4 o. 5. Κανάλια που Ελέγχονται από Αποθήκες Ασβεστίου 5.1 Κανάλια CRAC 5.2 Κανάλια TRPC ως SOCC

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "4 o. 5. Κανάλια που Ελέγχονται από Αποθήκες Ασβεστίου 5.1 Κανάλια CRAC 5.2 Κανάλια TRPC ως SOCC"

Transcript

1 4 o Κανάλια ιόντων και ο ρόλος τους στη μεταγωγή σήματος 1. Ο Ρόλος του Δυναμικού της Μεμβράνης στη Μεταγωγή Σήματος 1.1 Το δυναμικό ηρεμίας της πλασματικής μεμβράνης των κυττάρων 1.2 Το δυναμικό δράσης των διεγέρσιμων κυττάρων 2. Ταξινόμηση των Καναλιών σύμφωνα με το Είδος Ιόντων, τον Τρόπο ελέγχου της ροής και τη Δομή 2.1 Η μεγαλύτερη οικογένεια καναλιών κατιόντων, η υπεροικογένεια S5 S6 2.2 Η οικογένεια των προσδετο εξαρτώμενων από εξωκυτταρικό νευροδιαβιβαστή καναλιών ιόντων ή καναλιών υποδοχέων 2.3 Η υπεροικογένεια των καναλιών ανιόντων 3. Κανάλια Κατιόντων της Υπεροικογένειας S5 S6: Πρότυπες Δομές και ο Ρόλος τους στη Σηματοδότηση 3.1 Τασεο εξαρτώμενα κανάλια Na + : υπεύθυνα για την ανοδική φάση του δυναμικού δράσης 3.2 Τασεο εξαρτώμενα κανάλια Κ + : υπεύθυνα για την καθοδική φάση του δυναμικού δράσης 3.3 Τασεο εξαρτώμενα κανάλια Κ +, ευαίσθητα στα ιόντα Ca Τασεο εξαρτώμενα κανάλια Ca Κανάλια που ελέγχονται από κυκλικά νουκλεοτίδια 3.6 Κανάλια υποδοχείς τριφωσφορικής ινοσιτόλης (InsΡ 3 ) και ρυανοδίνης στο ΕΔ/ΣΔ 3.7 Κανάλια TRP, παροδικού δυναμικού που ελέγχονται από υποδοχείς 3.8 Επιθηλιακά κανάλια Na + : ρύθμιση του ισοζυγίου ηλεκτρολυτών 3.9 Κανάλια επανορθωτικού ρεύματος εισόδου Κ + : ρύθμιση του δυναμικού ηρεμίας 3.10 Κανάλια Κ + με 2 Ρ βρόχους: βαλβίδες μείωσης πίεσης, αισθητήρες θερμοκρασίας 4. Υποδοχείς, Προσδετο εξαρτώμενα Κανάλια Ιόντων (Ligand gated ion channel receptors) 4.1 Οικογένεια των πουρινεργικών υποδοχέων του ΑΤΡ (Ρ2Χ) 4.2 Οικογένεια υποδοχέων καναλιών ιόντων της οικογένειας Cys βρόχου 4.3 Οικογένεια ιοντοτροπικών υποδοχέων του γλουταμινικού οξέος 5. Κανάλια που Ελέγχονται από Αποθήκες Ασβεστίου 5.1 Κανάλια CRAC 5.2 Κανάλια TRPC ως SOCC 6. Κανάλια Ανιόντων 6.1 Κανάλια ανιόντων τύπου ClC 6.2 Κανάλια ανιόντων τύπου CFTR

2 138 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος 1. Ρόλος του Δυναμικού της Μεμβράνης στη Μεταγωγή Σήματος Οι μηχανισμοί μεταγωγής σήματος προσλαμβάνουν την ενέργεια που χρειάζονται από βιοχημικές αντιδράσεις, όπως η υδρόλυση δεσμών πλούσιων σε ενέργεια ή οξειδο-αναγωγικές αντιδράσεις. Παράλληλα όμως, όλοι οι κυτταρικοί τύποι χρησιμοποιούν ενέργεια αποθηκευμένη στο δυναμικό της μεμβράνης (όπως μια φορτισμένη μπαταρία) για την αποκωδικοποίηση και τη μεταφορά του εξωκυτταρικού σήματος. Το δυναμικό της μεμβράνης οφείλεται στην άνιση κατανομή ιόντων που δημιουργείται και διατηρείται από ΑΤΡάσες. Για να μεταβληθεί το δυναμικό, αρκεί η μετακίνηση μιας μικρής ποσότητας ιόντων διαμέσου της μεμβράνης. Τα περισσότερα σήματα που χρησιμοποιούν το δυναμικό της μεμβράνης στη μεταγωγή εμπλέκουν κανάλια ιόντων αντί για αντλίες. Τα κανάλια ελέγχονται από μια μεγάλη ποικιλία εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών παραγόντων και είναι ικανά να ρυθμίσουν σχεδόν οποιαδήποτε κυτταρική λειτουργία, συμπεριλαμβανομένης και της έκφρασης των γονιδίων. Αυτό το πετυχαίνουν συνδέοντας την είσοδο/έξοδο ιόντων με βιοχημικά μεταγωγικά μονοπάτια Το δυναμικό ηρεμίας της πλασματικής μεμβράνης των κυττάρων Σχεδόν όλες οι μεμβράνες στα ζωικά, φυτικά και κύτταρα των μυκήτων διατηρούν μια σταθερή διαφορά δυναμικού ανάμεσα στο κυτταρόπλασμα και τον εξωκυτταρικό χώρο. Η διαφορά αυτή ονομάζεται δυναμικό ηρεμίας της μεμβράνης (resting potential) και δημιουργείται από την άνιση κατανομή ιόντων Na +, K +, Cl - και οργανικών ανιόντων εκατέρωθεν της κυτταρικής μεμβράνης (Βλπ Κεφάλαιο 1, σελ ). Η τιμή του δυναμικού ηρεμίας προκύπτει εάν από το ενδοκυτταρικό δυναμικό αφαιρέσουμε το εξωκυτταρικό. Κυμαίνεται από 50 έως 90 mv ανάλογα με το είδος του κυττάρου, το δε αρνητικό πρόσημο συμβολίζει ότι το κυτταρόπλασμα είναι αρνητικά φορτισμένο σε σχέση με τον εξωκυτταρικό χώρο. Στο εσωτερικό του κυττάρου, η συγκέντρωση ιόντων Na + είναι 10 φορές χαμηλότερη απ ότι στο εξωτερικό και η συγκέντρωση K + 20 φορές υψηλότερη σε σχέση με τον εξωκυτταρικό χώρο. Η άνιση αυτή κατανομή Na + /K + διατηρείται χάρη στην αντλία Na + /K + ή Na + /K + -ΑΤΡάση, μια πρωτεΐνη, η οποία καταναλώνοντας ΑΤΡ μεταφέρει Na + έξω από το κύτταρο και K + μέσα στο κύτταρο, με αναλογία 3 Na + προς τα έξω για 2 Κ + προς τα μέσα, γεγονός που δημιουργεί αρνητικό δυναμικό στο εσωτερικό του κυττάρου (Εικόνα 4.1). Εικόνα 4.1 Το αρνητικό δυναμικό ηρεμίας της μεμβράνης ενός κυττάρου (-50 έως -90 mv) οφείλεται στην άνιση κατανομή ιόντων Na +, K +, Cl -. Το κυτταρόπλασμα περιέχει μεγάλη συγκέντρωση Κ + σε σχέση με τον εξωκυτταρικό χώρο, γι αυτό και το άνοιγμα καναλιών Κ + οδηγεί στην έξοδο Κ +. Σε αντίθεση, το κυτταρόπλασμα περιέχει μικρή συγκέντρωση Na + και Cl - σε σχέση με τον εξωκυτταρικό χώρο, γι αυτό και το άνοιγμα καναλιών Na + ή Cl - οδηγεί στην είσοδο Νa + και Cl - στο κύτταρο. Επίσης, στο εσωτερικό των κυττάρων υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση αρνητικά φορτισμένων πρωτεϊνών που παίζει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία του αρνητικού δυναμικού ηρεμίας.

3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η επίδραση ενός ερεθίσματος δημιουργεί, μέσω ενός μηχανισμού, ξεχωριστού για κάθε τύπο κυττάρου, μια αλλαγή στο δυναμικό ηρεμίας της μεμβράνης. Όταν το ερέθισμα προκαλεί είσοδο θετικών ιόντων (Na +, Ca 2+ ) στο κυτταρόπλασμα, το δυναμικό ηρεμίας μειώνεται (πχ. από 65 mv σε 55 mv) και το κύτταρο λέμε ότι εκπολώνεται. Όταν το ερέθισμα προκαλεί έξοδο θετικών ιόντων (K + ) ή είσοδο αρνητικών ιόντων (Cl - ) στο κύτταρο, το δυναμικό ηρεμίας παίρνει πιο αρνητικές τιμές (πχ. από 65 mv σε 75 mv) και το κύτταρο λέμε ότι υπερπολώνεται. Εικόνα 4.2 Είσοδος ιόντων Na + προκαλεί εκπόλωση του κυττάρου, ενώ είσοδος ιόντων Cl - προκαλεί υπερπόλωση. Το δυναμικό επανέρχεται γρήγορα στην κατάσταση ηρεμίας από τα ανοιχτά κανάλια Κ +, από τα οποία εξέρχονται ιόντα Κ +. Η εκπόλωση ή η υπερπόλωση είναι το πρώτο βήμα για την αποκωδικοποίηση της πληροφορίας. Είναι ένα καθαρά τοπικό σήμα που δεν μπορεί να μεταφερθεί κατά μήκος της μεμβράνης του κυττάρου, γιατί μόλις μέσα σε 15 msec, το κύτταρο αποκαθιστά το φυσιολογικό δυναμικό ηρεμίας, μέσω της εξόδου ιόντων Κ +, από μονίμως ανοιχτά κανάλια Κ +. Μια μικρή κατηγορία κυττάρων που ονομάζονται διεγέρσιμα κύτταρα (excitable cells), όπως τα νευρικά, τα μυϊκά (σκελετικά και καρδιακά) και κύτταρα των εξωκρινών αδένων (πχ. β- κύτταρα του παγκρέατος), μετατρέπουν ένα ισχυρό σήμα εκπόλωσης σε δυναμικά δράσης, τα οποία είναι κύματα εκπόλωσης που μεταφέρονται με ταχύτητα έως και 120 m/sec κατά μήκος της μεμβράνης. Το αποτέλεσμα των δυναμικών δράσης είναι η απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή από τα νευρικά κύτταρα, η σύσπαση των μυϊκών κυττάρων ή η απελευθέρωση πχ. της ινσουλίνης από τα β-κύτταρα του παγκρέατος Το δυναμικό δράσης των διεγέρσιμων κυττάρων Το δυναμικό δράσης δημιουργείται όταν ένα ερέθισμα οδηγεί σε μείωση του δυναμικού ηρεμίας σε μια οριακή τιμή, περίπου 15 mv λιγότερο αρνητική από την τιμή του δυναμικού ηρεμίας, ξεχωριστή και συγκεκριμένη για κάθε τύπο διεγέρσιμου κυττάρου. Η τιμή αυτή του δυναμικού ονομάζεται ουδός ενεργοποίησης του κυττάρου. Στην περίπτωση των νευρώνων, οι οποίοι δέχονται έναν μεγάλο αριθμό διεγερτικών και ανασταλτικών συνάψεων (Εικόνα 4.3), τα τοπικά δυναμικά που παράγονται συγχρόνως στους δενδρίτες, και τα οποία μπορεί να είναι ανασταλτικά μετασυναπτικά δυναμικά (ipsp, inhibitory postsynaptic potentials) ή διεγερτικά (epsp, excitatory postsynaptic potentials), αθροίζονται στη ζώνη εκκίνησης ή σημείο του Hillock, που βρίσκεται στον πρώτο κόμβο του Ranvier του εμμύελου νευράξονα (Εικόνα 4.4). Εάν το άθροισμα των δυναμικών είναι μικρότερο από την οριακή τιμή - ουδό ενεργοποίησης, τότε δεν θα συμβεί τίποτε περισσότερο από μια απλή τοπική εκπόλωση, η οποία δεν θα έχει ως

4 140 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος αποτέλεσμα την απόκριση του κυττάρου στο ερέθισμα. Εάν το άθροισμα των δυναμικών φτάσει στην οριακή τιμή τότε δημιουργείται το δυναμικό δράσης. Εικόνα 4.3 Ο κάθε νευρώνας δέχεται εκατοντάδες συνάψεις, διεγερτικές και ανασταλτικές. Το σύνολο των τοπικών μετασυναπτικών δυναμικών που δημιουργούνται, αθροίζονται στη ζώνη εκκίνησης του νευρώνα ή σημείο του Hillock. σώμα μετασυναπτικού νευρώνα προσυναπτική απόληξη σημείο Hillock Α. Β. Γ. Δ. Εικόνα 4.4 Το σύνολο των τοπικών μετασυναπτικών δυναμικών που παράγονται στους δενδρίτες, αθροίζονται στη ζώνη εκκίνησης του νευρώνα ή σημείο του Hillock. Α. Δύο διεγερτικά δυναμικά (Ε 1 και Ε 1 ) δεν αθροίζονται όταν η αλλαγή στο δυναμικό της μεμβράνης που προκαλεί το 1 ο ερέθισμα είναι πολύ σύντομη, και το δυναμικό του κυττάρου έχει ήδη επιστρέψει στην κατάσταση ισορροπίας όταν ο μετασυναπτικός νευρώνας ερεθιστεί για 2 η φορά,. Β. Δύο διεγερτικά δυναμικά (Ε 1 και Ε 1 ) αθροίζονται και δημιουργείται μια μεγαλύτερη εκπόλωση, όταν ο νευρώνας ερεθίζεται για 2 η φορά πριν εκφυλιστεί το πρώτο διεγερτικό δυναμικό (χρονική άθροιση). Γ. Δύο διεγερτικά μετασυναπτικά δυναμικά (Ε 1 και Ε 2 ) αθροίζονται όταν ο νευρώνας ερεθίζεται ταυτόχρονα από δύο συνάψεις (τοπική άθροιση). Δ. Ο νευρώνας ερεθίζεται ταυτόχρονα από δύο συνάψεις, μια διεγερτική και μια ανασταλτική, και λόγω της άθροισης του διεγερτικού (Ε 1 ) και του ανασταλτικού δυναμικού (Ι 1 ), που ακυρώνει το ένα το άλλο, δεν υπάρχει μεταβολή στο δυναμικό της μεμβράνης (τοπική άθροιση).

5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το δυναμικό δράσης δημιουργείται μόνο στις διεγέρσιμες μεμβράνες από ειδικά τασεοεξαρτώμενα κανάλια Na + και Κ +, που είναι τοποθετημένα με τέτοιον τρόπο, ώστε να ενεργοποιούν το ένα το άλλο. Αρχικά, όταν το δυναμικό ηρεμίας υπερβεί την ουδό ενεργοποίησης, ανοίγουν τα τασεο - εξαρτώμενα κανάλια ιόντων Na +, προκαλώντας την είσοδο ιόντων Na + στο κυτταρόπλασμα. Όταν το δυναμικό της μεμβράνης φτάσει τοπικά στα +40 mv, τα κανάλια Νa + κλείνουν (μένουν ανοιχτά μόνο για λίγα msec) και ανοίγουν τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Κ +, τα οποία προκαλούν την έξοδο ιόντων Κ + από το κυτταρόπλασμα προς τον εξωκυτταρικό χώρο (Εικόνα 4.5 και 4.6). Τα ιόντα Na + έχουν την τάση να εισέρχονται στο κύτταρο λόγω της μεγάλης εξωκυτταρικής συγκέντρωσης που εμφανίζουν, ενώ τα ιόντα Κ + έχουν την τάση να εξέρχονται από το κύτταρο λόγω της μεγάλης ενδοκυτταρικής τους συγκέντρωσης. Ανοδική φάση Πύλη απενεργοποίησης Καθοδική φάση Πύλη ενεργοποίησης Δυναμικό δράσης Ουδός ενεργοποίησης Δυναμικό ηρεμίας Δυναμικό πάνω από το όριο Εξωκυτταρικά Κανάλι Κ + Πλασματική μεμβράνη Ενδοκυτταρικά Κανάλι Na + Κατάσταση ηρεμίας Επιστροφή στην κατάσταση ηρεμίας Εικόνα 4.5 Κατάσταση των τασεο-εξαρτώμενων καναλιών Na + και K + κατά τη δημιουργία δυναμικού δράσης. 1. Κατάσταση ηρεμίας. 2. Λόγω της εισόδου Νa + το δυναμικό ξεπερνά την ουδό ενεργοποίησης. 3. Ανοδική φάση του δυναμικού ενέργειας λόγω εισόδου ιόντων Na + από τασεο-εξαρτώμενα κανάλια. 4. Έξοδος Κ + από τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Κ + και καθοδική φάση. 5. Μετά από μια σύντομη φάση υπερπόλωσης, λόγω των ανοιχτών καναλιών Κ +, το δυναμικό επιστρέφει στην κατάσταση ηρεμίας. Το δυναμικό δράσης είναι του τύπου όλα ή τίποτα. Δημιουργείται δηλαδή μόνο όταν το δυναμικό του κυττάρου υπερβεί μια οριακή τιμή, και από τη στιγμή που θα δημιουργηθεί έχει πάντα απόλυτο μέγεθος 110 mv (από -70 mv σε +40 mv = 110 mv) και καθορισμένη διάρκεια, ανεξάρτητα από την ένταση ή τη διάρκεια του ερεθίσματος. Η διάρκεια του δυναμικού δράσης εξαρτάται από το είδος του κυττάρου, πχ. διαρκεί 1 msec στα νευρικά και σκελετικά μυϊκά κύτταρα και 400 msec στα καρδιακά μυϊκά κύτταρα. Η ένταση του ερεθίσματος επηρεάζει τη

6 142 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος συχνότητα εμφάνισης των δυναμικών δράσης, ενώ η διάρκεια του ερεθίσματος καθορίζει τον αριθμό των δυναμικών δράσης που δημιουργούνται. Διάρκεια του δυναμικού δράσης ανάλογα με τον κυτταρικό τύπο Εκπόλωση Επαναπόλωση Νευρικό κύτταρο Καρδιακό μυοκύτταρο Υπερπόλωση Χρόνος (msec) Εικόνα 4.6 Το δυναμικό δράσης. Όταν το δυναμικό ενός διεγέρσιμου κυττάρου φτάσει στην ουδό ενεργοποίησης (πχ. -60 mv) τότε δημιουργείται το δυναμικό δράσης. Ανοίγουν ειδικά τασεοεξαρτώμενα κανάλια ιόντων Na+, προκαλώντας την είσοδο των ιόντων Na+ στο κυτταρόπλασμα. Όταν η το δυναμικό της μεμβράνης φτάσει τοπικά στα +40 mv, τα κανάλια Νa+ κλείνουν (μένουν ανοιχτά μόνο για 0,1 msec) και ανοίγουν τα κανάλια Κ+, τα οποία προκαλούν την έξοδο ιόντων Κ+ από το κυτταρόπλασμα προς τον εξωκυτταρικό χώρο και την επαναπόλωση του κυττάρου. Η διάρκεια του δυναμικού δράσης εξαρτάται από το είδος του κυττάρου, πχ. διαρκεί 1 msec στα νευρικά και σκελετικά μυϊκά κύτταρα, και 400 msec στα καρδιακά μυϊκά κύτταρα. Στα νευρικά κύτταρα, το δυναμικό δράσης είναι ο μεταδιδόμενος νευρικός παλμός κατά μήκος του νευράξονα. Όταν ο νευράξονας είναι αμύελος, τα τασεο - εξαρτώμενα κανάλια Na+ και Κ+ βρίσκονται σε όλο το μήκος του νευράξονα και η μετάδοση του δυναμικού δράσης είναι σχετικά αργή (πχ. σε έναν κινητήριο νευράξονα που κατευθύνεται προς τα εσωτερικά όργανα, η ταχύτητα αγωγής του νευρικού παλμού είναι 2 m/sec). Σε αντίθεση, σε έναν εμμύελο άξονα τα τασεοεξαρτώμενα κανάλια Na+ και Κ+ βρίσκονται μόνο στους κόμβους του Ranvier και το δυναμικό δράσης μεταφέρεται από κόμβο του Ranvier σε κόμβο του Ranvier κατά μήκος του νευράξονα, με πηδήματα (saltatory transmission) (Εικόνα 4.7). Σε αυτή την περίπτωση, η μετάδοση του νευρικού παλμού είναι πολύ γρήγορη (πχ. σε ένα φαρδύ κινητήριο εμμύελο άξονα που κατευθύνεται προς το μυ του ανθρώπινου ποδιού, η ταχύτητα αγωγής του νευρικού παλμού είναι 120 m/sec). Κύτταρο Schwann Περιοχή εκπόλωσης (κόμβος του Ranvier) Κυτταρικό σώμα Στρώμα μυελίνης Νευράξονας Εικόνα 4.7 Μεταφορά ενός δυναμικού δράσης, με πηδήματα, κατά μήκος ενός εμμύελου άξονα, από έναν κόμβο του Ranvier στον επόμενο, όπου υπάρχουν τα ειδικά τασεο - εξαρτώμενα κανάλια Na+ και Κ+.

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Αντίθετα με τα τοπικά μετασυναπτικά δυναμικά, των οποίων το μέγεθος ελαττώνεται όσο απομακρύνονται από το σημείο δημιουργίας τους, τα δυναμικά δράσης διατηρούν τη σταθερή τιμή τους καθώς μεταφέρονται κατά μήκος του νευράξονα, σε μια απόσταση που μπορεί να φτάσει μέχρι και 3 μέτρα. Το δυναμικό δράσης αφού διασχίσει όλον το νευράξονα φτάνει στο συναπτικό άκρο του νευρώνα, όπου διεγείρει την απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή. Οι νευροδιαβιβαστές είναι αποθηκευμένοι σε συναπτικά κυστίδια, τα οποία βρίσκονται στο συναπτικό άκρο του νευρώνα. Όταν το δυναμικό δράσης φτάσει στην απόληξη του νευρώνα προκαλεί το άνοιγμα τασεοεξαρτώμενων καναλιών Ca 2+, αυξάνοντας κατά φορές τη συγκέντρωση ιόντων Ca 2+ στη σύναψη. Η μεγάλη αυτή αύξηση της συγκέντρωσης ιόντων Ca 2+ προκαλεί με τη σειρά της σύντηξη των κυστιδίων με τη συναπτική κυτταρική μεμβράνη και απελευθέρωση του περιεχομένου τους στη συναπτική σχισμή (Εικόνα 4.8). Νευρικός παλμός Μυελίνη 1. Το δυναμικό δράσης φτάνει και ενεργοποιεί τη συναπτική διαβίβαση. 8. Από το ακετυλοcoa και τη χολίνη συντίθεται ακετυλοχολίνη, η οποία εισέρχεται στα συναπτικά κυστίδια. 2. Τα τασεο εξαρτώμενα κανάλια Νa + ανοίγουν, εκπολώνοντας την αξονική απόληξη. 3. Η εκπόλωση ανοίγει τα τασεοεξαρτώμενα κανάλια Ca Tα ιόντα Ca 2+ εισέρχονται στο κύτταρο και επάγουν τη σύντηξη των συναπτικών κυστιδίων με την προσυναπτική μεμβράνη. ΑκετυλοCoA + Χολίνη 5. Ο νευροδιαβιβαστής (ακετυλοχολίνη) διαχέεται στη συναπτική σχισμή και συνδέεται στους μετασυναπτικούς νικοτινικούς υποδοχείς. ακετυλοχολινεστεράση 6. Οι νικοτινικοί υποδοχείς της ακετυλοχολίνης είναι προσδετοεξαρτώμενα κανάλια Νa + /Ca 2+. νικοτινικοί υποδοχείς συναπτική σχισμή 7. Μετά το τέλος της διαβίβασης, η ACh καταβολίζεται από την ακετυλοχολινεστεράση σε ακετυλοcoa και χολίνη. Η χολίνη, μέσω ενός μεταφορέα προσλαμβάνεται από τον προσυναπτικό νευρώνα. Εικόνα 4.8 Μεταφορά του δυναμικού δράσης στο συναπτικό άκρο του νευρώνα οδηγεί σε είσοδο ιόντων Ca 2+ από τασεο-εξαρτώμενα κανάλια. Η αύξηση της συγκέντρωσης του Ca 2+ οδηγεί στη σύντηξη των συναπτικών κυστιδίων με τη μεμβράνη και στην απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή. Η εικόνα απεικονίζει μια χολινεργική σύναψη, όπου η απελευθερωμένη ακετυλοχολίνη συνδέεται και ενεργοποιεί τους νικοτινικούς υποδοχείς - κανάλια Νa + /Ca 2+ του μετασυναπτικού κυττάρου. Στη συνέχεια, η ακετυλοχολίνη καταβολίζεται από το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση σε ακετυλοσυνένζυμο Α και χολίνη. Η χολίνη προσλαμβάνεται από τον προσυναπτικό νευρώνα, όπου ανακυκλώνεται. Ο νευροδιαβιβαστής απελευθερώνεται στη συναπτική σχισμή κατά quanta, με την άφιξη κάθε δυναμικού δράσης. Συνεπώς, ο αριθμός και η συχνότητα των δυναμικών δράσης που φτάνουν στη σύναψη καθορίζουν και την ποσότητα του νευροδιαβιβαστή που απελευθερώνεται (Εικόνα 4.9).

8 144 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος Αισθητήριος Νευρώνας Σημείο Hillock Εμμύελος νευράξονας Κυτταρικό σώμα Συναπτική απόληξη Δυναμικό μεμβράνης Δυναμικό δράσης Απελευθέρωση νευροδιαβιβαστή Ερέθισμα Ένταση Ουδός ενεργοποίησης Ουδός ενεργοποίησης Εικόνα 4.9 Το δυναμικό δράσης δημιουργείται μόλις η ένταση του ερεθίσματος και συνεπώς το δυναμικό της μεμβράνης ξεπεράσει μια ορισμένη οριακή τιμή (την ουδό ενεργοποίησης). Η συχνότητα των δυναμικών δράσης είναι ανάλογη με την ένταση του ερεθίσματος: όσο ισχυρότερο είναι το ερέθισμα τόσο μεγαλύτερη είναι η συχνότητα, ενώ το μέγεθός τους παραμένει σταθερό. Το αποτέλεσμα των δυναμικών δράσης είναι η απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή. Στη συνέχεια, τα απελευθερωμένα μόρια του νευροδιαβιβαστή διαχέονται στη συναπτική σχισμή. Ο νευροδιαβιβαστής ως μη λιπόφιλο μόριο δεν μπορεί να διαπεράσει την κυτταρική μεμβράνη του μετασυναπτικού κυττάρου κι έτσι συνδέεται σε μεμβρανικούς υποδοχείς μεταφέροντας το μήνυμα στο κύτταρο στόχο. Ο ρόλος των δυναμικών δράσης στη σύσπαση των μυϊκών κυττάρων Στα σκελετικά μυϊκά κύτταρα, τα δυναμικά δράσης είναι παρόμοια με τα δυναμικά δράσης που παράγονται στους νευρώνες, και διαφέρουν στο εναρκτήριο έναυσμα και στο αποτέλεσμα. Η δημιουργία των δυναμικών δράσης στα σκελετικά μυϊκά κύτταρα επάγεται από την ακετυλοχολίνη, η οποία απελευθερώνεται στη νευρομυϊκή σύναψη από ένα φαρδύ εμμύελο κινητήριο νευρώνα. Η ακετυλοχολίνη συνδέεται στους νικοτινικούς υποδοχείς - κανάλια Na + /Ca 2+ των μυϊκών κυττάρων. Ως απόκριση, οι νικοτινικοί υποδοχείς ανοίγουν, εισέρχεται Νa + /Ca 2+, και παράγεται μια τοπική εκπόλωση της πλασματικής μεμβράνης (ή σαρκείλημα). Εάν η τιμή της εκπόλωσης υπερβεί την ουδό ενεργοποίησης του σκελετικού μυϊκού κυττάρου, παράγεται δυναμικό δράσης, δηλαδή ανοίγουν τασεο-ευαίσθητα κανάλια Na +, τα οποία γρήγορα απευαισθητοποιούνται και η μεμβράνη επαναπολώνεται μέσω της εξόδου ιόντων Κ +. Η διαφορά με τα νευρικά κύτταρα είναι ότι το κάθε σκελετικό μυϊκό κύτταρο δέχεται σύναψη από ένα μόνο κινητήριο νευρώνα, η οποία είναι πάντα διεγερτική. Συνεπώς, το αν η τιμή εκπόλωσης υπερβεί ή όχι την ουδό ενεργοποίησης εξαρτάται από τη συγκέντρωση της ΑCh που απελευθερώνεται.

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το δυναμικό ηρεμίας ενός σκελετικού μυϊκού κυττάρου είναι συνήθως -90 mv, ελαφρώς πιο αρνητικό από ό,τι σε έναν τυπικό νευρώνα. Το δυναμικό δράσης διαρκεί περίπου 1-2 msec και μεταδίδεται κατά μήκος της μεμβράνης του μυϊκού κυττάρου με ταχύτητα περίπου 5 m/sec, με μηχανισμό όμοιο με του νευράξονα. Το τελικό αποτέλεσμα του δυναμικού δράσης είναι η σύσπαση του μυϊκού κυττάρου. Ωστόσο, το δυναμικό δράσης ολοκληρώνεται προτού εκδηλωθεί οποιοδήποτε σημάδι μηχανικής δραστηριότητας. Αυτό συμβαίνει γιατί το άμεσο αποτέλεσμα του δυναμικού δράσης είναι η αύξηση της συγκέντρωσης του ενδοκυτταρικού Ca 2+, η οποία ενεργοποιεί το μηχανισμό συστολής και τον κρατά δραστηριοποιημένο αρκετό χρόνο μετά την παύση της ηλεκτρικής δραστηριότητας της μεμβράνης. Ως αποτέλεσμα, η μηχανική δραστηριότητα μπορεί να διαρκέσει 100 ή και περισσότερα msec. Μόλις ξεκινήσει ένα δυναμικό δράσης στο σαρκείλημα, μεταφέρεται ταχύτατα όχι μόνο στην επιφάνεια της μεμβράνης, αλλά και στο εσωτερικό του κυττάρου μέσω των Τ-σωληναρίων. Όταν ένα δυναμικό δράσης φτάνει στα Τ-σωληνάρια, ενεργοποιεί το άνοιγμα καναλιών Ca 2+ του σαρκοπλασματικού δικτύου (υποδοχείς ρυανοδίνης, RyR1). Το Ca 2+ συνδέεται στην τροπονίνη και απελευθερώνεται η τροπομυοσίνη, η οποία καταλαμβάνει τις θέσεις πρόσδεσης ακτίνης - μυοσίνης. Ως αποτέλεσμα ενεργοποιείται η διαδικασία της σύσπασης του μυϊκού κυττάρου. Αξονική απόληξη ενός σωματικού κινητήριου νευρώνα Μυϊκή ίνα Ζ δίσκος Τ σωληνάριο Ακτίνη RyR1 Τασεοεξαρτώμενα κανάλια Ca 2+ Τελική κινητική πλάκα Σαρκοπλασματικό δίκτυο Τροπονίνη Τροπομυοσίνη Μ γραμμή Κεφαλή μυοσίνης Ινίδιο μυοσίνης Δυναμικό δράσης Χρόνος (msec) Μυϊκή σύσπαση Εικόνα 4.10 Το δυναμικό δράσης στα σκελετικά μυϊκά κύτταρα δημιουργείται από την εκπόλωση που προκαλεί η σύνδεση της ακετυλοχολίνης στους νικοτινικούς υποδοχείς - κανάλια Na + /Ca 2+. Το δυναμικό δράσης μεταφέρεται κατά μήκος της μεμβράνης και των Τ- σωληναρίων, οδηγώντας στην αλλαγή διαμόρφωσης τασεο-εξαρτώμενων καναλιών Ca 2+ που συνδέονται με τα κανάλια Ca 2+ (RyR1) του ΣΔ, προκαλώντας το άνοιγμά τους (Βλπ Εικόνα 4.42). Η αύξηση του ενδοκυτταρικού Ca 2+ συμβαίνει μετά το τέλος του δυναμικού δράσης και οδηγεί στη σύσπαση του μυϊκού κυττάρου. Στα καρδιακά μυϊκά κύτταρα, τα δυναμικά δράσης εμφανίζουν μια αξιοσημείωτη διαφορά με τα δυναμικά δράσης των σκελετικών μυϊκών κυττάρων. Όταν το σκελετικό μυϊκό κύτταρο διεγείρεται από τον κινητήριο νευρώνα, η είσοδος Na + /Ca 2+ από τους νικοτινικούς υποδοχείς εκπολώνει το

10 146 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος σκελετικό μυοκύτταρο και δημιουργεί δυναμικό δράσης διάρκειας 1-2 msec, το οποίο και πυροδοτεί την απελευθέρωση Ca 2+ από το σαρκοπλασματικό δίκτυο. Στα καρδιακά μυοκύτταρα, η αλληλουχία των γεγονότων, με την οποία το δυναμικό δράσης προκαλεί απελευθέρωση του Ca 2+ από το σαρκοπλασματικό δίκτυο διαφέρει. Στην ανοδική φάση εκπόλωσης του δυναμικού δράσης που προκαλείται από την είσοδο Na + από ειδικά τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na +, ανοίγουν και τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Ca 2+ που βρίσκονται στο σαρκείλημα και μέσω αυτών εισέρχεται Ca 2+ στο κύτταρο. Η είσοδος Ca 2+ εξισορροπεί την έξοδο ιόντων Κ + και διατηρεί τη μεμβράνη εκπολωμένη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, αυξάνοντας τη διάρκεια του δυναμικού δράσης σε 400 msec. Η μικρή και τοπική αύξηση του Ca 2+ οδηγεί στο άνοιγμα καναλιών Ca 2+ του σαρκοπλασματικού δικτύου (RyR2), προκαλώντας μια μεγάλη και καθαρή αύξηση του Ca 2+, η οποία ονομάζεται ασβεστιο-εξαρτώμενη απελευθέρωση ασβεστίου, και είναι αυτή που προκαλεί τη σύσπαση του μυϊκού κυττάρου, με τον ίδιο μηχανισμό, όπως και στα σκελετικά μυϊκά κύτταρα. Κατεχολαμίνες Τασεοεξαρτώμενο κανάλι Ca 2+ Καρδιακοί γλυκοσίζες Ανταλλάκτης Na + /Ca 2+ Αντλία Na + /Κ + Αντλία Ca 2+ Σαρκείλημα Αδενυλική κυκλάση ΡΚΑ Φωσφορυλιώνει Φωσφολαμπάνη Αντλία Ca 2+ Καρδιακοί γλυκοσίδες αναστέλλουν την αντλία Na + /K + με αποτέλεσμα την αύξηση του ενδοκυτταρικού Na + Τροπονίνη Ι RyR2 Φάση plateau Σύνδεση Ca 2+ στην τροπονίνη C Ca 2+ Σύμπλεγμα Ca 2+/ τροπονίνη = αναστολή + = ενεργοποίηση Δυναμικό δράσης Μυϊκή σύσπαση Μικροϊνίδια (msec) Εικόνα 4.11 Το δυναμικό δράσης στα καρδιακά μυϊκά κύτταρα διαφέρει από το δυναμικό δράσης των σκελετικών μυϊκών κυττάρων και των νευρώνων καθώς στη δημιουργία του συμμετέχει και το Ca 2+. Η μικρή και τοπική αύξηση του Ca 2+ που προκαλείται από το άνοιγμα τασεο - ευαίσθητων καναλιών Ca 2+ του σαρκειλήματος, οδηγεί στο άνοιγμα καναλιών Ca 2+ του σαρκοπλασματικού δικτύου (RyR2), προκαλώντας μια μεγάλη και καθαρή αύξηση του Ca 2+, η οποία ονομάζεται ασβεστιοεξαρτώμενη απελευθέρωση ασβεστίου, και είναι αυτή που προκαλεί τη σύσπαση του μυϊκού κυττάρου. Στη συνέχεια, θα κατατάξουμε τα κανάλια ιόντων με βάση το είδος ιόντων που διέρχονται (κανάλια κατιόντων ή ανιόντων), με βάση το μηχανισμό ανοίγματος της πύλης (τασεοεξαρτώμενα, προσδετο-εξαρτώμενα, κλπ) και τέλος με βάση τη δομή τους (οικογένεια S5-S6).

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ταξινόμηση των Καναλιών σύμφωνα με το Είδος Ιόντων, τον Τρόπο ελέγχου της ροής και τη Δομή Υπάρχουν πάνω από 300 τύποι καναλιών ιόντων στα ζωντανά κύτταρα. Αρχικά ταξινομούνται σε δύο μεγάλες και τελείως ξεχωριστές οικογένειες, με βάση το είδος των ιόντων που μεταφέρουν, στην οικογένεια καναλιών κατιόντων (Na +, K +, H + και Ca 2+ ) και στην οικογένεια των καναλιών ανιόντων (κυρίως Cl - ). Αυτό που καθορίζει την εξειδίκευση ενός καναλιού σε κατιόντα ή ανιόντα είναι τα αμινοξέα που καλύπτουν το στόμιο - πύλη του καναλιού. Οι ηλεκτροστατικές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στο κανάλι και στο ιόν που διέρχεται, πρέπει να είναι πολύ ασθενείς, γιατί αλλιώς η μεταφορά του ιόντος θα ήταν πολύ αργή, ενώ στην πραγματικότητα πλησιάζει το ρυθμό της ελεύθερης διάχυσης (10 7 ιόντα/sec). Κατά συνέπεια, στο στόμιο του πόρου του καναλιού αποφεύγονται τα πολύ φορτισμένα αμινοξέα, με πλευρικές καρβοξυλομάδες (COO - ) ή αμινομάδες (NH + 3 ). Αντί αυτού, ο πόρος των καναλιών κατιόντων καλύπτεται από καρβονυλικές ομάδες (C=O) της κύριας αλυσίδας, ενώ των καναλιών ανιόντων από αμιδικές ομάδες (N-H) της κύριας αλυσίδας. Τα κανάλια μπορούν επίσης να ταξινομηθούν ανάλογα με το μηχανισμό που ελέγχει το άνοιγμα του πόρου και κατά συνέπεια τη ροή των ιόντων. Όπως οι περισσότερες σηματοδοτικές πρωτεΐνες, τα κανάλια ιόντων βρίσκονται σε τουλάχιστον δύο διαμορφώσεις, μια ενεργή (ανοιχτή) και μια ανενεργή (κλειστή). Αυτές οι διαμορφώσεις βρίσκονται σε μια αλλοστερική ισορροπία, η οποία καθιστά τα κανάλια σηματο-ελεγχόμενους διακόπτες. Τα σήματα, τα οποία ελέγχουν το άνοιγμα ή το κλείσιμο του καναλιού μπορεί να είναι ηλεκτρικά, χημικά, μηχανικά ή ακόμη και η θερμοκρασία. Συνεπώς τα κανάλια με βάση το είδος του σήματος ταξινομούνται σε: Τασεο-εξαρτώμενα κανάλια, στα οποία η ροή των ιόντων ρυθμίζεται από αλλαγές στο δυναμικό της μεμβράνης. Στην οικογένεια αυτή ανήκουν τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na + (9 μέλη και κύριο ρόλο τη δημιουργία δυναμικού δράσης), Κ + (40 μέλη και κύριο ρόλο την επαναπόλωση της μεμβράνης μετά την ανοδική φάση του δυναμικού δράσης), Ca 2+ (10 μέλη και κύριο ρόλο τη σύνδεση της διέγερσης των μυϊκών κυττάρων με τη σύσπασή τους, καθώς και την απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή από νευρικά κύτταρα) και Η + (ανοίγουν μετά από εκπόλωση, αλλά μόνο όταν η ηλεκτροχημική βαθμίδωση οδηγεί σε ρεύμα εξόδου, και κατά συνέπεια έχουν ως ρόλο την έξοδο πρωτονίων από το κύτταρο). Στην κατηγορία αυτή μπορούμε να τοποθετήσουμε και την οικογένεια των καναλιών TRP, που περιέχει 28 μέλη, τα οποία ρυθμίζονται από το δυναμικό, το ph, το Ca 2+, ακόμη και από μηχανική πίεση. Τα περισσότερα κανάλια TRP είναι κανάλια Ca 2+, ενώ ορισμένα δεν εμφανίζουν εξειδίκευση ως προς το κατιόν. Προσδετο-εξαρτώμενα κανάλια, στα οποία η σύνδεση ενός συγκεκριμένου προσδέτη σε εξωκυτταρικά ή ενδοκυτταρικά δομικά στοιχεία της πρωτεΐνης, οδηγεί στο άνοιγμα του καναλιού. Τα κανάλια, των οποίων η πύλη ελέγχεται από εξωτερικούς προσδέτες (ακετυλοχολίνη, σεροτονίνη, γλουταμινικό, GABA, ATP) θεωρούνται ως κανάλια - υποδοχείς. Δηλαδή, προσλαμβάνουν το εξωκυτταρικό μήνυμα και το μεταφέρουν στο εσωτερικό του κυττάρου - στόχου, μεταβάλλοντας το δυναμικό ηρεμίας του. Τα κανάλια αυτά μπορεί να είναι μη εξειδικευμένα κανάλια κατιόντων (όπως οι νικοτινικοί υποδοχείς της ακετυλοχολίνης και οι σεροτονεργικοί 5-HT 3 Rs) είτε κανάλια ανιόντων (όπως οι ιοντοτροπικοί υποδοχείς GABA). Τα κανάλια, τα οποία εξαρτώνται από ενδοκυτταρικούς 2 ους διαβιβαστές (cαμρ, cgmp, IP 3 ) είναι μη εξειδικευμένα κανάλια κατιόντων, τα οποία δρουν ως τελεστές των σηματοδοτικών μονοπατιών και όχι ως υποδοχείς, με τη στενή έννοια του όρου. Κανάλια, τα οποία ρυθμίζονται από άλλους μηχανισμούς. Για παράδειγμα, ο γλουταμινικός υποδοχέας - κανάλι Na + /Ca 2+ NMDA ρυθμίζεται ταυτόχρονα από το δυναμικό της μεμβράνης και από τη σύνδεση του προσδέτη (γλουταμινικό). Μια άλλη κατηγορία καναλιών που αποτελείται 15 μέλη είναι τα κανάλια επανορθωτικού ρεύματος Κ + (Inward-rectifier potassium channels), τα οποία ρυθμίζονται από το ενδοκυτταρικό ATP, τα φωσφολιπίδια ινοσιτόλης PIP 2,

12 148 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος και τις βγ υπομονάδες των G-πρωτεϊνών. Συμμετέχουν σε σημαντικές φυσιολογικές λειτουργίες, όπως η δραστηριότητα βηματοδότη της καρδιάς, η απελευθέρωση της ινσουλίνης και η πρόσληψη Κ + από τα νευρογλοιακά κύτταρα. Τέλος, η κατηγορία των τασεο-ευαίσθητων καναλιών Κ + που ενεργοποιούνται από την αύξηση του ενδοκυτταρικού Ca 2+ (calcium-activated potassium channels) περιέχει 15 μέλη και έχει ως κύριο ρόλο τον έλεγχο της διάρκειας απελευθέρωσης του νευροδιαβιβαστή και της διάρκειας της σύσπασης των μυϊκών κυττάρων. Μηχανο-ευαίσθητα κανάλια κατιόντων, τα οποία ανοίγουν ως απάντηση στην παραμόρφωση της μεμβράνης, και έχουν πολλούς ρόλους, κυρίως στα αισθητήρια συστήματα, όπως της αφής και της ακοής, όπου μεσολαβούν στη μηχανοηλεκτρική μεταγωγή μέσω τριχοκυττάρων. Ένας τρίτος τρόπος ταξινόμησης των καναλιών είναι με βάση κάποια ειδικά χαρακτηριστικά της δομής τους. Τα κανάλια ιόντων είναι διαμεμβρανικές πρωτεΐνες και συνήθως αποτελούνται από 2 έως 5 υπομονάδες, με πολλές διαμεμβρανικές περιοχές η κάθε μία. Τα κανάλια κατιόντων, των οποίων οι υπομονάδες περιέχουν είτε 2 (S5-S6) είτε 6 διαμεμβρανικές περιοχές (S1-S6), εκ των οποίων η S5 συνδέεται με την S6 με ένα Ρ-βρόχο, ανήκουν στη μεγαλύτερη οικογένεια καναλιών, που ονομάζεται οικογένεια S5-S6. Τα κανάλια αυτά μπορεί να είναι τασεοεξαρτώμενα, προσδετο-εξαρτώμενα από ενδοκυτταρικούς προσδέτες ή κανάλια ΤRP, κλπ. Ο Ρ- βρόχος που σχηματίζεται ανάμεσα στην S5 και S6 διαμεμβρανική περιοχή παίζει το ρόλο ενός φίλτρου διαπερατότητας καθιστώντας τα κανάλια αυτής της οικογένειας εξειδικευμένα ως προς το ιόν που διέρχεται από αυτά. Η οικογένεια των προσδετο-εξαρτώμενων καναλιών - υποδοχέων (ΑΤΡ, νικοτινικοί) δεν περιέχουν αυτόν τον Ρ-βρόχο και κατά συνέπεια είναι διαπερατά σε Na + και Ca 2+. Τα κανάλια ανιόντων (Cl - ), εκτός των υποδοχέων GABA A, έχουν μια τελείως ξεχωριστή δομή καθώς αποτελούνται από 12 διαμεμβρανικές περιοχές Η μεγαλύτερη οικογένεια καναλιών κατιόντων, η υπεροικογένεια S5-S6 Η μεγαλύτερη οικογένεια καναλιών είναι η οικογένεια S5-S6, η οποία περιλαμβάνει πολλούς τύπους καναλιών κατιόντων, τασεο-εξαρτώμενα ή εξαρτώμενα από ενδοκυτταρικούς δεύτερους διαβιβαστές, με κοινό χαρακτηριστικό τον Ρ-βρόχο ανάμεσα στην S5 και S6 περιοχή. Η δομή των S5-S6 καναλιών μπορεί να διαφέρει : α/ Μπορεί να αποτελούνται 4 υπομονάδες με 6 διαμεμβρανικές α-έλικες (S1-S6), όπως τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Κ + και τα προσδετο-εξαρτώμενα κανάλια κυκλικών νουκλεοτιδίων (cαμρ, cgmp) και τα κανάλια τριφωσφορικής ινοσιτόλης (ΙΡ 3 ). β/ Μπορεί να είναι μονομερή, δηλαδή να αποτελούνται από μία υπομονάδα με τέσσερα επαναλαμβανόμενα μοτίβα 6 διαμεμβρανικών α-ελίκων, όπως τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na + και Ca 2+. γ/ Μπορεί να έχουν μια απλούστερη δομή, όμοια με των προκαρυωτικών καναλιών Κ + ΚcsA, δηλαδή να αποτελούνται από 4 υπομονάδες, με δύο διαμεμβρανικές α-έλικες η καθεμία, παρόμοιες με τις S5 και S6, και ένα Ρ-βρόχο ανάμεσά τους, που συναντάμε στα ευκαρυωτικά κανάλια επανορθωτικού ρεύματος εισόδου Κ + (inwardly rectifying K ir channel). Παρά τις διαφορές στη δομή, όλα τα κανάλια αυτής της οικογένειας έχουν ένα κοινό δομικό χαρακτηριστικό, τις διαμεμβρανικές S5 και S6 α-έλικες και τον κοντό Ρ- (permeability: διαπερατότητα) βρόχο, που σχηματίζεται ανάμεσά τους (Εικόνα 4.12). Ο βρόχος αυτός βυθίζεται αλλά δεν διαπερνά τη μεμβράνη και λειτουργεί ως φίλτρο εξειδίκευσης, γι αυτό και τα κανάλια που ανήκουν σε αυτήν την οικογένεια παρουσιάζουν υψηλή εξειδίκευση ως προς τα κατιόντα που διέρχονται δια μέσου αυτών. Ο Ρ-βρόχος περιέχει αμινοξέα με καρβονυλικές ομάδες, οι οποίες με κατανάλωση ενέργειας αλληλεπιδρούν με τα μόρια Η 2 Ο των ενυδατωμένων κατιόντων, με αποτέλεσμα, τα κατιόντα να αφυδατώνονται και να μπορούν να διαπεράσουν το στόμιο του πόρου του καναλιού. Τα κατιόντα που είναι ογκωδέστερα απαιτούν λιγότερη ενέργεια για την αφυδάτωσή τους (πχ. το ιόν Κ +, ως ογκωδέστερο απαιτεί 80 Kcal/mole, από ότι το μικρότερο ιόν Na + που απαιτεί 98 Kcal/mole) και κατά συνέπεια περνούν ευκολότερα.

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ S5 S6 Γ. Εικόνα 4.12 Τα κανάλια που ανήκουν στην υπεροικογένεια καναλιών S5-S6, μπορεί να έχουν απλή δομή από 4 υπομονάδες με δύο διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία (Α), πιο πολύπλοκη δομή από 4 υπομονάδες με 6 διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία (Β) ή ακόμη να αποτελούνται από μια υπομονάδα με 4 επαναλαμβανόμενα μοτίβα 6 διαμεμβρανικών ελίκων το καθένα (Γ). Και στις τρεις περιπτώσεις το κοινό στοιχείο που χαρακτηρίζει αυτού του τύπου τα κανάλια είναι ο Ρ-βρόχος ή φίλτρο εξειδίκευσης ανάμεσα στις S5 και S6 διαμεμβρανικές α-έλικες. Από A.K. Zelman, A. Dawe, C. Gehring and G.A. Berkowitz, Evolutionary and structural perspectives of plant cyclic nucleotide-gated cation channels, Front. Plant Sci. 3, 1-13 (2012). Η διαφορά στην απαίτηση ενέργειας μαζί με τη διαφορά στη διάμετρο του πόρου εξηγεί την υψηλή εξειδίκευση των καναλιών S5-S6. Για παράδειγμα, τα κανάλια Κ + δεν μπορούν να αφυδατώσουν επαρκώς τα ιόντα Na +, ενώ τα κανάλια Na + αν και είναι ικανά να αφυδατώσουν και τους δυο τύπους ιόντων, είναι πολύ στενά για να επιτρέψουν το πέρασμα των ιόντων Κ + (Εικόνα 4.13). Α. Φίλτρο εξειδίκευσης Β. Εικόνα 4.13 Α. Διάγραμμα δύο υπομονάδων των καναλιών S5-S6, όπου απεικονίζεται ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζεται το φίλτρο εξειδίκευσης. Τα άτομα οξυγόνου του καρβονυλίου (C=Ο) των αμινοξέων του Ρ-βρόχου κοιτούν προς τον πόρο, δημιουργώντας περιοχές πρόσδεσης για το H 2 O. Β. Οι καρβονυλικές ομάδες των αμινοξέων των τεσσάρων Ρ-βρόχων με απαίτηση ενέργειας συνδέονται με τα μόρια Η 2 Ο των ενυδατωμένων κατιόντων (Νa +, Κ + ). Ως αποτέλεσμα, τα ιόντα αφυδατώνονται και μπορούν να διαπεράσουν το στόμιο του καναλιού. Το ιόν Κ +, ως ογκωδέστερο, απαιτεί λιγότερη ενέργεια για την αφυδάτωσή του από ότι το μικρότερο ιόν Na +. Αυτή η διαφορά μαζί με τη διαφορά στη διάμετρο του πόρου μπορεί να εξηγήσει την υψηλή εξειδίκευση των καναλιών S5-S6.

14 150 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος 2.2 Η οικογένεια των προσδετο-εξαρτώμενων από εξωκυτταρικό νευροδιαβιβαστή καναλιών ιόντων ή καναλιών-υποδοχέων Η υπεροικογένεια των προσδετο-εξαρτώμενων από εξωτερικό νευροδιαβιβαστή καναλιών, κατατάσσονται σύμφωνα με τη δομή τους σε τρεις κατηγορίες: α/ Στα κανάλια που αποτελούνται από τρεις υπομονάδες, με δύο διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία, οι οποίες συνδέονται με έναν μεγάλο εξωκυτταρικό βρόχο, με χαρακτηριστικό μέλος τον πουρινεργικό ΑΤΡ υποδοχέα Ρ2Χ. β/ Στα κανάλια που αποτελούνται από πέντε υπομονάδες με τέσσερεις διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία, με έναν χαρακτηριστικό βρόχο κυστεΐνης (Cys-loop) στο αμινοτελικό τους άκρο, με τον νικοτινικό υποδοχέα να αποτελεί το πρωτότυπο. γ/ Στους ιοντοτροπικούς υποδοχείς του γλουταμινικού. Η σύντηξη ενός καναλιού S5-S6 με μια προκαρυωτική πρωτεΐνη με θέση σύνδεσης για το γλουταμινικό δημιούργησε έναν καινούργιο τύπο καναλιού, τον ιοντοτροπικό υποδοχέα - κανάλι, ένα μη εξειδικευμένο κανάλι κατιόντων που παίζει κεντρικό ρόλο στη δημιουργία της μνήμης στον εγκέφαλο. Αποτελείται από τέσσερεις υπομονάδες με τρεις διαμεμβρανικές έλικες η καθεμιά και έναν χαρακτηριστικό Μ 2 βρόχο ανάμεσα στην Μ1 και Μ3 διαμεμβρανική περιοχή. Και στις τρεις περιπτώσεις, το κοινό στοιχείο που χαρακτηρίζει αυτού του τύπου τους υποδοχείς είναι ότι το άνοιγμα της πύλης εξαρτάται από την πρόσδεση του εξωκυττάριου νευροδιαβιβαστή (ΑΤΡ, ακετυλοχολίνη, σεροτονίνη, GABA, γλουταμινικό), ενώ τα κανάλια μπορεί να είναι κατιόντων ή ανιόντων (GABA A και GABA C υποδοχείς - κανάλια ιόντων Cl - ). ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ATP Α. Σύνδεση προσδέτη ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ACh, GABA, 5HT 3, γλυκίνης Β. ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΓΛΟΥΤΑΜΙΚΟΥ Γ. Σύνδεση προσδέτη Καϊνικό Καϊνικό Προς την ΝΗ 2 τελική περιοχή Εξωκυτταρικά Ενδοκυτταρικά Δισουλφιδικός δεσμός 5-ΗΤ 3 R AChR GABA A R 5HT 3 R Εικόνα 4.14 Τα κανάλια που ανήκουν στην υπεροικογένεια προσδετο-εξαρτώμενων από εξωκυτταρικό νευροδιαβιβαστή καναλιών, μπορεί να έχουν απλή δομή από 4 υπομονάδες με 2 διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία, όπως οι υποδοχείς του ΑΤΡ (Α), πιο πολύπλοκη δομή από 5 υπομονάδες με 4 διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία, όπως οι νικοτινικοί υποδοχείς ACh, οι υποδοχείς GABA Α και σεροτονίνης 5HT 3 Rs (Β) ή ακόμη να αποτελούνται από 4 υπομονάδες με 3 διαμεμβρανικές έλικες η καθεμία και έναν Μ 2 -βρόχο, ανάμεσα στην Μ1 και Μ3 α-έλικα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους υποδοχείς AMPA, NMDA και καϊνικού (Γ). Και στις τρεις περιπτώσεις το κοινό στοιχείο που χαρακτηρίζει αυτούς τους υποδοχείς είναι ότι το άνοιγμα της πύλης εξαρτάται από την πρόσδεση του νευροδιαβιβαστή στην εξωκυτταρική περιοχή του καναλιού.

15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η υπεροικογένεια των καναλιών ανιόντων Η υπεροικογένεια των καναλιών ανιόντων περιλαμβάνει κανάλια που μεταφέρουν κυρίως ιόντα Cl -. Τα κανάλια Cl - κατατάσσονται σε τρεις οικογένειες: την οικογένεια ClC (Cl Channels), την οικογένεια CFTR (Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator) και την οικογένεια προσδετο-εξαρτώμενων καναλιών GABA (που θα μελετηθεί με τα προσδετο-εξαρτώμενα κανάλια). Τα κανάλια Cl - έχουν πολύπλοκη δομή, καθώς αποτελούνται από δύο υπομονάδες με 18 α-έλικες η καθεμία, σχηματίζοντας δύο πόρους (κανάλια ClC) ή είναι μονομερή με δύο ομάδες των 6 διαμεμβρανικών περιοχών (το κανάλι CFTR, το οποίο ανήκει στην μεγάλη οικογένεια των μεταφορέων ABC) (Εικόνα 4.15). Στη συνέχεια, θα μελετήσουμε τα κανάλια ιόντων που ανήκουν στις τρεις προηγούμενες υπεροικογένειες, κανάλια S5-S6, κανάλια - υποδοχείς και κανάλια ανιόντων, περιγράφοντας τη δομή και το ρόλο τους στη μεταγωγή σήματος και γενικότερα στη λειτουργία των κυττάρων. ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ CFTR Εξωκυτταρικά Ενδοκυτταρικά ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ CLC 18 Εικόνα 4.15 Τα κανάλια ανιόντων είναι κυρίως κανάλια Cl -. Διακρίνονται οι δύο οικογένειες: τα κανάλια CFTR, μονομερή με 12 διαμεμβρανικές έλικες, διευθετημένες σε δύο ομάδες των έξι (MSD-1, 2), δύο περιοχές σύνδεσης του ΑΤΡ (ΝBD-1/ 2, Nucleotide Binding Domain) και μια ρυθμιστική περιοχή (R), και τα κανάλια ClC, διμερή με 18 α-έλικες η κάθε υπομονάδα. Από Millar ID, Bruce JIe, Brown PD., Ion channel diversity, channel expression and function in the choroid plexuses, Cerebrospinal Fluid Res. 4, article 8 (2007). 3. Κανάλια Κατιόντων της Υπεροικογένειας S5-S6: Πρότυπες Δομές και ο Ρόλος τους στη Σηματοδότηση Μπορεί να γίνει διάκριση σε δύο πρότυπα καναλιών της υπεροικογένειας S5-S6, τα οποία διατηρούνται από τους προκαρυωτικούς οργανισμούς έως τον άνθρωπο και διαφέρουν ως προς την αρχιτεκτονική των υπομονάδων τους (Εικόνα 4.16). Πρότυπο 1: Ένα τυπικό κανάλι κατιόντων που ανήκει στο πρότυπο 1 αποτελείται από τουλάχιστον τέσσερεις κύριες α-υπομονάδες, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέονται με ρυθμιστικές υπομονάδες (β, γ, δ κλπ). Κάθε α-υπομονάδα περιέχει 6 διαμεμβρανικές α-έλικες και έναν Ρ-βρόχο ανάμεσα στην S5 και S6 α-έλικα, ο οποίος βυθίζεται μέσα στη μεμβράνη και παίζει το ρόλο του φίλτρου εξειδίκευσης που καθορίζει την εξειδίκευση του καναλιού ως προς τα ιόντα

16 152 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος που διέρχονται. Οι διαμεμβρανικές περιοχές δημιουργούν μια κεντρική κοιλότητα γεμάτη H 2 O, και μια πύλη, η οποία ανοίγει ή κλείνει με έναν αντιστρεπτό τρόπο μετά από πρόσληψη του σήματος. Αυτή η αρχιτεκτονική είναι χαρακτηριστική για τα προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά τασεοεξαρτώμενα κανάλια κατιόντων (voltage-operated cation channels), τα κανάλια CNG (cyclic nucleotide-gated) που ελέγχονται από κυκλικά νουκλεοτίδια (camp, cgmp), τα κανάλια υποδοχείς τριφωσφορικής ινοσιτόλης (ΙnsΡ 3 R) και ρυανοδίνης (RyR) που βρίσκονται στη μεμβράνη του ενδοπλασματικού/σαρκοπλασματικού δικτύου, και τα κανάλια TRP παροδικού δυναμικού που ελέγχονται από υποδοχείς (Τransient receptor potential). Πρότυπο 2: Ένα τυπικό κανάλι κατιόντων που ανήκει στο πρότυπο 2 αποτελείται από τέσσερεις υπομονάδες. Κάθε υπομονάδα αποτελείται από δύο διαμεμβρανικές περιοχές, S5 και S6, και έναν Ρ-βρόχο ανάμεσά τους. Αυτή η απλή και πιθανώς πιο αρχέγονη αρχιτεκτονική είναι χαρακτηριστική για τα επιθηλιακά κανάλια Na + (ΕΝaC) και για τα κανάλια επανορθωτικού ρεύματος Κ + (Κ ir ). Στο πρότυπο αυτό ανήκουν επίσης και τα κανάλια Κ + με δύο Ρ-βρόχους (Κ 2Ρ ), που αποτελούνται από δύο ομοιοπολικά συνδεδεμένες υπομονάδες με τη χαρακτηριστική δομή των δύο διαμεμβρανικών περιοχών, S5 και S6, και έναν Ρ-βρόχο ανάμεσά τους. Βακτηριακοί πρόδρομοι Πρότυπο 1 Αισθητήρας τάσης Τασεο εξαρτώμενα κανάλια κατιόντων Κυτταρόπλασμα Κανάλια CNG TRP RyR InsP 3 R Πρότυπο 2 Κανάλια ENaC, K ir Κανάλια K 2P Κυτταρόπλασμα Εικόνα 4.16 Πρότυπα καναλιών κατιόντων της οικογένειας S5-S6. Τα κανάλια Na +, K + και Ca 2+ έχουν δύο πρότυπα, τα οποία χαρακτηρίζονται από τη δομή των υπομονάδων τους. Πρότυπο 1: Κάθε υπομονάδα αποτελείται από 6 διαμεμβρανικές περιοχές και έναν Ρ-βρόχο. Αυτή η αρχιτεκτονική είναι χαρακτηριστική για τα ευκαρυωτικά τασεο-εξαρτώμενα κανάλια κατιόντων, τα CNG (cyclic nucleotide-gated), τα κανάλια TRP (transient receptor potential) παροδικού ρεύματος που ελέγχονται από υποδοχείς, και τα κανάλια - υποδοχείς ρυανοδίνης και ΙΡ 3 του ΕΔ/ΣΔ δικτύου. Πρότυπο 2: Κάθε υπομονάδα αποτελείται μόνο από δύο διαμεμβρανικές περιοχές και έναν Ρ-βρόχο ανάμεσά τους. Αυτή η απλή αρχιτεκτονική είναι χαρακτηριστική για τα επιθηλιακά κανάλια Na + (ΕΝaC), για τα κανάλια επανορθωτικού ρεύματος Κ + (Κ ir ) και τα κανάλια Κ + με δύο-ρ-βρόχους (Κ 2Ρ ). Στο πρότυπο 1 ανήκουν τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια, τα οποία αποτελούν την πλειοψηφία των καναλιών στα ανθρώπινα κύτταρα και ανοίγουν μετά από εκπόλωση της μεμβράνης. Από τους

17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ προκαρυωτικούς οργανισμούς έως τον άνθρωπο, όλα τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια ιόντων λειτουργούν σύμφωνα με την ίδια αρχή που βασίζεται στην κοινή αρχιτεκτονική τους. Στα πιο αρχέγονα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Κ +, οι τέσσερις υπομονάδες είναι διαχωρισμένες, ενώ στα εξελικτικά πιο σύγχρονα κανάλια Na + και Ca 2+, οι τέσσερις υπομονάδες βρίσκονται ως υποπεριοχές σε μια κοινή πολυπεπτιδική αλυσίδα (Εικόνα 4.17). Εξωκυτταρικά Τασεο εξαρτώμενο κανάλι K + (τετραμερές) Κυτταρόπλασμα Περιοχή απενεργοποίησης Αισθητήρας τάσης Πόρος Τασεο εξαρτώμενο κανάλι Na + (μονομερές) Εξωκυτταρικά Κυτταρόπλασμα Αισθητήρας τάσης Πόρος Περιοχή απενεργοποίησης Εικόνα 4.17 Δομή τασεο-εξαρτώμενων καναλιών κατιόντων. Στα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Κ + οι 4 υπομονάδες είναι διαχωρισμένες, ενώ στα κανάλια Na + και Ca 2+ οι 4 υπομονάδες βρίσκονται σε μια πολυπεπτιδική αλυσίδα. Από Molecular Cell Biology, 6 th edition, W. Freeman and Company (2008). Τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια είναι υπερ-ταχύτατοι διακόπτες, και γι αυτό παίζουν κύριο ρόλο στη γρήγορη μεταφορά του σήματος στο νευρικό σύστημα. Στην ταχύτατη αλλαγή διαμόρφωσης μεσολαβεί ένα δομικό στοιχείο, το οποίο μετά από εκπόλωση της μεμβράνης αλλάζει θέση ή διαμόρφωση με τέτοιον τρόπο ώστε η πύλη R1 του καναλιού ανοίγει. Η δομή αυτή είναι η διαμεμβρανική περιοχή S4, η οποία φέρει ισχυρά θετικό φορτίο, καθώς περιέχει ένα R2 επαναλαμβανόμενο μοτίβο ενός θετικά φορτισμένου αμινοξέος (κυρίως αργινίνης, R) και δύο υδρόφοβων αμινοξέων, και επίσης είναι R3 αρκετά λιπόφιλη για να μετακινείται μέσα στη λιπιδική διπλοστιβάδα της μεμβράνης (Εικόνα 4.18). Η S4 διαμεμβρανική α-έλικα είναι ο R4 αισθητήρας τάσης. R6 R7 R5 Εικόνα Δομή της έλικας S4, αισθητήρα τάσης των τασεοεξαρτώμενων καναλιών κατιόντων. Το S4 τμήμα του τασεο-εξαρτώμενου καναλιού ιόντων Κ + φαίνεται σε ελικοειδή διαμόρφωση και οι κύκλοι αντιπροσωπεύουν τα αμινοξέα της α-έλικας. Η αλληλουχία του ενός βασικού και δύο υδρόφοβων αμινοξέων είναι χαρακτηριστική για την S4. Τo βασικό αμινοξύ αργινίνη, R, αριθμείται από το αμινοτελικό προς το καρβοξυτελικό άκρο της πρωτεΐνης (R1- R7).

18 154 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος Ο ακριβής μηχανισμός της τασεο-εξαρτώμενης ρύθμισης της πύλης παρέμενε μυστήριο για πάνω από μισό αιώνα. Το 2005, ο μηχανισμός διαλευκάνθηκε με τα κρυσταλλογραφικά δεδομένα από το τασεο-εξαρτώμενο κανάλι Κ + (KvAP) του αρχαιοβακτηρίου Aeropyrum perni. Αποδείχθηκε ότι η έλικα S4 μετά την εκπόλωση δεν μετακινείται κάθετα, αλλά σχηματίζει με ένα τμήμα της έλικας S3, το S3b, ένα είδος φουρκέτας, το οποίο βρίσκεται στη βάση του καναλιού και μετακινείται όπως ένα κουπί. Μετά από εκπόλωση της μεμβράνης, το «κουπί» μετακινείται προς τα επάνω, προς στο εσωτερικό της μεμβράνης, ανοίγοντας την πύλη (Εικόνα 4.19). Εκπόλωση Μεμβράνη Πύλη «κουπιά» Επαναπόλωση ΚΛΕΙΣΤΟ ΑΝΟΙΧΤΟ Εικόνα 4.19 Μηχανισμός ανοίγματος της πύλης των τασεο-εξαρτώμενων καναλιών κατιόντων. Το μοριακό μοντέλο προέκυψε από τα κρυσταλλογραφικά δεδομένα του τασεο-εξαρτώμενου καναλιού Κ + (KvAP) του αρχαιοβακτηρίου Aeropyrum perni. Η έλικα S4 σχηματίζει με ένα τμήμα της έλικας S3, το S3b, ένα είδος φουρκέτας, το οποίο βρίσκεται στη βάση του καναλιού και μετακινείται μετά από εκπόλωση της μεμβράνης, προς τα πάνω, όπως ένα κουπί, προκαλώντας το άνοιγμα της πύλης. Από Marks F., Klingmüller U. and Müller-Decker K., Cellular Signal Processing, Garland Science (2008). Τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια κατιόντων αλληλεπιδρούν με μια μεγάλη ποικιλία σηματοδοτικών μορίων, που ρυθμίζουν την αποτελεσματικότητά τους σε δεδομένες φυσιολογικές συνθήκες. Για παράδειγμα, οι δραστηριότητές τους βρίσκονται κάτω από λεπτό έλεγχο μέσω φωσφορυλίωσης. Γι αυτό τον λόγο στις κυτταροπλασματικές περιοχές των α-υπομονάδων υπάρχουν πολλές θέσεις φωσφορυλίωσης. Σε αντίθεση με τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια, τα υπόλοιπα κανάλια του πρότυπου 1 ενεργοποιούνται από ενδοκυτταρικούς προσδέτες (CGC, InsP 3 R, RyR) ή έμμεσα από υποδοχείς (TRP) και όχι από το δυναμικό. Τα κανάλια αυτά δεν εμφανίζουν ευαισθησία στη μεταβολή δυναμικού λόγω του ανεπαρκούς θετικού φορτίου της S4 περιοχής. Τα κανάλια του πρότυπου 2 δεν περιέχουν τη φουρκέτα S4-S3b ή έναν παρόμοιο αισθητήρα τάσης και χρησιμοποιούν διαφορετικούς μηχανισμούς ρύθμισης από το δυναμικό. Πχ. τα κανάλια Kir απαντούν στο δυναμικό, αλλά με έναν αντίστροφο τρόπο. Ανοίγουν μετά από υπερπόλωση,

19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ενώ σε κατάσταση εκπόλωσης είναι μπλοκαρισμένα, βουλωμένα, από θετικά φορτισμένες πολυαμίνες και ιόντα Mg 2+, ένας μηχανισμός που διαφέρει πλήρως από των τασεο - εξαρτώμενων καναλιών. Άλλα κανάλια του πρότυπου 2 είναι είτε μόνιμα ανοιχτά (τα 2-Ρ-βρόχων Κ 2Ρ ), είτε ενεργοποιούνται από ενδοκυτταρικούς προσδέτες (GIRK και Κ ΑΤΡ ). Για τη δουλειά τους πάνω στη δομή και τη λειτουργία των καναλιών ιόντων, ο Roderick Mackinnon και ο Peter Agre πήραν το Nobel Χημείας Peter Agre (1949 ) Roderick Mackinnon (1956 ) Εικόνα O Roderick Mackinnon και ο Peter Agre πήραν το Nobel Χημείας 2003, για τις εργασίες τους πάνω στα κανάλια. Οι δύο Αμερικάνοι εξήγησαν πώς το Η 2 Ο και τα ιόντα μεταφέρονται μέσα και έξω από τα κύτταρα. Ο Peter Agre, ο οποίος εργαζόταν στο Johns Hopkins University και ο Roderick MacKinnon στο Howard Hughes Medical Institute του Rockefeller University πήραν το βραβείο Nobel γιατί ανακάλυψαν "a fantastic family of molecular machines: channels, gates and valves, all of which are needed for the cell to function." Ο Αgre ανακάλυψε τις υδατοποτίνες, ενώ ο MacKinnon τη δομή και τη λειτουργία των τασεο-εξαρτώμενων καναλιών Na + και Κ +. Συνοψίζοντας: Τα κανάλια κατιόντων της υπεροικογένειας S5-S6 αποτελούνται από τουλάχιστον 4 α-υπομονάδες, οι οποίες σχηματίζουν έναν κεντρικό πόρο. Δύο βασικά είδη αρχιτεκτονικής διακρίνονται για κάθε υπομονάδα. Οι απλούστερες α-υπομονάδες αποτελούνται από δύο διαμεμβρανικές έλικες (S5-S6) που καλύπτουν τον πόρο και έναν Ρ-βρόχο που σχηματίζει το φίλτρο εξειδίκευσης. Οι α-υπομονάδες των πιο εξελιγμένων τασεο-εξαρτώμενων καναλιών περιέχουν 6 διαμεμβρανικές έλικες (S1-S6). Μια δομή φουρκέτας, η οποία σχηματίζεται από τη θετικά φορτισμένη S4 έλικα και τμήμα της S3, δρα ως αισθητήρας τάσης και καθώς μετακινείται με κίνηση κουπιού ανοίγει ή κλείνει τον πόρο του καναλιού ανάλογα με το δυναμικό της μεμβράνης. Κανάλια με ανεπαρκές θετικό φορτίο στην S4 έλικα δεν ελέγχονται από το δυναμικό, αλλά από ενδοκυτταρικούς προσδέτες ή υποδοχείς Τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na + : υπεύθυνα για την ανοδική φάση του δυναμικού δράσης Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, στα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na + οι 4 υπομονάδες των 6 διαμεμβρανικών ελίκων, οι οποίες χαρακτηρίζουν όλα τα κανάλια του πρότυπου 1, αποτελούν υπο-περιοχές μιας πρωτεΐνης 260 kda (Εικόνα 4.21Α). Η δομή αυτής της πρωτεΐνης, αρκετά σύγχρονης εξελικτικά που συναντάται μόνο σε πολυκύτταρους οργανισμούς, έχει μελετηθεί με λεπτομέρεια. Οι τέσσερις υδρόφοβες S6 διαμεμβρανικές α-έλικες δημιουργούν τον πόρο του καναλιού, οι 4 Ρ-βρόχοι το φίλτρο εξειδίκευσης, ενώ οι S4 αισθητήρες τάσης ελέγχουν το άνοιγμα του καναλιού μετά από εκπόλωση. Όπως σε όλα τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια, έτσι και στα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na +, η κεντρική πρωτεΐνη, που χαρακτηρίζεται ως κύρια α- υπομονάδα, περιβάλλεται από πολλές ρυθμιστικές υπομονάδες. Πιο συγκεκριμένα, στα κανάλια

20 156 Κανάλια ιόντων και μεταγωγή σήματος Na + η α-υπομονάδα δημιουργεί ένα ετερομερές σύμπλεγμα με τρεις διαφορετικές β-υπομονάδες, β 1, β 2 και β 3, οι οποίες συνδέονται με την α- υπομονάδα ομοιοπολικά με δεσμούς θείου (η β 2 ) ή μη ομοιοπολικά (η β 1 και η β 3 ) (Εικόνα 4.21Β). Οι β-υπομονάδες επηρεάζουν το άνοιγμα του καναλιού και ρυθμίζουν τα επίπεδα έκφρασής του. Οι β-υπομονάδες (22-36 kda) είναι διαμεμβρανικές πρωτεΐνες που διαπερνούν μια φορά τη μεμβράνη, με μια μεγάλη ΝΗ 2 -τελική εξωκυτταρική περιοχή, με δομή ομόλογη των μορίων κυτταρικής προσκόλλησης που ανήκουν στην υπεροικογένεια των ανοσοσφαιρινών (immunoglobulin-like superfamily), και ένα κοντό ενδοκυτταρικό CΟΟΗ-τελικό άκρο (Εικόνα 4.21Α). Το εξωκυτταρικό τους άκρο λειτουργεί σαν θέση προσκόλλησης με πρωτεΐνες της εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας ή με γειτονικά κύτταρα (πχ νευρογλοιακά), ενώ το ενδοκυτταρικό τους άκρο συνδέεται με πρωτεΐνες του κυτταροσκελετού, όπως η σπεκτρίνη και η αγκυρίνη. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις παίζουν σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση της δραστηριότητας του καναλιού και στην ομαδοποίηση των καναλιών Na + στη μεμβράνη των διεγέρσιμων κυττάρων. Η μεταφορά των δυναμικών δράσης κατά μήκος της μεμβράνης ή η αναπηδητική τους μετάδοση κατά μήκος του εμμύελου νευράξονα οφείλεται σε αυτήν την ομαδοποίηση. Σε μετάλλαξη μιας Cys του εξωκυτταρικού άκρου της β 1 υπομονάδας οφείλεται η κληρονομική επιληψία. Α. β 2 υπομονάδα α υπομονάδα β 1 υπομονάδα Εξωκυτταρικά Κυτταρόπλασμα Αισθητήρας τάσης Πόρος Περιοχή απενεργοποίησης Β. Κυτταρόπλασμα Ρύθμιση Εικόνα 4.21 Α. Δομή της κύριας α-υπομονάδας ενός τασεο-εξαρτώμενου καναλιού ιόντων Na +, καθώς και των υπομονάδων β 1 και β 2. Η α-υπομονάδα είναι μονομερής διαμεμβρανική πρωτεΐνη που αποτελείται από 4 όμοιες περιοχές. Οι β 1 και β 2 ρυθμιστικές υπομονάδες είναι διαμεμβρανικές πρωτεΐνες που διαπερνούν μια φορά τη μεμβράνη και η ΝΗ 2 -περιοχή τους περιέχει μοτίβα όμοια με τις ανοσοσφαιρίνες. Από Yu et al, Overview of molecular relationships in the voltage-gated ion channel superfamily, Pharmacol. Reviews, 57, (2005). Β. Αναπαράσταση στο χώρο της κύριας α- (κόκκινο) και των συμπληρωματικών β-υπομονάδων (γκρι) του τασεοεξαρτώμενου καναλιού Na +.

21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Απενεργοποίηση των τασεο-εξαρτώμενων καναλιών Na + Τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na + βρίσκονται στους άξονες των νευρώνων και στα σκελετικά και καρδιακά μυϊκά κύτταρα, όπου είναι υπεύθυνα για την ανοδική φάση του δυναμικού δράσης. Όταν το δυναμικό της μεμβράνης βρίσκεται στην κατάσταση ηρεμίας, τα τασεο-εξαρτώμενα κανάλια Na + βρίσκονται στην κλειστή κατάσταση. Όταν το δυναμικό ξεπεράσει την ουδό ενεργοποίησης, τα κανάλια ανοίγουν και εισέρχονται στο κύτταρο ιόντα Na +. Τα κανάλια Νa + είναι υπεύθυνα για την άμεση και πολύ σύντομη ανοδική φάση του δυναμικού δράσης (έως τα +40 mv) γι αυτό παραμένουν ανοιχτά για 0,1 msec, και στη συνέχεια αυτο-αναστέλλονται, απενεργοποιούνται. Σε όλη τη διάρκεια της απενεργοποίησης, η οποία μπορεί να διαρκέσει μερικά msec ως αρκετά sec, έως ότου το δυναμικό επιστρέψει στην κατάσταση ηρεμίας, το κανάλι παραμένει απενεργοποιημένο και δεν μπορεί να ανοίξει. Η γρήγορη απενεργοποίηση των καναλιών Νa + βασίζεται σε αλλαγές της διαμόρφωσης μιας ευέλικτης δομικής περιοχής της κεντρικής α-υπομονάδας, η οποία μπλοκάρει προσωρινά την είσοδο του πόρου από την ενδοκυτταρική πλευρά. Η περιοχή απενεργοποίησης (inactivation domain) των καναλιών Na + βρίσκεται στον ενδοκυτταρικό βρόχο ανάμεσα στην ΙΙΙ και ΙV υποπεριοχή και αποτελείται από 3 υδρόφοβα αμινοξέα Ile, Phe και Met (IFM motif) που ευθυγραμμίζονται με την είσοδο του πόρου, απενεργοποιώντας το κανάλι. Μετά τη φάση απενεργοποίησης και την επαναπόλωση της μεμβράνης, το κανάλι επιστρέφει στην κλειστή κατάσταση, έτοιμο να ανοίξει μετά τη νέα αλλαγή στο δυναμικό ηρεμίας της μεμβράνης. Κλειστό Ανοιχτό Ανενεργό Περιοχή απενεργοποίησης Ανοιχτό IFM motif Ανενεργό Εξωκυτταρικά Επαναπόλωση της μεμβράνης, μετατόπιση της περιοχής απενεργοποίησης, και κλείσιμο της πύλης Πύλη εξειδίκευσης Εκπόλωση της μεμβράνης Κυτταρόπλασμα Πόρος Περιοχή IFM απενεργοποίησης αισθητήρας τάσης S4 Κανάλι Na + κλειστό Κανάλι Na + ανοιχτό Κανάλι Na + ανενεργό Εκπόλωση της μεμβράνης, μετατόπιση των S4 αισθητήρων τάσης, άνοιγμα του καναλιού (<0,1 msec) Επαναφορά των S4 αισθητήρων τάσης, στην αρχική τους θέση, απενεργοποίηση του καναλιού (0,1 1.0 msec) Εικόνα 4.22 Τα τασεο-εξαρτώμανα κανάλια Na + βρίσκονται σε τρεις καταστάσεις, κλειστή (όταν το δυναμικό είναι στην κατάσταση ηρεμίας, έτοιμα να ανοίξουν), ανοιχτή (όταν το δυναμικό ξεπεράσει την ουδό ενεργοποίησης) και ανενεργή (το κανάλι δεν μπορεί να ανοίξει καθώς το μοτίβο IFM μπλοκάρει το άνοιγμα του καναλιού, μέχρι η μεμβράνη να επαναπολωθεί και το δυναμικό να επιστρέψει στο δυναμικό ηρεμίας). Από Molecular Cell Biology, 6 th edition, W. Freeman and Company (2008).

Κανάλια ιόντων και ο ρόλος τους στη μεταγωγή σήματος

Κανάλια ιόντων και ο ρόλος τους στη μεταγωγή σήματος 4 Κανάλια ιόντων και ο ρόλος τους στη μεταγωγή σήματος 1. Ο ρόλος του δυναμικού της μεμβράνης στη μεταγωγή σήματος 1.1 Το δυναμικό ηρεμίας της πλασματικής μεμβράνης των κυττάρων 1.2 Το δυναμικό δράσης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ Όπως συμβαίνει με τη συναπτική διαβίβαση στη νευρομυϊκή σύναψη, σε πολλές μορφές επικοινωνίας μεταξύ νευρώνων στο κεντρικό νευρικό σύστημα παρεμβαίνουν άμεσα ελεγχόμενοι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου 2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου Στόχοι κατανόησης: Διαφορά δυναμικού της κυτταρικής μεμβράνης ενός νευρικού κυττάρου: Τί είναι; Πώς δημιουργείται; Ποιά είδη διαφοράς δυναμικού της μεμβράνης

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα διάλεξης ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΜΥΪΚΗ ΣΥΣΤΟΛΗ. Τρόποι µετάδοσης των νευρικών σηµάτων. υναµικό Ηρεµίας. Νευρώνας

Θέµατα διάλεξης ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΜΥΪΚΗ ΣΥΣΤΟΛΗ. Τρόποι µετάδοσης των νευρικών σηµάτων. υναµικό Ηρεµίας. Νευρώνας Θέµατα διάλεξης MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΜΥΪΚΗ ΣΥΣΤΟΛΗ Τρόποι µετάδοσης νευρικών σηµάτων Ρόλος και λειτουργία των νευροδιαβιβαστών

Διαβάστε περισσότερα

Η βαθμίδα του ηλεκτρικού πεδίου της μεμβράνης τείνει να συγκρατήσει τα θετικά φορτισμένα ιόντα.

Η βαθμίδα του ηλεκτρικού πεδίου της μεμβράνης τείνει να συγκρατήσει τα θετικά φορτισμένα ιόντα. Τα ιόντα χλωρίου βρίσκονται σε πολύ μεγαλύτερη πυκνότητα στο εξωτερικό παρά στο εσωτερικό του κυττάρου, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται παθητικό ρεύμα εισόδου τους στο κύτταρο. Τα αρνητικά φορτισμένα ιόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Μεμβρανική Βιοφυσική. Η δομή ιοντικών διαύλων Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Μεμβρανική Βιοφυσική. Η δομή ιοντικών διαύλων Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μεμβρανική Βιοφυσική Η δομή ιοντικών διαύλων Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

+ - - εκπολώνεται. ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ

+ - - εκπολώνεται. ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ Στόχοι Κατανόησης: -Να σας είναι ξεκάθαρες οι έννοιες πόλωση, εκπόλωση, υπερπόλωση, διεγερτικό ερέθισμα, ανασταλτικό ερέθισμα, κατώφλιο δυναμικό, υποκατώφλιες εκπολώσεις, υπερκατώφλιες

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ 7-8/ Π.Παπαζαφείρη ΣΥΝΑΨΕΙΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ 7-8/ Π.Παπαζαφείρη ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ 7-8/02-03-2016 Π.Παπαζαφείρη ΣΥΝΑΨΕΙΣ Νευροδιαβιβαστές α) παραγωγή, είδη β) αναγνώριση γ) σηματοδότηση Σε πρώτη προσέγγιση, ο ορισμός του διαβιβαστή είναι: Διαβιβαστής είναι μια ουσία που

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 3: Μεμβράνες - Ηλεκτρικά δυναμικά, Νευρικό & μυϊκό σύστημα Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαιο 11 ο ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Νευρικό 1

Κεφαλαιο 11 ο ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Νευρικό 1 Κεφαλαιο 11 ο ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Νευρικό 1 ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστηµα συντονίζει τη λειτουργία όλων των άλλων συστηµάτων. Χωρίζεται σε δύο επί µέρους συστήµατα: Το Σωµατικό Νευρικό Σύστηµα το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ:ΔΟΜΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ:ΔΟΜΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ 5-6/29-02-2016 Π.Παπαζαφείρη ΣΥΝΑΨΕΙΣ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2. ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ:ΔΟΜΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ 3. ΧΗΜΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ:ΔΟΜΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ 4. ΚΕΝΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΡΥΘΜΙΣΗ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ διαβίβαση στο νευρικό

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του μαθήματος είναι ο συνδυασμός των θεωρητικών και ποσοτικών τεχνικών με τις αντίστοιχες περιγραφικές. Κεφάλαιο 1: περιγράφονται οι βασικές

Σκοπός του μαθήματος είναι ο συνδυασμός των θεωρητικών και ποσοτικών τεχνικών με τις αντίστοιχες περιγραφικές. Κεφάλαιο 1: περιγράφονται οι βασικές Εισαγωγή Ασχολείται με τη μελέτη των ηλεκτρικών, η λ ε κ τ ρ ο μ α γ ν η τ ι κ ώ ν κ α ι μ α γ ν η τ ι κ ώ ν φαινομένων που εμφανίζονται στους βιολογικούς ιστούς. Το αντικείμενο του εμβιοηλεκτρομαγνητισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310-999054 (προσωπικό) 2310-999185 (γραμματεία) anogian@auth.

ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310-999054 (προσωπικό) 2310-999185 (γραμματεία) anogian@auth. ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310-999054 (προσωπικό) 2310-999185 (γραμματεία) anogian@auth.gr Σύνοψη των όσων εξετάσαμε για τους ιοντικούς διαύλους: 1. Διαπερνούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ Αγόρι 6 ετών μεταφέρεται στον οικογενειακό ιατρό από τους γονείς του λόγω εμφάνισης δυσκολίας στην κίνηση των άκρων (άνω και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας (προσωπικό) (γραμματεία)

ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας (προσωπικό) (γραμματεία) ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310-999054 (προσωπικό) 2310-999185 (γραμματεία) anogian@auth.gr Αρχές της ηλεκτρικής διακυτταρικής επικοινωνίας Ή πως το νευρικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 2ο ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΤΟΥΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 2ο ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΤΟΥΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 2ο ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗ ΤΟΥΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΗΜΑΤΟΣ Τα νευρικά κύτταρα έχουν τη μοναδική ικανότητα να επικοινωνούν με ακρίβεια και με ταχύτητα σε μεγάλη απόσταση τόσο μεταξύ τους όσο και με τα κύτταρα στόχους που

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις Βιοφυσικής 1

Σημειώσεις Βιοφυσικής 1 Σημειώσεις Βιοφυσικής 1 Διαπερατότητα διπλοστιβάδας λιπιδίων Όλα τα ζωντανά κύτταρα θα πρέπει να είναι σε θέση να ανταλλάσσουν υλικά (θρεπτικές ουσίες και παραπροϊόντα) με το εξωτερικό τους περιβάλλον,

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός: Περιγραφή της συμπεριφοράς των νευρικών κυττάρων και ποσοτικά και ποιοτικά.

Σκοπός: Περιγραφή της συμπεριφοράς των νευρικών κυττάρων και ποσοτικά και ποιοτικά. Σκοπός: Περιγραφή της συμπεριφοράς των νευρικών κυττάρων και ποσοτικά και ποιοτικά. Τα νευρικά κύτταρα περιβάλλονται από μία πλασματική μεμβράνη της οποίας κύρια λειτουργία είναι να ελέγχει το πέρασμα

Διαβάστε περισσότερα

Ρύθµιση κυτταρικής λειτουργίας. Μεταγωγή σήµατος

Ρύθµιση κυτταρικής λειτουργίας. Μεταγωγή σήµατος Ρύθµιση κυτταρικής λειτουργίας Μεταγωγή σήµατος 1 Εισαγωγή Η διαδικασία εξέλιξης των πολυκύτταρων οργανισµών (πρίν 2.5 δις χρόνια) άρχισε πολύ πιο αργά από την ύπαρξη των µονοκύτταρων οργανισµών (πρίν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΝΕΥΡΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΝΕΥΡΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΝΕΥΡΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ 1 Ηλεκτρικές και Χημικές Συνάψεις 2 Ηλεκτρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΑΣΜΕΙΟΣ ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Ιδιωτικό Γενικό Λύκειο Όνομα: Ημερομηνία:./04/2014 ΤΑΞΗ : A Λυκείου ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ 1 ο ΘΕΜΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11: Ενδοκρινείς αδένες ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοδυναμικά: Ασθενή ηλεκτρικά ρεύματα τα οποία παράγονται στους ιστούς των ζωντανών οργανισμών κατά τις βιολογικές λειτουργίες.

Βιοδυναμικά: Ασθενή ηλεκτρικά ρεύματα τα οποία παράγονται στους ιστούς των ζωντανών οργανισμών κατά τις βιολογικές λειτουργίες. Bιοηλεκτρισμός To νευρικό σύστημα Το νευρικό κύτταρο Ηλεκτρικά δυναμικά στον άξονα Δυναμικά δράσης Ο άξονας ως ηλεκτρικό καλώδιο Διάδοση των δυναμικών δράσης Δυναμικά δράσεις στους μύες Δυναμικά επιφανείας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Νευρικό Σύστημα 2 Ανατομία ΝΣ ΝΣ ΚΝΣ (εγκέφαλος + ΝΜ) ΠΝΣ Προσαγωγό (αισθητικό) Απαγωγό Κινητικοί νευρώνες ΑΝΣ Συμπαθητικό Παρασυμπαθητικό 3 Οι διαταραχές της λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

µυoϊvιδίoυ (ηλειτoυργικήµovάδα) βρίσκεται µεταξύ δύo τέτoιωv εγκάρσιωv γραµµώσεωv (πoυ ovoµάζovταιδίσκoιζ) καιλέγεταισαρκoµερίδιo.

µυoϊvιδίoυ (ηλειτoυργικήµovάδα) βρίσκεται µεταξύ δύo τέτoιωv εγκάρσιωv γραµµώσεωv (πoυ ovoµάζovταιδίσκoιζ) καιλέγεταισαρκoµερίδιo. ΜΥIΚΕΣ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ (Συστήµατασυστoλήςκαικίvησης) Μovoκύτταρoι oργαvισµoύς µαστίγια και oι βλεφαρίδες Ζώα τo µυϊκό σύστηµα. Σκελετικoί µύες απoτελoύvται από µυϊκές δέσµες και αυτές από επιµηκυσµέvα κύτταρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΕΝΔΟΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΓΩΓΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ

ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΕΝΔΟΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΓΩΓΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΕΝΔΟΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΓΩΓΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ Το ένζυμο Αδενυλική κυκλάση, υπεύθυνο για τη βιοσύνθεση του camp. Το camp είναι ένα παράδειγμα μορίου «αγγελιοφόρου» καθοδικά των G πρωτεινών Αύξηση του camp

Διαβάστε περισσότερα

Μεμβρανικοί μεταφορείς, δίαυλοι και αντλίες

Μεμβρανικοί μεταφορείς, δίαυλοι και αντλίες Mεμβρανική μεταφορά Μεμβρανικοί μεταφορείς, δίαυλοι και αντλίες 1 Η λιπιδική διπλοστιβάδα των βιολογικών μεμβρανών είναι εγγενώς αδιαπέραστη από πολικά μόρια και ιόντα (Α). Ειδικές πρωτείνες (μεταφορείς,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Βιολογία ΙI Κυτταρική Επικοινωνία Διδάσκοντες: Σ. Γεωργάτος, Θ. Τζαβάρας, Π. Κούκλης, Χ. Αγγελίδης Υπεύθυνος μαθήματος: Σ. Γεωργάτος Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών 9-1 Κεφάλαιο 9 Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών Εισαγωγή Στο κύτταρο η έκφραση των πρωτεϊνών γίνεται από µόνο ένα τύπο ριβοσώµατος (εκτός των µιτοχονδριακών και των χλωροπλαστικών που µοιάζουν µε αυτά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΜΥΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΜΥΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΜΥΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Σημειώσεις Ανατομίας - Φυσιολογίας Ι Σκοπός της λειτουργίας του νευρικού συστήματος Προσαρμόζει τις λειτουργίες του ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ Θέµατα ιάλεξης οµή, αριθµός και διαχωρισµός των αµινοξέων Ένωση αµινοξέων µε τον πεπτιδικό δεσµό

Διαβάστε περισσότερα

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος MOPIAKH BIOΛOΓIA ΦAPMAKEYTIKHΣ ΔIAΛEΞΕΙΣ 10-12 Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος (Πως γίνονται αντιληπτά τα μηνύματα και πως δίδονται οι απαντήσεις) Δρ. Xρήστος Παναγιωτίδης, Tµήµα Φαρµακευτικής

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

και χρειάζεται μέσα στο ρύθμιση εναρμόνιση των διαφόρων ενζυμικών δραστηριοτήτων. ενζύμων κύτταρο τρόπους

και χρειάζεται μέσα στο ρύθμιση εναρμόνιση των διαφόρων ενζυμικών δραστηριοτήτων. ενζύμων κύτταρο τρόπους Για να εξασφαλιστεί η σωστή και αρμονική έκφραση των ενζύμων μέσα στο κύτταρο χρειάζεται ρύθμιση εναρμόνιση των διαφόρων ενζυμικών δραστηριοτήτων. και Η εναρμόνιση αυτή επιτυγχάνεται με διάφορους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: Κυτταρική Σηματοδότηση. Σ. Ταραβήρας Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Ενότητα: Κυτταρική Σηματοδότηση. Σ. Ταραβήρας Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Ενότητα: Κυτταρική Σηματοδότηση Σ. Ταραβήρας Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κυτταρική σηματοδότηση Στόχοι Αρχές φυσιολογικής ρύθμισης Μορφές επικοινωνίας και σηματοδότησης Μοριακή βάση κυτταρικής

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση και άλλων παραγόντων στην Αλλοστερική συμπεριφορά της Αιμοσφαιρίνης

Επίδραση και άλλων παραγόντων στην Αλλοστερική συμπεριφορά της Αιμοσφαιρίνης Επίδραση και άλλων παραγόντων στην Αλλοστερική συμπεριφορά της Αιμοσφαιρίνης Καθώς το οξυγόνο χρησιμοποιείται στους ιστούς παράγεται CO2 το οποίο πρέπει να μεταφερθεί πίσω στους πνεύμονες ή τα βράγχια

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Θετικής κατεύθυνσης. Β λυκείου. ΑΡΓΥΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Βιολόγος 3 ο λύκ. ηλιούπολης

Βιολογία. Θετικής κατεύθυνσης. Β λυκείου. ΑΡΓΥΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Βιολόγος 3 ο λύκ. ηλιούπολης Βιολογία Β λυκείου Θετικής κατεύθυνσης ΑΡΓΥΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Βιολόγος 3 ο λύκ. ηλιούπολης 1. Εισαγωγή Το κύτταρο αποτελεί τη βασική δομική και λειτουργική μονάδα των οργανισμών. 1.1 Το κύτταρο. 3ο λύκ. ηλιούπολης

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρα ζυμομύκητα αποκρίνονται σε σήμα ζευγαρώματος

Κυτταρα ζυμομύκητα αποκρίνονται σε σήμα ζευγαρώματος Κυτταρα ζυμομύκητα αποκρίνονται σε σήμα ζευγαρώματος Στους πολυκύτταρους οργανισμούς οι θεμελιώδεις κυτταρικές λειτουργίες εξαρτώνται από σύνθετα σηματοδοτικά μονοπάτια Κυτταρική επικοινωνία Τύποι επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

TMHMA ΙΑΤΡΙΚΗΣ - ΠΑΝ/ΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Ι. Φυσιολογία Μυών. Κων/νος Παπαθεοδωρόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής * Εργαστήριο Φυσιολογίας 2015

TMHMA ΙΑΤΡΙΚΗΣ - ΠΑΝ/ΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Ι. Φυσιολογία Μυών. Κων/νος Παπαθεοδωρόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής * Εργαστήριο Φυσιολογίας 2015 TMHMA ΙΑΤΡΙΚΗΣ - ΠΑΝ/ΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Ι Φυσιολογία Μυών Κων/νος Παπαθεοδωρόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής * Εργαστήριο Φυσιολογίας 2015 ΣΚΕΛΕΤΙΚΟΣ ΜΥΣ ΜΥΕΣ ΜΥΪΚΟ ΚΥΤΤΑΡΟ (ΜΥΪΚΗ ΙΝΑ) ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ & ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Προσοµοίωση Είναι γνωστό ότι η εξάσκηση των φοιτητών σε επίπεδο εργαστηριακών ασκήσεων, µε χρήση των κατάλληλων πειραµατοζώων, οργάνων και αναλωσίµων

Διαβάστε περισσότερα

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Biomedical Imaging & Applied Optics University of Cyprus Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Διάλεξη 5 Μοντέλο Hodgkin-Huxley (Hodgkin-Huxley Model) Απόκριση στην Έγχυση Ρεύματος 2 Hodgin και Huxley Οι Sir Alan

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ

Η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΗΛΕΚΤΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ Ο ρόλος της κυτταρικής μεμβράνης Φαινόμενα μεταφοράς Διάχυση Φαινόμενα μικρο-διαπερατότητας της κυτταρικής μεμβράνης Ασύμμετρη κατανομή ιόντων Ενεργός μεταφορά Ενεργός

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα φοιτητή/φοιτήτριας:

Όνομα φοιτητή/φοιτήτριας: ΠΡΟΟΔΟΣ 2: Δυναμικό Ενεργείας-Ηλεκτροφυσιολογικές Καταγραφές -Ηλεκτρομυογράφημα (ΗΜΓ) ΟΔΗΓΙΕΣ: Οι ερωτήσεις είναι του τύπου "σωστό ή λάθος". Κωδικοποιήστε τις απαντήσεις σας ως εξής: "1"= Σωστό, "0"=Λάθος

Διαβάστε περισσότερα

Ηδοµή των λιπαρών οξέων

Ηδοµή των λιπαρών οξέων Μεµβρανική Μεταφορά Ηδοµή των λιπαρών οξέων Λιπαρά οξέα-λιπίδια- µεµβράνες Κυτταρικές µεµβράνες: ρόλος διαχωριστικού τοίχους ιαφορετικές λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης Ενδoκυτταρικές µεµβράνες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια με τη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Περιήγηση στο εσωτερικό του Κυττάρου. Φώτης Καρβέλης

Περιήγηση στο εσωτερικό του Κυττάρου. Φώτης Καρβέλης Περιήγηση στο εσωτερικό του Κυττάρου Φώτης Καρβέλης Όλα τα κύτταρα οριοθετούνται από την πλασματική μεμβράνη ή το κυτταρικό τοίχωμα που την περιβάλλει. Εσωτερικά της πλασματικής μεμβράνης υπάρχουν τα οργανίδια

Διαβάστε περισσότερα

Μεμβρανική Βιοφυσική

Μεμβρανική Βιοφυσική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μεμβρανική Βιοφυσική Ηλεκτροφυσιολογικά χαρακτηριστικά τασεοευαίσθητωνών διαύλων Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Κεφάλαιο 3 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Κεφάλαιο 3 ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί, εκτός από αυτούς από αυτούς που έχουν την ικανότητα να φωτοσυνθέτουν, εξασφαλίζουν ενέργεια διασπώντας τις θρεπτικές ουσιές που περιέχονται

Διαβάστε περισσότερα

Μεμβρανική Βιοφυσική

Μεμβρανική Βιοφυσική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μεμβρανική Βιοφυσική Οι ηλεκτρικές ιδιότητες της κυτταρικής μεμβράνης Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Φυσιολογία Ι Μυϊκή συστολή Διδάσκων: Αν. Καθηγήτρια Πατρώνα Βεζυράκη Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική Βιολογία. Ενότητα 08 : Βιολογικές μεμβράνες, μεμβρανικά διαμερίσματα, μεταφορά πρωτεϊνών Παναγιωτίδης Χρήστος Τμήμα Φαρμακευτικής ΑΠΘ

Κυτταρική Βιολογία. Ενότητα 08 : Βιολογικές μεμβράνες, μεμβρανικά διαμερίσματα, μεταφορά πρωτεϊνών Παναγιωτίδης Χρήστος Τμήμα Φαρμακευτικής ΑΠΘ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Κυτταρική Βιολογία Ενότητα 08 : Βιολογικές μεμβράνες, μεμβρανικά διαμερίσματα, μεταφορά πρωτεϊνών Παναγιωτίδης Χρήστος Φαρμακευτικής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

DNA δεοξυριβονουκλεινϊκό οξύ

DNA δεοξυριβονουκλεινϊκό οξύ DNA δεοξυριβονουκλεινϊκό οξύ ΜΟΝΟΝΟΥΚΛΕΟΤΙΔΙΟ ΝΟΥΚΛΕΟΣΙΔΙΟ ΝΟΥΚΛΕΟΥΤΙΔΙΑ ΑΜΡ: αδενοσινο-μονοφωσφορικό οξύ ADP: αδενοσινο-διφωσφορικό οξύ ΑΤΡ: αδενοσινο-τριφωσφορικό οξύ GMP: γουανοσινο-μονοφωσφορικό οξύ

Διαβάστε περισσότερα

Νευρικό σύστημα - εισαγωγή. Μιχάλης Ζωγραφάκης - Σφακιανάκης Νοσηλευτής ΠΕ, M.Sc. Καθηγητής Εφαρμ. Νοσηλευτικής ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ

Νευρικό σύστημα - εισαγωγή. Μιχάλης Ζωγραφάκης - Σφακιανάκης Νοσηλευτής ΠΕ, M.Sc. Καθηγητής Εφαρμ. Νοσηλευτικής ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ Νευρικό σύστημα - εισαγωγή Μιχάλης Ζωγραφάκης - Σφακιανάκης Νοσηλευτής ΠΕ, M.Sc. Καθηγητής Εφαρμ. Νοσηλευτικής ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ Δενδρίτες Κυτταρικό σώμα Προσυναπτικό κύτταρο Πυρήνας Άξονας Κόμβοι Ranvier Μυελώδες

Διαβάστε περισσότερα

Γενική Μικροβιολογία. Ενότητα 5 η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

Γενική Μικροβιολογία. Ενότητα 5 η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ Γενική Μικροβιολογία Ενότητα 5 η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ Όνομα καθηγητή: Δ. ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Όνομα καθηγητή: Γ. ΖΕΡΒΑΚΗΣ Όνομα καθηγητή: ΑΝ. ΤΑΜΠΑΚΑΚΗ Τμήμα: ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Διαπερατότητα βιολογικών μεμβρανών. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ.

Διαπερατότητα βιολογικών μεμβρανών. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. Διαπερατότητα βιολογικών μεμβρανών Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. 28 /09/2016 Φυσιολογία Συστημάτων Ακαδημαϊκό Ετος 2016-2017 Κυτταρικές μεμβράνες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡIΤΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ 2015 2 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ Λέξεις-κλειδιά Κυτταρική ή πλασματική μεμβράνη... Βασικές ιδιότητες της πλασματικής μεμβράνης... Βασικές λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) Θάνος Α. Β1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται ενέργεια. Οι φυτικοί οργανισμοί μετατρέπουν

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί μηχανισμοί προσαρμογής

Βασικοί μηχανισμοί προσαρμογής ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ 23-24, 18/4/2016 Π.Παπαζαφείρη Βασικοί μηχανισμοί προσαρμογής Προσαρμογή σε μοριακό και γονιδιακό επίπεδο Επίπεδα ελέγχου 1. Πρωτεïνική δράση 2. Πρωτεïνοσύνθεση 3. Ρύθμιση της

Διαβάστε περισσότερα

Το ένζυμο Καρβοξυπεπτιδάση Α έχει τα εξής χαρακτηριστικά

Το ένζυμο Καρβοξυπεπτιδάση Α έχει τα εξής χαρακτηριστικά Το ένζυμο Καρβοξυπεπτιδάση Α έχει τα εξής χαρακτηριστικά Είναι απλή πολυπεπτιδική αλυσίδα 307 αμινοξέων Είναι συμπαγής και έχει σχήμα ελλειψοειδές διαστάσεων 50 x 42 x 38 A Περιέχει περιοχές α-έλικος 38%

Διαβάστε περισσότερα

ΓΩΝΙΕΣ φ, ψ ΚΑΙ ΕΠΙΤΡΕΠΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙΔΙΚΗΣ ΑΛΥΣΙΔΑΣ

ΓΩΝΙΕΣ φ, ψ ΚΑΙ ΕΠΙΤΡΕΠΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙΔΙΚΗΣ ΑΛΥΣΙΔΑΣ ΓΩΝΙΕΣ φ, ψ ΚΑΙ ΕΠΙΤΡΕΠΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙΔΙΚΗΣ ΑΛΥΣΙΔΑΣ ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΓΩΝΙΑΣ φ φ Ccarbonyl n Ccarbonyl n N Cα n Ccarbonyl n-1 Cα n N φ Ccarbonyl n-1 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΓΩΝΙΑΣ ψ φ ψ Ccarbonyl n N (Ca

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών

Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών ιάλεξη 1:Σύνθεση πρωτεινών- Ριβόσωµα Κώστας Τοκατλίδης Η σύνθεση πρωτεινών απαιτεί την µετάφραση αλληλουχίας νουκλεοτιδίων σε αλληλουχία αµινοξέων Οι συνθετάσες των αµινοακυλο-trna

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικές μέθοδοι ανάλυσης κυτταρικών διεργασιών Επίδραση εξωγενών παραγόντων στη λειτουργία κυτταρικών μεμβράνων

Ειδικές μέθοδοι ανάλυσης κυτταρικών διεργασιών Επίδραση εξωγενών παραγόντων στη λειτουργία κυτταρικών μεμβράνων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Ειδικές μέθοδοι ανάλυσης κυτταρικών διεργασιών Επίδραση εξωγενών παραγόντων στη λειτουργία κυτταρικών μεμβράνων Αναστασία Παπαδάκη Τμήμα Βιολογίας To φυτικό κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΨΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

ΣΥΝΟΨΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΥΝΟΨΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΤΡΟΦΗ Λίπη Πολυσακχαρίτες Γλυκόζη κι άλλα σάκχαρα Πρωτεΐνες Αμινοξέα Λιπαρά Οξέα Γλυκόλυση Πυροσταφυλικό Οξύ Ακέτυλο-CoA Αναπνευστική Αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων / Οξειδωτική

Διαβάστε περισσότερα

ρευστότητα (εξασφαλίζεται µε τα φωσφολιπίδια)

ρευστότητα (εξασφαλίζεται µε τα φωσφολιπίδια) Λειτουργίες Πλασµατική µεµβράνη οριοθέτηση του κυττάρου εκλεκτική διαπερατότητα ή ηµιπερατότητα αναγνώριση και υποδοχή µηνυµάτων πρόσληψη και αποβολή ουσιών Πλασµατική µεµβράνη Ιδιότητες σταθερότητα ρευστότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

13o Μεμβρανικοί υποδοχείς με εσωτερική δραστικότητα κινάσης Ser/Thr 1. Σηματοδότηση μέσω TGFβ

13o Μεμβρανικοί υποδοχείς με εσωτερική δραστικότητα κινάσης Ser/Thr 1. Σηματοδότηση μέσω TGFβ 13 o TGF-β Μεμβρανικοί υποδοχείς με εσωτερική δραστικότητα κινάσης Ser/Thr 1. Σηματοδότηση μέσω TGFβ Ωρίμανση του μορίου TGFβ Ενεργοποίηση των υποδοχέων TGFβ Οι μεταγραφικοί παράγοντες Smads Η ρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Διαπερατότητα βιολογικών μεμβρανών. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ.

Διαπερατότητα βιολογικών μεμβρανών. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. Διαπερατότητα βιολογικών μεμβρανών Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. Βιοφυσική Μεμβρανών Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2015 Διαμεμβρανική μεταφορά διαλυμένων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Μεταβολισμός. Ενότητα 3.1: Ενέργεια και Οργανισμοί Ενότητα 3.2: Ένζυμα - Βιολογικοί Καταλύτες

KΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Μεταβολισμός. Ενότητα 3.1: Ενέργεια και Οργανισμοί Ενότητα 3.2: Ένζυμα - Βιολογικοί Καταλύτες KΕΦΑΛΑΙΟ 3ο Μεταβολισμός Ενότητα 3.1: Ενέργεια και Οργανισμοί Ενότητα 3.2: Ένζυμα - Βιολογικοί Καταλύτες Να συμπληρώσετε με τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: 1. Ο καταβολισμός περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές µεταβίβασης του ορµονικού σήµατος ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΤΣΑΤΣΟΥ

Γενικές αρχές µεταβίβασης του ορµονικού σήµατος ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΤΣΑΤΣΟΥ 26 Γενικές αρχές µεταβίβασης του ορµονικού σήµατος ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΟΥΤΣΑΤΣΟΥ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εργαστήριο Βιολογικής Χημείας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αλµατώδης ανάπτυξη στην διελεύκανση

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις Βιοφυσικής 1

Σημειώσεις Βιοφυσικής 1 Δυναμικό κυτταρικής μεμβράνης Σημειώσεις Βιοφυσικής 1 Η διαφορά δυναμικού που αναπτύσσεται στη μεμβράνη του κυττάρου οφείλεται στις διαφορετικές συγκεντρώσεις ιόντων που βρίσκονται εκατέρωθεν της μεμβράνης.

Διαβάστε περισσότερα

Συναπτική ολοκλήρωση. Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα. Τετάρτη, 20 Μαρτίου 13

Συναπτική ολοκλήρωση. Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα. Τετάρτη, 20 Μαρτίου 13 Συναπτική ολοκλήρωση Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα http://www.mpg.de/13795/learning_memory_perception?print=yes 2 Τοποθεσία συνάψεων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 5

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 5 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ 5 ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΣ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΜΕΡΟΣ Α Α. Μεταβολισμός, γενικά Β. Ενώσεις με υψηλό δυναμικό μεταφοράς της φωσφορικής ομάδας Μηχανισμός της μυϊκής

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 6: Νευρικό & μυϊκό σύστημα (Part II) Ηλεκτρομυογράφημα Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Εγκέφαλος Μεγάλη αιµάτωση, πολύ σηµαντική για την λειτουργία του Επικοινωνία µε το περιβάλλον Χρησιµοποιεί το 20% του Ο 2 και ως πηγή ενέργειας γλυκόζη Στις χειρουργικές επεµβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτροφυσιολογία της Κυτταρικής Μεμβράνης

Ηλεκτροφυσιολογία της Κυτταρικής Μεμβράνης ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ - ΠΑΝ/ΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Ι Ηλεκτροφυσιολογία της Κυτταρικής Μεμβράνης Κων/νος Παπαθεοδωρόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής * Εργαστήριο Φυσιολογίας 2015 Φυσιολογία Πλαίσιο γνώσης Σημαντικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Δοµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης Ε. Παρασκευά 0

Δοµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης Ε. Παρασκευά 0 Δοµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης 12.11.2015 Ε. Παρασκευά 0 Η κυτταρική µεµβράνη Αποµόνωση του κυττάρου από το περιβάλλον Καθορισµός του ως οντότητα Περιβάλλει το κύτταρο Καθορίζει τα όρια του

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ [ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ ] 1.1 ΣΤΑΤΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ 1.1.1 ΤΟ ΑΤΟΜΟ Άτομα ονομάζονται τα σωματίδια με πολύ μικρές διαστάσεις που αποτελούν την ύλη. Συνδέονται μεταξύ τους

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Μεμβρανική Βιοφυσική. Το δυναμικό ενέργειας Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Μεμβρανική Βιοφυσική. Το δυναμικό ενέργειας Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μεμβρανική Βιοφυσική Το δυναμικό ενέργειας Διδάσκων: Λεκ. Χαράλαμπος Λαμπρακάκης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

«ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ» Λειτουργία Νευρικού Συστήματος

«ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ» Λειτουργία Νευρικού Συστήματος ΠΑΝ/ΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ» Λειτουργία Νευρικού Συστήματος Κώστας Παπαθεοδωρόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής * Εργαστήριο Φυσιολογίας 2013 Ομοιόσταση Ορισμός: Το σύνολο των φυσιολογικών

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας. Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου

Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας. Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου Εργασία για το μάθημα της Βιολογίας Περίληψη πάνω στο κεφάλαιο 3 του σχολικού βιβλίου Στο 3 ο κεφάλαιο του βιβλίου η συγγραφική ομάδα πραγματεύεται την ενέργεια και την σχέση που έχει αυτή με τους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογικές μεμβράνες

Βιολογικές μεμβράνες Κυτταρική οργάνωση ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ 4.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ (απλή αναφορά) 4.2 ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΕΥΚΑΡΥΩΤΙΚΟΥ ΚΥΤΤΑΡΟΥ (απλή αναφορά) 4.3 ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΚΑΡΥΩΤΙΚΟ ΣΤΟ ΕΥΚΑΡΙΩΤΙΚΟ ΚΥΤΤΑΡΟ (απλή αναφορά) 4.4 Η ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

πρωτεΐνες πολυμερείς ουσίες δομούν λειτουργούν λευκώματα 1.Απλές πρωτεΐνες 2.Σύνθετες πρωτεΐνες πρωτεΐδια μη πρωτεϊνικό μεταλλοπρωτεΐνες

πρωτεΐνες πολυμερείς ουσίες δομούν λειτουργούν λευκώματα 1.Απλές πρωτεΐνες 2.Σύνθετες πρωτεΐνες πρωτεΐδια μη πρωτεϊνικό μεταλλοπρωτεΐνες ΠΡΩΤΕΙΝΕΣ Οι πρωτεΐνες είναι πολυμερείς ουσίες με κυρίαρχο και πρωταρχικό ρόλο στη ζωή. Πρωτεΐνες είναι οι ουσίες που κυρίως δομούν και λειτουργούν τους οργανισμούς. Λέγονται και λευκώματα λόγω του λευκού

Διαβάστε περισσότερα

πρωτεϊνες νουκλεϊκά οξέα Βιολογικά Μακρομόρια υδατάνθρακες λιπίδια

πρωτεϊνες νουκλεϊκά οξέα Βιολογικά Μακρομόρια υδατάνθρακες λιπίδια πρωτεϊνες νουκλεϊκά οξέα Βιολογικά Μακρομόρια υδατάνθρακες λιπίδια Περιγραφή μαθήματος Επανάληψη σημαντικών εννοιών από την Οργανική Χημεία Χημική σύσταση των κυττάρων Μονοσακχαρίτες Αμινοξέα Νουκλεοτίδια

Διαβάστε περισσότερα

Ηδοµή των λιπαρών οξέων

Ηδοµή των λιπαρών οξέων Μεµβρανική Μεταφορά Ηδοµή των λιπαρών οξέων Λιπαρά οξέα-λιπίδια- µεµβράνες Κυτταρικές µεµβράνες: ρόλος διαχωριστικού τοίχους ιαφορετικές λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης Ενδoκυτταρικές µεµβράνες

Διαβάστε περισσότερα