Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια: κλινική εφαρμογή στην Ελλάδα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια: κλινική εφαρμογή στην Ελλάδα"

Transcript

1 Γνωσιακη - συμπεριφοριστικη ερευνα & Θεραπεια Tομ. 1, TευΧ. 1, σελ , 2014 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια: κλινική εφαρμογή στην Ελλάδα Οικονόμου Μαρίνα 1,2, Πάλλη Αλεξάνδρα 1, Πέππου Λίλη Ευαγγελία 1, Λουκή Ελένη 1, Πατελάκης Αθανάσιος 1, Κολοστούμπης Δημήτριος 1, Παπαδημητρίου Γεώργιος Ν. 2 1 Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής, ΕΠΙΨΥ 2 Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο Αλληλογραφία: Μαρίνα Οικονόμου, ΕΠΙΨΥ: Σωρανού του Εφεσίου 2, Αθήνα, Τηλ: , Fax: Περίληψη Ο ρόλος των συγγενών στην ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της σοβαρής ψυχικής ασθένειας θεωρείται σημαντικός, μιας κι η οικογένεια αποτελεί το κύριο φυσικό υποστηρικτικό σύστημα για τον ασθενή και τη βασική πηγή φροντίδας για αυτόν. Ως απάντηση στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι οικογένειες ασθενών με σχιζοφρένεια, μοντέλα ψυχοεκπαίδευσης έχουν διαμορφωθεί και εφαρμοσθεί διεθνώς με καταγεγραμμένη αποτελεσματικότητα. Στην Ελλάδα, η θεραπευτική αξία της ψυχοεκπαίδευσης δεν έχει στοιχειοθετηθεί επαρκώς. Η παρούσα μελέτη αποσκοπεί στο να καλύψει το εν λόγω κενό στη βιβλιογραφία, διερευνώντας την αποτελεσματικότητα του μοντέλου Συμπεριφορικής Θεραπείας Οικογένειας, που παρέχεται στο πλαίσιο εκπαιδευτικού προγράμματος για επαγγελματίες ψυχικής υγείας, έναντι της τρέχουσας καθιερωμένης φροντίδας ως προς τους εξής δείκτες: (1) αριθμός νοσηλειών των ασθενών, (2) οικογενειακή συνοχή, (3) επιβάρυνση συγγενών και (4) ψυχική υγεία συγγενών. Συνολικά 108 οικογένειες με μέλος που πάσχει από διαταραχή του σχιζοφρενικού φάσματος τοποθετήθηκαν με τυχαίο τρόπο στην ομάδα παρέμβασης ή την ομάδα ελέγχου. Το ερευνητικό εργαλείο ενσωμάτωνε την κλίμακα Οικογενειακών Συνηθειών, της Οικογενειακής Επιβάρυνσης και την κλίμακα Γενικής Υγείας -28. Οι πληροφορίες συλλέχθηκαν με δομημένη συνέντευξη σε τρεις χρονικές περιόδους: πριν την παρέμβαση, κατά την ολοκλήρωσή της και ένα χρόνο μετά. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν βελτίωση της οικογενειακής συνοχής, μείωση της επιβάρυνσης των συγγενών και ενίσχυση της ψυχικής τους υγείας ως απόρροια της παρέμβασης. Ωστόσο, δεν σημειώθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες ως προς τον αριθμό νοσηλειών των ασθενών. Η συμπεριφορική θεραπεία οικογένειας αποτελεί σημαντικό κλινικό εργαλείο για την ενίσχυση του ρόλου της οικογένειας στη φροντίδα ασθενών με σοβαρή ψυχική νόσο. Λέξεις κλειδιά: ψυχοεκπαίδευση, ψυχοεκπαίδευση στην οικογένεια, συμπεριφορική θεραπεία οικογένειας, σχιζοφρένεια, σοβαρή ψυχική νόσος Εισαγωγή Ο ρόλος της οικογένειας στην ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της ψυχικής διαταραχής, και ειδικά αυτής που έχει σοβαρή και χρόνια μορφή, θεωρείται εξαιρετικά σημαντικός μιας και η οικογένεια αποτελεί το κύριο φυσικό υποστηρικτικό σύστημα για τον ασθενή και τη βασική, και πολλές φορές μοναδική πηγή φροντίδας γι αυτόν. 1 Ειδικά η σχιζοφρένεια έχει αποδιοργανωτικές συνέπειες τόσο στο ίδιο το άτομο, αφού επηρεάζει όλες τις πτυχές της ψυχοσυναισθηματικής και κοινωνικής του ζωής, όσο και στην οικογένεια, τις οικογενειακές σχέσεις και την οικογενειακή ατμόσφαιρα. Σε μελέτες, κυρίως στις τρεις τελευταίες δεκαετίες, διατυπώθηκε η άποψη ότι η οικογένεια επωμίζεται το μεγαλύτερο φορτίο της παροχής φροντίδας και υποστήριξης του ψυχικά ασθενή και ο ρόλος παραγόντων της οικογενειακής ζωής και του οικογενειακού περιβάλλοντος φάνηκε να είναι σημαντικός στην πορεία της ψυχικής νόσου 1-3. Στις οικογένειες αυτές όμως συχνά παρατηρούνται κοινά προβλήματα, όπως ένταση, stress και αίσθημα επιβάρυνσης, διαταραγμένη επικοινωνία, δυσκολία στην επίλυση προβλημάτων, έλλειψη κατανόησης της φύσης της νόσου και των συνεπειών της στη ζωή και τη λειτουργικότητα του ασθενή, καθώς και αίσθημα κοινωνικού στιγματισμού και απομόνωσης 1, 4-6. Αυτά με τη σειρά τους έχουν συνδεθεί με επιδείνωση της ψυχιατρι- Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς 15

2 Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια Οικονόμου και συν. κής συμπτωματολογίας και της λειτουργικότητας των ασθενών και επομένως με αυξημένη συχνότητα υποτροπών και νοσηλειών σε ψυχιατρικά νοσοκομεία 7-9. Η διαπίστωση της σημασίας αυτών των προβλημάτων, αλλά και της σημασίας του συναισθηματικού κλίματος μέσα στην οικογένεια, του εκφραζόμενου συναισθήματος και της οικογενειακής επιβάρυνσης, οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι για τους ασθενείς που ζουν με την οικογένειά τους, η εμπλοκή και η ενεργός συμμετοχή της οικογένειας στη θεραπευτική διαδικασία παίζει σημαντικό και ουσιαστικό ρόλο στη θεραπεία και ψυχοκοινωνική τους αποκατάσταση 1. Επίσης, από έρευνες σε οικογένειες που είχαν ένα μέλος τους να πάσχει από σοβαρή ψυχική νόσο και ειδικά σχιζοφρένεια, διαπιστώθηκε ότι οι οικογένειες αυτές εκδήλωσαν την επιθυμία να συμμετέχουν σε θεραπείες που δίνουν έμφαση στη βιολογική βάση της σοβαρής ψυχικής νόσου, δεν κατηγορούν την οικογένεια για την εμφάνιση της νόσου και έχουν ως στόχο να υποστηρίζουν την οικογένεια και να την ανακουφίζουν από το συναισθηματικό βάρος και από το βάρος της φροντίδας Αναπτύχθηκαν έτσι διάφορες παρεμβάσεις που απευθύνονται τόσο στον ασθενή όσο και στην οικογένειά του, με στόχο να καλύψουν τις ανάγκες των οικογενειών και να συμβάλλουν στην καλύτερη πρόγνωση της ψυχικής νόσου. Οι παρεμβάσεις αυτές ακολουθούν τις αρχές της ψυχοεκπαιδευτικής προσέγγισης στην οικογένεια και πλήθος ερευνών και μετα-αναλύσεων έχουν υπογραμμίσει τη θετική τους επίδραση τόσο στη βελτίωση της πορεία της νόσου του ασθενή όσο και στη βελτίωση της οικογενειακής ατμόσφαιρας και λειτουργίας και της γενικότερης ποιότητας ζωής της οικογένειας Σε αυτό το πλαίσιο, οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις συστήνονται ως μια καλή πρακτική (good practice) και έχουν συμπεριληφθεί στις κατευθυντήριες οδηγίες θεραπείας (treatment guidelines) για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της σχιζοφρένειας και γενικότερα των σοβαρών και χρόνιων ψυχικών διαταραχών 16,17 Παρά την τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητά τους, οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις για οικογένειες ασθενών με ψύχωση δεν έχουν υιοθετηθεί επαρκώς από τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, δεν έχουν διαδοθεί ευρέως και έτσι η ενσωμάτωσή τους στην καθιερωμένη ψυχιατρική φροντίδα δεν έχει επιτευχθεί παρά σε μικρά μόνο ποσοστά διεθνώς 18,19. Παρομοίως και στην Ελλάδα, παρότι η οικογένεια αποτελεί έναν ισχυρό θεσμό και παρότι το άμεσο συγγενικό περιβάλλον του ψυχικά ασθενή επωμίζεται ένα μεγάλο μέρος της φροντίδας του 20,21, οι ψυχοεκπαιδευτικού τύπου οικογενειακές παρεμβάσεις δεν εφαρμόζονται ευρέως. Παράλληλα, δεν υπάρχουν πολλές οργανωμένες και συστηματικές εκπαιδευτικές ευκαιρίες για επαγγελματίες ψυχικής υγείας με αντικείμενο την ψυχοεκπαίδευση στην οικογένεια. Για να καλυφθεί το εν λόγω κενό, αναπτύχθηκε το 2004 από την Ελληνική Εταιρεία Έρευνας της Συμπεριφοράς σε συνεργασία με το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής και την Α Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών ένα διετές μετεκπαιδευτικό πρόγραμμα με τίτλο «Ψυχοεκπαιδευτικές Παρεμβάσεις Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στην Ψύχωση» που απευθύνεται σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας διαφόρων ειδικοτήτων. Το πρώτο έτος του προγράμματος περιελάμβανε τη θεωρητική εκπαίδευση και την ευαισθητοποίηση στην επαφή με τις οικογένειες-μέλη του Συλλόγου Οικογενειών για την Ψυχική Υγεία (ΣΟΨΥ) μέσω της παρακολούθησης επιλεγμένων συνεδριών υποστηρικτικής ομάδας συγγενών, καθώς και μέσω της συμμετοχής-παρατήρησης ψυχοεκπαιδευτικής παρέμβασης σε ομάδα συγγενών. Κατά το δεύτερο έτος, οι εκπαιδευόμενοι ανέλαβαν δύο οικογένειες και εφάρμοσαν ανά ζεύγη τη Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένεια 1,21 σε μεμονωμένη οικογένεια με εποπτεία. Η παρέμβαση που εφαρμόστηκε στηρίχθηκε στο μοντέλο του Ian RH Falloon 22 που απευθύνεται στην οικογένεια με τη συμμετοχή του ασθενούς. Η όλη παρέμβαση υλοποιείται στο σπίτι της οικογένειας και το θεραπευτικό πρόγραμμα περιλαμβάνει 4 ενότητες: Εκπαίδευση για τη νόσο (information about illness) Εκπαίδευση σε επικοινωνιακές δεξιότητες (communication skills training) Εκπαίδευση στην αποτελεσματική επίλυση προβλημάτων (problem solving) και επίτευξη στόχων (goal achievement) Εκπαίδευση σε στρατηγικές αντιμετώπισης ειδικών προβλημάτων (specific coping strategies). Για την εφαρμογή του θεραπευτικού προγράμματος έγιναν συνεδρίες σε εβδομαδιαία βάση που ακολουθήθηκαν από 1 συνεδρία ανά δεκαπενθήμερο για τους επόμενους 6 μήνες. Μέρος του θεραπευτικού προγράμματος αποτελούσε και μια τακτή, εβδομαδιαία οικογενειακή συνάντηση, χωρίς τους θεραπευτές, με στόχο να διευκολυνθεί η επικοινωνία των μελών της οικογένειας μεταξύ τους στην καθημερινή ζωή, ο διάλογος και η προσπάθεια για επίλυση των προβλημάτων τους με βάση όσα είχαν διδαχθεί κατά τη διάρκεια των θεραπευτικών συνεδριών. Το εκπαιδευτικό αυτό πρόγραμμα αποτέλεσε το κατάλληλο έδαφος για να εξεταστεί ερευνητικά η αποτελεσματικότητα της ψυχοεκπαιδευτικής παρέμβασης σε οικογένειες που έχουν μέλος τους να πάσχει από σχιζοφρένεια. Έτσι, στην εν λόγω έρευνα αξιολογήθηκε η επίδραση της εφαρμογής της Συμπεριφορικής Θεραπείας Οικογένειας σε οικογένειες που ένα μέλος τους πάσχει από σχιζοφρένεια επιπρόσθετα στη φαρμακοθεραπεία που λαμβάνει ο ασθενής-, έναντι της τρέχουσας καθιερωμένης φροντίδας η οποία δεν περιλαμβάνει ειδικές παρεμβάσεις στην οικογένεια, ως προς συγκεκριμένους δείκτες έκβασης. Αναφορικά με τους ασθενείς, οι δείκτες αυτοί σχετίζονταν με τον αριθμό νοσηλειών και τη «συμμόρφωση» στη θεραπεία, ενώ αναφορικά με τους συγγενείς, οι δείκτες έκβασης αφορούσαν τις γνώσεις τους για τη σχιζοφρένεια, τις στάσεις τους απέναντι στη σοβαρή ψυχική ασθέ- 16

3 Γνωσιακη - συμπεριφοριστικη ερευνα & Θεραπεια Tομ. 1, TευΧ. 1, σελ , 2014 νεια, την οικογενειακή συνοχή, την επιβάρυνση που βιώνουν και την ψυχική τους υγεία. Στην παρούσα εργασία θα παρουσιαστούν και θα συζητηθούν μόνο τα αποτελέσματα που αφορούν στους κύριους δείκτες έκβασης: αριθμός νοσηλειών για τους ασθενείς, οικογενειακή συνοχή, οικογενειακή επιβάρυνση και ψυχική υγεία των συγγενών. Η οικογενειακή συνοχή εκτιμήθηκε μέσω της αποτύπωσης των οικογενειακών συνηθειών, οι οποίες έχουν βρεθεί να αποτελούν μία από τις κύριες εκφάνσεις της 20. Σε αυτό το σημείο πρέπει να τονισθεί η βαρύνουσα σημασία της εποπτείας τόσο κατά την εφαρμογή του μοντέλου όσο και κατά την αξιολόγησή του. Συγκεκριμένα, ο ρόλος της εποπτείας, η οποία γινόταν σε εβδομαδιαία βάση για το σύνολο των εκπαιδευόμενων επαγγελματιών, από ψυχίατρο ή κλινικό ψυχολόγο με τουλάχιστον δεκαετή προϋπηρεσία στο χώρο των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων και της θεραπείας οικογένειας. ήταν διττός: αφενός μεν εκπαιδευτικός, καθώς παρείχε ένα πλήθος πληροφοριών που αναδύονταν από την εφαρμογή της παρέμβασης σε μεγάλο αριθμό οικογενειών με ποικιλία προβλημάτων και ιδιαιτεροτήτων αφετέρου δε, διασφαλιστικός της ποιότητας της μεθοδολογίας της έρευνας παρέμβασης στις οικογένειες. Συγκεκριμένα, η εποπτεία υποβοηθούσε την τήρηση του πρωτοκόλλου παρέμβασης (treatment protocol fidelity) και επομένως την εγκυρότητα του μοντέλου Συμπεριφορικής Θεραπείας Οικογένειας κατά την εφαρμογή του στην πράξη, ενώ ταυτόχρονα εξασφάλιζε και την ομοιογένεια της προσέγγισης μεταξύ των θεραπευτών. Κατ αυτόν τον τρόπο, τα αποτελέσματα που προέκυψαν αποδίδονται στο περιεχόμενο της παρέμβασης και όχι στην εφαρμογή κάποιου άλλου ψυχοθεραπευτικού μοντέλου ή στις μεμονωμένες κλινικές-ψυχοθεραπευτικές ικανότητες κάποιου θεραπευτή. Μεθοδολογία Δείγμα Στη μελέτη έλαβαν συνολικά μέρος 108 οικογένειες, οι οποίες προσεγγίσθηκαν από τον Σύλλογο Οικογενειών για την Ψυχική Υγεία (ΣΟΨΥ) και είχαν ένα μέλος τους να πάσχει από σχιζοφρένεια ή διαταραχή του σχιζοφρενικού φάσματος. Η διάγνωση του ασθενούς επιβεβαιώθηκε μέσω κλινικής συνέντευξης από ψυχίατρο, σύμφωνα με τα κριτήρια του DSM-IV. Αποκλείστηκαν από την παρέμβαση οικογένειες που λάμβαναν κάποια άλλη μορφή οικογενειακής θεραπείας κατά τη διάρκεια της μελέτης (κριτήριο αποκλεισμού). Όλες οι οικογένειες δέχθηκαν να συμμετάσχουν στη μελέτη, ενώ καμία από αυτές δεν εγκατέλειψε την ερευνητική διαδικασία. Για τη συμμετοχή τους, έδωσαν την έγγραφη συγκατάθεσή τους, αφού πρώτα ενημερώθηκαν για την ερευνητική διαδικασία και συζήτησαν οποιουσδήποτε προβληματισμούς τους. Ερευνητικός Σχεδιασμός Η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή με την ομάδα ελέγχου να λαμβάνει την τρέχουσα καθιερωμένη φροντίδα για τον ασθενή, δηλαδή ψυχιατρική παρακολούθηση, λήψη φαρμακευτικής αγωγής και υποστηρικτικού τύπου παρεμβάσεις, χωρίς καμία παρέμβαση στην οικογένεια, και την ομάδα παρέμβασης να συμμετέχει η οικογένεια στη θεραπεία και να λαμβάνει επιπρόσθετα Ψυχοεκπαίδευση και Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας. Οι οικογένειες του δείγματος κατανεμήθηκαν «τυφλά» και με τυχαίο τρόπο στις δύο ομάδες της μελέτης, ύστερα από τη σχετική επεξεργασία με το στατιστικό πακέτο SPSS. Συγκεκριμένα, 54 οικογένειες τοποθετήθηκαν στην ομάδα ελέγχου και 54 στην ομάδα παρέμβασης. Για λόγους ηθικής και δεοντολογίας μετά το πέρας της συμμετοχής τους στην έρευνα, οι οικογένειες της ομάδας ελέγχου έλαβαν υποστηρικτικού τύπου παρεμβάσεις από τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας του ΣΟΨΥ. Το πρωτόκολλο της μελέτης έλαβε σχετική έγκριση από την Επιτροπή Ηθικής και Δεοντολογίας του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής, σύμφωνη με το περιεχόμενο της Διακήρυξης του Ελσίνκι Εργαλείο Το εργαλείο της αξιολόγησης περιλάμβανε τα κοινωνικοδημογραφικά στοιχεία των ασθενών και των συγγενών τους, καθώς και τους προσδιορισμένους δείκτες αποτελεσματικότητας της παρέμβασης: αριθμός νοσηλειών ασθενών, οικογενειακή συνοχή, επιβάρυνση συγγενούς και γενική ψυχική υγεία συγγενών. Για τους δείκτες των συγγενών και την οικογενειακή συνοχή χρησιμοποιήθηκαν οι εξής σταθμισμένες κλίμακες: Κλίμακα Οικογενειακών Συνηθειών 20. Η Κλίμακα Οικογενειακών Συνηθειών δημιουργήθηκε από τους Μαδιανό και Οικονόμου με σκοπό να αποτυπώσει το βαθμό οικογενειακής συνοχής και έχει σταθμιστεί σε οικογένειες που έχουν ένα μέλος τους να πάσχει από διαταραχή του σχιζοφρενικού φάσματος και σε οικογένειες χωρίς μέλος με ψυχική νόσο. Περιλαμβάνει 11 λήμματα, τα οποία περιγράφουν οικογενειακές συνήθειες και παραδόσεις, όπως παραδείγματος χάρη να γευματίζουν όλα μαζί τα μέλη της οικογένειας κατά το σαββατοκύριακο, να χαρίζουν δώρα μεταξύ τους την περίοδο των εορτών, κτλ. Οι απαντήσεις στα λήμματα ακολουθούν τετραβάθμια κλίμακα που αποτυπώνει χρονική συχνότητα (0= Πολύ συχνά, 1= Μερικές φορές, 2= Σπάνια, 3= Ποτέ), με τις υψηλότερες βαθμολογίες να υποδηλώνουν μικρότερη οικογενειακή συνοχή. Η κλίμακα έχει επιδείξει καλές ψυχομετρικές ιδιότητες [20], ενώ στο παρόν δείγμα, η εσωτερική συνοχή κρίθηκε επαρκής (εύρος Cronbach a = 0,71-0,74). Κλίμακα Οικογενειακής Επιβάρυνσης 23. Η Κλίμακα Οι- Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς 17

4 Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια Οικονόμου και συν. κογενειακής Επιβάρυνσης δημιουργήθηκε από το Μαδιανό και συνεργάτες με σκοπό να καταγράψει το βαθμό υποκειμενικής και αντικειμενικής επιβάρυνσης που συνοδεύει τη φροντίδα ενός ασθενούς με σοβαρή ψυχική νόσο κατά τους τελευταίους 6 μήνες που προηγούνται της συμπλήρωσης της κλίμακας. Περιλαμβάνει 23 λήμματα, τα οποία αντιστοιχούν σε 4 υποκλίμακες: (1) επίδραση στην καθημερινότητα και τις κοινωνικές σχέσεις, (2) επιθετική συμπεριφορά, (3) επίδραση στην υγεία και τη συμπεριφορά και (4) οικονομικό φορτίο. Οι απαντήσεις σε κάθε ερώτηση ακολουθούν τριτοβάθμια κλίμακα, με την τιμή «0» να υποδηλώνει καμία επιβάρυνση και την τιμή «2» να υποδηλώνει μεγάλη επιβάρυνση. Οι υψηλότερες βαθμολογίες τόσο ανά παράγοντα όσο και συνολικά αντιπροσωπεύουν μεγαλύτερη επιβάρυνση. Η κλίμακα έχει βρεθεί να έχει καλές ψυχομετρικές ιδιότητες [23], ενώ στο παρόν δείγμα η εσωτερική συνοχή βρέθηκε να είναι υψηλή (εύρος Cronbach a=0,83-0,86). Κλίμακα Γενικής Υγείας Η Κλίμακα Γενικής Υγείας-28 αποτελεί ένα από τα πιο διαδεδομένα εργαλεία ανίχνευσης της παρουσίας ψυχικής νόσου στο γενικό πληθυσμό και σε μη ψυχιατρικά πλαίσια φροντίδας (εξωτερικά ιατρεία και δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας). Περιλαμβάνει 28 λήμματα, τα οποία αντιστοιχούν στις εξής 4 υπο-κλίμακες: Σωματικά συμπτώματα, Άγχος/Αϋπνία, Κοινωνική Δυσλειτουργία και Σοβαρή Κατάθλιψη. Κάθε ερώτηση απαντάται σε μία κλίμακα τεσσάρων διαβαθμίσεων, οι οποίες βαθμολογούνται με δύο διαφορετικούς τρόπους: είτε είτε Καθώς στην παρούσα μελέτη, ο ερευνητικός σκοπός αφορούσε στην αποτελεσματικότητα της παρέμβασης ως προς τη βελτίωση της ψυχικής υγείας των συγγενών και όχι στην ανίχνευση του αριθμού των συγγενών που θεραπεύθηκαν από ενδεχόμενη ψυχική νόσο, επιλέχθηκε ο δεύτερος τρόπος βαθμολόγησης. Η Κλίμακα Γενικής Υγείας- 28 έχει καλές ψυχομετρικές ιδιότητες διεθνώς (ενδεικτικά αναφέρεται μια πρόσφατη δημοσίευση 25 ), αλλά και στον ελληνικό πληθυσμό, σύμφωνα με στάθμιση που πραγματοποίησε ο Γαρύφαλλος και συνεργάτες 26. Στο παρόν δείγμα, το εύρος του Cronbach a ήταν πολύ υψηλό για όλες τις υπο-κλίμακες και τη συνολική βαθμολογία σε όλες τις μετρήσεις (Cronbach a>0,07). Οι αξιολογήσεις πραγματοποιήθηκαν και για τις δύο ομάδες σε τρεις χρονικές στιγμές: πριν την έναρξη της μελέτης (τ0), κατά την ολοκλήρωση της παρέμβασης (τ1) και ένα χρόνο μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης (τ2). Από κάθε οικογένεια επιλέχθηκε τυχαία ένα πρόσωπο (εκτός του ασθενούς) για να συμπληρώσει το ερευνητικό εργαλείο και στις τρεις χρονικές στιγμές. Οι πληροφορίες συλλέχθηκαν με τη μορφή δομημένης συνέντευξης από επαγγελματία ψυχικής υγείας, ο οποίος δεν γνώριζε την ομάδα στην οποία ανήκε ο κάθε συμμετέχων συγγενής (blinding) προς αποφυγή μεροληπτικού σφάλματος του ερευνητή (investigator bias). Στατιστική ανάλυση Για την περιγραφή των χαρακτηριστικών του δείγματος χρησιμοποιήθηκαν ποσοστά για τις κατηγορικές μεταβλητές και τις μεταβλητές διάταξης και μέσοι όροι και τυπικές αποκλίσεις για τις αριθμητικές- συνεχείς μεταβλητές. Για τη διερεύνηση διαφορών ανάμεσα στις δύο ομάδες ως προς τα βασικά κοινωνικο-δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά χρησιμοποιήθηκε ο στατιστικός έλεγχος χ2 για τις κατηγορικές μεταβλητές ή τις μεταβλητές διάταξης, με τη διόρθωση Yates για πίνακες 2Χ2, και ο έλεγχος t-test για ανεξάρτητα δείγματα για αριθμητικές-συνεχείς μεταβλητές. Τέλος για τη διερεύνηση διάφορων ανάμεσα στις δύο ομάδες κατά τις χρονικές στιγμές τ0, τ1 και τ2, χρησιμοποιήθηκε ο στατιστικός έλεγχος t test για ανεξάρτητα δείγματα. Αποτελέσματα Χαρακτηριστικά Δείγματος Στην αξιολόγηση της παρέμβασης έλαβαν συνολικά μέρος 108 συμμετέχοντες. Η πλειοψηφία του δείγματος ήταν γυναίκες, άτομα που είχαν ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και που δεν εργάζονταν. Ο μέσος όρος ηλικίας τους ήταν τα 57 έτη με τυπική απόκλιση τα 9,86 χρόνια. Ως προς τη συγγενική τους σχέση με τον ασθενή, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων ήταν γονείς του ασθενούς, ενώ ένα σαφώς μικρότερο ποσοστό είχε αδελφική σχέση μαζί του/της. Αναφορικά με τα χαρακτηριστικά των ασθενών, η πλειοψηφία ήταν άνδρες με μέσο όρο ηλικίας τα 32,5 έτη (τ.α. = 9,72). Όλοι ανεξαιρέτως έπασχαν από σχιζοφρένεια/ σχιζοσυναισθηματική διαταραχή (κριτήριο εισαγωγής) και ο μέσος όρος ηλικίας έναρξης της νόσου ήταν τα 22 έτη (τ.α. = 4,82). Τα εν λόγω χαρακτηριστικά ήταν παρόμοια για τις δύο ομάδες της έρευνας (μη στατιστικά σημαντικές διαφορές ως προς τις κατανομές ή τους μέσους όρους), επιβεβαιώνοντας κατ αυτόν τον τρόπο την «επιτυχία» της διαδικασίας της τυχαιοποίησης. Τα στοιχεία αυτά παρουσιάζονται αναλυτικά στους Πίνακες 1 και 2. Έκβαση: Αριθμός Νοσηλειών Ασθενών Ως προς τον αριθμό νοσηλειών των ασθενών, δεν εντοπίζονται στατιστικά σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις τρεις χρονικές στιγμές των μετρήσεων για καμία από τις δύο ομάδες (Γράφημα 1). Ομοίως, και για τις τρεις χρονικές στιγμές, οι δύο ομάδες δεν διαφοροποιούνται μεταξύ τους με στατιστικά σημαντικό τρόπο ως προς τον αριθμό νοσηλειών των ασθενών (p>0,05). 18

5 Γνωσιακη - συμπεριφοριστικη ερευνα & Θεραπεια Tομ. 1, TευΧ. 1, σελ , 2014 Πίνακας 1: Κατανομές συχνότητας ως προς τα βασικά δημογραφικά χαρακτηριστικά συγγενών και ασθενών Σύνολο Ομάδα Παρέμβασης Ομάδα Ελέγχου Ν % Ν % Ν % p-value Συγγενείς Φύλο Άνδρας 33 30,6% 17 31,5% 16 29,6% >0,05 Γυναίκα 75 69,4% 37 68,5% 38 70,4% >0,05 Εκπαιδευτικό Επίπεδο Πρωτοβάθμια 24 22,2% 13 24,1% 12 22,2% >0,05 Δευτεροβάθμια 53 49,1% 27 50,0% 26 48,1% >0,05 Τριτοβάθμια 31 28,7% 14 25,9% 16 29,6% >0,05 Απασχόληση Εργάζεται 36 33,3% 19 35,2% 17 31,5% >0,05 Δεν Εργάζεται 72 66,7% 35 64,8% 37 68,5% >0,05 Συγγενική Σχέση Πατέρας/Μητέρα 90 83,3% 46 85,2% 44 81,5% >0,05 Αδελφός/ή 11 10,2% 5 9,3% 6 11,1% >0,05 Άλλο 7 6,5% 3 5,6% 4 7,4% >0,05 Ασθενείς Φύλο Άνδρας 78 72,2% 40 74,1% 38 70,4% >0,05 Γυναίκα 30 27,8% 14 25,9% 16 29,6% >0,05 Διάγνωση Σχιζοφρένεια 63 58,3% 31 57,4% 32 59,3% >0,05 Σχιζοσυναισθηματική διαταραχή 45 41,7% 23 42,6% 22 40,7% >0,05 Πίνακας 2: Μέσες τιμές και τυπικές αποκλίσεις ηλικιών συγγενών, ασθενών και ηλικίας έναρξης νόσου ασθενών N Μ.Ο. τ.α. N Μ.Ο. τ.α. N Μ.Ο. τ.α. p-value Συγγενείς Ηλικία ,0 9, ,5 11, ,5 8,10 >0,05 Ασθενείς Ηλικία ,5 9, ,1 10, ,0 9,72 >0,05 Ηλικία έναρξης νόσου ,9 4, ,6 4, ,2 4,79 >0,05 Έκβαση: Οικογενειακή Συνοχή Ως προς το βαθμό οικογενειακής συνοχής, οι δύο ομάδες παρουσιάζουν παρόμοιες συνολικές βαθμολογίες στην Κλίμακα των Οικογενειακών Συνηθειών τη χρονική στιγμή ο (Πίνακας 3). Ωστόσο, ενώ για την ομάδα ελέγχου οι μετρήσεις αυτές παραμένουν σταθερές στις επόμενες δύο μετρήσεις, για την ομάδα παρέμβασης παρατηρείται σταδιακή βελτίωση της οικογενειακής συνοχής. Επομένως, οι δύο ομάδες παρουσιάζουν στατιστικά σημαντικές διαφορές ως προς τον βαθμό οικογενειακής συνοχής τόσο κατά την ολοκλήρωση της παρέμβασης (τ1) όσο και ένα χρόνο μετά το πέρας αυτής (τ2). Έκβαση: Επιβάρυνση συγγενών Παρόμοια ευρήματα με αυτά της οικογενειακής συνοχής παρατηρήθηκαν και ως προς την οικογενειακή επιβάρυνση (Πίνακας 4). Συγκεκριμένα, πριν την έναρξη της παρέμβασης, οι δύο ομάδες δεν βρέθηκαν να έχουν στατιστικά σημαντικές διαφορές ως προς το συνολικό βαθμό της κλίμακας. Ωστόσο, κατά την ολοκλήρωση της παρέμβασης και ένα χρόνο μετά το πέρας αυτής, η ομάδα παρέμβασης παρουσιάζει σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα επιβάρυνσης από τα αντίστοιχα της ομάδας ελέγχου. Σε αντίθεση με τη βελτίωση που παρατηρείται στις μετρήσεις της ομάδας παρέμβασης τις χρονικές στιγμές τ1 και τ2, η ομάδα ελέγχου δεν παρουσιάζει κάποια μεταβολή. Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς 19

6 Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια Οικονόμου και συν. Γράφημα 1. Διαφορές μέσων όρων νοσηλειών ασθενών ανάμεσα στις δύο ομάδες Έκβαση: Ψυχική Υγεία συγγενών Αναφορικά με τα ευρήματα της Κλίμακας Γενικής Υγείας -28, οι δύο ομάδες πριν την έναρξη της παρέμβασης δεν παρουσιάζουν στατιστικά σημαντικές διαφορές ως προς τη συνολική βαθμολογία της κλίμακας ούτε ως προς τις βαθμολογίες ανά παράγοντα (Πίνακας 5). Ωστόσο, στις χρονικές στιγμές τ1 και τ2 οι συγγενείς της ομάδας παρέμβασης παρουσιάζουν βελτιωμένα επίπεδα ψυχικής υγείας τόσο συνολικά όσο και κατά παράγοντα, σε αντίθεση με τους συγγενείς της ομάδας ελέγχου. Οι διαφορές αυτές ανάμεσα στις δύο ομάδες βρέθηκαν να αγγίζουν τα όρια στατιστικής σημαντικότητας. Συμπερασματικά, με εξαίρεση τον αριθμό νοσηλειών, κατά τις χρονικές στιγμές τ1 και τ2 η ομάδα παρέμβασης παρουσιάζει βελτίωση ως προς την οικογενειακή συνοχή, την επιβάρυνση των συγγενών και την ψυχική υγεία των συγγενών σε αντίθεση με την ομάδα ελέγχου. Συζήτηση Οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις σε οικογένειες με μέλος που πάσχει από διαταραχές του σχιζοφρενικού φάσματος έχουν βρεθεί να έχουν θετική επίδραση σε διάφορους δείκτες σχετικούς τόσο με τους ασθενείς όσο και με τους συγγενείς τους Ωστόσο, παρά την ενδεδειγμένη αποτελεσματικότητά τους σε διεθνές επίπεδο, στην ελληνική βιβλιογραφία απουσιάζει μια τέτοια συστηματική διερεύνηση. Το εν λόγω κενό καλύπτει η παρούσα έρευνα. Η παρέμβαση που αξιολογήθηκε στην παρούσα εργασία υλοποιήθηκε στο πλαίσιο μεγάλου διετούς εκπαιδευτικού προγράμματος για επαγγελματίες ψυχικής υγείας με αντικείμενο την Ψυχοεκπαίδευση και τη Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στις μείζονες ψυχικές διαταραχές. Στο πρόγραμμα αυτό λάμβαναν μέρος εκπαιδευόμενοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας, διαφορετικών ειδικοτήτων και από ποικιλία υπηρεσιών και δομών ψυχικής υγείας (ψυχιατρικά νοσοκομεία, δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης κτλ.), γεγονός που έδιδε τη δυνατότητα διάχυσης και πιθανής εφαρμογής του μοντέλου σε διαφορετικά κλινικά πλαίσια. Λόγω της φύσης του εκπαιδευτικού προγράμματος και της επικέντρωσης στην οικογένεια και τις οικογενειακές παρεμβάσεις, τη βασική πηγή πληροφόρησης, αλλά και εστία παρέμβασης αποτελούσαν οι συγγενείς και εκείνοι οι ασθενείς που η κλινική τους κατάσταση τους επέτρεπε να συμμετέχουν. Έτσι κατά την αξιολόγηση δόθηκε μεγαλύτερο βάρος στη διερεύνηση μεταβολών ως προς παραμέτρους της οικογενειακής ζωής και της υγείας των συγγενών και λιγότερο ως προς κλινικούς δείκτες των ασθενών. Ο βασικός κλινικός δείκτης από την πλευρά των ασθενών αφορούσε στην καταγραφή των νοσηλειών, πληροφορία που αντλήθηκε από τους συγγενείς. Αναφορικά με τον αριθμό νοσηλειών των ασθενών, σε αντίθεση με τη διεθνή βιβλιογραφία που στοιχειοθετεί θετική επίδραση των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων στην οικογένεια ως προς το συγκεκριμένο δείκτη 13-15, στην παρούσα μελέτη δεν σημειώθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δύο ομάδες. Η διαφοροποίηση αυτή ως προς τα ευρήματα πιθανώς εξηγείται από το μικρό χρονικό διάστημα ανάμεσα στις χρονικές στιγμές εκτίμησης (ένα έτος από την ολοκλήρωση της παρέμβασης), αλλά και από το γεγονός ότι και οι δύο ομάδες οικογενειών είχαν στρατολογηθεί αποκλειστικά από τον Σύλλογο Οικογενειών για την Ψυχική Υγεία. Στον Σύλλογο αυτόν απευθύνονται κατά κύριο λόγο οικογένειες με υψηλό βαθμό κινήτρου και ευαισθητοποίησης γύρω από τα θέματα των άρρωστων συγγενών τους και οικογένειες που προσπαθούν να κρατούν τον ασθενή μέσα στους κόλπους τους, αναζητώντας δίκτυα υποστήριξης. Έτσι, οι οικογένειες της ομάδας ελέγχου, που ήταν κι αυτές μέλη του ΣΟΨΥ, λάμβαναν μία βασική υποστήριξη από τον σύλλογο και τις άλλες οικογένειες - μέλη του που τους ενδυνάμωναν στο να αντέξουν τα συμπτώματα της νόσου, να διαχειριστούν καλύτερα θέματα κοινωνικού στιγματισμού και να στηρίξουν τον ασθενή ούτως ώστε να αποφευχθούν για το μικρό αυτό χρονικό διάστημα επιπλέον νοσηλείες. Ωστόσο, οι οικογένειες του παρόντος δείγματος δεν είναι αντιπροσωπευτικές των οικογενειών με μέλος που πάσχει από σοβαρή ψυχική νόσο, οι οποίες έχουν συνήθως μια πιο αραιή παρακολούθηση από ψυχιατρικές υπηρεσίες ή ειδικούς ψυχικής υγείας και ελάχιστη ή καθόλου υποστήριξη από άλλα κοινωνικά υποστηρικτικά συστήματα. Αναφορικά με την οικογενειακή συνοχή, η παρούσα μελέτη κατέγραψε θετική επίδραση της Συμπεριφορικής Θεραπείας Οικογένειας ως προς τον συγκεκριμένο δείκτη. Το εν λόγω αποτέλεσμα μπορεί να εξηγηθεί από το ίδιο το περιεχόμενο της Συμπεριφορικής Θεραπείας Οικογένειας, το οποίο εκτός από την εκπαίδευση στις επι- 20

7 Γνωσιακη - συμπεριφοριστικη ερευνα & Θεραπεια Tομ. 1, TευΧ. 1, σελ , 2014 Πίνακας 3: Διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων ως προς την οικογενειακή συνοχή κατά τις χρονικές μετρήσεις τ0, τ1 και τ2. Κλίμακα Οικογενειακών Συνηθειών Ομάδα Ελέγχου Ομάδα Παρέμβασης Μετρήσεις Μ.O. τ.α. Μ.O. τ.α. p-value T0 31,5 1,90 30,8 2,62 >0,05 T1 30,1 2,16 24,8 2,98 <0,001 T2 30,1 3,26 21,8 2,26 <0,001 Πίνακας 4: Διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων ως προς την επιβάρυνση των συγγενών (συνολική και ανά παράγοντα) κατά τις χρονικές μετρήσεις τ0, τ1 και τ2. Ομάδα Ελέγχου Ομάδα Παρέμβασης Μετρήσεις Μ.Ο. τ.α Μ.Ο. τ.α p-value Επίδραση στην καθημερινότητα και τις κοινωνικές σχέσεις Τ0 13,6 1,71 13,1 1,17 >0,05 Τ1 13,2 1,37 11,8 1,19 <0,001 Τ2 13,0 1,07 11,5 1,39 <0,001 Επιθετική Συμπεριφορά Τ0 6,8 0,86 6,6 0,59 >0,05 Τ1 6,6 0,69 5,9 0,59 <0,001 Τ2 6,5 0,54 5,7 0,69 <0,001 Επίδραση στην Υγεία και τη Συμπεριφορά Τ0 10,2 1,28 9,8 0,88 >0,05 Τ1 9,9 1,03 8,9 0,89 <0,001 Τ2 9,7 0,80 8,6 1,04 <0,001 Οικονομικό Φορτίο Τ0 8,5 1,07 8,2 0,73 >0,05 Τ1 8,3 0,86 7,4 0,74 <0,001 Τ2 8,1 0,67 7,2 0,87 <0,001 Σύνολο Τ0 39,0 4,92 37,7 3,37 >0,05 Τ1 38,0 3,94 34,0 3,41 <0,001 Τ2 37,3 3,07 33,0 3,98 <0,001 κοινωνιακές δεξιότητες και δεξιότητες επίλυσης προβλήματος που στοχεύουν στη βελτίωση της επικοινωνίας ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας και την από κοινού επίλυση των προβλημάτων που τους απασχολούν, προωθεί και τον «θεσμό» της οικογενειακής συνάντησης. Κατά τη συνάντηση αυτή, ενισχύονται τα μέλη της οικογένειας να βρίσκονται όλοι μαζί μια φορά τουλάχιστον την εβδομάδα, χωρίς την παρουσία του θεραπευτή, στο πιο «ζεστό» και οικείο μέρος του σπιτιού προκειμένου να συζητούν τα θέματα που τους απασχολούν, τα προβλήματα και τους στόχους τους και να αναπτύσσουν δραστηριότητες που καλλιεργούν τη συνοχή στην οικογένεια, συσφίγγουν τις ενδοοικογενειακές σχέσεις και ευοδώνουν τη θετικοποίηση της οικογενειακής ατμόσφαιρας. Κατ αυτόν τον τρόπο, η Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας προάγει ένα συνεργατικό και συνεκτικό μοντέλο οικογενειακής λειτουργίας, το οποίο βοηθά όχι μόνο στη διαχείριση της νόσου και τη φροντίδα του ασθενούς, αλλά επεκτείνεται και σε άλλους τομείς της οικογενειακής ζωής. Ενισχύονται έτσι οι οικογενειακές συνήθειες και παραδόσεις, απαραίτητα συστατικά στοιχεία μιας συνεκτικής οικογένειας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η επίδραση των ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων στις οικογενειακές συνήθειες αποτυπώνεται σε αυτήν την έρευνα για πρώτη φορά στη διεθνή βιβλιογραφία, αναδεικνύοντας τη σημασία των ισχυρών οικογενειακών δεσμών που χαρακτηρίζουν την ελληνική οικογένεια 20. Παρομοίως με την οικογενειακή συνοχή, παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική βελτίωση ως προς την επιβάρυνση των συγγενών που συμμετείχαν στην ομάδα παρέμβασης. Παρά το γεγονός ότι στην Ελλάδα η οικογένεια είναι ένας ισχυρός θεσμός που λειτουργεί υποστηρικτικά για τα μέλη της σε καταστάσεις έντασης και στρες 23, οι οικογένειες των ασθενών με σχιζοφρένεια βιώνουν υψηλά Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς 21

8 Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια Οικονόμου και συν. Πίνακας 5: Διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων ως προς την ψυχική υγεία των συγγενών κατά τις χρονικές μετρήσεις τ0, τ1 και τ2. Ομάδα Ελέγχου Ομάδα Παρέμβασης Μετρήσεις Μ.Ο. τ.α Μ.Ο. τ.α p-value Σωματικά συμπτώματα T0 15,4 3,76 15,2 3,31 >0,05 T1 15,1 3,23 12,8 3,38 <0,001 T2 15,0 4,25 12,2 3,26 <0,001 Άγχος/Αϋπνία T0 16,2 3,72 16,6 3,24 >0,05 T1 16,4 3,84 14,5 3,19 <0,05 T2 15,9 3,39 14,0 3,73 <0,05 Κοινωνική δυσλειτουργία T0 15,1 3,51 15,3 3,67 >0,05 T1 15,4 3,11 13,2 4,01 <0,05 T2 15,3 3,94 12,9 3,46 <0,05 Μείζων κατάθλιψη T0 13,0 4,18 12,0 3,51 >0,05 T1 12,5 3,29 8,7 3,64 <0,001 T2 12,2 3,67 8,6 3,05 <0,001 Σύνολο T0 59,7 8,27 59,1 6,95 >0,05 T1 59,3 7,11 49,1 6,85 <0,001 T2 58,3 7,72 47,7 6,36 <0,001 επίπεδα επιβάρυνσης από τη φροντίδα του ασθενούς και συναισθηματικής φόρτισης, όπως διαφάνηκε και από τις αρχικές μετρήσεις και στις δύο ομάδες της έρευνας (χρονική στιγμή τ0). Η ψυχοεκπαιδευτική παρέμβαση όμως στην οικογένεια, με τη συμμετοχή του ασθενή στη θεραπευτική διαδικασία, φαίνεται να λειτουργεί ανακουφιστικά μέσα από ποικίλες συνιστώσες της. Η ενημέρωση για τη νόσο και η ενστάλλαξη ελπίδας, η βελτίωση στην επικοινωνία και η έκφραση και διαχείριση «δύσκολων» συναισθημάτων φαίνεται να λειτουργούν αποφορτιστικά, ενώ η από κοινού -με τη συμμετοχή του ασθενή- επεξεργασία των θεμάτων που απασχολούν την οικογένεια προσφέρουν ένα πλαίσιο απτής και πρακτικής αντιμετώπισης των προβλημάτων, με επακόλουθο την ελάφρυνση της επιβάρυνσης του συγγενή-φροντιστή. Παρόμοιες τάσεις καταγράφονται και στη διεθνή βιβλιογραφία σε μελέτες που υπογραμμίζουν τα οφέλη των ψυχοεκπαιδευτικών οικογενειακών παρεμβάσεων σε δείκτες έκβασης συγγενών 27,28. Σε άμεση συνάφεια με το αίσθημα επιβάρυνσης του συγγενή βρίσκεται η ψυχική του κατάσταση και το επίπεδο της γενικής υγείας του. Χαρακτηριστικά, έρευνες έχουν δείξει ότι συγγενείς που φροντίζουν ασθενείς με χρόνια και σοβαρή ψυχική νόσο παρουσιάζουν καταθλιπτική συμπτωματολογία άξια κλινικής προσοχής σε ποσοστά της τάξης του 17%-40% Παράλληλα, άλλες μελέτες υποδεικνύουν τη συνεισφορά των οικογενειακών ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων στη μείωση της ψυχικής πίεσης και καταπόνησης 32, με ενδεχόμενους διαμεσολαβητικούς μηχανισμούς τη μείωση της επιβάρυνσης και την ανάπτυξη προσαρμοστικών στρατηγικών αντιμετώπισης (coping strategies) των προβλημάτων και δυσκολιών 33. Το μοντέλο που εφαρμόστηκε στην παρούσα έρευνα ενσωματώνοντας την ενίσχυση των μηχανισμών διαχείρισης του στρες και επίλυσης των προβλημάτων στην όλη παρέμβαση φάνηκε αποτελεσματικό στη μείωση των αγχωδών και καταθλιπτικών συμπτωμάτων και των ψυχοσωματικών εκδηλώσεων, προάγοντας παράλληλα την κοινωνική λειτουργικότητα και ευεξία του συγγενή. Περιορισμοί Η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί την πρώτη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή διερεύνησης της αποτελεσματικότητας της Συμπεριφορικής Θεραπείας Οικογένειας στην Ελλάδα. Η έρευνα είχε συγκεκριμένα πλεονεκτήματα που ενισχύουν τη βαρύτητα των αποτελεσμάτων της: τακτική εποπτεία των θεραπευτών-εκπαιδευομένων, τυχαία κατανομή του δείγματος, αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας σε τρεις χρονικές στιγμές, εφαρμογή της τυφλής μεθόδου κατά την τυχαιοποίηση και τη συνέντευξη των συμμετεχόντων (blinding) και απουσία αποχωρήσεων (drop-outs). Ωστόσο, υπήρχαν και κάποιοι μεθοδολογικοί περιορισμοί που πρέπει να ληφθούν υπ όψιν κατά την ερμηνεία των συμπερασμάτων. Συγκεκριμένα, καθώς η ομάδα ελέγχου λάμβανε μόνο την τρέχουσα καθιερωμένη φροντίδα, είναι πιθανό κάποια από τα αποτελέσματα που παρατηρούνται στους δείκτες των συγγενών της ομάδας παρέμβασης να οφείλονται στο ότι γνώριζαν πως λάμβαναν μια ειδική παρέμβαση και κατ επέκταση είχαν προσδοκίες από τη συμμετοχή αυτή (πιθανό placebo effect). Κατ αυτόν τον τρόπο, ήταν εφικτή η εφαρμογή της τυφλής μεθόδου μόνο κατά την τυχαιοποίηση και στους συνεντευκτές, αλλά όχι στους συμμετέχοντες. Επίσης, το δείγμα στρατολογήθηκε από τον Σύλλογο Οικογε- 22

9 Γνωσιακη - συμπεριφοριστικη ερευνα & Θεραπεια Tομ. 1, TευΧ. 1, σελ , 2014 νειών για την Ψυχική Υγεία (ΣΟΨΥ) με αποτέλεσμα οι συγγενείς να είναι πιο ευαισθητοποιημένοι σε θέματα σοβαρής ψυχικής νόσου και πιο ενδυναμωμένοι σε σύγκριση με τους συγγενείς ασθενών με σχιζοφρένεια που δεν έχουν ποτέ απευθυνθεί σε κάποιες συλλογικές δομές υποστήριξης. Επομένως, οι τρόποι με τους οποίους θα λειτουργούσε η παρέμβαση σε συγγενείς με χαμηλότερο κίνητρο ή βαθμό ενδυνάμωσης, αναμένεται να διερευνηθεί σε περαιτέρω έρευνα, που θα στρατολογεί οικογένειες από διαφορετικά κλινικά πλαίσια. Ένας άλλος περιορισμός σχετίζεται με την επικέντρωση στη μελέτη της αποτελεσματικότητας ως προς τους δείκτες της οικογενειακής ζωής και της υγείας των συγγενών και όχι στους κλινικούς δείκτες των ασθενών, παρά μόνο δευτερογενώς, σε συμφωνία και με τη διεθνή βιβλιογραφία 34. Έτσι, δεν ήταν δυνατή η ενδελεχής διερεύνηση του τρόπου και των μηχανισμών επίδρασης των μεταβολών των οικογενειακών παραγόντων (οικογενειακή συνοχή, οικογενειακή επιβάρυνση, ψυχική κατάσταση συγγενών, κτλ) στην βελτίωση της κλινικής εικόνας και την αλλαγή συγκεκριμένων δεικτών έκβασης ασθενών (υποτροπές, βαρύτητα συμπτωματολογίας, κοινωνική λειτουργικότητα). Psychoeducation & Behavioural Family Management in Schizophrenia: clinical implementation in Greece Economou M. 1,2, Palli A. 1, Peppou L.-E. 1, Louki E. 1, Patelakis A. 1, Kolostoumpis D. 1, Papadimitriou G.N. 2 1 University Mental Health Research Institute, UMHRI 2 National and Kapodistrian University of Athens, Medical School, 1st Department of Psychiatry, Eginition Hospital Correspondence: Marina Economou, University Mental Health Research Institute, UMHRI, Soranou tou Efesiou 2, Athens, Τel: , Fax: Summary The role of relatives in the integrated treatment of severe mental illness is pivotal, given that the family constitutes the main system of support for the patient and the basic source of care. In response to the difficulties faced by families with a member suffering from schizophrenia, psychoeducational interventions have been developed and implemented worldwide with established efficacy. In Greece, the therapeutic value of psychoeducation has not been adequately demonstrated. Therefore, the present study aims at filling this literature gap by investigating the effectiveness of the behavioural family management model, delivered in the context of a large educational programme for mental health professionals, against standard care with regard to the following indices: (1) patient hospitalization rates, (2) family cohesion, (3) relatives burden and (4) relatives mental health. A total of 108 families with a member suffering from schizophrenia spectrum disorders were randomly allocated to the intervention or the control group. The research instrument incorporated the Family Rituals scale, the Family Burden scale and the General Health Questionnaire-28. Data were gleaned in the form of a structured interview at three time points: at baseline, upon completion of the intervention and at oneyear follow-up. The results indicated improvement in family cohesion, alleviation of relatives burden and enhancement in relatives mental health as a corollary of the intervention. Nonetheless, no statistically significant difference was found for hospitalization rates between the two groups. Behavioural family management constitutes a valuable clinical tool for enhancing the role of family in the care of patients with severe mental illness. Key words: psychoeducation, family psychoeducation, behavioral family treatment, schizophrenia, severe mental illness Βιβλιογραφίαµµµµµµµµµµµµ [1]Οικονόμου Μ. Ο ρόλος της οικογένειας στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση. Σε: Χριστοδούλου ΓΝ, Κονταξάκης ΒΠ, & Οικονόμου Μ, Προληπτική Ψυχιατρική. Αθήνα: ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, 2000, [2] Οικονόμου Μ, Χριστοδούλου ΓΝ. Η λειτουργία της οικογένειας και η πρόληψη των ψυχικών διαταραχών. Σε: Κονταξάκης ΒΠ, Χαβάκη-Κονταξάκη ΜΙ, & Χριστοδούλου ΓΝ, Προληπτική Ψυχιατρική και Ψυχική Υγιεινή. Αθήνα: ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, 2005, [3] Ohaeri JU. The burden of caregiving in families with a mental illness: a review of Curr Opin Psychiatry 2002; 16: [4] Dixon L, Lyles A, Scott J, Lehman A, Postrado L, et al. Services to families of adults with schizophrenia: from treatment recommendations to dissemination. Psychiatr Serv 1999; 50: [5] Falloon IR, McGill CW, Boyd JL, Pederson J. Family management in the prevention of morbidity of schizophrenia: social outcome of a two-year longitudinal study. Psychol Med. 1987; 17: [6] Magliano L, Marasco C, Fiorillo A, Malangone C, Guarneri M, et al. The impact of professional and social network support on the burden of families of patients with schizophrenia in Italy. Acta Psychiatr Scand 2002; 106: [7] Vaughn CE, Leff JP. The influence of family and social factors on the course of psychiatric illness. A comparison of schizophrenic and depressed neurotic patients. Br J Psychiatry 1976; 129: [8] Vaughan K, Doyle M, McConaghy N, Blaszczynski A, Fox A, et al. The relationship between relatives eexpressed emotion and schizophrenic relapse: An Australian replication. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1992; 27: [9] Marom S, Munitz H, Jones PB, Weizman A, Hermesh H. Expressed emotion: relevance to rehospitalization in schizophrenia over 7 years. Schizophr Bull 2005; 31: [10] Hatfield AB. Help-seeking behavior in families of schizophrenics. Am J Community Psychol 1979; 7: [11] Hatfield AB, What families want of family therapists. In: McFarlane WR, Family Therapy in Schizophrenia. New York: Guildford, 1983, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς 23

10 Ψυχοεκπαίδευση & Συμπεριφορική Θεραπεία Οικογένειας στη Σχιζοφρένεια Οικονόμου και συν. [12] Goldberg-Arnold JS, Fristad MA, Gavazzi SM. Family psychoeducation: giving caregivers what they want and need. Fam Relations 1999; 48: [13] Pitschel-Walz G, Leucht S, Bauml J, Kissling W, Engel RR. The effect of family interventions on relapse and rehospitalization in schizophrenia: a meta-analysis. Schizophr Bull 2001; 27: [14] Pekkala E, Merinder L. Psychoeducation for schizophrenia. Cochrane Database Syst Rev 2002; 2: CD [15] Xia J, Merinder LB, Belgamwar MR. Psychoeducation for schizophrenia. Cochrane Database Syst Rev 2011; 6: CD [16] American Psychiatric Association. Guidelines for treatment of schizophrenia. Washington DC, USA: APA, [17] Deutsche Gesellschaft fur Psychiatrie, Psychotherapie & Nervenheilkunde. S-3- Behandlungsleitinie Schizophrenie. Darmstadt, Germany: Steinkopff, [18] Magliano L, Fadden G, Madianos M, de Almeida JM, Held T, et al.burden on the families of patients with schizophrenia: results of the BIOMED I study. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998; 33: [19] Getachew H, Dimic S, Priebe S. Is psychoeducation routinely provided in the UK? Survey of community mental health teams. Psychiatrist 2009; 33: [20] Madianos M, Economou M. Schizophrenia and family rituals: measuring family rituals among schizophrenics and normals. Eur Psychiatry 1994; 9: [21] Οικονόμου Μ, Τριανταφύλλου Ε, Πλουμπίδης Δ. Το στίγμα της ψυχικής νόσου, ψυχοεκπαίδευση, επαγγελματική εξουθένωση. Σε: Παπαδημητρίου ΓΝ, Λιάππας ΙΑ, & Λύκουρας Ε, Σύγχρονη Ψυχιατρική. Αθήνα: ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, 2013, [22] Falloon IRH, Boyd JL, McGill CW. Family care for schizophrenia: A problems-solving approach to the treatment of mental illness. New York, USA: Guildford Press, [23] Madianos M, Economou M, Dafni, O, Koukia E, Palli A, et al. Family disruption, economic hardship and psychological distress in schizophrenia: can they be measured? Eur Psychiatry 2004; 19: [24] Goldberg DP. Manual of the general health questionnaire. Windsor: NFER-Nelson, [25] Prady SL, Miles JNV, Pickett KE Fairley L, Bloor K, et al. The psychometric properties of the subscales of the GHQ-28 in a multiethnic maternal sample: results from the Born in Bradford cohort. BMC Psychiatry 2013; 13: [26] Garyfallos G, Karastergiou A, Adamopoulou A, Moutzoukis C, Alagiozidou E, et al. Greek version of the General Health Questionnaire: Accuracy of translation and validity. Acta Psychiatr Scand 1991; 84: [27] Nasr T, Kausar R. Psychoeducation and the family burden in schizophrenia: a randomized controlled trial. Ann Gen Psychiatry 2009; 8: [28] Khoshknab MF, Sheikhona M, Rahgouy A, Rahgozar M, Sodagari F. The effects of group psychoeducational programme on family burden in caregivers of Iranian patients with schizophrenia. J Psychiatr Ment Health Nurs 2013; doi: /jpm [29] Oldridge ML, Hughes IC. Psychological well-being in families with a member suffering from schizophrenia. Br J Psychiatry 1992; 161: [30] Struering EL, Stueve A, Vine P, Kreisman DF, Link BG, et al. (1995). Factors associated with grief and depressive symptoms in caregivers of people with serious mental illness. Community Ment Health 1995; 8: [31] Stengard E. Journey of Hope and Despair. The Short-term Outcome in schizophrenia and the Experience of Caregivers of People with Severe Mental Disorder. Academic Dissertation, Acta Universitatis Tamperensis 1066, [32] Hazel Na, McDonell MG, Short RA, Berry CM, Voss WD, et al. Impact of multiple-family groups for outpatients with schizophrenia on caregivers distress and resources. Psychiatr Serv 2004; 55: [33] Magliano L, Fadden F, Fiorillo A, Malangone C, Sorrentino D, et al. Family burden and coping strategies in schizophrenia: are key relatives really different from other relatives? Acta Psychiatr Scand 1999; 99: [34] Solomon P. Moving from psychoeducation to family education for families of adults with serious mental illness. Psychiatr Serv 1996; 47, κατατεθηκε 20/1/2014 εγινε αποδεκτη 2/6/

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ: Ψυχοεκπαιδευση είναι μια μορφή εκπαίδευσης και θεραπεία επιλογής για τα άτομα με ψυχικό πρόβλημα η οποία συνδιάζει διάφορες μορφές θεραπείας όπως η συμπεριφορική και η προσωποκεντρική.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Φορέας Ανάπτυξης Ανθρώπινου και Κοινωνικού Κεφαλαίου ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΟΜΑΔΙΚΕΣ ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ» ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΜΕΡ/ΝΙΑ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 20 (2), 2009 145. Ψυχιατρική 2009, 20:145 152

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 20 (2), 2009 145. Ψυχιατρική 2009, 20:145 152 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 20 (2), 2009 145 Ερευνητική εργασία Research article o Σ. Μαρτινάκη, 1 Χ. Τσόπελας, 2 Δ. Πλουμπίδης, 1 Β. Μαυρέας 3 1 Α Ψυχιατρική Κλινική, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο, Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ Πηπρηαθή εξγαζία ΣΟ ΑΓΥΟ ΠΟΤ ΒΙΧΝΟΤΝ ΓΟΝΔΙ ΣΗΝ ΦΡΟΝΣΙΓΑ ΑΤΣΙΣΙΚΟΤ ΠΑΙΓΙΟΤ 2-18 ΔΣΧΝ Φξεηδεξίθε Νενθιένπο Λεκεζόο, 2014 ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ X.ΠΩΓΩΝΙΔΗΣ 1,Α.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 2,Ε.ΞΕΝΟΔΟΧΙΔΟΥ 3, Δ.ΟΥΖΟΥΝΗΣ 2, Μ.ΤΣΟΥΛΗ 3,Α.ΠΑΠΠΑ 3, Ε.ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ 4 1.Κ.Υ ΜΑΥΡΟΘΑΛΑΣΣΑΣ, 2.Κ.Υ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος Καθηγητής Βιοστατιστικής Επιδημιολογίας ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΑΓΩΓΗΣ Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΑΘΟΥΣ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ: ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΑΠΌ ΑΛΛΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Καρδιολογικό τμήμα, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας

Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας ΕΝΟΤΗΤΑ IV: ΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας Κυριάκος Σουλιώτης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ

ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ 1 ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - Γ. Ν. Θ. "Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ", 2 Α' ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - Γ. Ν. ΚΑΒΑΛΑΣ, 3ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΔΠΘ, Π. Γ. Ν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας»

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» «Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» Mαρίνα Οικονόµου-Λαλιώτη Επικ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Επιστηµονικά Υπεύθυνη του Προγράµµατος «αντι-στίγµα» ΕΠΙΨΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων

Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η πρόληψη των κατακλίσεων σε βαριά πάσχοντες και η χρήση ειδικών στρωμάτων για την πρόληψη και αντιμετώπιση των κατακλίσεων Ονοματεπώνυμο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η αποκάλυψη της διάγνωσης: ελληνικές και ευρωπαϊκές απόψεις και πρακτικές

Η αποκάλυψη της διάγνωσης: ελληνικές και ευρωπαϊκές απόψεις και πρακτικές Η αποκάλυψη της διάγνωσης: ελληνικές και ευρωπαϊκές απόψεις και πρακτικές Δρ. Παρασκευή Σακκά Νευρολόγος - Ψυχίατρος Πρόεδρος Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών Διευθύντρια Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΠΟΥΔΕΣ. 2009 2014 Ειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΠΟΥΔΕΣ. 2009 2014 Ειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΠΟΥΔΕΣ 2009 2014 Ειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς. 2010 2011 Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Προαγωγή ψυχικής υγείας και Πρόληψη

Διαβάστε περισσότερα

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους Οργανώνεται από Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) Την Α Ψυχιατρική Κλινική του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Όλγα Χ. Βερικάκη. Κλινική Κοινωνική Λειτουργός,Msc Συμβουλευτικής. Ψυχιατρικός Τομέας - Γ.Ν.Α «Ο Ευαγγελισμός»

Όλγα Χ. Βερικάκη. Κλινική Κοινωνική Λειτουργός,Msc Συμβουλευτικής. Ψυχιατρικός Τομέας - Γ.Ν.Α «Ο Ευαγγελισμός» Όλγα Χ. Βερικάκη Κλινική Κοινωνική Λειτουργός,Msc Συμβουλευτικής Ψυχιατρικός Τομέας - Γ.Ν.Α «Ο Ευαγγελισμός» Ηκοινωνικήεργασίακαλείταιναλειτουργήσεισυμπληρωματικάμετην ιατρική παρέμβαση, παρέχοντας παράλληλα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια

Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια Ψυχιατρικό Τμήμα Ενηλίκων Νοσοκομείου «Γ. Γεννηματάς» Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς Συμπόσιο Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια Προκαταρκτικό πρόγραμμα Σάββατο 30 Μαΐου 2009,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην έρευνα χρησιµοποίησης υπηρεσιών υγείας χρησιµοποιούνται επιδηµιολογικές, κοινωνιολογικές, οικονοµετρικές, καθώς και καθαρά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Επιστήμη και Τεχνολογία Τροφίμων και Διατροφή του Ανθρώπου» Κατεύθυνση: «Διατροφή, Δημόσια

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ Εντάσσεται στο Μέτρο 2.3 «Ενέργειες Πρόληψης Ενίσχυσης της Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ευθυμίου Κωνσταντίνος, Ψυχολόγος PhD Καπνογιάννη Σοφία, Ψυχολόγος MSc Κακλαμάνη Γεωργία, Ψυχολόγος MSc Αργαλιά Ευτυχία, Ψυχολόγος Βλασσοπούλου

Ευθυμίου Κωνσταντίνος, Ψυχολόγος PhD Καπνογιάννη Σοφία, Ψυχολόγος MSc Κακλαμάνη Γεωργία, Ψυχολόγος MSc Αργαλιά Ευτυχία, Ψυχολόγος Βλασσοπούλου Ευθυμίου Κωνσταντίνος, Ψυχολόγος PhD Καπνογιάννη Σοφία, Ψυχολόγος MSc Κακλαμάνη Γεωργία, Ψυχολόγος MSc Αργαλιά Ευτυχία, Ψυχολόγος Βλασσοπούλου Αγγελική, Ψυχολόγος Oμαδικό πρόγραμμα αντιμετώπισης της κατάθλιψης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

European Federation of Psychological Associations (EFPA)

European Federation of Psychological Associations (EFPA) European Federation of Psychological Associations (EFPA) Εκπαιδευτικά Κριτήρια για τους ψυχολόγους που ειδικεύονται στην Ψυχοθεραπεία 24/3/2003 http://www.efpa.be/documentsonprofissues/docmain.htm Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας

Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας Διεπιζηημονική Φρονηίδα Υγείας(2015) Τόμος 7,Τεύχος 1, 8-18 ISSN 1791-9649 Το κοινωνικό στίγμα της ψυχικής ασθένειας Κνξδώζε Α 1, Σαξίδε Μ 2, Σνπιηώηεο Κ 3 1 Ννζειεύηξηα ΤΔ, MSc, Γεληθό Ννζνθνκείν Κνξίλζνπ.

Διαβάστε περισσότερα

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ»

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Κοινωνική Χυχιατρική Η Κοινωνική Χυχιατρική αποτελεί κλάδο της ψυχιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ. Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη Απολογιστικά Στοιχεία: Ιούλιος Δεκέμβριος 2012 Πρόγραμμα «αντι-στίγμα» Τι είναι η Γραμμή Βοήθειας για την Κατάθλιψη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΟΔΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ο Σακχαρώδης Διαβήτης (ΣΔ) είναι μια μεταβολική διαταραχή και αποτελεί ένα από τα συχνότερα χρόνια νοσήματα και μια από τις σημαντικότερες αιτίες πρόωρης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα Σχέδια Εκθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος "Η χρόνια νόσος μέσα από το πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ιατρική ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego

Τόπος: Children s Hospital Los Angeles Children s Hospital San Diego Συγγραφείς & έτος 2004 Kathleen Meeske et al. 2009 Sung L. et al Σκοπός & επιμέρους στόχοι Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να εξετάσει την ποιότητα ζωής και τα επίπεδα κούρασης παιδιών που διαγνώστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε

Το IPT (Intergriertes Psychologisches Therapieprogramm bei Schizophren Erkrankten) είναιέναγνωσιακό συµπεριφοριστικό οµαδικό θεραπευτικό πρόγραµµα µε Μια σύντοµη παρουσίαση του προγράµµατος «Απαρτιωτικό, θεραπευτικόπρόγραµµαστη σχιζοφρένεια (ΙΡΤ)». Κ. Ευθυµίου & Σ. Ρακιτζή Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς 1 Εισαγωγή Ι Το IPT (Intergriertes

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure.

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure. Otorhinolaryngologia - Head and Neck Surgery Issue 50, October - November - December 2012, pages 18-22 ORIGINAL REVIEW ARITCLE Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία:

Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία: Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία: Επιπτώσεις στη συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με μετανάστες και τις οικογένειές τους Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών vpavlop@psych.uoa.gr http://www.psych.uoa.gr/~vpavlop

Διαβάστε περισσότερα

þÿÿ ÁÌ» Â Ä Å ¹µÅ Å½Ä ÃÄ

þÿÿ ÁÌ» Â Ä Å ¹µÅ Å½Ä ÃÄ Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2015 þÿÿ ÁÌ» Â Ä Å ¹µÅ Å½Ä ÃÄ þÿ ¹±Çµ Á¹Ã ºÁ õɽ ÃÄ ÃÇ» Tokatzoglou,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ- ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 24-27 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 ΠΕΜΠΤΗ 24 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 10:00 11:00 ΔΙΑΛΕΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

þÿ¹º±½ À Ã Â Ä Å ½ ûµÅĹº þÿàá ÃÉÀ¹º Í Ä Å µ½¹º Í þÿ à º ¼µ Å Æ Å

þÿ¹º±½ À Ã Â Ä Å ½ ûµÅĹº þÿàá ÃÉÀ¹º Í Ä Å µ½¹º Í þÿ à º ¼µ Å Æ Å Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2014 þÿ ¹µÁµÍ½ Ã Ä Å µà±³³µ»¼±ä¹º þÿãäáµâ º±¹ Ä Â µà±³³µ»¼±ä¹º  þÿ¹º±½

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ Ι ΕΟΨΥΧΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗΣ ΙΑΤΑΡΑΧΗΣ: ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ Ι ΕΟΨΥΧΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗΣ ΙΑΤΑΡΑΧΗΣ: ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΝΑΦΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ HELLENIC SOCIETY FOR THE ADVANCEMENT OF PSYCHIATRY AND RELATED SCIENCES ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΨΥΧΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ

Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ Β. Δισλιάν, Μ. Ανδρέου, Μ. Γεωργιάδου, Θ. Μακρής, Α. Μπαρμπαρίδου, Α. Μπελτσίδης, Γ. Αμαξόπουλος, Α. Τσετινέ Γενικοί Ιατροί ΚΥ Αβδήρων, Σταυρούπολης, Εχίνου- Ξάνθη Η κατάθλιψη αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous

Τύπος. Ανακτήθηκε 1 Οκτωβρίου 2014, από http://www.iatrikostypos.com/iatrikos-meypografi/oi-omades-balint-kai-i-xrisomotita-tous-gia-tous-giatrous ΟΙ ΟΜΑΔΕΣ BALINT KAI H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑΤΡΟΥΣ 1 Οι ομάδες Balint δημιουργήθηκαν από τον γιατρό και ψυχαναλυτή Michael Balint (1896-1970) και την σύζυγό του Enid στη Μεγάλη Βρετανία στη δεκαετία

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1.

2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1. 2000-2006 ( 2) 4, 4.1, 4.1.1, 4.1.1. : - :. : : ( /,, ) :...., -, -.,,... 1.,, 2,,,....,,,...,, 2008 1. 2. - : On Demand 1. 9 2. 9 2.1 9 2.2 11 2.3 14 3. 16 3.1 16 3.1.1 16 3.1.1. 16 3.1.1. 25 3.1.2 26

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ & ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ & ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ & ΤΗΝ ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ 1 Με τον όρο «Τηλεφωνική Γραμμή Άμεσης Ψυχολογικής Υποστήριξης», νοείται η

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας. Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας. Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Εισαγωγή Ως ένα νόσημα με σοβαρό και υψηλό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Εισαγωγή Ως ένα νόσημα με σοβαρό και υψηλό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

18 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ. Έρευνα με θέμα: Ο βαθμός Οργανωσιακής Δέσμευσης των Νοσηλευτών Ψυχικής Υγείας

18 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ. Έρευνα με θέμα: Ο βαθμός Οργανωσιακής Δέσμευσης των Νοσηλευτών Ψυχικής Υγείας 18 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ Έρευνα με θέμα: Ο βαθμός Οργανωσιακής Δέσμευσης των Νοσηλευτών Ψυχικής Υγείας Ηρακλής Ηρακλέους, Ανώτερος Νοσηλευτικός Λειτουργός, Υπηρεσίες Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Σ. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΣ (1), Ν. ΜΑΡΜΑΡΑΣ (2) (1) (2) ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΕΠΕ, Ελ. Βενιζέλου 63-71, 142 31 Νέα Ιωνία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας ΚΟΕΔ Μαρία Γεωργίου, Μαρία Ηλιοφώτου-Μένον, Όλγα Παπαγιάννη, Πέτρος Πασιαρδής, Γιάννης Σαββίδης, Ανδρέας

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτική Επιτροπή. Πρόεδρος: Γεώργιος Ν. Παπαδημητρίου. Γραμματείς: Ιωάννης Λιάππας Ζωή Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη

Οργανωτική Επιτροπή. Πρόεδρος: Γεώργιος Ν. Παπαδημητρίου. Γραμματείς: Ιωάννης Λιάππας Ζωή Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Οργανωτική Επιτροπή Πρόεδρος: Γεώργιος Ν. Παπαδημητρίου Γραμματείς: Ιωάννης Λιάππας Ζωή Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Μέλη: Ιωάννης Ζέρβας Γεράσιμος Κολαϊτης Μαρία Τζινιέρη-Κοκκώση Μαρίνα Οικονόμου Χρίστος Χριστοδούλου

Διαβάστε περισσότερα

Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος από τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης με αριθμό πρωτοκόλλου 24/27110.

Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος από τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης με αριθμό πρωτοκόλλου 24/27110. Εκπαίδευση Πτυχίο Ψυχολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Master of Science in Addictive Behaviours, Department of Psychology, University of Liverpool, UK. Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος από τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΞΥΝΣΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΠΝΕΥΜΟΝΟΠΑΘΕΙΑ (ΧΑΠ)

ΠΑΡΟΞΥΝΣΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΠΝΕΥΜΟΝΟΠΑΘΕΙΑ (ΧΑΠ) Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΒΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΞΥΝΣΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΠΝΕΥΜΟΝΟΠΑΘΕΙΑ (ΧΑΠ) Ανδριάνα Ι Παπαϊωάννου 1, Κωνσταντίνος Μπαρτζιώκας 2, Σταματούλα Τσικρικά 1, Φωτεινή Καρακοντάκη

Διαβάστε περισσότερα

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015

(Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Δ3-5_3 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Vocational Technology Enhanced Learning (VocTEL) 2015 ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) «Αρχιμήδης ΙΙΙ Ενίσχυση Ερευνητικών ομάδων στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.» Υποέργο: 3 Τίτλος: «Σχεδιασμός, Ανάπτυξη και Αξιολόγηση Σεναρίων Μικτής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Φιλίππου Άντρη Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος «Ενδυνάμωση και υποστήριξη ομάδων οικογενειών ατόμων με αυτισμό» Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΙΙ ΕΠΕΑΕΚ Ενέργεια 1.1.4 Εκπαίδευση Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες Πράξη 1.1.4 α Φορέας Υλοποίησης:

Διαβάστε περισσότερα

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης.

Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Α.Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Η δημιουργία και η πιλοτική εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου αξιολόγησης νευρογενών διαταραχών κατάποσης. Σπουδαστές: Κάτανα Ελευθερία

Διαβάστε περισσότερα