ΦΥΣΙΚΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΣ. Μερέση Κατερίνα Δρ Αρχιτέκτων Μηχανικός Α.Π.Θ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ

Σχετικά έγγραφα
ΦΥΣΙΚΟΣΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΤΙΡΙΩΝ ΘΕΩΡΙΑ & ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΦΥΣΙΚΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΤΙΡΙΩΝ ΘΕΩΡΙΑ & ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ νέες κατασκευές ανακαίνιση και µετασκευή ιστορικών κτιρίων αναδιαµόρφωση καινούριων κτιρίων έργα "εκ του µηδενός" σε ιστορικά πλαίσια

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗΣ ΚΑΙ ΗΛΙΑΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΚΤΙΡΙΑ

ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ. Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α 4 ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Κα ΤΣΑΓΚΟΓΕΩΡΓΑ

Κουφώματα Υαλοπίνακες

Α.Τ.Ε.Ι. ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΘΗΤΙΚΑ ΗΛΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Φωτοτεχνία

ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

Ζώντας στο φως! Σύστημα Φυσικού Φωτισμού

Πρακτικός Οδηγός Εφαρμογής Μέτρων

F LIGHT II TUNNELS 2014

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΣΚΙΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΚΤΗΡΙΑ

Φυσικός Φωτισμός Κτιρίων: Η Απόδοση των Ραφιών Φωτισμού στην Ελλάδα

Κορυφαίος έλεγχος του ηλιακού φωτός και θερμομόνωση

Βιοκλιματικός Σχεδιασμός

10/9/2015. Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτές ΚΕ.ΠΑ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΠΗΓΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΗΡΙΑ ΣΕ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟ ΜΕ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

H παραγωγή μιας έκθεσης ΙΙ. Σήμανση και φωτισμός

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΡΑΦΕΙΟΥ. Έκδοση 2017 (v1.0)

αρχές περιβαλλοντικού σχεδιασμού Κλειώ Αξαρλή

Σχήμα 8(α) Σχήμα 8(β) Εργασία : Σχήμα 9

Είδη Συλλεκτών. 1.1 Συλλέκτες χωρίς κάλυμμα

ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΘΕΜΑ ΕΞΑΜΗΝΟΥ. Βιοκλιµατικός σχεδιασµός

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΟΜΑ Α ΜΕΛΕΤΩΝ ΚΤΙΡΙΑΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 8. Ενδεικτικό Έντυπο Ενεργειακής Επιθεώρησης Κτιρίου

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΚΤIΡΙΩΝ - TEE KENAK

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΤΙΡΙΟΥ

Περιβαλλοντικές Θεωρήσεις στην Σύγχρονη Αρχιτεκτονική Environmental Design Considerations in Contemporary Architecture

Ενσωμάτωση Βιοκλιματικών Τεχνικών και Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα Σχολικά Κτήρια σε Συνδυασμό με Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΕΠΙΤΥΓΧΑΝΕΤΑΙ ΣΕ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ N-THERMON 9mm ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ NEOTEX AEBE.

ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΓΡΑΦΕΙΑΚΩΝ ΧΩΡΩΝ. Α. Τσαγκρασούλης Τμ. Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

ο ρόλος του ανοίγματος ηλιασμός φωτισμός αερισμός

ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΩΣ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ. Ανάλυση και μελέτη συστήματος φωτισμού σε εκθεσιακό χώρο.

Εξοικονόµηση ενέργειας σε εγκαταστάσεις φωτισµού εσωτερικών χώρων

green Τhink Η ενέργεια που επιστρέφει στον άνθρωπο

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Επιμέλεια Εκθέσεων. Σχεδιάζοντας μια έκθεση ΙΙ Διδάσκουσα: Επίκουρη Καθηγήτρια Εσθήρ Σ.

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΚΤΙΡΙΑΚΩΝ ΚΕΛΥΦΩΝ Ι: ΘΕΩΡΙΑ

Προγραμματική Κατοίκηση. Σχεδιασμός Kοινότητας Kοινωνικών Kατοικιών με αρχές Oικολογικού Σχεδιασμού στο δήμο Αξιού, Νομού Θεσσαλονίκης

Η επίδραση του φυσικού φωτισμού στο κτιριακό ενεργειακό ισοζύγιο. Α. Τσαγκρασούλης Τμ. Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Παν. Θεσσαλίας

Πρακτικές εφαρμογές υαλοπινάκων για εξοικονόμηση ενέργειας στο κτίριο. ευκαιρία για αναβάθμιση με επιδόσεις σε ηχομείωση και ασφάλεια.

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΑΝΑΚΛΑΣΤΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΤΟ ΦΩΣ. Ο φωτισμός μπορεί να υπογραμμίσει σημαντικές λεπτομέρειες ή να τις κρύψει

Γρηγόρης Οικονοµίδης, ρ. Πολιτικός Μηχανικός

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΕΜΠΟΡΩΝ & ΒΙΟΤΕΧΝΩΝ ΥΑΛΟΠΙΝΑΚΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ

Περιβαλλοντικές Θεωρήσεις στην Σύγχρονη Αρχιτεκτονική Environmental Design Considerations in Contemporary Architecture

Πρακτικός Οδηγός Εφαρμογής Μέτρων

Το πρόβλημα: Βέλτιστη κατασκευή κτιρίου

ΦΥΣΙΚΟΣ ΑΕΡΙΣΜΟΣ ΚΛΕΙΩ ΑΞΑΡΛΗ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΠΑΘΗΤΙΚΩΝ ΗΛΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΤΟ ΚΤΙΡΙΑΚΟ ΚΕΛΥΦΟΣ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

Πρακτικός Οδηγός Εφαρμογής Μέτρων

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΤΙΡΙΩΝΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ

Τι κάνουμε για τα αυξημένα έξοδα με την τιμή του πετρελαίου στο 1.50

Ολιστική Ενεργειακή Αναβάθμιση Κτιρίου Κατοικίας Το Πρόγραμμα HERB. Α. Συννέφα Κ. Βασιλακοπούλου

Γ. ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

D E S I G N E R V I L L A G E ΕΝΤΕΧΝΟΣ Α.Ε. ΑΝΑΣΤΗΛΩΤΙΚΗ Α.Τ.Ε.

Στοχεύοντας στη μηδενική κατανάλωση ενέργειας στο φωτισμό Η περίπτωση των Ελληνικών δημόσιων εκπαιδευτηρίων

ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΜΙΛΑΜΕ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ Όπου Μ, εγκατάσταση τοποθέτηση µόνωσης

Φωτισμός χώρου Μιλτιάδη Μ. Κάπου Μηχ. Ηλεκτρολόγου, Καθηγητή, Εργολ. Δημοσίων Εργων

3 Ο ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΕΔΙΟ:Στοιχεία του βιοκλιματικού σχεδιασμού

ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΕΡΕΣΗ. Αρχιτέκτων Μηχανικός Α.Π.Θ. MSc Environmental Design of Buildings

ΥΛΙΚΑ ΓΙΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ

Παθητικό Κτίριο. Passive House

Φως που είναι ευχάριστο για τα μάτια σας

19. Ενεργειακή Επιθεώρηση στο Κτίριο ΗΜΜΥ (Α Φάση) ) της Πολυτεχνειούπολης λ Ζωγράφου

Αναγκαιότηταγια για εξοικονόµηση ενέργειας Φωτισµός 25-35% της συνολικής κατανάλωσης στα κτίρια

ΧΩΡΟΘΕΤΗΣΗ κτηριων. Κατάλληλη χωροθέτηση κτηρίων. ΤΕΧΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΥΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΕΣ: Εξοικονόμηση ενέργειας και ΑΠΕ στα κτήρια

ΦΩΤΙΣΜΟΣ & ΕΝΕΡΓΕΙΑ. Τριτογενής τομέας & Βιομηχανία. 160 TWh /έτος

Αγαπητοί συνάδελφοι ΑΝΚΑ ΤΕΧΝΙΚΗ

Εξοικονόμηση Ενέργειας Στα Κτίρια

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΔΟΥ ΦΑΡΜΑΚΙΔΟΥ ΔΗΜΟΥ ΧΑΛΚΙΔΕΩΝ


ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΙΔΟΜΙΚΗΣ 6 ου Βιώσιμου και βιοκλιματικού σχεδιασμού

Κεφάλαιο 6 ο : Φύση και

Εξοικονόμηση Εέ Ενέργειας. μία μικρή πρόκληση για όλους μας, μία μεγάλη μγ συνεισφορά στο περιβάλλον και την ανάπτυξη

Αυτόνομο Ενεργειακά Κτίριο

Π Ο Σ Ο Τ Ι Κ Α Α Π Ο Τ Ε Λ Ε Σ Μ Α Τ Α Δ Ε Σ Μ Η Σ 4. Αποτίμηση της βιοκλιματικής συμπεριφοράς παραδοσιακών κτιρίων

10/9/2015. Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτής ΚΕ.ΠΑ

// COMFORT. THERMOBELT Ultra. Low-E Insulating Glass

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΩ ΗΜΟΥ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ

Φρεσκαριστείτε με όμορφο, φυσικό φως

Φως που είναι ευχάριστο για τα μάτια σας

[ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ]

Ανίχνευση Κίνησης Παρουσίας. Κέντρο εκπαίδευσης ISC

ΘΕΜΑΤΑ ΑΕΡΙΣΜΟΥ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΤΩΝ ΚΤΗΡΙΩΝ

Φως που είναι ευχάριστο για τα μάτια σας

Φως που είναι ευχάριστο για τα μάτια σας

«Ενεργειακή Αποδοτικότητα με Α.Π.Ε.»

Εσωτερική περίκλειστη αυλή

Καινοτόμο σύστημα ενεργειακής διαχείρισης πανεπιστημιουπόλεων Δ. Κολοκοτσά Επικ. Καθηγήτρια Σχολής Μηχ. Περιβάλλοντος Κ. Βασιλακοπούλου MSc

Οικονομία και άνετη ζωή, κάθε εποχή

Συστήματα ηλιακής ενέργειας Άμεση μετατροπή σε θερμότητα.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΑΙΘΟΥΣΑΣ

ΠΕΤΡΙΝΗ ΜΟΝΟΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΒΥΣΣΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. 44 ΤΕΥΧΟΣ 2/

Ηλιακή ενέργεια. Φωτοβολταϊκά Συστήματα

Transcript:

ΦΥΣΙΚΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΣ Μερέση Κατερίνα Δρ Αρχιτέκτων Μηχανικός Α.Π.Θ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ

Φυσικό φως και Αρχιτεκτονική

Ανώνυμη παραδοσιακή αρχιτεκτονική Στην κατά τόπους ανώνυμη παραδοσιακή αρχιτεκτονική μπορεί κανείς να εντοπίσει πολλά παραδείγματα κτισμάτων που διαχειρίζονται κατάλληλα τον ήλιο και το διάχυτο φυσικό φως για λόγους αισθητικούς, αλλά και οπτικής / θερμικής άνεσης. 1. Διάταξη αρχαιοελληνικής κατοικίας 2. Mashrabiya, ξύλινο καφασωτό πλέγμα στα ανοίγματα κτιρίων σε θερμά και ξηρά κλίματα.

Προ βιομηχανική εποχή Μεσαίωνας: «Πρωτόγονες» κατοικίες, χωρίς ενδιαφέρον για την αξιοποίηση τα φυσικού φωτισμού. Η εφεύρεση του γυαλιού έδωσε νέα ώθηση στο σχεδιασμό των ανοιγμάτων, αφού επέτρεπε τη διείσδυση του φωτός, τη θέα, αλλά και τη μείωση των θερμικών απωλειών, κυρίως στις χώρες της βόρειας Ευρώπης. 3. Το παρεκκλήσι King s College Chapel στο Cambridge 4. Η εκκλησία του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη

Προ βιομηχανική εποχή Παρόλη την ολοένα και αυξανόμενη χρήση υαλοστασίων κατά τον 17 ο αιώνα, οι χρησιμοποιούμενες γυάλινες επιφάνειες παρέμεναν σχετικά μικρές, λόγω των κατασκευαστικών περιορισμών και του υψηλού κόστους. 5. Η βιβλιοθήκη Corpus Christi στην Οξφόρδη (1604). Τα ανοίγματα είναι τοποθετημένα έτσι ώστε να φωτίζουν επαρκώς τους χώρους ανάγνωσης. 6. Το Hardwick Hall στο Derbyshire της Μεγ. Βρετανίας (1597). Το κτίσμα ήταν γνωστό με το σλόγκαν «Περισσότερο γυαλί από ότι τοίχοι».

Βιομηχανική εποχή Με τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας, οι κατασκευές από σίδερο και γυαλί έγιναν πιο προσιτές οικονομικά και άρχισαν να εφαρμόζονται ευρέως σε θερμοκήπια, σιδηροδρομικούς σταθμούς, αίθουσες τέχνης, δημόσιες στοές (γαλαρίες), βιβλιοθήκες, κτίρια γραφείων κ.ο.κ. 7. Η γκαλερί τέχνης Dulwich Picture Gallery (1814) στη Μεγ. Βρετανία 8. Η εμπορική στοά Galleria St Hubert στις Βρυξέλες (19 ος αιώνας) 9. Το κτίριο Larkin στο Buffalo των Η.Π.Α. του αρχιτέκτονα F. L. Wright (1904)

20ος αιώνας Στις αρχές του 20ου αιώνα, το μοντέρνο κίνημα έδωσε ιδιαίτερη έμφαση σε ζητήματα διαφάνειας, ροϊκότητας του χώρου, αλλά και φυσικού φωτισμού με σκοπό τις υγιεινές συνθήκες διαβίωσης. Από την άλλη, όμως, η εφεύρεση του λαμπτήρα φθορισμού το 1938, ο οποίος αύξησε την απόδοση του ηλεκτρικού φωτισμού προκάλεσε την ευρεία διάδοση οποίος αύξησε την απόδοση του ηλεκτρικού φωτισμού, προκάλεσε την ευρεία διάδοση κτισμάτων με πλήρη εξάρτηση από τον τεχνητό φωτισμό. 10. Εσωτερική άποψη του αιθρίου στην Casa Batlló του Gaudi στη Βαρκελώνη (1904 06) 11. Το εργοστάσιο Fagus στην Ολλανδία (1911 12) του αρχιτέκτονα W. Gropius. 12. Τα κτίρια γραφείων «βαθιάς» κάτοψης της δεκαετίας του 70 πρόσφεραν ένα εσωτερικό περιβάλλον πλήρως ελεγχόμενο από τεχνητά μέσα (φως θέρμανση εξαερισμός).

Δεκαετία 90 σήμερα Σήμερα, ο φυσικός φωτισμός στην αρχιτεκτονική χρησιμοποιείται είτε για λόγους καθαρά αισθητικούς (κυρίως σε θρησκευτικούς χώρους), είτε για τον συνδυασμό εξοικονόμησης ενέργειας αισθητικής υγιεινής διαβίωσης, που αποτελεί και την συχνότερη περίπτωση. 13. Εκκλησία Donau Kirche στη Βιέννη (2000, Heinz Tesar) 14. Κτίριο γραφείων Custom House Docks Marketing Centre στο Δουβλίνο.

Ζητήματα ενέργειας

Η χρήση του φυσικού φωτισμού επηρεάζει την κατανάλωση ενέργειας ενός κτιρίου άμεσα και έμμεσα. Άμεσα την επηρεάζει όταν το φυσικό φως αντικαθιστά τμήμα της ηλεκτρικής ενέργειας για το φωτισμό των χώρων. Έμμεσα την επηρεάζει με δύο τρόπους: Αφενός, μεγαλύτερες επιφάνειες υαλοστασίων (άρα περισσότερο φυσικό φως) συνεπάγονται περισσότερες θερμικές απώλειες το χειμώνα και περισσότερα θερμικά κέρδη το καλοκαίρι, αφού αυξάνεται ο συνολικός συντελεστής θερμοπερατότητας των εξωτερικών τοίχων. Αφετέρου, συχνά η διείσδυση φυσικού φωτός στο εσωτερικό ενός κτιρίου συνεπάγεται και την είσοδο ηλιακής ακτινοβολίας, η οποία άλλοτε είναι επιθυμητή και άλλοτε όχι. Στην πρώτη περίπτωση εξοικονομείται ενέργεια, ενώ όταν είναι ανεπιθύμητη παρατηρείται αυξημένη λειτουργία των κλιματιστικών μονάδων. 15. Εξοικονόμηση ενέργειας μέσω της αντικατάστασης της ηλεκτρικής ενέργειας για φωτισμό.

Κατανάλωση ηηλεκτρικής ενέργειας Η ποσότητα της ηλεκτρικής ενέργειας που καταναλώνουν τα κτίρια για φωτισμό είναι σημαντική και εξαρτάται από τη χρήση του κτίσματος, τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά του, τα κλιματικά δεδομένα της περιοχής και τη συμπεριφοράτωνχρηστών. ρ Από μελέτη προσομοίωσης που πραγματοποιήθηκε, προέκυψε ότι η ετήσια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας για το φωτισμό ενός γραφείου 54 τ.μ. αποτελεί περίπου το 35% της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας (για θέρμανση, δροσισμό και φωτισμό), είτε ο χώρος βρίσκεται στην Αθήνα, είτε στο Λονδίνο, είτε στην Κοπεγχάγη. 16

Συστήματα ελέγχου του τεχνητού φωτισμού Η αντικατάσταση του τεχνητού φωτισμού από φυσικό μπορεί να αποφέρει σημαντική εξοικονόμηση ενέργειας (της τάξης του 30 70%) όταν η ένταση των λαμπτήρων αυξομειώνεται σε σχέση με τα διαθέσιμα επίπεδα φυσικού φωτισμού στο χώρο. 17 Κάθε χώρος του οποίου τουλάχιστον ο μισός φωτισμός οφείλεται στο φυσικό φως για αρκετές ώρες της ημέρας, συμφέρει να ελέγχεται από σύστημα σύζευξης φυσικού / τεχνητού φωτισμού.

Το Φως ως φυσικό φαινόμενο

Ορισμός Ως φως ορίζεται το τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος στο οποίο είναι ευαίσθητο το ανθρώπινο μάτι. 18

Ιδιότητες Όταν το φως προσπέσει σε μία επιφάνεια, ένα τμήμα του θα ανακλαστεί, ανάλογα με την ανακλαστικότητα R της επιφάνειας ένα τμήμα του θα απορροφηθεί, ανάλογα με την απορροφητικότητα α της επιφάνειας ένα τμήμα του θα διαπεράσει την επιφάνεια εφόσον αυτή έχει διαπερατότητα Τ>0 Δηλαδή R + α + Τ = 1 19

Φωτομετρικά μεγέθη 21

Φυσικό φως και κλιματικά δεδομένα Η ποσότητα του φυσικού φωτός σε μια τοποθεσία εξαρτάται κυρίως από το γεωγραφικό πλάτος και τους κυρίαρχους τύπους ουρανού στην συγκεκριμένη περιοχή. Επίσης, εξαρτάται, σε μικρότερο βαθμό, από την περιεκτικότητα της ατμόσφαιρας σε ρύπους. Τοποθεσίες με μικρότερο γεωγραφικό πλάτος δέχονται περισσότερο φως από αυτές με μεγαλύτερο Γ.Π., τόσο σε επίπεδο στιγμιαίων τιμών, όσοκαισεεπίπεδοαριθμούεργάσιμων ωρών που αξιοποιούν τη διαθεσιμότητα σε φυσικό φως. Παρόλοπουτοετήσιοάθροισμα τωνωρώνμεφυσικόφωςείναιτοίδιογιακάθετοποθεσίαστονπλανήτη, ηύπαρξηφυσικού φωτός στις12:00 το βράδυ είναι ουσιαστικά άχρηστη όταν οι εργάσιμες ώρες είναι π.χ. μεταξύ 9:00 και 18:00. 22, 23. Στην Αθήνα το 80% των εργάσιμων ωρών μεταξύ 8:00 και 14:00 αξιοποιεί εξωτερικά επίπεδα φωτισμού της τάξεως των 13.500lx περίπου, ενώ το 80% των αντίστοιχων ωρών στο Bergen της Νορβηγίας αξιοποιεί φωτισμό της τάξεως των 4.000lx περίπου.

Τύποι ουρανών Διεθνής Επιτροπή Φωτισμού (Commission International d Eclairage) 1955: Ορισμός νεφοσκεπούς ουρανού (CIE Overcast Sky) 1973: Ορισμός καθαρού ουρανού (CIE Clear Sky) 2003: 15 τύποι ουρανού 24

Φυσικό Φως και Ανθρώπινη Υγεία Έρευνες έχουν δείξει ότι ο οργανισμός χρησιμοποιεί τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος και κυρίως το φωτισμό για να επαναρυθμίσει τους κύκλους των περιοδικών του λειτουργιών ώστε αυτοί να έχουν 24ωρηδιάρκειαόπωςκαιηημέρα(κιρκαδιανοί ρυθμοί). Η έκθεση σε υψηλές τιμές φωτισμού κατά τη διάρκεια της ημέρας βελτιώνει τη διάρκεια και ποιότητα του ύπνου. Η έκθεση σε υψηλές τιμές φωτισμού μειώνει τα συμπτώματα της εποχιακής κατάθλιψης. Οι εργαζόμενοι σε γραφεία με αρκετό φυσικό φως είναι αποδοτικότεροι σε σχέση με συναδέλφους τουςσεγραφεία μελίγο φυσικό φως, γεγονός πουπιθανώς σχετίζεται με τους κιρκαδιανούς ρυθμούς. 25

Κριτήρια Αξιολόγησης

Ποσοτικά κριτήρια Τα ποσοτικά κριτήρια του φωτισμού στα κτίρια αναφέρονται στις τιμές φωτισμού (lx) κυρίως για τεχνητό αλλά και για φυσικό φωτισμό, ήστονπαράγοντα Φυσικού Φωτισμού (%) για φυσικό φωτισμό, συνήθως στο επίπεδο εργασίας, δηλαδή σε ύψος 70 80εκ. από το δάπεδο. ΟΠαράγοντας Φυσικού Φωτισμού (Daylight Factor) είναι ο λόγος του φωτισμού που δέχεται ένα σημείο του εσωτερικού χώρου (E i ), συνήθως στο ύψος του επιπέδου εργασίας, προς τον αντίστοιχο φωτισμό σε εξωτερικό ανεμπόδιστο σημείο (E o ) σε συνθήκες νεφοσκεπούς ουρανού, εκφρασμένος επί τοις εκατό. Π.Φ.Φ. = E i / E o x 100 % 26

Ποσότητα φωτισμού στο εσωτερικό ενός χώρου Η ποσότητα του φυσικού ύφωτός σε ένα σημείο, και συνεπώς ο Π.Φ.Φ., Φ εξαρτάται από: το φως που προέρχεται απευθείας από τον ουρανό το φως που προέρχεται από ανάκλαση σε εξωτερικές επιφάνειες το φως που προέρχεται από ανάκλαση σε εσωτερικές επιφάνειες Σε ένα τυπικό χώρο με εξωτερικά εμπόδια, η συνεισφορά του εσωτερικά ανακλώμενου φωτός είναι ίδια σε όλο το βάθος του χώρου. Η συνεισφορά του εξωτερικά ανακλώμενου φωτός και αυτού που προέρχεται απευθείας από τον ουρανό μειώνονται όσο αυξάνει η απόσταση από το παράθυρο. 27

Ποιοτικά κριτήρια Κατανομή φυσικού φωτισμού στο επίπεδο εργασίας Όσο πιο ομοιόμορφη είναι η κατανομή του φωτισμού σε ένα χώρο, τόσο μειώνεται η τάση των χρηστών να χρησιμοποιήσουν τεχνητό φωτισμό. 28, 29

Ποιοτικά κριτήρια Αναλογίες λαμπρότητας Οι αναλογίες λαμπρότητας σε ένα χώρο αναφέρονται στις αντιθέσεις σε φωτεινότητα (κοντράστ) των γύρω επιφανειών. Για να επιτευχθούν άνετες αναλογίες και να αποφευχθούν πιθανά σημεία θάμβωσης είναι απαραίτητο να λάβει κανείς υπόψη όχι μόνο την ένταση και τη θέση των φωτεινών πηγών, αλλά και τις ανακλαστικότητες των γύρω επιφανειών (οροφή, τοίχοι, δάπεδο, έπιπλα). Ως γενικός κανόνας, προτείνονται οι παρακάτω συντελεστές ανάκλασης: οροφή 70 85% κατακόρυφες επιφάνειες 40 70% δάπεδο 15 40% 30

Ποιοτικά κριτήρια Θάμβωση Σύμφωνα με τη Διεθνή Επιτροπή Φωτισμού, θάμβωση είναι η έλλειψη οπτικής άνεσης ή η μείωση της ικανότητας να διακρίνονται οι λεπτομέρειες των αντικειμένων. Διακρίνονται δύο είδη θάμβωσης: άμεση (ή απευθείας) και έμμεση Η άμεση θάμβωση προκαλείται από φωτεινές πηγές, φυσικές ή τεχνητές, που είναι άμεσα ορατές. Όσο κεντρικότερα στο οπτικό πεδίο βρίσκεται η φωτεινή πηγή, τόσο πιθανότερο είναι να αποτελέσει πηγή θάμβωσης. 31

Ποιοτικά κριτήρια Η έμμεση θάμβωση διακρίνεται σε ανακλώμενη θάμβωση και θάμβωση «πέπλου». Η ανακλώμενη θάμβωση προκαλείται από έντονα λείες και γυαλιστερές επιφάνειες οι οποίες στην ουσία αναπαράγουν τη φωτεινή πηγή της οποίας το φως ανακλούν. Από την άλλη, όταν η λεία και γυαλιστερή επιφάνεια βρίσκεται στο επίπεδο εργασίας προκαλείται έμμεση θάμβωση «πέπλου» γιατί μειώνεται η αντίθεση μεταξύ του ανοιχτόχρωμου χρ χαρτιού (άμεσου μ περιβάλλοντος) ρβ και των γραμμάτων,, με αποτέλεσμα τη δυσκολία στην ανάγνωση, σαν να υπάρχει ένα πέπλο μπροστά στα μάτια. 32 33

Ποιοτικά κριτήρια Τρόποι αντιμετώπισης της θάμβωσης: Η μείωση της λαμπρότητας του ουρανού (π.χ. μέσω σκιάστρων ή ειδικών υαλοστασίων) Η μείωση της αντίθεσης σε φωτεινότητα (κοντράστ) μεταξύ ουρανού και κουφωμάτων εσωτερικών τοίχων Η μείωση του ορατού τμήματος του ουρανού από το εσωτερικό του χώρου Φωτεινές πηγές σε γωνία μεγαλύτερη των 50 σε σχέση με την ευθεία της όρασης (σε οριζόντιο επίπεδο) δεν επηρεάζουν το δείκτη θάμβωσης φυσικού φωτισμού. Έτσι, η τοποθέτηση των θέσεων εργασίας σύμφωνα με αυτό το κριτήριο αποτελεί έναν από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους αντιμετώπισης της θάμβωσης.

Εξελιγμένες φωτο ενισχυτικές τεχνικές

Πρισματικοί υαλοπίνακες Οι πρισματικοί υαλοπίνακες είναι λεπτές, επίπεδες πριονωτές διατάξεις, κατασκευασμένες από καθαρό ακρυλικό. Συνήθως είναι σταθερές, ανάμεσα σε δύο απλούς υαλοπίνακες για να προστατεύονται από τη σκόνη. Η λειτουργία τωνπρισματικών υαλοπινάκων στηρίζεται σε δύο φυσικά φαινόμενα, τη διάθλαση του φωτός (στην ανώτερη πλευρά της πριονωτής επιφάνειας) και την ολική ανάκλασή του (στην εσωτερική επιφάνεια του πρίσματος). 34,35. Οι πρισματικοί υαλοπίνακες απορρίπτουν ή ανακατευθύνουν το φως, ανάλογα με τις ανάγκες του χώρου.

Ανειδολικά συστήματα οροφής Τα ανειδωλικά συστήματα οροφής χρησιμοποιούν τις οπτικές ιδιότητες σύνθετων παραβολικών διατάξεων που συγκεντρώνουν διάχυτο φωτισμό από το ανώτερο (και φωτεινότερο) τμήμα του ουράνιου θόλου. Το φως που συλλέγεται μεταφέρεται προς το βάθος του χώρου μέσω ενός κατοπτρικού αγωγού και στη συνέχεια αποδίδεται στους χρήστες με τη βοήθεια μιας επίσης ανειδωλικής διάταξης η οποία λειτουργεί αντίστροφα από την πρώτη (την εξωτερική), «αποσυγκεντρώνοντας» το φως 36,37. Σχηματική λειτουργία ανειδολικού συστήματος οροφής και πειραματική διάταξη στη Λωζάνη της Ελβετίας.

Φωτοσωλήνες 39 38 40

Ράφια φωτισμού (light g shelves) 41 Τοποθετούνται σε νότια, κυρίως, ανοίγματα για να ενισχυθεί το φυσικό φως στο βάθος των χώρων. Ιδανικό ύψος: περίπου στα 2,00 μ. από το δάπεδο. Χαμηλότερα μπορεί να αποτελέσουν πηγή θάμβωσης για τους χρήστες, ενώ σε ψηλότερη θέση μειώνεται η απόδοσή τους. Χρησιμεύουν ύ και ως σκίαστρα, αλλά συνήθως απαιτείται επιπρόσθετος σκιασμός (π.χ. περσίδες ηλιοπροστασίας) Συνήθως κατασκευάζονται από αλουμίνιο, με έντονα ανακλαστική την ανώτερη επιφάνεια. Μία κλίση περίπου 20 αυξάνει σημαντικά την απόδοσή τους. Μπορούν να είναι είτε εξωτερικά, είτε εσωτερικά, είτε συνδυασμός των δύο. Για να εξασφαλιστεί η απόδοσή τους θα πρέπει να προηγηθεί μελέτη σε ειδικό λογισμικό ό( (π.χ. RADIANCE) όπου θα καθοριστεί το βέλτιστο πλάτος, η κατοπτρικότητα κ.ο.κ.

Εργαλεία πρόβλεψης 1) Απλοποιημένα σχεδιαστικά εργαλεία και μαθηματικοί τύποι 2) Φυσικά μοντέλα υπό κλίμακα (μακέτες) 3) Εξελιγμένα προσομοιωτικά λογισμικά.

Απλοποιημένα σχεδιαστικά εργαλεία και μαθηματικοί τύποι Μαθηματικός τύπος του Lynes για τον υπολογισμό του μέσου Συντελεστή Φυσικού Φωτισμού Μοιρογνωμόνια του BRE 42 43

Φυσικά μοντέλα (μακέτες) Πλεονεκτήματα : Υπάρχει μεγάλη εξοικείωση των αρχιτεκτόνων με την κατασκευή μακετών Μπορεί να μελετηθεί οποιαδήποτε γεωμετρία χώρου καθώς και διάφορα υλικά, χρώματα, έπιπλα κτλ. Δίνεται η δυνατότητα μελέτης τόσο των ποσοτικών όσο και των ποιοτικών κριτηρίων (με τη χρήση π.χ. φωτογραφικής μηχανής και επεξεργασίας των φωτογραφιών) Μειονεκτήματα: Η κατασκευή τους είναι σχετικά ακριβή (κυρίως σε σχέση με το κόστος του λογισμικού) Αλλαγές γίνονται δυσκολότερα και πιο αργά από ότι σε ένα λογισμικό Για να υπάρξει ακρίβεια στα αποτελέσματα είναι απαραίτητη η χρήση ειδικών μετρητικών οργάνων, όπως φωτόμετρο ή σπεκτροφωτόμετρο, ώστε να επιτυγχάνεται η ορθότητα των τιμών ανακλαστικότητας ή/και κατοπτρικότητας των χρησιμοποιούμενων υλικών.

Φυσικά μοντέλα (μακέτες) σε Τεχνητό χη Ουρανό 44

Φυσικά μοντέλα (μακέτες) σε πραγματικές συνθήκες 46α 45 46β

Εξελιγμένα λογισμικά Δεν υπάρχει το τέλειο λογισμικό προσομοίωσης του φωτισμού, αλλά υπάρχουν πολύ καλά λογισμικά για συγκεκριμένους στόχους. 47 48, 49. Κατανομή φωτισμού επιφάνειας σε μια σχολική αίθουσα: σε προοπτικό (RADIANCE) και κάτοψη (ECOTECT v5.2)

Παραδείγματα «έξυπνων» αρχιτεκτονικών χειρισμών σχετικά με την αξιοποίηση του φυσικού φωτισμού

Αίθριο σε μουσείο Μουσείο Guggenheim στη Ν. Υόρκη (F.L. Wright) 50

Αίθριο σε χώρο εκπαίδευσης Πανεπιστημιακό κτίριο στη Γενεύη 51 52

Ανοίγματα οροφής Terminal 3 του αεροδρομίου της Στουτγκάρδης (Von Gerkan Margund Partner) 53

Αίθριο φωταγωγός σε υπόγειο χώρο Εστιατόριο στο Μουσείο Mercedes Benz στη Στουτγκάρδη (UN Studio Ben van Berkel) 54

Μεγάλες γυάλινες επιφάνειες σε μεγάλο χώρο συνάθροισης κοινού Γυάλινη πυραμίδα στο Μουσείου του Λούβρου (I.M.Pei) 55

Κατακόρυφα ανοίγματα οροφής Κτίριο Γραφείων στη Μαδρίτη (Metropoli Design Laab & Taler de Ideas Angel De Diego) 56

Οριζόντια ανοίγματα οροφής Αεροδρόμιο Barajas στη Μαδρίτη (Richard Rogers Partnership) 57

Ανοίγματα οροφής + αμφίπλευρος φωτισμός σχολικής αίθουσας Κολλέγιο La Vanoise στη Γαλλία (Σύμβουλοι φυσικού φωτισμού: Christine Badinier and Marc Fontoynont) 59 58 60

Άνοιγμα οροφής πάνω από κεντρικό διάδρομο Σωφρονιστικό Ίδρυμα στο Βερολίνο (Joachim Ganz and Walter Rolfes) 61

Πλευρικοί φεγγίτες Βυζαντινό Μουσείο Θεσσαλονίκης (Κ. Κρόκος) 62 Αντικαρκινικό κέντρο Wisconsin στις Η.Π.Α. 63

Ανοίγματα οροφής σε μεγάλο κτίριο διοίκησης ης Νέο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης (Τ. Μπίρης, Δ. Μπίρης, Ν. Δημοπούλου, Ρ. Σαΐτη, Γ. Σταθόπουλος, Ν. Χριστοδουλέα, Χ. Δακορωνιάς) 64

Αίθριο και άνοιγμα οροφής σε κτίριο υγείας Wellspring Medical Center, Η.Π.Α. 65 66

Κέντρο αποκατάστασης ΑΜΕΑ Sarah Lago Norte στην Μπραζίλια 67

Πηγές εικόνων Τελευταία ημερομηνία πρόσβασης στις ιστοσελίδες: 01/12/2010 1. Bk Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ld Ltd, p.8 2. www.peterlanger.com 3. http://commons.wikimedia.org/wiki/image:king's_college_chapel_ _windows_ _Cambridge_ _UK_ _2007.jpg 4. Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ltd, p.15 5. http://www.acadia.org/competition 98/sites/integrus.com/html/library/time.html 6. http://www.derbycity.com/derby2/hardwick.html 7. www.garyschwartzarthistorian.nl 8. Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ltd, p.19 9. www.wrightnowinbuffalo.com 10. Κ. Μερέση 11. Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ltd, p.21 12. Baker, N., Fanchiotti, A., Steemers, K. (eds), 1993. Daylighting in Architecture A European Reference Book, Commission of the European Communities Directorate General XII for Science Research and Development, Brussels : James & James Ltd., p.1.15 13. www.nextroom.at t 14. European Commission 1994. Daylighting in Buildings. Directorate General for Energy (DGXVII). A Thermie Program Action, UCD OPET, Dublin., εξώφυλλο. 15. Μετάφραση από Brown, G.Z., DeKay, M., 2001. Sun, Wind and Light: architectural design strategies. New York : John Wiley and Sons Inc. p. 280 16. European Commission 1994. Daylighting in Buildings. Directorate General for Energy (DGXVII). A Thermie Program Action, UCD OPET, Dublin, p.3 17. Επανασχεδιασμός σύμφωνα με διάγραμμα του Lighting Research Center http://www.lrc.rpi.edu/programs/nlpip/tutorials/photosensors/comp.aspφ 18. Μετάφραση από Tsangrassoulis, A., Synnefa, A., Jacobs, A., Wilson, M., Solomon, J., Fontoynont, M., Pohl, W., Zimmermann, A., 2004. SynthLight Handbook: European Educational Infrastructure on Energy Efficient Lighting Technologies, Assisted by 3D Environments, p. I.7 19. Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ltd, p.89

Πηγές εικόνων 21. Επανασχεδιασμός σύμφωνα με Tsangrassoulis, A., Synnefa, A., Jacobs, A., Wilson, M., Sl Solomon, J., Fontoynont, t M., PhlW Pohl, W., Zimmermann, A., 2004. SynthLight Handbook: European Educational Infrastructure on Energy Efficient Lighting Technologies, Assisted by 3D Environments, p. I.11 22, 23. Baker, N., Fanchiotti, A., Steemers, K. (eds), 1993. Daylighting in Architecture A European Reference Book, Commission of the European Communities Directorate - General XII for Science Research and Development, Brussels : James & James Ltd., p.3.5 24. Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ltd, p.34 και Lechner, N., 2001. Heating, Cooling, Lighting: Design Methods f Architects, Canada : John Wiley and Sons., p.366 25. Boyce, P., Hunter, C., Howlett, O., 2003. The Benefits of Daylight through Windows. Sponsored by Capturing the Daylight Dividend program, Lighting Research Center, Rensselaer Polytechnic Institute, Troy, New York., p.38 26. Baker,, N., N,S Steemers,, K., 2002. Daylight yg Design of Buildings, g, London : James & James Ltd, p.60 27. ο.π., p.58,59 28, 29. ο.π., p.61,140 30. IEA Adeline brochure http://www.ibp.fhg.de/wt/adeline/download.html 31. Baker, N., Fanchiotti, A., Steemers, K. (eds), 1993. Daylighting in Architecture A European Reference Book, Commission of the European Communities Directorate - General XII for Science Research and Development, Brussels : James & James Ltd., p.2.15 215 32. http://www.nyserda.org/sclp2/technicalguide/terminology/glare.asp?section=1.2.9 33. Μετάφραση από Baker, N., Fanchiotti, A., Steemers, K. (eds), 1993. Daylighting in Architecture A European Reference Book, Commission of the European Communities Directorate - General XII for Science Research and Development, Brussels : James & James Ltd., p.2.18 34. www.inglas.de 35. IEA (International Energy Agency), 2000. Daylight in Buildings: A Source Book on Daylighting Systems and Components, A report of the IEA Task 21., 4 39. 36, 37. ο.π., 4 85 και 4 90. 38. Baker,, N., Steemers,, K., 2002. Daylight yg Design of Buildings, g, London : James & James Ltd,,p.161 39, 40. www.mipeco.gr

Πηγές εικόνων 41. http://www.learn.londonmet.ac.uk/packages/clear/visual/buildings/elements/exterior/lightshelf.html londonmet ac html 42. Baker, N., Steemers, K., 2002. Daylight Design of Buildings, London : James & James Ltd, p.65 43. http://squ1.org/wiki/split_flux_method [04/11/2008] 44. http://www.cardiff.ac.uk/archi/school/resources/envlab/sky1.html 45, 46. Κ. Μερέση 47. http://radsite.lbl.gov/radiance/frameg.html / / 48, 49. Κ. Μερέση 50. www.jmg galleries.com/blog/category/photography/locations/new york/ 51-57. Κ. Μερέση 58 60. European Commission 1994. Daylighting yg gin Buildings. Directorate General for Energy (DGXVII). A Thermie Program Action, UCD OPET, Dublin., σελ. 15 61. ο.π., σελ. 21 62. ο.π., σελ. 24 63. Guenther R., Vittori, G. 2008. Sustainable Healthcare Architecture, John Wiley and Sons inc., σελ. 8 64. Μπίρης Τ., Δημαρχιακό μέγαρο Θεσσαλονίκης, Κτίριο, Ιανουάριος Φεβρουάριος 2010, σελ. 73 65, 66. http://www.healthcaredesignmagazine.com/media/documentlibrary/016.pdf 67. Guenther R., Vittori, G. 2008. Sustainable Healthcare Architecture, John Wiley and Sons inc., σελ. 318