ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο. Αυτοτροφική διατροφή

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο. Αυτοτροφική διατροφή"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο Αυτοτροφική διατροφή 1

2 6.1 Αυτότροφοι Ετερότροφοι οργανισµοί Η ζωή στον πλανήτη µας, από την εµφάνισή της, στηρίζεται στην ενέργεια του ήλιου. Από την ενέργεια αυτή, που εκπέµπεται υπό µορφή ακτινοβολίας, ένα πολύ µικρό µέρος παγιδεύεται από τους φωτοσυνθέτοντες οργανισµούς. Η φωτεινή ενέργεια που παγιδεύεται µετατρέπεται σε χηµική και αποθηκεύεται σε οργανικά µόρια, τα οποία παράγουν οι οργανισµοί αυτοί µέσα από µια διαδικασία που την ονοµάζουµε φωτοσύνθεση. Η φωτοσύνθεση αποτελεί την πιο σηµαντική µεταβολική πορεία απ όσες γίνονται στη βιόσφαιρα. Η δέσµευση της φωτεινής ενέργειας κατά τη φωτοσύνθεση γίνεται από τη χλωροφύλλη και τις άλλες φωτοσυνθετικές χρωστικές. Με τη βοήθειά τους οι φωτοσυνθετικοί οργανισµοί συνθέτουν υδατάνθρακες (γλυκόζη), χρησιµοποιώντας απλές ανόργανες ενώσεις, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το νερό, που βρίσκουν άφθονες στο περιβάλλον τους. Οι φωτοσυνθετικοί οργανισµοί ανήκουν στους αυτότροφους οργανισµούς, επειδή παράγουν µόνοι τους τις οργανικές ουσίες που τους είναι απαραίτητες, χρησιµοποιώντας ως πρώτες ύλες απλά µόρια ανόργανων ουσιών. Χαρακτηρίζονται γι αυτό και ως παραγωγοί. Οι οργανισµοί που δεν µπορούν να συνθέσουν µόνοι τους οργανικές ενώσεις από απλές ανόργανες, αλλά είναι υποχρεωµένοι να τις προµηθεύονται έτοιµες από το περιβάλλον τους, χαρακτηρίζονται ως ετερότροφοι. Τους χαρακτηρίζουµε επίσης και ως καταναλωτές, γιατί εξασφαλίζουν την τροφή τους καταναλώνοντας άλλους οργανισµούς. Ο άνθρωπος και όλα τα ζώα, οι µύκητες, πολλά βακτήρια και πολλά πρωτόζωα είναι ετερότροφοι οργανισµοί. Ικανότητα φωτοσύνθεσης έχουν όλοι οι οργανισµοί που διαθέτουν φωτοσυνθετικές χρωστικές. Από τους ευκαρυωτικούς οργανισµούς φωτοσύνθεση γίνεται στα φυτά και στα φύκη, και από τους προκαρυωτικούς σε ορισµένα βακτήρια και στα κυανοφύκη (κυανοβακτήρια). Ορισµένα βακτήρια έχουν τη δυνατότητα να συνθέτουν οργανικές ουσίες από ανόργανες µε την ενέργεια που παίρνουν από την οξείδωση διαφόρων ανόργανων ουσιών. Οξειδώνουν τα διάφορα άλατα σιδήρου (σιδηροβακτήρια) ή τις θειούχες ενώσεις οργανικών ουσιών, που βρίσκονται σε αποσύνθεση (θειοβακτήρια). Μια σηµαντική οµάδα τέτοιων οργανισµών είναι τα νιτροβακτήρια που ζουν στο έδαφος. Μερικά από αυτά (Nitrosomonas, nitrosococcus) εξασφαλίζουν την ενέργεια που χρειάζονται από την οξείδωση αµµωνίας, ενώ άλλα από την οξείδωση των νιτρωδών αλάτων (nitrobacter). (NH 4 ) 2 CO 3 + 3O 2 nitrosomonas, nitrosococcus 2HNO 2 + CO 2 + 3H 2 O + ενέργεια νιτροβακτήρια nitrobacter Ca(NO 2 ) 2 + O 2 Ca(NO 3 ) 2 + ενέργεια νιτροβακτήρια Η λειτουργία της σύνθεσης οργανικών ουσιών από µικροοργανισµούς µε ενέργεια που παίρνουν οξείδωση ανόργανων αλάτων ονοµάζεται χηµειοσύνθεση. από την Οι ετερότροφοι οργανισµοί παίρνουν τις οργανικές τους ουσίες µε τρεις τρόπους, που ονοµάζονται τύποι ετερότροφης διατροφής και είναι: 1. Ολοζωική: διάσπαση της τροφής µε πέψη, όπως συµβαίνει σε όλα τα ζώα. 2. Σαπροφυτική: απορρόφηση οργανικών ουσιών από νεκρούς ιστούς ή από προϊόντα της διάσπασής τους. Χαρακτηριστικά σαπρόφυτα είναι πολλοί µύκητες και βακτήρια. Αυτοί οι οργανισµοί λέγονται και αποικοδοµητές. 3. Παρασιτική: πρόσληψη τροφής από άλλο ζωντανό οργανισµό, το ξενιστή, χωρίς κατ ανάγκη να το σκοτώνει. Χαρακτηριστικά παράσιτα είναι διάφορα βακτήρια, ορισµένοι µύκητες, οι ταινίες, οι αφίδες, οι κοριοί. Στη συνέχεια θα µελετήσουµε την πηγή ενέργειας που τροφοδοτεί τη φωτοσύνθεση, δηλαδή, την ηλιακή ενέργεια. 2

3 6.2 Ορατό φως και φωτοσυνθετικές χρωστικές Ηλιακή ενέργεια Το ηλιακό φως παίζει πολύ σηµαντικό ρόλο στη φωτοσύνθεση, επειδή χρησιµεύει ως πηγή ενέργειας. Η ακτινοβολία που προέρχεται από τον ήλιο, όµως, δεν είναι πάντοτε η ίδια. Στην πραγµατικότητα υπάρχει µια µεγάλη ποικιλία από διάφορες ακτινοβολίες, οι οποίες µπορεί να διαφέρουν: α) στην ένταση (φωτεινότητα) β) στο χρώµα (µήκος κύµατος) γ) στη διάρκεια (µπορεί να είναι συνεχόµενη για µικρές ή για µεγάλες περιόδους). Το φως είναι µια µορφή ενέργειας (ηλεκτροµαγνητική). Εκπέµπεται κατά ποσότητες που ονοµάζονται φωτόνια ή κβάντα. Η διάδοσή του γίνεται µε κύµατα. Μήκος κύµατος (λ) είναι η απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών κορυφών ενός κύµατος. Συχνότητα (ν) είναι ο αριθµός των ράχεων που διέρχονται από ένα σηµείο, σε ένα δευτερόλεπτο. Η ταχύτητα µε την οποία κινείται το σύνολο των κυµάτων συµβολίζεται µε το γράµµα c. Η σχέση µεταξύ των πιο πάνω στοιχείων δίνεται από τον τύπο: v= c/λ Εικόνα 6.1 Η µετάδοση του φωτός µε κύµατα Οι άνθρωποι διακρίνουν στο φως διαφορετικά χρώµατα. Τα χρώµατα αυτά αντιστοιχούν στα διαφορετικά µήκη κύµατος µε τα οποία εκπέµπεται η ακτινοβολία, όπως φαίνεται και στο σχήµα

4 Εικόνα 6.2 Η ανάλυση του φωτός Οι άνθρωποι µπορούν να διακρίνουν την ακτινοβολίες µε µήκη κύµατος από 380nm µέχρι 750 nm (1nm=10-9 m). Οι ακτινοβολίες µε µήκη κύµατος από nm αποτελούν το ορατό φάσµα. Στα 380nm διακρίνουµε το ιώδες χρώµα, ενώ στα 750nm το κόκκινο χρώµα του ορατού φάσµατος. Το υπεριώδες εκτείνεται σε µήκη κύµατος µικρότερα από τα 380nm, ενώ το υπέρυθρο σε µεγαλύτερα από 750nm. Τόσο οι υπεριώδεις όσο και οι υπέρυθρες ακτινοβολίες βρίσκονται έξω από τα όρια του ορατού φάσµατος και δε µπορούµε να τις δούµε. Οι διαφορετικές ακτινοβολίες περιέχουν τις ίδιες ποσότητες ενέργειας; Η ενέργεια (Ε), που περιέχεται σε ένα φωτόνιο, είναι αντιστρόφως ανάλογη του µήκους κύµατος και δίνεται από τον τύπο: E=hv, ή E=h.c/λ (h=σταθερά του Planck) Αυτό σηµαίνει ότι, όσο πιο µικρού µήκους κύµατος είναι η ακτινοβολία, τόσο µεγαλύτερα ποσά ενέργειας περιέχει. Ένα φωτόνιο κόκκινης ακτινοβολίας (660nm) περιέχει λιγότερη ενέργεια από ένα φωτόνιο µπλε ακτινοβολίας (430nm). Η υπεριώδης ακτινοβολία περιέχει µεγάλα ποσά ενέργειας. Για τις βιολογικές διεργασίες που χρειάζονται φως, όπως η φωτοσύνθεση, ένα φωτόνιο µπορεί να είναι ενεργό, αν περιέχει το απαιτούµενο ποσό ενέργειας, που χρειάζεται για την εργασία που επιτελεί. Η ένταση του φωτός, σ ένα σηµείο, είναι το σύνολο της ενέργειας που πέφτει στο σηµείο αυτό σε ένα δευτερόλεπτο. Οι χρωστικές * Τι θα συµβεί αν ένα φωτόνιο συναντήσει ένα µόριο; Όταν ένα φωτόνιο συναντήσει ένα µόριο (ή άτοµο), τρία πράγµατα µπορεί να συµβούν: 4

5 α) Το φωτόνιο µπορεί να κτυπήσει πάνω στο µόριο και να ανακλαστεί. β) Το φωτόνιο µπορεί απλά να περάσει µέσα από το µόριο. γ) Το φωτόνιο µπορεί να απορροφηθεί από το µόριο και να προκαλέσει διέγερση ή ιονισµό. Στην τρίτη περίπτωση το φωτόνιο εξαφανίζεται. Εικόνα 6.3 Η απορρόφηση ενός φωτονίου από ένα µόριο Τι γίνεται όµως µε την ενέργεια που περιέχει το φωτόνιο; Μήπως εξαφανίζεται και αυτή; Η ενέργεια, όπως γνωρίζουµε, δε δηµιουργείται από το µηδέν ούτε και καταστρέφεται. Η ενέργεια του φωτονίου παραλαµβάνεται από το µόριο, το οποίο µεταβαίνει από µια θεµελιώδη κατάσταση (κατάσταση ηρεµίας), στην οποία βρισκόταν µέχρι τότε, σε µια διεγερµένη κατάσταση, όπως φαίνεται και στο σχήµα 6.3(α). Η διαφορά της ενέργειας του µορίου στη διεγερµένη κατάσταση και της ενέργειας στη θεµελιώδη κατάσταση, ισούται µε την ενέργεια του απορροφηθέντος φωτονίου. Η ενέργεια αυτή σπρώχνει ένα ηλεκτρόνιο σε πιο µακρινή τροχιά από τον πυρήνα του ατόµου που βρίσκεται στο µόριο. Το ηλεκτρόνιο τώρα συγκρατείται µε περισσότερη δυσκολία από το άτοµο. (Σχήµα 6.3(β)). Αν το ηλεκτρόνιο αποµακρυνθεί, τότε το άτοµο ιονίζεται. Όλα τα µόρια απορροφούν ακτινοβολίες. Κάθε µόριο, όµως, απορροφά ακτινοβολίες µε διαφορετικό µήκος κύµατος. Το µήκος κύµατος της ακτινοβολίας που απορροφά ένα µόριο, είναι χαρακτηριστικό για το µόριο εκείνο. Ωστόσο η ακτινοβολία που απορροφάται δεν είναι, συνήθως, από το ορατό φάσµα. Εκείνες οι ουσίες, των οποίων τα µόρια απορροφούν ακτινοβολίες από το ορατό φάσµα, ονοµάζονται χρωστικές. Εικόνα 6.4 Απορρόφηση ακτινοβολίας από τη χλωροφύλλη 5

6 Όταν το λευκό φως (µίγµα από διάφορα µήκη κύµατος) προσπίπτει πάνω σε ένα µόριο χρωστικής, απορροφούνται ακτινοβολίες συγκεκριµένου µήκους κύµατος, ενώ οι υπόλοιπες ανακλώνται ή µεταβιβάζονται. Έτσι η χρωστική φαίνεται έγχρωµη. Αν, για παράδειγµα, από το λευκό φως η χρωστική απορροφά την περιοχή του µπλε και του κόκκινου, όπως η χλωροφύλλη, βλέπουµε το χρώµα που ανακλάται και είναι πράσινοπρασινοκίτρινο. Οι φωτοσυνθετικές χρωστικές Υπάρχουν αρκετές χρωστικές που συµµετέχουν σε βιολογικές αντιδράσεις. Οι χρωστικές που έχουν σχέση µε τη φωτοσύνθεση και τις συναντούµε στα φύλλα και άλλα µέρη των οργανισµών που φωτοσυνθέτουν ονοµάζονται φωτοσυνθετικές χρωστικές. Απ αυτές οι πιο σηµαντικές είναι οι χλωροφύλλες. Οι χλωροφύλλες είναι διαδεδοµένες σε όλα τα φυτά, στα πρώτιστα, στα κυανοφύκη και σε αρκετά βακτήρια (βακτηριοχλωροφύλλες). Οι οργανισµοί αυτοί, χωρίς τη χλωροφύλλη, δε µπορούν να κάνουν φωτοσύνθεση και είναι καταδικασµένοι σε θάνατο. Τα κυριότερα είδη χλωροφύλλης είναι η χλωροφύλλη α και η χλωροφύλλη β, που διαφέρουν ελάχιστα στη δοµή τους. Η χλωροφύλλη α διαφέρει ελάχιστα από τη β, όπως φαίνεται στην εικόνα 6.5. Για τη σύνθεση της χλωροφύλλης είναι απαραίτητο το µαγνήσιο (Mg). Η χλωροφύλλη α απορροφά ακτινοβολίες µε µήκη κύµατος κοντά στα δύο άκρα του ορατού φάσµατος, δηλαδή το κόκκινο και το µπλε. Εκτός όµως από τη χλωροφύλλη α, τα φυτά χρησιµοποιούν και άλλες χρωστικές, που απορροφούν ακτινοβολίες µε ενδιάµεσα µήκη κύµατος. Με τον τρόπο αυτό γίνεται καλύτερη αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας. Οι χρωστικές αυτές ονοµάζονται συµπληρωµατικές χρωστικές (εικόνα 6.6). 6

7 Εικόνα 6.6 Οι διάφορες χρωστικές απορροφούν ακτινοβολίες µε διαφορετικά µήκη κύµατος Ανάµεσα στις συµπληρωµατικές χρωστικές είναι η χλωροφύλλη β και τα καρωτινοειδή που απορροφούν φωτόνια από το µπλε και το γαλαζοπράσινο και φαίνονται κίτρινα προς πορτοκαλί. Οι ξανθοφύλλες είναι συµπληρωµατικές χρωστικές παράγωγα των καροτινοειδών, όπως και η β-καρωτίνη που αποτελεί το κυρίαρχο καροτινοειδές των καρότων. Οι φυκοβιλλίνες (φυκοκυανίνη και φυκοερυθρίνη) είναι οι κυρίαρχες συµπληρωµατικές χρωστικές στα κυανοβακτήρια και στα ερυθρά φύκη. Το φθινόπωρο, στα φυλλοβόλα φυτά, οι χλωροφύλλες αποδοµούνται (διασπώνται) και δεν ξανασχηµατίζονται. Η απουσία χλωροφυλλών επιτρέπει σε άλλες χρωστικές, όπως τα καρωτινοειδή, να εµφανίζονται. Αυτές οι χρωστικές ανακλούν ακτινοβολίες διαφορετικού µήκους κύµατος, όπως το κίτρινο και το πορτοκαλί. Αυτό εξηγεί την ποικιλία χρωµάτων που παρουσιάζουν τα φύλλα των διαφόρων φυλλοβόλων φυτών το φθινόπωρο (φωτογραφία στη σελ. 8). 7

8 Εικόνα 6.7 Εικόνες φθινοπωρινές Μόρια χλωροφύλλης µαζί µε µόρια συµπληρωµατικών χρωστικών και µεταφορείς ηλεκτρονίων αποτελούν µονάδες που ονοµάζονται φωτοσυστήµατα. Τα φωτοσυστήµατα περιέχουν µόρια χρωστικών. Το φωτοσύστηµα I περιέχει ειδικό τύπο χλωροφύλλης α, την P700 (µέγιστη απορρόφηση στα 700nm). Tο φωτοσύστηµα II περιέχει ένα άλλο τύπο χλωροφύλλης α, την P680 (µέγιστη απορρόφηση στα 680nm). Εικόνα 6.8 Ένα φωτοσύστηµα παγιδεύει την ηλιακή ενέργεια Όλα τα µόρια των χρωστικών λειτουργούν ως «κεραίες» για να συγκεντρώνουν ηλιακή ενέργεια. Ένα µόριο χρωστικής, όταν απορροφήσει ένα φωτόνιο, περνά από τη θεµελιώδη στη διεγερµένη κατάσταση. Αυτό συµβαίνει για ένα πολύ µικρό χρονικό διάστηµα και αµέσως µετά το µόριο αποδιεγείρεται, ελευθερώνοντας ενέργεια. Η ενέργεια που ελευθερώνεται, διεγείρει το επόµενο µόριο χρωστικής και µε αυτόν τον τρόπο η ενέργεια του 8

9 φωτονίου µεταβιβάζεται από το ένα µόριο χρωστικής στο άλλο. Τελικά, η ενέργεια πολλών φωτονίων από όλα τα µόρια φτάνει στο µόριο της χλωροφύλλης α, που καταλαµβάνει το χώρο του φωτοσυστήµατος που ονοµάζεται κέντρο αντιδράσεων (σχ. 7). Η χλωροφύλλη α µε τον τρόπο αυτό διεγείρεται και στη συνέχεια χάνει ένα ηλεκτρόνιο (ιονίζεται). Το ηλεκτρόνιο που αποβάλλεται παραλαµβάνεται στη συνέχεια από τον πρωτογενή δέκτη, που είναι µια ειδική ουσία η οποία παραδίδει το ηλεκτρόνιο στη χλωροφύλλη Ρ700 µέσω µιας αλυσίδας που σχηµατίζουν οι µεταφορείς ηλεκτρονίων. Οι ουσίες που συµµετέχουν στην αλυσίδα µεταφοράς ηλεκτρονίων, όταν είναι οξειδωµένες προσλαµβάνουν ηλεκτρόνια και ανάγονται, ενώ στη συνέχεια χάνουν τα ηλεκτρόνια που πήραν και οξειδώνονται. Κάθε φορά που ελευθερώνεται ένα ηλεκτρόνιο από ένα µεταφορέα και παραλαµβάνεται από έναν άλλο, ελευθερώνεται και ένα ποσό ενέργειας. Στη φωτοσύνθεση ο κυριότερος µεταφορέας ηλεκτρονίων είναι το NADP (φωσφορο-νικοτιναµιδο-αδενινοδινουκλεοτίδιο). Στην κυτταρική αναπνοή, που θα εξετάσουµε σε επόµενο κεφάλαιο, συµµετέχουν άλλοι µεταφορείς ηλεκτρονίων, όπως το NAD (νικοτιναµιδο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο) και το FAD (φλαβινο-αδενινοδινουκλεοτίδιο). Το NADP είναι γνωστό σε δύο µορφές: το NADP + που είναι η οξειδωµένη µορφή και το NADPH που είναι η ανηγµένη µορφή του. Το NADP µεταφέρει ηλεκτρόνια (στην πραγµατικότητα µεταφέρει 2 ηλεκτρόνια και ένα ιόν υδρογόνου) από µια ουσία, η οποία µε αυτόν τον τρόπο χάνει ενέργεια και οξειδώνεται, και τα δίνει σε µια άλλη ουσία, η οποία έτσι προσλαµβάνει την ενέργεια και τα άτοµα υδρογόνου και ανάγεται. Στην πιο κάτω αντίδραση φαίνεται η αναγωγή του NADP κατά την οποία δεσµεύεται αρκετή ενέργεια NADP + + 2H + + 2e - NADPH + Η + Στη δοµή του ΝΑD και ορισµένων άλλων µεταφορέων περιλαµβάνονται ενώσεις, τις οποίες ο άνθρωπος χρειάζεται, αλλά ο οργανισµός µας δε µπορεί να τις συνθέσει και κατατάσσονται στις βιταµίνες. Τέτοιες ενώσεις είναι η νικοτιναµίδη ή νιασίνη (βιταµίνη Β 3 ), που συναντούµε στο ΝΑD, και η ριβοφλαβίνη (βιταµίνη Β 2 ), που συναντούµε στο FAD. Μεταφορά της ενέργειας που ελευθερώνεται κατά τις οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις Όπως ήδη έχει αναφερθεί, κυριότερος µεταφορέας ενέργειας είναι το µόριο της ΑΤΡ (τριφωσφορικής αδενοσίνης) η οποία αποτελείται από µια αδενοσίνη (ένωση αδενίνης και ριβόζης), που ενώνεται µε τρεις φωσφορικές οµάδες. Οι δύο τελευταίες φωσφορικές οµάδες ενώνονται µε το υπόλοιπο τµήµα του µορίου µε δεσµούς ψηλής ενέργειας. Η ένωση της αδενοσίνης µε µια φωσφορική οµάδα αποτελεί ένα νουκλεοτίδιο, τη µονοφωσφορική αδενοσίνη (ΑΜΡ). Η ένωση της αδενοσίνης µε δύο φωσφορικές οµάδες είναι ένα φωσφορυλιωµένο νουκλεοτίδιο, γνωστό ως ΑDΡ (διφωσφορική αδενοσίνη). Η ΑDΡ, που βρίσκεται στο περιβάλλον των θυλακοειδών µέσα στο στρώµα του χλωροπλάστη, παραλαµβάνει ακόµα µια φωσφορική οµάδα (Ρi), που βρίσκεται ελεύθερη στο ίδιο περιβάλλον και σχηµατίζει ένα µόριο ΑΤΡ (τριφωσφορική αδενοσίνη). Για να γίνει η δέσµευση της τρίτης φωσφορικής οµάδας, απαιτείται ενέργεια. Η ενέργεια που χρησιµοποιείται για το σκοπό αυτό, δεν είναι άλλη από την ενέργεια που απελευθερώνεται στη διάρκεια των οξειδοαναγωγικών αντιδράσεων των κυτταροχρωµάτων κατά τη φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Η ΑΤΡ βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα, ζωικά και φυτικά. Θεωρείται ως ένα εύχρηστο «ενεργειακό νόµισµα» όλων των βιολογικών συστηµάτων, γιατί µε τη διάσπασή της παρέχει ενέργεια, όταν απαιτείται. Στην περίπτωση της φωτοσύνθεσης µεταφέρεται από τα κοκκία στο στρώµα των χλωροπλαστών, για να χρησιµοποιηθεί στη σκοτεινή φάση. 6.3 Το φύλλο και οι χλωροπλάστες Οι χλωροπλάστες είναι οργανίδια του φυτικού κυττάρου µε διπλά τοιχώµατα που στο εσωτερικό τους, όπως φαίνονται στο ηλεκτρονικό µικροσκόπιο, υπάρχουν πολλές διπλές µεµβράνες (τα θυλακοειδή). Η περισσότερο οµοιογενής περιοχή του χλωροπλάστη ονοµάζεται στρώµα και σ αυτό βρίσκονται τα κοκκία. Το στρώµα περιέχει πολλά από τα ένζυµα, που χρειάζονται για τις διαδικασίες της φωτοσύνθεσης. Τα κοκκία ή grana είναι στήλες από δίσκους µε διπλές µεµβράνες, τα θυλακοειδή. 9

10 Τα κοκκία συνδέονται µεταξύ τους µε ελασµάτια. Σ όλα τα θυλακοειδή βρίσκεται η χλωροφύλλη µεταξύ λιπιδίων και πρωτεϊνών. Ο ρόλος των θυλακοειδών είναι να κρατούν τα µόρια της χλωροφύλλης στην κατάλληλη θέση, ώστε να απορροφούν (να δεσµεύουν) το µέγιστο δυνατό ποσό φωτεινής ενέργειας της ηλιακής ακτινοβολίας. Ένας χλωροπλάστης περιέχει 100 κοκκία περίπου, κάθε ένα από τα οποία αποτελείται από 50 θυλακοειδή περίπου. Η δέσµευση της φωτεινής ενέργειας από τις χρωστικές ουσίες του χλωροπλάστη και η µετατροπή της σε χηµική, είναι αναγκαία για το σχηµατισµό των οργανικών ουσιών (Εικ. 6.9) Εικόνα 6.9 Η δοµή του χλωροπλάστη Τα φωτοσυστήµατα αποτελούνται από κύριες και συµπληρωµατικές χρωστικές, και από µεταφορείς ηλεκτρονίων. Βρίσκονται στις µεµβράνες των χλωροπλαστών. Οι χλωροπλάστες απαντώνται σε πολύ µεγάλους αριθµούς στα φωτοσυνθέτοντα κύτταρα του µεσόφυλλου. 10

11 6.4 Η φωτοσύνθεση Στα ανώτερα φυτά η φωτοσύνθεση είναι µια βασική λειτουργία κατά την οποία γίνεται σύνθεση οργανικών ουσιών (γλυκόζη, άµυλο) από ανόργανα υλικά, όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το νερό. Η ενέργεια, που χρησιµοποιείται για τη σύνθεση των οργανικών ουσιών, προέρχεται από τη µετατροπή της φωτεινής ενέργειας σε χηµική και γίνεται στους χλωροπλάστες. Η φωτοσύνθεση στα φυτά παριστάνεται µε τη γενική χηµική εξίσωση: ηλιακή ενέργεια 6CO H 2 O C 6 H 12 O 6 + 6O 2 + 6H 2 O χλωροφύλλη Εκτός των φυτών και ορισµένα βακτήρια που είναι αυτότροφα, φωτοσυνθέτουν µε τη βοήθεια του ηλιακού φωτός, αλλά αντί χλωροφύλλης έχουν άλλες χρωστικές, που ονοµάζονται βακτηριοχλωροφύλλες. Επίσης, αντί για νερό χρησιµοποιούν άλλες ανόργανες ουσίες που περιέχουν υδρογόνο, όπως το υδρόθειο (H 2 S). Η λειτουργία αυτή ονοµάζεται βακτηριακή φωτοσύνθεση και παριστάνεται µε τη γενική χηµική αντίδραση: ηλιακή ενέργεια 6CO H 2 S C 6 H 12 O S + 6H 2 O βακτηριοχλωροφύλλη Εικόνα 6.10 Η πορεία των ατόµων στη φωτοσύνθεση 6.5 Πειραµατική µελέτη της φωτοσύνθεσης Όπως φαίνεται και από τη γενική χηµική εξίσωση της φωτοσύνθεσης, το τελικό προϊόν που παράγεται µε τη φωτοσύνθεση είναι η γλυκόζη που πολυµερίζεται σε άµυλο. Εποµένως, η πειραµατική ανίχνευση της παρουσίας του αµύλου στα φύλλα δείχνει ότι έγινε φωτοσύνθεση. Το άµυλο ανιχνεύεται µε διάλυµα ιωδίου. Για να γίνει η ανίχνευση του αµύλου στα φύλλα, πρέπει πρώτα να γίνει αποχρωµατισµός του φύλλου, ώστε να αποµακρυνθεί η χλωροφύλλη. Αποχρωµατισµός φύλλων και ανίχνευση αµύλου Υλικά που θα χρειαστείτε: Φύλλα γερανιού (ή άλλου φυτού), τριπόδι, λύχνος, διάλυµα ιωδίου, οινόπνευµα, νερό, ξέβαθο πιατάκι, δοκιµαστικός σωλήνας, ποτήρι ζέσεως, λαβίδα. 11

12 Εικόνα 6.11 Κόψτε ένα φύλλο από φυτό γερανιού ή άλλου φυτού που ήταν εκτεθειµένο στον ήλιο. Βάλτε το σε νερό που βράζει (Εικ. 6.11) για µισό περίπου λεπτό. Η διαδικασία αυτή σκοτώνει τα κύτταρα του φύλλου και έτσι η κυτταρική του µεµβράνη γίνεται ολοπερατή (υποβοηθείται η διείσδυση του ιωδίου). Εικόνα 6.12 Στη συνέχεια, σε ένα δοκιµαστικό σωλήνα βάλτε λίγο καθαρό οινόπνευµα και τοποθετήστε το δοκιµαστικό σωλήνα στο δοχείο µε το βραστό νερό (λουτρό ύδατος). Βυθίστε το φύλλο στο δοκιµαστικό σωλήνα, ώστε να καλυφθεί µε οινόπνευµα (Εικ. 6.12). Τοποθετήστε το δοχείο µε το δοκιµαστικό σωλήνα σε σιγανή φωτιά γκαζιού. Παρακολουθήστε το δοκιµαστικό σωλήνα καθώς και το οινόπνευµα που βράζει. - Τι παρατηρείτε; οινόπνευµα απευθείας στη φωτιά; - Θυµηθείτε ποια ιδιότητα έχει το οινόπνευµα. - Γιατί δε βάζουµε το δοκιµαστικό σωλήνα, µε το καθαρό Εικόνα 6.13 Το οινόπνευµα έχει την ιδιότητα να διαλύει και να αποµακρύνει τη χλωροφύλλη από τα φύλλα είναι διαλύτης. Έτσι το φύλλο θα αποχρωµατιστεί και το οινόπνευµα θα πρασινίσει. Μετά από 5 περίπου λεπτά, όταν το φύλλο θα αποχρωµατιστεί πλήρως, βγάλτε το από το οινόπνευµα και ξεπλύνετέ το µε ζεστό νερό, για να µαλακώσει. (Εικόνα 6.13). Στη συνέχεια βάλτε το σ ένα ξέβαθο πιατάκι και ρίξτε σ αυτό 2-3 σταγόνες διαλύµατος ιωδίου (δ). (Εικ. 6.14) - Ποιο χρώµα έχει πάρει το φύλλο; - Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Εικόνα 6.14 Η εµφάνιση του χαρακτηριστικού µαύρου µπλε χρώµατος µας υποχρεώνει να δεχτούµε ότι το φύλλο περιέχει άµυλο, όπως ακριβώς έχει γίνει και στο καθαρό άµυλο που χρησιµοποιήθηκε ως πείραµα ελέγχου. 12

13 Η σηµασία του νερού στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: ύο γλάστρες µε φυτά γερανιού (α) και (β) και κλωστές διαφόρων χρωµάτων (Εικ.6.15): Τι παρατηρείτε; Τα δύο φύλλα έχουν την ίδια ένταση του µπλε χρώµατος; Υπάρχει η ίδια ποσότητα αµύλου και στα δύο φύλλα; Σε τι συµπέρασµα καταλήγετε; Εικόνα 6.15 Αφήστε το ένα φυτό γερανιού σε µια γλάστρα απότιστο για αρκετές µέρες. Το χώµα της γλάστρας είναι κατάξηρο και τα φύλλα του φυτού µαραµένα λόγω έλλειψης νερού. Τοποθετήστε το φυτό στον ήλιο. ίπλα του τοποθετήστε το δεύτερο φυτό γερανιού καλά ποτισµένο. Τα δύο φυτά είναι πράσινα, είναι εκτεθειµένα στον ήλιο, περιβάλλονται και τα δύο από αέρα που περιέχει διοξείδιο του άνθρακα. Αφήστε τα δύο φυτά στη θέση αυτή για 2-3 µέρες. Κόψτε ένα φύλλο από κάθε φυτό, σηµαδέψτε τα µε διαφορετικό χρώµα κλωστής και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. Για να γίνει φωτοσύνθεση - να παραχθεί άµυλο στα φύλλα χρειάζεται νερό. Χωρίς αυτό τα φύλλα δε µπορούν να σχηµατίσουν άµυλο. Η σηµασία του CO 2 στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: Εικόνα

14 ύο γλάστρες µε νεαρά φυτά γερανιού ή άλλου φυτού (Εικ. 6.16) (α) και (β), διαφανή πλαστικά σακούλια, νήµα, διάλυµα καυστικού νατρίου, κλωστές διαφορετικών χρωµάτων, πιατάκι. Στην εικόνα 6.17 παρουσιάζεται παραλλαγή της συσκευής που χρησιµοποιείται για το ίδιο πείραµα. Αφήστε τις γλάστρες σε σκοτεινό µέρος για 48 ώρες περίπου, ώστε να γίνει απαµύλωση. Εικόνα 6.17 Στη συνέχεια, πάνω στη γλάστρα του ενός φυτού, βάλτε ένα πιατάκι µε διάλυµα καυστικού νατρίου και στη γλάστρα του άλλου βάλτε πιατάκι µε νερό. Με ένα διαφανές πλαστικό σακούλι σκεπάστε ολόκληρο το φυτό, όπως φαίνεται στην εικόνα 6.16, στερεώνοντας το σακούλι µε νήµα στη γλάστρα, ώστε να παγιδευτεί ο αέρας µέσα στο διαφανές σακούλι. - Σε λίγο, ο αέρας µέσα στο σακούλι µε το καυστικό νάτριο δε θα περιέχει διοξείδιο του άνθρακα. - Γιατί; Ποια ιδιότητα έχει το ΝaΟΗ; - Τοποθετήστε και τις δύο γλάστρες στον ήλιο. Τα φυτά είναι πράσινα, έχουν χλωροφύλλη και είναι στον ήλιο. Το µόνο που δεν έχει στη διάθεσή του το φυτό (α) είναι το διοξείδιο του άνθρακα. Αφήστε τις δύο γλάστρες στη θέση τους για 4-5 ώρες. - Στη συνέχεια, κόψτε ένα φύλλο από κάθε φυτό, σηµαδέψετε κατάλληλα, ώστε να µην ξεχάσετε από πού προέρχεται το κάθε φύλλο (δένοντάς τα µε κλωστή διαφορετικού χρώµατος), και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. - Τι παρατηρείτε; Υπάρχει άµυλο και στα δύο φύλλα; - Ποια διαφορά υπάρχει ανάµεσα στα δύο φυτά; - Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Για να γίνει φωτοσύνθεση να παραχθεί άµυλο µέσα στα φύλλα χρειάζεται απαραίτητα το διοξείδιο του άνθρακα. Χωρίς αυτό τα φύλλα δε µπορούν να σχηµατίσουν άµυλο. Η σηµασία του ηλιακού φωτός στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: Μια γλάστρα µε ένα νεαρό φυτό γερανιού ή άλλου φυτού και αλουµινόχαρτο. Εικόνα Αφήστε τη γλάστρα µε το φυτό γερανιού σε σκοτεινό µέρος για 48 ώρες περίπου, ώστε να γίνει απαµύλωση. Καλύψτε στη συνέχεια ένα φύλλο του φυτού (και τις δύο επιφάνειές του) µε αλουµινόχαρτο, όπως φαίνεται στο σχήµα 13. Τοποθετήστε το φυτό στον ήλιο για 4 5 ώρες. Στη συνέχεια κόψτε το φύλλο και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. - Τι παρατηρείτε; Χρωµατίζεται το φύλλο µε την ίδια ένταση µαύρου-µπλε χρώµατος σ όλη την επιφάνειά του; Το φύλλο έχει σχηµατίσει άµυλο σ όλη την επιφάνειά του; - Πού οφείλεται αυτό; Η µόνη διαφορά είναι ότι το φύλλο είχε καλυµµένη µια περιοχή της επιφάνειάς του. - Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Το (ηλιακό) φως είναι απαραίτητο για τη φωτοσύνθεση. Χωρίς αυτό τα φυτά δε µπορούν να συνθέσουν οργανικές ουσίες (άµυλο). 14

15 Η σηµασία της χλωροφύλλης στη φωτοσύνθεση Υλικά που θα χρειαστείτε: Γλάστρα µε φυτά που έχει δίχρωµα φύλλα (κισσός ή άλλο φυτό). Αφήστε το φυτό µε τα δίχρωµα φύλλα για 48 ώρες σε σκοτεινό µέρος, ώστε να γίνει απαµύλωση και ακολούθως τοποθετήστε το στον ήλιο για 4 5 ώρες. Κόψτε ένα φύλλο και κάνετε το πείραµα της ανίχνευσης του αµύλου. - Τι παρατηρείτε; - Τι χρώµα έχουν τώρα οι αρχικά πράσινες περιοχές, δηλαδή οι περιοχές που είχαν χλωροφύλλη; - Τι χρώµα έχουν οι αρχικά άσπρες περιοχές, δηλαδή οι περιοχές χωρίς χλωροφύλλη; Εικόνα Σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Τα φυτά εκτός από διοξείδιο του άνθρακα, νερό, και φως χρειάζονται για το σχηµατισµό του αµύλου απαραίτητα και χλωροφύλλη. Τέλος, παρατηρώντας τη γενική χηµική αντίδραση της φωτοσύνθεσης, βλέπουµε ότι εκτός από τις οργανικές ενώσεις παράγεται και οξυγόνο κατά τη φωτοσύνθεση. Σχηµατισµός οξυγόνου κατά τη φωτοσύνθεση Τι θα χρειαστείτε: Υδρόβια φυτά, δύο γυάλινα χωνιά, δύο λεκάνες ή µεγάλα ποτήρια, νερό, δύο δοκιµαστικούς σωλήνες, δύο ορθοστάτες, πλαστισίνη. 1. Πάρτε µερικά υδρόβια φυτά και βάλτε τα στο ανοικτό µέρος ενός γυάλινου χωνιού, που είναι αναποδογυρισµένο σε µια λεκάνη ή σ ένα µεγάλο ποτήρι µε νερό. Πάρτε ένα δοκιµαστικό σωλήνα και γεµίστε τον µε νερό. Με προσοχή στρέψετε προς τα πλάγια το χωνί, ώστε να βυθιστεί ολόκληρος ο λαιµός του στο νερό. Βάλτε λίγη πλαστισίνη σε δύο σηµεία, εκεί όπου το χωνί ακουµπά στη λεκάνη ή στο ποτήρι. Αυτό θα επιτρέψει στο νερό της λεκάνης να µπαίνει ελεύθερα στο χωνί. Κλείστε το δοκιµαστικό σωλήνα µε το δάκτυλό σας και φέρτε τον πάνω από το λαιµό του χωνιού. Αποσύρετε το δάχτυλό σας (πάντοτε κάτω από το νερό) και σπρώξτε το σωλήνα, ώστε ο λαιµός του χωνιού να µπει στο δοκιµαστικό σωλήνα (συσκευή α). 2. Ετοιµάστε µε τον ίδιο τρόπο ακόµη µια συσκευή (β). Τοποθετήστε τη συσκευή (α) σε µέρος όπου υπάρχει ηλιακό φως. Αφήστε τη σ αυτή τη θέση για µερικές ηµέρες. Τοποθετήστε τη συσκευή (β) σε σκοτεινό µέρος και αφήστε τη στη θέση αυτή για µερικές ηµέρες. Παρακολουθήστε την εξέλιξη του πειράµατος. Θα προσέξετε πως από τα υδρόβια φυτά της πρώτης συσκευής, που είναι εκτεθειµένα στο φως, δηλαδή από τα φυτά που φωτοσυνθέτουν, παράγεται κάποιο αέριο. Το αέριο αυτό υπό µορφή µικρότατων φυσαλίδων ανεβαίνει προς τα πάνω και µαζεύεται στην κορυφή του δοκιµαστικού σωλήνα. Το νερό του δοκιµαστικού σωλήνα, που στην αρχή το γέµιζε ολόκληρο, αρχίζει σιγά-σιγά να κατεβαίνει, ενώ στην κορυφή του σωλήνα µαζεύεται το αέριο που προέρχεται από τα υδρόβια φυτά. Εικόνα

16 - Έχει παραχθεί αέριο και στη συσκευή που ήταν στο σκοτάδι; Αν όχι, σε ποιο συµπέρασµα καταλήγετε; Εποµένως, όταν γίνεται φωτοσύνθεση, εκτός από άµυλο παράγεται και κάποιο αέριο. - Ποιο, όµως, είναι αυτό το αέριο; Το αέριο αυτό αναζωπυρώνει τη φλόγα κεριού που µόλις έχει σβήσει, είναι δηλαδή το οξυγόνο. Αυτό χρησιµοποιείται για την αναπνοή τόσο των φυτών όσο και των ζώων. 6.6 Οι φάσεις της φωτοσύνθεσης και ο σχηµατισµός της γλυκόζης Η φωτοσύνθεση δεν είναι µια απλή διαδικασία κατά την οποία το φυτό χρησιµοποιεί τα ανόργανα συστατικά για να συνθέσει τις οργανικές του ουσίες. Αντίθετα, η φωτοσύνθεση είναι µια πολύπλοκη σειρά χηµικών αντιδράσεων, στην οποία συµµετέχουν ένζυµα και άλλες ουσίες και κάτω από ορισµένες συνθήκες, οδηγεί στο σχηµατισµό γλυκόζης. Η γλυκόζη χρησιµοποιείται από τον αυτότροφο οργανισµό ως βάση για να σχηµατίσει τις πιο πολύπλοκες οργανικές ουσίες του, όπως είναι το άµυλο, άλλοι υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λιπαρές ουσίες. Η φωτοσύνθεση γίνεται στους χλωροπλάστες και χωρίζεται σε δύο φάσεις: α) Τη φωτεινή φάση β) Τη σκοτεινή φάση Η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται στα θυλακοειδή των κοκκίων των χλωροπλαστών. Γίνεται µόνο στην παρουσία έντονης φωτεινής ακτινοβολίας, όπως είναι το ηλιακό φως, γι αυτό συντελείται συνήθως µόνο την ηµέρα. Κατά τη φάση αυτή το φυτό (και γενικά οι αυτότροφοι οργανισµοί) δεσµεύει τη φωτεινή ενέργεια και τη µετατρέπει σε χηµική σχηµατίζοντας ΑΤΡ. ιασπάται, επίσης, το νερό σε υδρογόνο και οξυγόνο. Από τα προϊόντα που παράγονται κατά τη φωτεινή φάση, η ΑΤΡ µε την ενέργεια που περιέχει και το υδρογόνο µεταφέρονται από τα θυλακοειδή στο στρώµα του χλωροπλάστη, για να συνεχίσει η επόµενη φάση της φωτοσύνθεσης. Το οξυγόνο που παράγεται από τη διάσπαση του νερού αποβάλλεται στην ατµόσφαιρα. Η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται στο στρώµα του χλωροπλάστη. Κατά τη φάση αυτή το φυτό προσλαµβάνει διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα, παίρνει και τα προϊόντα που παράγονται στα θυλακοειδή κατά τη φωτεινή φάση (ΑΤΡ και NADPH) και µε τη βοήθεια ενζύµων, συνθέτει τη γλυκόζη. Φυσικά, αν προσπαθήσουµε να ανιχνεύσουµε γλυκόζη στα φύλλα, θα διαπιστώσουµε ότι δεν υπάρχει. Μόλις σχηµατιστεί η γλυκόζη δηµιουργείται µια πιο πολύπλοκη ουσία (µε πολυµερισµό), το άµυλο. Γι αυτό στις δραστηριότητες Α-Ε ανιχνεύουµε το άµυλο, για να επιβεβαιώσουµε τη φωτοσύνθεση. Το φως δεν είναι απαραίτητο, για να γίνει η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Αυτή όµως επηρεάζεται πολύ από τη θερµοκρασία. Το γεγονός αυτό οδηγεί στο συµπέρασµα ότι η σκοτεινή φάση µπορεί να γίνεται και την ηµέρα και την νύκτα. Τα πράγµατα, όµως, είναι διαφορετικά. Η σκοτεινή φάση γίνεται συνήθως µόνο την ηµέρα, γιατί εξαρτάται από τα προϊόντα που παράγονται κατά τη φωτεινή φάση κατά τη διάρκεια της ηµέρας µόνο. Η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης Η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται µέσα στα θυλακοειδή των κοκκίων, στους χλωροπλάστες. Τα κυριότερα αποτελέσµατά της είναι η µετατροπή της φωτεινής ενέργειας σε χηµική ενέργεια, µε φωσφορυλίωση της ΑDΡ και µετατροπή της σε ΑΤΡ, η αναγωγή του NADP + (φωσφορο-νικοτιναµιδο-αδένινο-δινουκλεοτίδιο) σε ΝADPH και η φωτόλυση του νερού. Η φωτεινή φάση γίνεται µόνο στα θυλακοειδή των κοκκίων, διότι µόνο εκεί βρίσκονται οι διάφορες χρωστικές που σχηµατίζουν τα φωτοσυστήµατα Ι και ΙΙ που είναι απαραίτητα για τη δέσµευση της φωτεινής ενέργειας. Άλλα απαραίτητα συστατικά, για να γίνει η φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης, είναι το νερό (το προσλαµβάνει το φυτό µε τις ρίζες του από το έδαφος), η ADP και το NADP + που έρχονται στα κοκκία από το στρώµα του χλωροπλάστη. Η φωτοσύνθεση ξεκινά µε δέσµευση της φωτεινής ενέργειας στα κέντρα αντιδράσεων των φωτοσυστηµάτων. Ένα φωτόνιο από την ηλιακή ακτινοβολία απορροφάται από τις διάφορες χρωστικές του φωτοσυστήµατος (συµπληρωµατικές χρωστικές) και η ενέργειά του µεταβιβάζεται στο κέντρο αντιδράσεων του φωτοσυστήµατος και συγκεκριµένα στη χλωροφύλλη α. Το πρώτο µόριο που απορροφά το φωτόνιο, διεγείρεται και αµέσως αποδιεγείρεται (σε ένα δισεκατοµµυριοστό του δευτερολέπτου) χάνοντας ενέργεια η οποία διεγείρει το επόµενο µόριο χρωστικής. Η χλωροφύλλη α, µε τη συσσώρευση της ενέργειας των φωτονίων διεγείρεται, δηλαδή µεταφέρεται από τη θεµελιώδη στη διεγερµένη κατάσταση. (Ένα ηλεκτρόνιο απορροφά ένα φωτόνιο, ενεργοποιείται και µεταπηδά σε στιβάδα ψηλότερης ενέργειας). Σ αυτή την κατάσταση η χλωροφύλλη α χάνει το 16

17 ενεργοποιηµένο ηλεκτρόνιο, το οποίο παραλαµβάνεται από τον πρωτογενή δέκτη και η χλωροφύλλη α ιονίζεται. Ο πρωτογενής δέκτης, µε τη βοήθεια των ειδικών µεταφορέων, µπορεί να οδηγήσει το ενεργοποιηµένο ηλεκτρόνιο πίσω στη χλωροφύλλη από όπου προήλθε αρχικά (κυκλική φωτοφωσφορυλίωση), ή στην ιονισµένη χλωροφύλλη άλλου φωτοσυστήµατος, για να την επαναφέρει στη θεµελιώδη κατάσταση (µη κυκλική φωτοφοσφορυλίωση). Η ενέργεια που ελευθερώνεται από τη µεταφορά των ηλεκτρονίων, χρησιµοποιείται για τη φωσφορυλίωση της ADP και τη µετατροπή της σε ΑΤΡ. ΑΤΡ-συνθετάση ADP + Pi + ενέργεια (30kJ/mol) ATP Αυτή η διαδικασία λέγεται φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση ή φωτοφωσφορυλίωση. Τα ηλεκτρόνια, λοιπόν, φεύγοντας από τη διεγερµένη χλωροφύλλη µπορούν να ακολουθήσουν µια από τις δύο πιο κάτω πορείες: α. επιστρέφουν εκεί από όπου έφυγαν (στη χλωροφύλλη), δηλαδή σχηµατίζουν ένα κύκλο και η διαδικασία αυτή λέγεται κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. β. πραγµατοποιούν µια πορεία που δεν είναι κυκλική, γιατί δεν επιστρέφουν εκεί απ όπου έφυγαν και η διαδικασία αυτή λέγεται µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Μη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση Εικόνα 6.21 Μη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση (πορεία δύο ηλεκτρονίων από τη διάσπαση ενός µορίου νερού). Όπως φαίνεται και στην εικόνα 6.21 στη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση χρησιµοποιούνται δύο φωτοσυστήµατα, το φωτοσύστηµα I µε χλωροφύλλη α Ρ700 και το φωτοσύστηµα II µε χλωροφύλλη α Ρ

18 Κατά τη διαδικασία της µη κυκλικής φωτοφωσφορυλίωσης, η χλωροφύλλη α Ρ680 του φωτοσυστήµατος II απορροφά ένα φωτόνιο, διεγείρεται και αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο (στην εικόνα 6.21 φαίνεται η πορεία δύο ηλεκτρονίων). Το ηλεκτρόνιο παραλαµβάνεται από τον πρωτογενή δέκτη και µεταβιβάζεται στη συνέχεια στους διάφορους µεταφορείς ηλεκτρονίων, που βρίσκονται σε οξειδωµένη κατάσταση. Κάθε µεταφορέας που παραλαµβάνει ένα ηλεκτρόνιο ανάγεται και στη συνέχεια αποβάλλει το ηλεκτρόνιο και οξειδώνεται ξανά. Κάθε φορά που γίνεται η µεταβίβαση του ηλεκτρονίου από τον ένα µεταφορέα στον άλλο, αποβάλλεται και ένα µέρος της ενέργειάς του. Με την ενέργεια αυτή γίνεται η φωσφορυλίωση της ADP και ο σχηµατισµός της ΑΤΡ κατά την αντίδραση: ADP + Pi + Ενέργεια ATP (Pi= φωσφορική οµάδα) Η παραγωγή της ATP γίνεται µε χηµειωσµωτικό µηχανισµό που θα επεξηγηθεί αργότερα. Μεταξύ των δύο φωτοσυστηµάτων σχηµατίζεται έτσι µια αλυσίδα από ουσίες που µεταφέρουν το ηλεκτρόνιο, η οποία ονοµάζεται οξειδοαναγωγική αλυσίδα ή αλυσίδα µεταφοράς ηλεκτρονίων. Το ηλεκτρόνιο, τώρα, φεύγοντας από την τελευταία ουσία της οξειδοαναγωγικής αλυσίδας, την πλαστοκυανίνη (Pc), αντί να επιστρέψει στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II, πηγαίνει στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I. Έτσι, η χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I, η οποία έχει ήδη απορροφήσει ένα φωτόνιο και έχει ιονισθεί, επαναφέρεται στη θεµελιώδη κατάσταση. Το ηλεκτρόνιο που αποβάλλεται από τη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I παραλαµβάνεται από τον πρωτογενή παράγοντα και µεταβιβάζεται στη φερεδοξίνη (Fd) και µετά καταλήγει στο ΝΑDP +. Στο τελευταίο στάδιο της µη κυκλικής φωτοφωσφορυλίωσης η ουσία ΝΑDP + παίρνει 2 ηλεκτρόνια (2e - ) από τους µεταφορείς ηλεκτρονίων του φωτοσυστήµατος Ι και δύο πρωτόνια (2Η + ) από τη διάσπαση του νερού και ανάγεται σε ΝΑDΡΗ κατά την αντίδραση: ΝΑDP + + 2H + + 2e - NADPH + Η + Για να επανέλθει στη θεµελιώδη κατάσταση, η χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II, αποσπά ηλεκτρόνια από το νερό. Η οξειδωµένη P680 είναι ένα ισχυρότατο οξειδωτικό µέσο. Με την απόσπαση ηλεκτρονίων από το νερό, επαναφέρεται το κέντρο αντιδράσεων στο φωτοσύστηµα II στη θεµελιώδη κατάσταση και δηµιουργείται οξυγόνο καθώς και 4 πρωτόνια, κατά την αντίδραση: Η 2 Ο 1 2 O 2 + 2Η + + 2e - Τα πρωτόνια (H + ) παραµένουν στο εσωτερικό του θυλακοειδούς και ορισµένα προσλαµβάνονται από το ΝΑDP + για το σχηµατισµό του ΝΑDPH. Tα ηλεκτρόνια παραλαµβάνονται από τη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II (P680), µε τη βοήθεια της πρωτεΐνης Ζ (ένζυµο). Έτσι, η P680 επανέρχεται στη θεµελιώδη κατάσταση. Το οξυγόνο, που παράγεται κατά τη φωτόλυση του νερού, αποβάλλεται από το φύλλα του φυτού στην ατµόσφαιρα. Όταν ένα ιονισµένο µόριο χλωροφύλλης προσλάβει ένα ηλεκτρόνιο και επανέλθει στη θεµελιώδη κατάσταση, µπορεί να απορροφήσει ένα νέο φωτόνιο και να ιονισθεί ξανά. Η διάσπαση του νερού ενισχύεται και από τη φωτεινή ενέργεια, γι αυτό και ονοµάζεται φωτόλυση του νερού. Συνολικά, κατά τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση: α) η φωτεινή ενέργεια µετατρέπεται σε χηµική και δεσµεύεται από την ΑΤΡ. Η ΑΤΡ σχηµατίζεται από την ADP και χρησιµοποιείται κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. β) το ΝΑDP + ανάγεται σε ΝΑDΡΗ και χρησιµοποιείται κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. γ) το οξυγόνο, που παράγεται από τη φωτόλυση του νερού, απελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα. Εικόνα 6.22 Παραστατική απεικόνιση της πορείας των ηλεκτρονίων κατά τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση 18

19 Προέλευση του οξυγόνου που ελευθερώνεται κατά τη φωτοσύνθεση στην ατµόσφαιρα Το οξυγόνο που απελευθερώνεται κατά τη φωτοσύνθεση από τα φυτά θα µπορούσε να προέρχεται είτε από το νερό είτε από το διοξείδιο του άνθρακα. Η προέλευση του οξυγόνου αυτού βρέθηκε µε τη χρήση του 18 Ο (ραδιενεργού ισοτόπου του 16 Ο). Χρησιµοποιώντας Η 2 Ο µε µεγάλη αναλογία ισοτόπου 18 Ο παρατηρείται ότι όλη η ποσότητα του οξυγόνου αυτού αποβάλλεται από το φυτό στην ατµόσφαιρα. Αν όµως δοθεί στο φυτό CO 2 µε µεγάλη αναλογία ισοτόπου 18 Ο παρατηρείται ότι το ισότοπο αυτό καταλήγει στη γλυκόζη δηλαδή: Η χρήση ραδιενεργού Η 2 Ο που περιέχει στο µόριό του 18Ο δίνει ραδιενεργό οξυγόνο που ελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα Η χρήση ραδιενεργού CO 2 που περιέχει στο µόριό του 18Ο δίνει ραδιενεργό οξυγόνο που καταλήγει στη γλυκόζη και όχι στην ατµόσφαιρα Κατά τον ίδιο τρόπο µε τη βοήθεια του ραδιενεργού 14 C στο διοξείδιο του άνθρακα, είναι δυνατή η ανίχνευση της πορείας του κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Κυκλική φωτοφωσφορυλίωση Όπως φαίνεται και από την εικόνα 6.23 στην κυκλική φωτοφωσφορυλίωση χρησιµοποιείται ένα µόνο φωτοσύστηµα, το φωτοσύστηµα I. Το φωτοσύστηµα I έχει τη χλωροφύλλη αρ700 και ενεργοποιείται µε ακτινοβολία µικρότερης ενέργειας παρά το φωτοσύστηµα II. Η κυκλική φωτοφωσφορυλίωση γίνεται παράλληλα µε τη µη κυκλική. Εικόνα 6.23 Κυκλική φωτοφωσφορυλίωση (το έγχρωµο σχήµα) Η χλωροφύλλη α Ρ700 του φωτοσυστήµατος Ι προσλαµβάνει ένα φωτόνιο και ιονίζεται αποβάλλοντας ένα ηλεκτρόνιο. Το ηλεκτρόνιο προσλαµβάνεται, όπως και στη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση, από τον πρωτογενή παράγοντα και µετά, παραδίδεται στους µεταφορείς ηλεκτρονίων, για να καταλήξει πίσω στο φωτοσύστηµα I. Kατά την οξειδοαναγωγή των µεταφορέων αποβάλλεται ενέργεια η οποία δεσµεύεται από την ADP και σχηµατίζει την ΑΤΡ µε χηµειωσµωτικό µηχανισµό. Το ηλεκτρόνιο, φεύγοντας από την τελευταία ουσία της οξειδοαναγωγικής αλυσίδας, καταλήγει στη χλωροφύλλη του ίδιου φωτοσυστήµατος και την επαναφέρει στη θεµελιώδη κατάσταση. 19

20 Αυτή είναι µια βασική διαφορά της κυκλικής από τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Μια άλλη διαφορά είναι ότι κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση δεν ελευθερώνεται Ο 2 και δεν παράγεται NADPH. Στην εικόνα 6.23 φαίνεται παραστατικά η πορεία των ηλεκτρονίων κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Τελικά, κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση δεσµεύεται ενέργεια και παράγεται ΑΤΡ από την ADP, για να χρησιµοποιηθεί και αυτή κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης. Χηµειωσµωτική σύνθεση της ATP κατά τη φωτοφωσφορυλίωση Κατά τη φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης γίνεται φωτοφωσφορυλίωση δηλαδή σχηµατισµός ΑΤΡ από τη φωσφορυλίωση της ADP. Η ATP που παράγεται χρησιµοποιείται στη σκοτεινή φάση. ATP-συνθετάση ADP + Pi + 30kJ/mol ΑΤΡ Τόσο στην κυκλική όσο και στη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση για το σχηµατισµό της ΑΤΡ είναι απαραίτητη η παρουσία του ενζύµου ΑΤΡ-συνθετάση. Όπως φαίνεται στην εικόνα 6.24, πάνω στη µεµβράνη του θυλακοειδούς είναι τοποθετηµένα το φωτοσύστηµα I και το φωτοσύστηµα II, διάφορα κυτταροχρώµατα, το ένζυµο NADP-αναγωγάση και το ένζυµο ΑΤΡ-συνθετάση. Εικόνα 6.24 Χηµειωσµωτική ερµηνεία της µη κυκλικής φωτοφωσφορυλίωσης Κατά τη µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση όταν ένα φωτόνιο προσπέσει στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος II, αποβάλλονται ηλεκτρόνια που διέρχονται µέσα από µια αλυσίδα κυτταροχρωµάτων (µεταφορείς ηλεκτρονίων), που βρίσκονται στις µεµβράνες των θυλακοειδών. Τα ηλεκτρόνια αυτά αποδίδουν την ενέργειά τους σε µια αντλία πρωτονίων (Η + ), του συµπλόκου κυτταροχρωµάτων, η οποία µεταφέρει πρωτόνια από το στρώµα του χλωροπλάστη προς το εσωτερικό του θυλακοειδούς. Τα ηλεκτρόνια χάνοντας µ αυτόν τον τρόπο την ενέργειά 20

21 τους δίνονται στο φωτοσύστηµα I και επαναφέρουν τη χλωροφύλλη α Ρ700 στη θεµελιώδη κατάσταση. Το φωτοσύστηµα I, το οποίο προηγουµένως είχε δεχθεί και αυτό φωτόνια, δίνει τα ηλεκτρόνια του µέσω της φερρεδοξίνης στην NADP-αναγωγάση για αναγωγή του NADP + προς NADPH. Η χλωροφύλλη αp680 του φωτοσυστήµατος II αποσπά ηλεκτρόνια από το νερό, µέσω της πρωτεΐνης Ζ (ένζυµο) και επανέρχεται στη θεµελιώδη κατάσταση. Ταυτόχρονα, παράγεται οξυγόνο και ελευθερώνονται πρωτόνια: Η 2 Ο 1 2 O 2 + 2Η + + 2e - Το φαινόµενο αυτό, όπως αναφέρθηκε προηγουµένως, λέγεται φωτόλυση του νερού, επειδή ενισχύεται από τη φωτεινή ενέργεια. Το οξυγόνο που παράγεται απελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα. Η αυξανόµενη συγκέντρωση πρωτονίων στο εσωτερικό του θυλακοειδούς από τη δράση των αντλιών πρωτονίων και τη διάσπαση (φωτόλυση) µορίων νερού δηµιουργεί ανισορροπία µεταξύ του εσωτερικού του θυλακοειδούς και του στρώµατος. Αυτή η διαφορά συγκέντρωσης Η + στις δύο περιοχές εξαναγκάζει τα Η + να κατευθύνονται από το εσωτερικό του θυλακοειδούς προς το στρώµα του χλωροπλάστη. Η έξοδος των Η + γίνεται µέσω ειδικού καναλιού της ΑΤΡ-συνθετάσης που βρίσκεται στις µεµβράνες των θυλακοειδών. Ταυτόχρονα µε την έξοδο των πρωτονίων ελευθερώνεται ενέργεια που δεσµεύεται από µόριο ADP + Pi για το σχηµατισµό ATP. Η διαδικασία µοιάζει µε φαινόµενα ώσµωσης και γι αυτό το λόγο η σύνθεση της ΑΤΡ, µε αυτόν τον τρόπο, λέγεται χηµειωσµωτική. Στην κυκλική φωτοφωσφορυλίωση τα ηλεκτρόνια που ελευθερώνονται, µεταφέρονται από τα κυτταροχρώµατα της οξειδοαναγωγικής αλυσίδας και ξαναγυρίζουν πίσω στη χλωροφύλλη του φωτοσυστήµατος I και την επαναφέρουν στη θεµελιώδη κατάσταση. Κατά τη µεταφορά των ηλεκτρονίων ελευθερώνεται ενέργεια η οποία χρησιµοποιείται και πάλι, για τη µεταφορά πρωτονίων (Η + ) από το στρώµα στο εσωτερικό του θυλακοειδούς µέσω αντλιών πρωτονίων. Όταν το περιβάλλον στο εσωτερικό του θυλακοειδούς γίνει πιο όξινο από το στρώµα τα Η + επιστρέφουν στο στρώµα. Η επιστροφή των Η + γίνεται µέσω της ΑΤΡ-συνθετάσης και κατά τη δίοδο τους ελευθερώνεται ενέργεια που προκαλεί φωσφορυλίωση της ADP και τη δηµιουργία ΑΤΡ. Κατά την κυκλική φωτοφωσφορυλίωση δεν παράγεται NADPH, αλλά η διαδικασία αυτή γίνεται για να παραχθούν επιπρόσθετες ποσότητες ΑΤΡ που θα χρησιµοποιηθούν στον κύκλο του Calvin, δεδοµένου ότι ο κύκλος χρησιµοποιεί περισσότερα ΑΤΡ παρά NADPH. Ουσιαστικά, η κυκλική φωτοφωσφορυλίωση αρχίζει όταν αυξηθεί η συγκέντρωση NADPH στο στρώµα του χλωροπλάστη λόγω έλλειψης ΑΤΡ. Η φωτοφωσφορυλίωση στην εξέλιξη των οργανισµών Πολύ νωρίς στην εξελικτική ιστορία της ζωής στον πλανήτη µας εµφανίστηκε το φωτοσύστηµα I σε οργανισµούς που µοιάζουν µε τα σηµερινά θειoβακτήρια. Αυτό συνέβαινε πριν την εµφάνιση του οξυγόνου, πριν 3 περίπου δισεκατοµµύρια χρόνια. Το φωτοσύστηµα II παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στα κυανοβακτήρια πριν 2,7 περίπου δισεκατοµµύρια χρόνια. Τα κυανοβακτήρια απέκτησαν έτσι την ικανότητα να κάνουν µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Σήµερα, ορισµένα βακτήρια εξακολουθούν να κάνουν µόνο κυκλική φωτοφωσφορυλίωση. Αντίθετα, τα κυανοβακτήρια, τα φύκη και τα φυτά που κάνουν µη κυκλική φωτοφωσφορυλίωση, διατηρούν την ικανότητα να κάνουν και κυκλική, για να παράγουν ΑΤΡ, όταν η αναλογία NADPH προς ATP είναι αρκετά ψηλή στους χλωροπλάστες. 21

22 Η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης (Κύκλος του CALVIN) Κατά τη σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης χρησιµοποιούνται η ΑΤΡ και το NADPH που παράγονται κατά τη φωτεινή φάση και το CO 2 που δεσµεύεται από την ατµόσφαιρα. Οι αντιδράσεις της σκοτεινής φάσης είναι πολύπλοκες και σχηµατίζουν ένα κύκλο ο οποίος ονοµάζεται κύκλος του Calvin (Εικόνα 6.25). Εικόνα 6.25 Ο κύκλος του Calvin Ο κύκλος του Calvin ξεκινά µε µια πολύ σηµαντική ουσία τη διφωσφορική ριβουλόζη ( ΦΡ). Με τη βοήθεια ενός ενζύµου (µιας καρβοξυλάσης που ονοµάζεται καρβοξυδισµουτάση) η διφωσφορική ριβουλόζη (5C) ενώνεται µε ένα µόριο CO 2 και σχηµατίζεται ένα ασταθές προϊόν, ένας υδατάνθρακας (6C), ο οποίος αµέσως χωρίζεται σε δύο µόρια φωσφορογλυκερινικού οξέος (ΦΓΟ) µε τρεις άνθρακες το καθένα (3C). Στη συνέχεια, µε ενέργεια και τις φωσφορικές οµάδες 2 µορίων της ΑΤΡ παράγονται δύο µόρια διφωσφορογλυκερινικού οξέος ( ΦΓΟ) µε φωσφορυλίωση, τα οποία µε τα υδρογόνα 2 µορίων NADPH και αποφωσφορυλιώσεις δίνουν 2 µόρια φωσφορογλυκεριναλδεΰδης (ΦΓΑλ). Μέρος της φωσφορογλυκεριναλδεΰδης χρησιµοποιείται για το σχηµατισµό 22

23 της γλυκόζης, ενώ το υπόλοιπο για το σχηµατισµό µονοφωσφορικής ριβουλόζης (ΜΦΡ), η οποία µε ενέργεια και φωσφορική οµάδα από την ΑΤΡ µετατρέπεται σε διφωσφορική ριβουλόζη. Τα αποτελέσµατα της σκοτεινής φάσης της φωτοσύνθεσης είναι: (α) ο σχηµατισµός γλυκόζης (β) η ανανέωση των αποθεµάτων της διφωσφορικής ριβουλόζης, ώστε να µπορεί να συνεχίσει η φωτοσύνθεση Σε κάθε κύκλο του Calvin εισέρχεται ένα επιπλέον άτοµο άνθρακα. Η νέα χηµική ουσία που σχηµατίζεται είναι η γλυκόζη που είναι εξόζη (6C). Εφόσον σε κάθε κύκλο ενσωµατώνεται ένα άτοµο άνθρακα, χρειάζονται 6 κύκλοι και εποµένως 6 µόρια CO 2, για να σχηµατιστεί ένα µόριο γλυκόζης. Αν προσπαθήσουµε να ανιχνεύσουµε γλυκόζη στα φύλλα, θα διαπιστώσουµε ότι δεν υπάρχει. Μόλις σχηµατιστεί η γλυκόζη, λόγω του ότι είναι ωσµωτικά δραστήρια ουσία και επηρεάζει τη διακίνηση νερού προς και από τα κύτταρα, συµπυκνώνεται αµέσως προς πολυσακχαρίτες όπως άµυλο και κυτταρίνη. Οι δύο φάσεις της φωτοσύνθεσης, η φωτεινή και η σκοτεινή είναι πολύ συνδεδεµένες µεταξύ τους και δε µπορεί να λειτουργήσει η µια ανεξάρτητα από την άλλη, όπως φαίνεται και στην εικόνα Χωρίς την ΑΤΡ και το NADPH, που παράγονται κατά τη φωτοφωσφορυλίωση της φωτεινής φάσης, δε µπορούν να γίνουν οι αντιδράσεις της σκοτεινής φάσης. Αλλά και χωρίς την ADP και το NADP +, που παράγονται κατά τη σκοτεινή φάση και µεταφέρονται πίσω στα θυλακοειδή των χλωροπλαστών, δε µπορούν να παραχθούν η ΑΤΡ και το NADPH κατά τη φωτεινή φάση. Εικόνα 6.26 Συνοπτική εικόνα της φωτοσύνθεσης 6.7 Παράγοντες που επηρεάζουν το ρυθµό της φωτοσύνθεσης Ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες. Οι σηµαντικότεροι είναι η συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα, η ένταση του φωτός, η θερµοκρασία, η ποσότητα της χλωροφύλλης, το νερό, διάφορα ανόργανα υλικά και η ρύπανση. Ποιος από τους παράγοντες αυτούς επηρεάζει σε µεγαλύτερο βαθµό το ρυθµό της φωτοσύνθεσης; Γενικά, ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης, όπως και κάθε άλλης βιολογικής διεργασίας που ελέγχεται από περισσότερους από ένα βασικούς παράγοντες, επηρεάζεται περισσότερο από τον παράγοντα εκείνο που έχει τη µεγαλύτερη διαφορά από την άριστη τιµή, δηλαδή, τον παράγοντα που βρίσκεται πιο κοντά στην ελάχιστη τιµή του. Αν, για παράδειγµα, η συγκέντρωση του CO 2 είναι πολύ χαµηλή, ενώ όλοι οι άλλοι παράγοντες υπάρχουν σε ικανοποιητικές ποσότητες στο περιβάλλον του φυτού, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης επηρεάζεται κυρίως από το CO 2. Αν η συγκέντρωση του CO 2 είναι ικανοποιητική, αλλά η ένταση της ακτινοβολίας είναι µικρή, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης επηρεάζεται κυρίως από την ένταση της ακτινοβολίας. 23

24 Πιο κάτω εξετάζονται οι διάφοροι παράγοντες και ο τρόπος µε τον οποίο επηρεάζουν το ρυθµό της φωτοσύνθεσης. Συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα Η συγκέντρωση του CO 2 στην ατµόσφαιρα είναι συνήθως 0.03%. Όσο ελαττώνεται η περιεκτικότητα του CO 2 στον αέρα, τόσο ελαττώνεται και ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης. Αν η συγκέντρωση του CO 2 αυξηθεί µε οποιοδήποτε τρόπο, όπως σ ένα κλειστό θερµοκήπιο, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης µεγαλώνει. Φυσικά, υπάρχει µια µέγιστη τιµή,, την οποία όταν ξεπεράσει η συγκέντρωση του CO 2, τότε ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης αρχίζει να µειώνεται. Η µέγιστη αυτή τιµή, ποικίλλει στα διάφορα είδη φυτών, κυµαίνεται γύρω στα 4-5%, ενώ σε ορισµένα είδη φτάνει στα 8-14%. Από πειράµατα που έχουν γίνει στο εργαστήριο φαίνεται, ότι η συγκέντρωση του CO 2, κατά την οποία παρατηρείται µείωση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης, εξαρτάται από το είδος του φυτού, το στάδιο ανάπτυξής του και το χρονικό διάστηµα κατά το οποίο το φυτό είναι εκτεθειµένο σ αυτή τη συγκέντρωση του CO 2. Ένταση του φωτός Το φως είναι απαραίτητο στη φωτεινή φάση της φωτοσύνθεσης, της οποίας ο ρυθµός µεγαλώνει όσο η ένταση του φωτός πλησιάζει την άριστη τιµή, που ποικίλλει στα διάφορα φυτά. Ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης είναι δυνατό να επιβραδυνθεί πολύ στο ασθενές φως ή και να µηδενιστεί. Τα φυτά µπορούν να φωτοσυνθέτουν και σε έντονο ηλεκτρικό φως. Εξάλλου το πολύ έντονο φως είναι δυνατό να προκαλέσει καταστροφή (αλλοίωση) της χλωροφύλλης και,εποµένως, να σταµατήσει η φωτοσύνθεση. Η γραφική παράσταση πιο κάτω παρουσιάζει αποτέλεσµα πειράµατος που µετρούσε το ρυθµό φωτοσύνθεσης σε σχέση µε την αυξανόµενη ένταση του φωτός, µε τη θερµοκρασία σταθερή στους 20 ο C και τη συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα στο 0,03%. Όπως φαίνεται, ακόµη και µικρές αλλαγές στην ένταση του φωτός επηρεάζουν σηµαντικά το ρυθµό της φωτοσύνθεσης. Είναι φανερό ότι στο σηµείο που σταµατά η αύξηση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης, κάποιοι άλλοι παράγοντες περιορίζουν την περαιτέρω αύξηση του ρυθµού φωτοσύνθεσης. Στην προκειµένη περίπτωση αυτοί οι παράγοντες είναι το διοξείδιο του άνθρακα και η θερµοκρασία και η αύξηση των τιµών του ενός ή και των δύο παραγόντων οδηγεί στην αύξηση και του ρυθµού της φωτοσύνθεσης. Εικόνα 6.27 Γραφική παράσταση της επίδρασης της έντασης του φωτός, της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα και της θερµοκρασίας στο ρυθµό της φωτοσύνθεσης. Θερµοκρασία Όπως ήδη γνωρίζουµε η σκοτεινή φάση της φωτοσύνθεσης εξαρτάται από τη θερµοκρασία. Για κάθε είδος φυτού υπάρχει µια άριστη τιµή της θερµοκρασίας, στην οποία επιτυγχάνεται ο µεγαλύτερος ρυθµός της φωτοσύνθεσης. Αποµάκρυνση από την άριστη αυτή τιµή προκαλεί µείωση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης. Για τις εύκρατες περιοχές η άριστη τιµή κυµαίνεται συνήθως µεταξύ C. Φυσικά για κάθε είδος φυτού υπάρχει µια ελάχιστη και µια µέγιστη τιµή της θερµοκρασίας, πέρα από τις οποίες δε µπορεί να γίνει η φωτοσύνθεση. 24

25 Ποσότητα της χλωροφύλλης Ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης µειώνεται, όταν περιορίζεται η ποσότητα της χλωροφύλλης στα φυτά, όπως π.χ. σε φυτά που µένοντας στο σκοτάδι περιορίζουν την ποσότητα της χλωροφύλλης τους. Το έντονο φως, επίσης, είναι δυνατό να προκαλέσει καταστροφή της χλωροφύλλης τους. Νερό Τα φυτά, επειδή προσλαµβάνουν πολύ µεγαλύτερες ποσότητες νερού από όσες χρειάζονται, πολύ σπάνια αντιµετωπίζουν έλλειψη νερού στους χλωροπλάστες τους. Το νερό του περιβάλλοντος (βροχόπτωση, χιονόπτωση κτλ) απλώς καθορίζει τα φυτικά είδη, που µπορεί να υπάρχουν σε µια περιοχή. Η έλλειψη νερού έχει ως αποτέλεσµα τη µείωση του ρυθµού της φωτοσύνθεσης, αφού για να γίνει η φωτοσύνθεση χρειάζεται νερό. Στις περιπτώσεις αυτές τα φύλλα µαραίνονται, περιορίζεται το άνοιγµα των στοµάτων και έτσι δεν προσλαµβάνεται αρκετή ποσότητα CO 2, µε αποτέλεσµα να µειώνεται περισσότερο ο ρυθµός της φωτοσύνθεσης. Ανόργανα άλατα Τα φυτά συνεχώς χρησιµοποιούν ανόργανα υλικά για την κατασκευή ουσιών που είναι απαραίτητες για τη φωτοσύνθεση και την ανάπτυξή τους. Το µαγνήσιο είναι αναγκαίο στη σύνθεση του µορίου της χλωροφύλλης ενώ ο σίδηρος, το θείο, το µαγγάνιο και ο φωσφόρος παίζουν σηµαντικό ρόλο στη λειτουργία της φωτοσύνθεσης. Ρύπανση Τελευταία αποδείχτηκε ότι η ρύπανση της ατµόσφαιρας από διάφορα υλικά (αιθάλη, οξείδια-όξινη βροχή) είναι δυνατό να επηρεάσει δυσµενώς τη λειτουργία της φωτοσύνθεσης και να µειώσει τη φυτική ανάπτυξη. Όµως και η ρύπανση του εδάφους και του νερού µε βαρέα µέταλλα (υδράργυρο, χαλκό, κάδµιο, νικέλιο, ψευδάργυρο και µόλυβδο) δηµιουργεί προβλήµατα στη φωτοσύνθεση. Ιδιαίτερα σε χαµηλής έντασης ακτινοβολία γίνεται αντικατάσταση του µαγνησίου, που βρίσκεται στο κέντρο του µορίου της χλωροφύλλης, από άλλα βαρέα µέταλλα. Η αντικατάσταση αυτή εµποδίζει τη διέγερση του µορίου της χλωροφύλλης, µε αποτέλεσµα να εµποδίζεται η φωτοσύνθεση. Αντίθετα, σε υψηλής έντασης ακτινοβολία δε γίνεται η αντικατάσταση του µαγνησίου από βαρέα µέταλλα. 6.8 Σηµασία της φωτοσύνθεσης για το γήινο οικοσύστηµα 1. Η φωτοσύνθεση είναι η σηµαντικότερη λειτουργία που γίνεται στη βιόσφαιρα, γιατί µε τις οργανικές ουσίες που παράγει, συντηρεί τη ζωή στο γήινο οικοσύστηµα. Όλοι σχεδόν οι οργανισµοί στηρίζονται, άµεσα ή έµµεσα, στην εξασφάλιση της τροφής τους και της αναγκαίας ενέργειας, στις οργανικές ενώσεις που παράγουν οι φωτοσυνθέτοντες οργανισµοί. Τα υλικά που χρησιµοποιεί ο άνθρωπος, για να εξασφαλίσει ενέργεια, προέρχονται κυρίως από φωτοσυνθετικές διεργασίες, τωρινές ή παλιότερες. Το ξύλο, για παράδειγµα, είναι το πιο κοινό καύσιµο. Τα καύσιµα, όπως οι γαιάνθρακες, το φυσικό αέριο και οι γαιάνθρακες, προέρχονται από φυτά και άλλους οργανισµούς που έζησαν σε παλιότερες γεωλογικές εποχές. Υπολογίζεται ότι ο υδατάνθρακας που παράγεται από τη φωτοσύνθεση ετησίως θα µπορούσε να γεµίσει τα βαγόνια ενός τραίνου που είχε µήκος από τη Γη ως τη σελήνη, πενήντα φορές! 2. Με τη φωτοσύνθεση δεσµεύονται τεράστιες ποσότητες CO 2 (ετησίως, υπολογίζονται σε 600 δισεκατοµµύρια τόνοι) και έτσι, αφ ενός µεν, καθαρίζεται η ατµόσφαιρα και, αφ ετέρου, διατηρείται περίπου σταθερός ο άνθρακας στον κύκλο που ακολουθεί (αποβολή CO 2 µε την αναπνοή των οργανισµών και δέσµευσή του µε τη φωτοσύνθεση). 3. Εµπλουτίζεται η ατµόσφαιρα και η υδρόσφαιρα µε οξυγόνο (ετησίως υπολογίζονται σε 400 δισεκατοµµύρια τόνοι), που είναι απαραίτητο για την επιβίωση των οργανισµών (οξείδωση οργανικών ουσιών και παραγωγή ενέργειας). Εποµένως, χωρίς τη φωτοσύνθεση δεν είναι δυνατή η συντήρηση και η συνέχιση της ζωής στον πλανήτη µας. 25

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Κυτταρική αναπνοή 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. Κυτταρική αναπνοή 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Η ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ Κυτταρική αναπνοή 1 8.1 ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ 2 Οι οργανισµοί για να επιβιώσουν χρειάζονται ενέργεια. Η κυτταρική αναπνοή είναι η διαδικασία µέσα από την οποία οι οργανισµοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΛΙΠΩΝ, ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ, ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΚΑΙ ΑΜΥΛΟΥ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ (άσκηση 10 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος:

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Η δέσµευση της ηλιακής ενέργειας

Η δέσµευση της ηλιακής ενέργειας Λειτουργία Η δέσµευση της ηλιακής ενέργειας ΦυσιολογίαΦυτών3 ου Εξαµήνου. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Η δέσµευση και η αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας γίνεται από ένα βιολογικό σύστηµα που ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεζούρες (λευκό καπάκι) Μαρκαδόρος

Μεζούρες (λευκό καπάκι) Μαρκαδόρος 1. Κυτταρική αναπνοή στο μύκητα Saccharomyces cerevisiae. 2. Παράγοντες που επηρεάζουν το ρυθμό της ανάπτυξης και της κυτταρικής αναπνοής του μύκητα. 3. Μικροσκοπική παρατήρηση του μύκητα και της αναπαραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα)

Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) Ατομικές θεωρίες (πρότυπα) 1. Αρχαίοι Έλληνες ατομικοί : η πρώτη θεωρία που διατυπώθηκε παγκοσμίως (καθαρά φιλοσοφική, αφού δεν στηριζόταν σε καμιά πειραματική παρατήρηση). Δημόκριτος (Λεύκιπος, Επίκουρος)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 31-7-14 ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ - 2 Στο σχήμα 1 του άρθρου που δημοσιεύσαμε την προηγούμενη φορά φαίνεται η καθοριστικός ρόλος των μικροοργανισμών για την ύπαρξη της ζωής, αφού χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου. ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ.

ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου. ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου ΔΗΜΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ Δρ. Γεωπόνος Ανίχνευση αμύλου σε φυτικούς ιστούς με διάλυμα ιωδίου Γενικά Το άμυλο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή:

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή: 54 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. Πράσινο και κίτρινο φως

Διαβάστε περισσότερα

www.cyprusbiology.com ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ

www.cyprusbiology.com ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ www.cyprusbiology.com ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ 2014 ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ κύτταρο Το αυτοκίνητο καίει βενζίνη για να πάρει ενέργεια. Ποιο είναι το καύσιμο του κυττάρου;.. Με ποια αντίδραση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Ήπιες µορφές ενέργειας

Ήπιες µορφές ενέργειας ΕΒ ΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ήπιες µορφές ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. ΥΣΑΡΕΣΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΚΑΥΣΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Τράπεζα Θεμάτων Βιολογίας Β' Λυκείου 2014-2015 Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΓΗ_Β_ΒΙΟ_0_14306 Β6 (ΚΕΦ. 2, 3) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΙΙ. Στο φυτικό κύτταρο συνυπάρχουν δύο οργανίδια τα οποία διαθέτουν γενετικό υλικό και τα οποία σχετίζονται λειτουργικά, στο πλαίσιο δύο βασικών μεταβολικών διεργασιών.

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Οξειδωτική καταπόνηση

Οξειδωτική καταπόνηση Οξειδωτική καταπόνηση Δημιουργία ενεργών μορφών οξυγόνου Ο ρόλος του μοριακού οξυγόνου ως τελικού αποδέκτη των ηλεκτρονίων στην αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων της αναπνευστικής λειτουργίας των αερόβιων

Διαβάστε περισσότερα

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ).

( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). Χηµεία Α Λυκείου Φωτεινή Ζαχαριάδου 1 από 12 ( α πό τράπεζα θεµάτων) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Να χαρακτηρίσετε τις επόµενες προτάσεις ως σωστές (Σ) ή λανθασµένες (Λ). α) Ένα µείγµα είναι πάντοτε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

2.6. Ηλεκτρολυτική διάσπαση του νερού χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία

2.6. Ηλεκτρολυτική διάσπαση του νερού χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία 1 2.6. Ηλεκτρολυτική διάσπαση του νερού χημικές ενώσεις και χημικά στοιχεία Ερωτήσεις Θεωρίας 6-1-1. Τι είναι η Η ηλεκτρόλυση είναι μία χημική μέθοδος διασπάσεως του νερού στα συστατικά του. 6-1-2. Σε

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA

«Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1 Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΙΕΙΑΣΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΙΙ «Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ HIRAYAMA 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟ ΦΙΛΤΡΑΡΙΣΜΑ Τρεις τύποι φιλτραρίσµατος χρησιµοποιούνται στα αυτόνοµα

Διαβάστε περισσότερα

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1 γ Α2 α Α3 α Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1) Το οικοσύστηµα είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 3 Μαΐου 015 ιάρκεια Εξέτασης: ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A Στις ηµιτελείς προτάσεις Α1 Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ

ΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr 1. Χημική σύσταση του κυττάρου. 2. Δομή και λειτουργία του κυττάρου. 3. Μεταβολισμός: βασικές αρχές,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ εσµός Υδρογόνου 1) Τι ονοµάζεται δεσµός υδρογόνου; εσµός ή γέφυρα υδρογόνου : είναι µια ειδική περίπτωση διαµοριακού δεσµού διπόλου-διπόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÎÕÓÔÑÁ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÎÕÓÔÑÁ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΜΑ 1 ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό κάθε µιας από τις παρακάτω ερωτήσεις 1- και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1. Ο ραδιενεργός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 22 MAΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:...

Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:... Ε Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:.... Παρατήρησε τα διάφορα φαινόμενα αλλαγής της φυσικής κατάστασης του νερού που σημειώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Βαθμολογία φασματοσκοπίου και προσδιορισμός φασμάτων εκπομπής και απορρόφησης.

Βαθμολογία φασματοσκοπίου και προσδιορισμός φασμάτων εκπομπής και απορρόφησης. Ο9 Βαθμολογία φασματοσκοπίου και προσδιορισμός φασμάτων εκπομπής και απορρόφησης. 1 Σκοπός Όταν αναλύεται το φως που εκπέμπεται από ένα σώμα τότε λαμβάνεται το φάσμα του. Ειδικά το φάσμα των αερίων αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 22 MAΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Α4. Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες:

Α4. Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ)

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

τα βιβλία των επιτυχιών

τα βιβλία των επιτυχιών Τα βιβλία των Εκδόσεων Πουκαμισάς συμπυκνώνουν την πολύχρονη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων μας και αποτελούν το βασικό εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιούν οι μαθητές των φροντιστηρίων μας. Μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία & Υλικά Διαλύματα Χρωστικές

Εργαλεία & Υλικά Διαλύματα Χρωστικές Ενότητα Ροή γενετικής πληροφορίας Φύλλο εργασίας 2 Απομόνωση νουκλεϊκών οξέων από φυτικά κύτταρα Βιολογία Γ Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο Τμήμα Ημερομηνία. Τα νουκλεϊκά οξέα, όπως και οι πρωτεΐνες, είναι μακρομοριακές

Διαβάστε περισσότερα

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας:

Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: 12 Κεφάλαιο 1ο 1.2 ΟΞΕΑ ΚΑΤΑ ARRHENIUS Που οφείλεται ο όξινος χαρακτήρας; Στην περσινή χρονιά έμαθες ότι η Χημεία έχει τη δική της γλώσσα! Στη γλώσσα της Χημείας: Τα γράμματα είναι τα σύμβολα των χημικών

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

Ακτινοβολία. Η ακτινοβολία ως παράγοντας καταπόνησης. Καθοριστικής σημασίας

Ακτινοβολία. Η ακτινοβολία ως παράγοντας καταπόνησης. Καθοριστικής σημασίας Ακτινοβολία Η ακτινοβολία ως παράγοντας καταπόνησης Καθοριστικής σημασίας η ποσότητα (ως ροή φωτονίων), όσο και η ποιότητα (ως φασματική κατανομή) της ακτινοβολίας που δέχονται τα φυτά Ακτινοβολία ποσότητα

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Στόχοι - Να αναγνωρίζετε τα όργανα µε τα οποία τα φυτά µεταφέρουν το νερό από τις ρίζες στα υπόλοιπα µέρη του φυτού.. - Να διαπιστώσετε την άνοδο του νερού και των διαλυµένων ουσιών

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 4. Β) Να αιτιολογήσετε την επιλογή σας. Μονάδες 8

Μονάδες 4. Β) Να αιτιολογήσετε την επιλογή σας. Μονάδες 8 Β.1 Μονοχρωματική δέσμη φωτός, περνάει από τον αέρα σε ένα κομμάτι γυαλί. Το μήκος κύματος της δέσμης φωτός όταν αυτή περάσει από τον αέρα στο γυαλί: α. θα αυξηθεί β. θα μειωθεί γ. θα παραμείνει αμετάβλητο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης.

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΖΗΤΗΜΑ Α Το σχεδιάγραμμα δείχνει τμήμα κυτταρικής μεμβράνης. (α) Να ονομάσετε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Υλικό Φυσικής-Χημείας 1 ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Υλικό Φυσικής-Χημείας 2 Το Φως 1) Δέσμη λευκού φωτός προσπίπτει στην επιφάνεια ενός πρίσματος όπως δείχνει το σχήμα και κατά την έξοδο από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η υδρόλυση της ATP (σε ADP και μία φωσφορική ομάδα) απελευθερώνει ενέργεια που χρησιμοποιείται στις αναβολικές αντιδράσεις

Η υδρόλυση της ATP (σε ADP και μία φωσφορική ομάδα) απελευθερώνει ενέργεια που χρησιμοποιείται στις αναβολικές αντιδράσεις Κεφάλαιο 6 ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Αποικοδόμηση (διάσπαση) πολύπλοκων μορίων σε απλούστερες ενώσεις πχ στην κυτταρική αναπνοή η διάσπαση της γλυκόζης σε CO 2 και Η 2 Ο Η ενέργεια που απελευθερώνεται χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων

οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων ΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ οµή, οργάνωση και λειτουργία οικοσυστηµάτων Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Τα φυτά αποκαλούνται ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ επειδή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 10. Φωτοηλεκτρικό φαινόµενο Μέτρηση σταθεράς του Planck

ΑΣΚΗΣΗ 10. Φωτοηλεκτρικό φαινόµενο Μέτρηση σταθεράς του Planck ΑΣΚΗΣΗ 10 Φωτοηλεκτρικό φαινόµενο Μέτρηση σταθεράς του Planck Έχετε ποτέ αναρωτηθεί ποιο φυσικό φαινόµενο κρύβεται πίσω από απλές τεχνολογικές κατασκευές που συναντούµε στην καθηµερινή ζωή όπως οι αυτόµατες

Διαβάστε περισσότερα

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε.

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Η ένταση της Θερμικής νησίδας στον κόσμο είναι πολύ υψηλή Ένταση της θερμικής νησίδας κυμαίνεται μεταξύ 1-10 o

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του.

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του. ΕΝΖΥΜΑ 1. (α) Να εξηγήσετε τι εννοούμε με τον όρο «εξειδίκευση των ενζύμων» καθώς και που οφείλεται αυτή. (β) Ποιες ουσίες μπορούν να επηρεάσουν τη δράση ενός ενζύμου και πώς; (γ) Πώς τα ένζυμα επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 07:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

1 http://didefth.gr/mathimata

1 http://didefth.gr/mathimata Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία, όπως είναι το ουράνιο, έχουν µεγάλο ενεργειακό περιεχόµενο, µ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. Για παράδειγµα,

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 2. ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΗΛΙΑΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ Με τον όρο ακτινοβολία

Διαβάστε περισσότερα

Ανθοκομία (Εργαστήριο)

Ανθοκομία (Εργαστήριο) Ανθοκομία (Εργαστήριο) Α. Λιόπα-Τσακαλίδη ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ 1 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 4 Πολλαπλασιασμός ανθοκομικών φυτών 2 Στα θερμοκήπια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ:

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:..... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2..... 3..... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΜΕΡΟΣ Α Κυτταρική ανάπτυξη και διάχυση ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ Διάχυση: Με τον όρο διάχυση, γενικά, χαρακτηρίζουμε την τάση

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα για το μάθημα «ΕΠΙΣΤΗΜΗ TOY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» της Β τάξης Ενιαίου Λυκείου

Αναλυτικό Πρόγραμμα για το μάθημα «ΕΠΙΣΤΗΜΗ TOY ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» της Β τάξης Ενιαίου Λυκείου 1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΣΦΑΙΡΑΣ 1. Ι. Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ Η δημιουργία του πλανήτη μας. Η θέση της Γης στο πλανητικό μας σύστημα. Υποθέσεις για τη σύσταση της αρχέγονης ατμόσφαιρας της Γης. - αντιληφθούν τις σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟΝ ΕΙΣΠΝΕΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΚΠΝΕΟΜΕΝΟ ΑΕΡΑ

ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟΝ ΕΙΣΠΝΕΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΚΠΝΕΟΜΕΝΟ ΑΕΡΑ Εργαστηριακές Ασκήσεις Βιολογίας Χατζηνικόλας Μιχαήλ ΠΕ04 Βιολόγος ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟΝ ΕΙΣΠΝΕΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΚΠΝΕΟΜΕΝΟ ΑΕΡΑ Αναπνευστικό Σύστημα Βρογχικό δέντρο Α Γυμνασίου Κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD Θεωρητικό υπόβαθρο Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2 Οργανικά απόβλητα και µικροργανισµοί Οξείδωση Ενέργεια Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια οξείδωση Νέα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO)

Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Ανάλυση της επίδοσης μαθητών βιολογίας με θέμα ερώτηση πειραματικής μελέτης για την ολυμπιάδα φυσικών επιστημών Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUSO) Φάνης Κωνσταντίνος Φυλακτίδης Μάριος Ινστ. Νευρολογίας & Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Ανίχνευση Λιπών Πρωτεϊνών Αμύλου στα τρόφιμα

Ανίχνευση Λιπών Πρωτεϊνών Αμύλου στα τρόφιμα Ανίχνευση Λιπών Πρωτεϊνών Αμύλου στα τρόφιμα Τρόφιμα με λιπίδια Τρόφιμα με πρωτεΐνες Τρόφιμα με υδατάνθρακες Α Γυμνασίου Κεφάλαιο 2 Ενότητα 2.4 Σελ. 45-47 1 Εισαγωγή Πρωτεΐνες Η ονομασία πρωτεΐνες προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

- Πίεση. V θ Άνοδος. Κάθοδος

- Πίεση. V θ Άνοδος. Κάθοδος - Πίεση + V θ Άνοδος 10-7 atm Κάθοδος Η θερμαινόμενη κάθοδος εκπέμπει ηλεκτρόνια. Όσο πιο θερμή είναι η κάθοδος τόσα περισσότερα ηλεκτρόνια εκπέμπονται Το ηλεκτρικό πεδίο τα επιταχύνει και βομβαρδίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ Βιολογία ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1 5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα

1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα 1.4 Καταστάσεις της ύλης - Ιδιότητες της ύλης -Φυσικά και Χημικά φαινόμενα Μάθημα 4 Θεωρία Καταστάσεις της ύλης 4.1. Πόσες και ποιες είναι οι φυσικές καταστάσεις που μπορεί να έχει ένα υλικό σώμα; Τέσσερις.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%)

Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Φυσικό αέριο Βιοαέριο Αλκάνια ΦΥΣΙΚΟ ΑΕΡΙΟ Είναι: µίγµα αέριων υδρογονανθράκων µε κύριο συστατικό το µεθάνιο, CH 4 (µέχρι και 90%) Χρησιµοποιείται ως: Καύσιµο Πρώτη ύλη στην πετροχηµική βιοµηχανία Πλεονεκτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας

Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η κίνηση του νερού εντός των φυτών (Soil-Plant-Atmosphere Continuum) Δημήτρης Κύρκας Η Σεκόγια (Sequoia) «Redwood» είναι το ψηλότερο δέντρο στο κόσμο και βρίσκεται στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ 130 μέτρα ύψος

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμο καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου

Πράσινα Δώματα. Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος. Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Πράσινα Δώματα Δήμος Ρόδου Διεύθυνση Περιβάλλοντος και Πρασίνου Τμήμα Περιβάλλοντος Παρουσίαση στο 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Ρόδου Ποθητός Σταματιάδης, Πολιτικός Μηχανικός, Μηχανικός Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα