καθηγητής Καθηγητής Δ. Μόσιαλος Βιοενεργητική μικροβίων Βακτηριακή Γενετική Επισκόπηση Βακτηριοφάγων Προκαρυωτική ποικιλότητα (Βακτήρια) Προκαρυωτική ποικιλότητα (Αρχαία)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6)

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας το r με r n, έχουμε: Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας n=1, βρίσκουμε την τροχιά με τη μικρότερη ακτίνα n: Αντικαθιστώντας την τελευταία εξίσωση στη 2.6, παίρνουμε: Αν

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Θρεπτικά στοιχεία» Θρεπτικές ουσίες Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για την αύξηση των φυτών: Μακροστοιχεία: C, H, O, N, P, S, K,

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Μιτοχόνδρια*&*Χλωροπλάστες*A** Τα*Ενεργειακά*Κέντρα*των* Ευκαρυωτικών*Κυττάρων!! ΔIAΛEΞΕΙΣ*17*&*18! (23!&!25/5/2012)!

Kυτταρική$Bιολογία$ Μιτοχόνδρια*&*Χλωροπλάστες*A** Τα*Ενεργειακά*Κέντρα*των* Ευκαρυωτικών*Κυττάρων!! ΔIAΛEΞΕΙΣ*17*&*18! (23!&!25/5/2012)! Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*17*&*18! (23!&!25/5/2012)! Μιτοχόνδρια*&*Χλωροπλάστες*A** Τα*Ενεργειακά*Κέντρα*των* Ευκαρυωτικών*Κυττάρων!! Τα*κύρια*σημεία*των*διαλέξεων*17*&*18 Αποικοδόμηση!&οξείδωση!μακρομορίων,!βιολογικές!οξειδώσεις!&παραγωγή!

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 1ο Ζωολογία Δ. Ματθόπουλος 1 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ Από έδρας Δ. Ματθόπουλος Ζωολογία Δ. Ματθόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Μεζούρες (λευκό καπάκι) Μαρκαδόρος

Μεζούρες (λευκό καπάκι) Μαρκαδόρος 1. Κυτταρική αναπνοή στο μύκητα Saccharomyces cerevisiae. 2. Παράγοντες που επηρεάζουν το ρυθμό της ανάπτυξης και της κυτταρικής αναπνοής του μύκητα. 3. Μικροσκοπική παρατήρηση του μύκητα και της αναπαραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πέµπτη, 22 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s.

Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. Κεφάλαιο 1 Το Φως Το φως διαδίδεται σε όλα τα οπτικά υλικά μέσα με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. Το φως διαδίδεται στο κενό με ταχύτητα περίπου 3x10 8 m/s. 3 Η ταχύτητα του φωτός μικραίνει, όταν το φως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑ.Λ. Β 0 ΜΑΪΟΥ 013 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV 1 V ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ I. Γενικότητες Αναλόγως των τροφικών τους απαιτήσεων τα µικρόβια διαιρούνται σε κατηγορίες: - αυτότροφα που χρησιµοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΑ: 10:45 π.μ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2.

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΑ: 10:45 π.μ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2. ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΑ: 10:45 π.μ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2.30 ώρες Ονοματεπώνυμο μαθητή/μαθήτριας: Τμήμα: Αριθμός: Όνομα Καθηγητή/τριας:

Διαβάστε περισσότερα

Συνήθως ο διαλύτης βρίσκεται στη μεγαλύτερη αναλογία στο διάλυμα.

Συνήθως ο διαλύτης βρίσκεται στη μεγαλύτερη αναλογία στο διάλυμα. Οξέα Διάλυμα ονομάζεται κάθε ομογενές μείγμα. Το διάλυμα έχει την ίδια σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες σε όλη του τη μάζα. Τα συστατικά του διαλύματος δεν μπορούν να διακριθούν ούτε με γυμνό μάτι, ούτε

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα)

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) 1. Αρχαίοι Έλληνες ατομικοί : η πρώτη θεωρία που διατυπώθηκε παγκοσμίως (καθαρά φιλοσοφική, αφού δεν στηριζόταν σε καμιά πειραματική παρατήρηση). Δημόκριτος (Λεύκιπος, Επίκουρος)

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στη 10η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στη 10η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στη 10η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Σχολείο: Ονοματεπώνυμα μαθητών: 1) 2). 3) 1 Προετοιμασία νωπού παρασκευάσματος

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα 6. Ατομικά γραμμικά φάσματα Σκοπός Κάθε στοιχείο έχει στην πραγματικότητα ένα χαρακτηριστικό γραμμικό φάσμα, οφειλόμενο στην εκπομπή φωτός από πυρωμένα άτομα του στοιχείου. Τα φάσματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝ. ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝ. ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ 05 2 0 ΘΕΡΙΝΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝ. ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ο Οδηγία: Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις -4 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση..

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Α. Στις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Τι γνωρίζετε για τους υδατάνθρακες;

ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Τι γνωρίζετε για τους υδατάνθρακες; 1 ΤΑ ΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Το κύτταρο αποτελείται από χηµικές ενώσεις, στις οποίες περιλαµβάνονται τα µικρά βιολογικά µόρια και τα βιολογικά µακροµόρια. Στα µικρά βιολογικά µόρια ανήκουν, τα ανόργανα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

9/5/2015. Σάκχαρα. πηγή ενεργειακού δυναµικού για τα φυτικά κύτταρα. Πρωτεΐνες. Ποσό της ηλιακής ενέργειας που φθάνει στη γη 13 x 10 23 cal

9/5/2015. Σάκχαρα. πηγή ενεργειακού δυναµικού για τα φυτικά κύτταρα. Πρωτεΐνες. Ποσό της ηλιακής ενέργειας που φθάνει στη γη 13 x 10 23 cal Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Ροή της βιολογικής ενέργειας και ρόλος των ενζύµων» Ορεστιάδα 2015 Ροή της βιολογικής ενέργειας Ποσό της ηλιακής ενέργειας που

Διαβάστε περισσότερα

Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία. Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων Ανίχνευση αμύλου και πρωτεϊνών

Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία. Μικροσκοπική παρατήρηση φυτικών κυττάρων Ανίχνευση αμύλου και πρωτεϊνών Ε.Κ.Φ.Ε. ΑΙΓΑΛΕΩ Ε.Κ.Φ.Ε. ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ Προκριματικός διαγωνισμός για την 14 th EUSO 2016 στην Βιολογία Ονοματεπώνυμα μελών ομάδας 1) 2) 3) Σχολείο: Σάββατο 5/12/2015 Διάρκεια: 45 λεπτά Μικροσκοπική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Φυσικής Γενικής Παιδείας Γ Λυκείου 2 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σύµφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

εισέρχεται στο φυτό ως ενυδατωµένο κατιόν

εισέρχεται στο φυτό ως ενυδατωµένο κατιόν Κατιόν µαγνησίουmg 2+ εισέρχεται στο φυτό ως ενυδατωµένο κατιόν Θρέψη Φυτών. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Επίπεδο Μg για κανονική αύξηση 0,15 0,35% ή60 140 µmol Mg gξμ -1 ΤοMgκινείταιστοΞΑΣκαιστοΗΑΣ HΑΣ100

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή:

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή: 54 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. Πράσινο και κίτρινο φως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου. ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ.

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου. ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. Γεωπόνος Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου Γενικά Το άμυλο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2007 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς

Διαβάστε περισσότερα

ΖΗΚΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΛΟΥΜΠΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΝΙΚΟΣ

ΖΗΚΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΛΟΥΜΠΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΝΙΚΟΣ ΖΗΚΟΣ ΝΙΚΟΣ ΠΑΛΟΥΜΠΙΩΤΗΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΤΡΙΓΚΑΣ ΝΙΚΟΣ Φυσικά φαινόμενα και τεχνολογία Το λευκό φως Το ουράνιο τόξο Το πολικό σέλας Το χρώμα του ουρανού Το ηλιοβασίλεμα Οι επιγραφές ΝΕΟΝ Το χρώμα στους υπολογιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Contents ΕΝΟΤΗΤΑ 2: ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ... 3 ΕΝΟΤΗΤΑ 3: ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΖΥΜΑ... 16 ΕΝΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

δ. διπλάσιος του αριθµού των νετρονίων του πυρήνα του ατόµου.

δ. διπλάσιος του αριθµού των νετρονίων του πυρήνα του ατόµου. 1 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 18 MAΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

Η Φύση του Φωτός. Τα Β Θεματα της τράπεζας θεμάτων

Η Φύση του Φωτός. Τα Β Θεματα της τράπεζας θεμάτων Η Φύση του Φωτός Τα Β Θεματα της τράπεζας θεμάτων Η ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΦΩΤΟΣ Θέμα Β _70 Β. Μονοχρωματική ακτίνα πράσινου φωτός διαδίδεται αρχικά στον αέρα. Στη πορεία της δέσμης έχουμε τοποθετήσει στη σειρά τρία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΟΜΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ. Θέμα Δ

ΑΤΟΜΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ. Θέμα Δ ΑΤΟΜΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ Θέμα Δ 4_2149 Άτομο υδρογόνου βρίσκεται σε κατάσταση όπου η στροφορμή του είναι ίση με 3,15 10-34 J s. Δ1) Σε ποια στάθμη βρίσκεται το ηλεκτρόνιο; Δ2) Αν το άτομο έφθασε στην προηγούμενη

Διαβάστε περισσότερα

δ. εξαρτάται µόνο από το υλικό του οπτικού µέσου. Μονάδες 4

δ. εξαρτάται µόνο από το υλικό του οπτικού µέσου. Μονάδες 4 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 7 ΙΟΥΛΙΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1- και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σχετικά µε τις ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα.

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11 Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. 2. Σε 2 mol NH 3 περιέχεται ίσος αριθμός μορίων

Διαβάστε περισσότερα

Πειράµατα Βιολογίας µε το MultiLog

Πειράµατα Βιολογίας µε το MultiLog Μετρήσεις του Ρυθµού Φωτοσύνθεσης του φυτού Elodea Ernstiae Εισαγωγή Η φωτοσύνθεση είναι η διαδικασία κατά την οποία οργανικά υλικά (υδρογονάνθρακες) παράγονται από ανόργανες πρώτες ύλες (διοξείδιο του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής

Όλα τα θέματα των εξετάσεων έως και το 2014 σε συμβολή, στάσιμα, ηλεκτρομαγνητικά κύματα, ανάκλαση - διάθλαση Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ. Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής Η/Μ ΚΥΜΑΤΑ 1. Τα ηλεκτροµαγνητικά κύµατα: Ερωτήσεις Πολλαπλής επιλογής α. είναι διαµήκη. β. υπακούουν στην αρχή της επαλληλίας. γ. διαδίδονται σε όλα τα µέσα µε την ίδια ταχύτητα. δ. Δημιουργούνται από

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ 1. Εισαγωγή. Η ενέργεια, όπως είναι γνωστό από τη φυσική, διαδίδεται με τρεις τρόπους: Α) δι' αγωγής Β) δια μεταφοράς Γ) δι'ακτινοβολίας Ο τελευταίος τρόπος διάδοσης

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ηµιτελείς προτάσεις Α1 και Α2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved Κεφάλαιο 2 1 Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΖΩΝΤΑΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ «Οργανική» ένωση αναφέρεται σε ενώσεις του C Συμμετέχουν

Διαβάστε περισσότερα