Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ"

Transcript

1 Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ. ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1987

2 CHRONICA OF CHALKIDIKI JOURNAL OF ΤΗ Ε HI SΤORICA L Α ΝΟ FOLKLORE SOCIETY OF CHA L K I D IΚ I S UPPL EM ENT ΤΗΕ THOUGHT ΟΡ ARISTOTELES ACTS ΟΡ ΤΗΕ SECOND PANHELLENIC SYMPOSIUM KASSANDRA OF CHALKIDIKI, OCΤOB ER 1987 Τ HESSALONIKI 1989

3 ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔ ΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ Ι ΣΤΟΡ Ι ΚΗ Σ ΚΑ Ι ΛΑΟΓΡΑΦ Ι ΚΗΣ ΕΤΑ Ι ΡΕΙΑΣ ΧΑΛΚΙΔΙ ΚΗ Σ ΠΑΡ ΑΡΤΗ ΜΑ Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΚΑ ΣΣΑΝΔΡΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ Σ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1987 ΘΕΣΣΑΛΟΝ ΙΚΗ 1989

4

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ένα πνευματικό συμπόσιο είναι μια γιορτή: Μια γιορτή των ανθρώπων του Πνεύματοτ; που βρίσκουν την ευκαιρία να επικοινωνήσουν μεταξύ τους και να διατυπώσουν τις ελεύθερες σκέψε«; τους σε ένα κλίμα γόνιμης συνεργασίαξ και ανταλλαγής απόψεων. Το συμπόσιο για την «Αριστοτελική Σκέψη» παρουσίασε ένα πρόσθετο ενδιαφέρον: Την άμεση επικαιρότητα, με προβολή της μάλιστα στον μέλλοντα διαστημικό κόσμο. Γιατί βέβαια θα είναι κοινότυπο να επαναλάβουμε ότι ο μεγάλος φιλόσοφος και πανεπιστήμονας της Χαλκιδικήτ; ε ί ν α ι το πιο επίκαιρο και αγωνιώδετ; πνεύμα των καιρών μας. Ο Αριστοτέλης συμμετέχει στην εποχή μας. Εκφράζει την εποχή μας. Προεκτείνει την εποχή μας. Και είναι ιδιαίτερα ουσιαστικό το γεγονός ότι όλοι οι εκλεκτοί σύνεδροι πίσω από αυτό το πρίσμα τον είδαν και τον ανέλυσαν σαν μια ζωντανή παρουσία των καιρών μας. Σαν σύγχρονο φιλόσοφο και επιστήμονα που συμμετέχει με τις πρωτοποριακές έρευνές του στην τεχνολογική έκρηξη της εποχής μας. Με χαρά παραδίδουμε τους πνευματικουτ; καρπούς αυτού του συμποσίου στους φίλους της «Αριστοτελικήτ; Σκέψητ;». Και με συγκίνηση για μια ακόμη φορά εκφράζουμε τις ευχαριστίετ; μας στους συνέδρους που μας βοήθησαν με τις ανακοινώσεις τους και μας βοηθούν με τα κείμενά τους να προσεγγίσουμε μέσα από την ευαισθησία των νέων καιρών το ελεύθερο πνεύμα του Σταγειρίτη Πρωτοπόρου. Βασίλειος Ν. Πάππας Πρόεδρος τητ; Ι.Λ.Ε.χ. και της Οργανωτικήτ; Επιτροπής

6 ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ Πρόεδρος Βασίλειος Πάππας Δ ικη γόρο τ; Π ρ ό ε δ ρ ο τ; τητ; Ιστ ο ρι κ ή τ; κ α ι Λαογραφική τ; Εταιρείω; Χαλκ ιδ ικής Μέλη Απόστολοι; Βα καλόπουλος Ο μ ό τ ιμ ο τ; κ αθηγ η τή τ; του Αριστ ο τελεί ου Πα νεπιστ ημίου Θε σ σα λονί κη ξ -Ι σ τ ο ρ ικ ότ; Τερέζα Π εντ ζο π ούλου - Β α λαλά Καθηγήτρια του Αρισ το τελείο υ Πα νεπ ιστη μίου Θεσσαλονίκητ; Π ρό εδ ροτ; τ ητ; Ε λληνική τ; Φιλοσοφική τ; Εται ρε ίω; Αχ ιλλέας Βαμβακούδ ητ; Ε κπα ιδευτικό τ; Γ. Γραμμα τ έατ; τ η ς Ι σ τ ο ρ ι κ ή ς κα ι Λαογραφική τ; Βταιρείατ; Χαλκιδ ικήτ; Ιουλ ί α Βοκοτοπούλου Αρ χαιολόγο ι; ' Εφ ο ρ ο τ; τ η τ; ΙΣΤ' Εφο ρίατ; Αρχαιοτ ήτων Θεσσαλο νίκη ς Ερατώ 2έλλιο υ Φ ιλό λογο ς Έφορ ος τη τ; Ισ τορ ι κή τ; κ αι Λα ογ ρα φικ ή τ; Ε τ αι ρεί ατ; Χα λκιδι κ ή τ; Ορέστης Σιμώνης Αρχ ιτέκτων Α ' Αντ ι π ρόεδρο τ; της Ιστορι κή τ; κα ι Λα ογρα φικ ή τ; Ε ται ρ εία τ; Χ αλ κ ι δι κ ήτ; Ευθύ μιος Τσιγαρίδας Αρ χ α ιολό γος 'Β φορ ο τ; τ ης lοη ς Ε φ ορία τ; Αρχαιοτήτ ων Χ α λ κιδ ική ; Εκπρόσωπος του Υπουργ. Πολιτισμού και Επιστημών: Θεοχάρης Προβατάκητ; Ειδική Γραμματεία : Ερ. Ζέλλιου και Μαγδ. Λαλιώτου (μέλη του Δ.Σ. της Εταιρείας) Συν τονιστική Επιτροπή: Το Δ.Σ. της Εταιρείας

7 ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΣΥΜΠΟ ΣΙΟΥ Οι Εργα σ ίες του ΔΕ ΥΤΕΡΟ Υ Π Α ΝΕΛΛΗ ΝΙΟΥ ΣΥΜΠ Ο ΣΙΟΥ που οργά νωσ ε η Ιστορική και Λα ογραφική Εταιρεία Χα λκιδικής μ ε θέ μα : «Η ΑΡΙΣΤΟ ΤΕΛΙΚΗ ΣΚΕΨΗ» πραγματο ποιήθη κ αν σ τι ς 16, 17 κα ι 18 Οκτωβρ ίου 1987 στο ξενοδοχε ίο «ΑΘΩ Σ» της Κα σ σ άνδρα ς Χαλ κι δι κή ς. Στο Συμπόσ ιο, που τ ελούσ ε υπό την α ιγίδα του Υπ ουργε ίου Πο λιτισ μού κα ι Ε π ισ τη μών και του Υπουργείου Βόρ. Ελλά δ α ς, έλαβαν μ έρος τα κά τω θ ι πνε υ μ α τι κ ά Ι δ ρ ύ μ ατ α της χώραξ μας : Α κα δη μ ία Αθη νών Αριστο τ έλειο Π αν ε πισ τή μ ιο Θεσ σαλονίκης Πανεπιστήμ ιο Αθ ηνών Πανεπιστήμ ιο Ιω αννίνων Ελληνική Φιλοσο φι κή Εταιρ ε ία Κέντρο Έρευ νας τη ς Ε λ λη νική ς Φ ιλο σ οφ ία ς της Α κ α δημία ς Α θη νώ ν. Με ρική άπ οψη από την αίθουσα ό που πραγματοποιήθηκαν ο ι συ νε δρ ιάσ ε ις και συγ κέ ν τρω σε πυκν δ και Εκλ εκ τό ακροατή ρι ο.

8 8 Ο Π ρό ε δρ ο ς και μέ λη του Διοικητικ ού Συμβουλίου τη τ Ε τα ιρε ία ς 'Κατά τη δ ιάρκε ια των ε ρ γ α σ ιών του Συμποσίου. Ο αριθμ ός των ανα κοινώσ εων α νή λθ ε σε 20 εκ των οπ οίων έγιναν 19, α πό ε ιδ ι κού; μ ελετη τ έ τ; του έργου του Μεγάλου Φ ιλόσ οφου. Τις πέντε σ υ νεδ ριάσε ις τ ου Συμ ποσίου δ ιηύθυναν μ ε τη σειρά οι Απ όστ ολος Βακαλόπουλος, Τερέζα Π εντζοπούλου-βαλα λά, Νικόλαος Αυγελής, Δημήτ ρ ιο ς Ανδ ριόπουλος κα ι ' Αννα Κελεσ ίδου, ενώ αντ ίσ τοιχα ως γρ α μ μ α τείς των συνεδριάσεων χρησιμοπ οιήθηκαν οι: Κωνσταντίνος Μ αστοροκώστα ξ, Ιωάννης Τσ ίκουλας, Ι φ ιγένεια Κ α ρ τ σιώτη, Όλγα Πάπ πα κ αι Χρήσ τ ος Κεχα γιάς. Μετά το πέρ ας των ανακοινώσεων κ άθε συνεδ ρ ία ς ακολουθούσε δ ιάλογος και π α ρεμ βάσεις επί των εισηγήσεων. Κατ ά τη διά ρ κεια των εργασιών του Συμποσ ίου πραγματοπ οιήθη καν παρά λλη λα κ αι οι π αρ ακάτω εκδηλώ σεις (αναφ έροντ αι μ ε τη σ ειρά που α ναγράφον τα ι στο π ρόγραμ μα ) : Προ βολή του έγχρωμου ντοκυμ αν τα ίρ «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Σ : Ένας προ δρομος τη ς επ οχής μα τ;» που γυρίσ θηκε από τον δ ια κεκ ρ ιμένο σκηνοθέτη κ α ι συγγρα φ έα Νέστορα Μάτσα. Την ταινία προλόγισ ε ο ίδιος ο σκηνοθέτη ς, π ου ανέπ τυξε τ ο θέμα : «ο Α ριστ οτέλη ξ σ τ α προπύλαια του 2000». Στην ομιλία του ο Νέσ τορ α ς Μ άτσ ας μεταξύ ά λλων τόνισε:

9 Ο αυριανός άνθρωπος έρχεται να προϋπαντήσε ι τον Αρ ιστο τ έλ η. Ο ά ν θ ρ ω πος της προχωρημένη ς τεχνολογίας και ίου Διαστ ή ματ ος. Αυ τό ς λοιπόν ο ανθρωπος που ετοιμάζετα ι να εγκα τασταθεί στους μακρινούς,.πλα νή τε ς δεν μπο ρεί να υπάρξε ι, δεν μ πορ εί να επ ιβιώσε ι αν δ εν π ροσφ ύ γ ε ι στις μεγάλες α ν θ ρωπ ιστι κές α ξί ε ς τ η τ; ελλην ι κ ής τιο λιτ ιστ ική ο κληρα νομιά ς, αψ τ έτ; ακρ ιβ ώς τκ α ξ ίες π ο υ πά νω τ ου ς θε με λ ίωσ ε τις ση μ ε ρ ιν ές επ ιτε ύ ξε ις τ ο υ. Πέρ α από κάθε σ τ είρο σω βινισμ ό, που άλλωσ τ ε δ εν οδ ηγ εί πο υθενά, η αν θρ ωπό τ ητα θ α β ρισκόταν α κ όμ η στην άγνοια κα ι σ το σκοτάδι αν η ελλ η ν ική ακ έψη δεν φώτι ζ ε τον δ ρ ά μο τ ηο. Κ αι σ ' α υ τ ή την ε ν ια ίο ε λ λ η ν ι κ ή σκ έψη, π ου απλώνετα ι σε όλε ς τκ ; μο ρ φές τ ο υ Επιστ η τ ού αλλά κα ι στον κ ατεξο χ ή ν ε υα ίσθ η το μ ε ταφ υ σικό χ ώρο, ο Αρ ιστο τ έλ η ς στάθηκ ε βασ ι κό ς θεμελιωτής κοι βα αι κό ς εκφ ρσστήτ; τ η ς. Στ «; α λλ επό λ ηλλ ε ς ερ ε υνη τικέ ς μου κα ταγραφ ές σε Ανατολή κα ι Δύση, διαπίστωσα μ ε συ γ κ ίνηση πόσο ζ ωνταν ή ε ίν αι ακόμη η παρ ο υ σία τ ου! Κι ακό μ η άκ ουσα υπε ύθυνες μ αρ τ υ ρ ί ε ς κορυφαίων ε κ π ροσώπω ν τ η ς πρωτο πορια κής έρε υνα ς και Παιδ εία ς, πο υ κατη γορηματικά ομολο γού ν τ ο χρέο ς τυυς στον Σταγ ε ιρ ίτ η Παν επιστ ήμονα. Μια μικρή αλλά εύγλωττη ε ι κόνα αυτής τ η ς διαχρονικής παρουσίας τ ο υ Αρ ιστο τ έλ η δίν ει το κινη ματογραφικό ντο κο υ μέντο : " Ε Ν Α Σ ΠΡΟΔ ΡΟ ΜΟ Σ ΤΗΣ ΕΠ Ο Χ ΗΣ Μ ΑΣ" πο υ θα προβλη θ ε ί α ε λ ίγο. Μ ε αυτή τ ην ευκαιρία θέλω να ευχ αρ ισ τήσ ω κ α ι να συ γ χ α ρ ώ γ ια τ ο πο λ υσή μ α ντ ο έργο τ ης τ ην Ι στ ο ρ ι κ ή κ α ι Λα ο γ ρ αφι κ ή Ε τα ιρ ε ία Χαλκ ιδικής, τον Π ρ ό ε δ ρ ό τ ης Β α σ ίλη Π όηη α, το Δ ιοικ η τι κ ό Συμβο ύ λιο κα ι ό σου ς εργάζοντ α ι σε το ύτον τον αkρ ιτι~ό χώρο γ ια να δ ια τ ηρή σουν ζωντα ν ή τ η σκέ ψη τ ου Αρ ι στ ο τέλη. Θα ήθ ελα ακ ό μη να σος π ω, ότι σ ε το ύτ ο το ντ οκυ μοντσ ί ρ " προ σκ ο μ ίζω " τις απο υ σίε ς π α ρ ό ν των απόντ ων. Έ νας α πό όλο υς α υτο ύς ε ί να ι ο πο λύ μ εγ ά λος μ α ς δάσ κα λος, ο Γ ι ά νν η ς Θ ε ο δω ρα κ ό π ο υ λο ς, ο ένας α πό τ ο υ ς τ ρ ε ι ς μ εγ ά λο υς τ η ς ν ε ώτερης ελλ ην ι κ ής σ κέψ η ς. Ο ι άλλ οι δύο, αναχ ωρ ήαα ντ ε ς ήδη, ο Πανα γ ιώ τ η ς Καν ελλόπουλος κα ι ο Κωνστα ντίνος Τσά τσο ς. Ί σως σό υτού ς το υ ς τρεις, κα ι ιδια ί τ ερα στ ον προσφά τω ς α πο χω ρ ήσαντα Κ. Τσά τσο ε ίναι αφι ερω μ έν η α υτ ή η μ ικρή μου συμ βολή σ το ν χ ώρο τω ν ν το κυ μ αντα ίρ. Θα ήθελα ε πίση ς να πω για τ ον Κ. Τσάτσο, ότι ό ταν τ ου α να κο ίνωσα ό τι γυρίζω τ ο ντοκυμανταίρ για τον Α ρ ιστο τ έλ η τ ον παρα κάλ εσα να με τιμήσ ει με τ ην π ολύτ ιμη συνεργασία του διατυπώνοντας μ ια άπο ψ η, μ ια μ αρτ υ ρ ία για τ ον Α ρ ιστ ο τ έ λ η. Μ ου ε ίπε: IΙ' Ο σο υ πά ρχε ι Θ ε οδω ρακ ό π ο υ λος τι να πω εγώ " ; Κα ι πραγματικά π ροσ έφ υ γα στον Θ εο δω ρα κόπο υ λο κα ι θα δε ίτε κα ι σ ει ς κά τι πο λύ ση μαντι κό : Ότι συ μπ υκνών ε ι τα πο λύτι μα σ υμπ εράσματά το υ για τον Αριστο τ έλ η πο υ δ ια ρκο ύ ν ό λα κ αι όλα 40 δευτ ε ρ όλεπτα. Σ ε δύο φρό σε ς 40 " κ λείνει σ υμπ ε ρα σμα τι κ ά τ ην π ρ ο σφ ο ρ ά τ ο υ Αρ ι στο τέλ η. Λινο π ρ ιν π ρ οη γο ύν ται κορυ φ αίο ι Α ριστ οτ ελιοτ έ ς τό σο στη Σορβώνη όσο κα ι στη ν Οξφό ρ δη. Είνα ι αναλ υτικότερ ο ι. Ο Θ εο δω ρα κ όπ ο υ λο ς σε 40" σ κ ισ γρα φε ί τ ο ν Αρισ το τ έ λ η. 9

10 10 Ένας από το υς ουσιαστικότερο υς Αριστοτελιοτ έ ς των κα ιρών μας, ο ελλη ν ι κ ή ς κα ταγωγ ής κα θ ηγ ητής του Πανεπιατημίου τ η ς Φλώριδας John' Απ to π στη λαμπρή μελέτ η τ ου γ ια τ ον Αριστοτέλ η δ ιατυτιών ε ι μιαν ανησυ χία : Πριν κλείσει ο αιώνα ς, αναφέρ ει ο John Ant on, θα φανεί αν στη συμ ερινή Ε λλάδα θα εξακολουθήσουν να βιώνονται θαρρα λέα κα ι α ποδο τικά σι καρποί του πνε ύ μα τ ο ς το υ Αριστοτ έλ η. Και εκφράζε ι ακό μα την άποψη ότι η αποφασιστ ι κή μ άχ η έχει ήδη αρχ ίσει. Αγα π ητο ί φίλο ι, παρόλο αυτά, παρά την αγωνία πο υ μ αο διακατέχε ι, α πο τολ μ ώ να εί μα ι α ισιάδοξο ς γ ια τη ν έκβαση αυ τής τ η ς μ άχ η ς. Ί σω ς γ ιατί τελικά π ισ τε ύω βαθύτατα στ ην α θα να σ ία του πνεύ ματος. Ί σως γ ια τί ακόμη είδα μπόρεσα να δω - τον α υ ρ ια νό άν θρωπο να έρχε ται να προϋπαντήσε ι τον Αριστοτέ λ η, Ας μη ξεχνά μ ε άλλωστε άτι η Ι στο ρ ία της Ανθρωπάτητας και η Ι στο ρ ία τ ης σ κέψης κα ι τ ης έρ ευνας κάνει αναπότρ επτα ένα κύ κ λο.. lσω ς είναι θράσο ς να α πο τολ μώ να μ ιλ ώ γ ια τ ην Ιστορ ία, ότα ν ανά μεσά μα ς τ ιμά τ η σημ ερινή συγ κέντρωση μ ε τ η ν παρουσ ία τ ο υ ο Απόστ ολο ς Βακαλόπ ο υ λο ς, για τον οπο ίο άκουσα από υπεύθυνα χείλη και από υπεύθυνους ε πιστ ή μ ονε ς, ό τι εί ναι ο Η ράδο τ ος τη ς νεώτερ ης Ε λλά δα ς. ΣΌ υ τ όν λο ιπόν τον κ ύ κλ ο τη ς Ιστορία ς, αρ χή κ α ι τ έ λ ο ς - πά λ ι δ ια π ι σ τώ νω με θ ράσος - είνα ι ο Μακ εδόνα ς Πανεπιστή μονο ς. Και γ ια τον νεα ρό μαθ η τ ή τη ς Ακαδημ ίας τ ης Περιπατητικής σχο λή ς του 40υ α ιώνα, αλλά κα ι γ ια το ν δ ιο σ τ η μ ικό ά ν θρωπο του έτους Λο ιπόν ας π ά μ ε μ αζί τ ο υ μ ε τ ο ν κα ινο ύργιο πια ριζ οσπασ τικ ό μας οπλ ισμ ό, με τ ην πα να νθ ρ ώπιν η σκέ ψη, ας πάμ ε μαζί τ ου να ακούσου μ ε όσο είναι ακό μ η καιρός τ ο ν Α ριστοτέλη, και η νεώτ ερ η περιποτητική μας φιλοσοφία ας γίνει με τ όλμη π ια και γ εν να ιό τ ητα στο δ ρόμο το υ μ έλ λοντ ος. «Χ α λ κ ιδι κ ιώτι κη β ραδυά». Π ε ρ ιε λά μ β α ν ε την ε μ φ άν ισ η τη ς Μ ικτής χο ρω δ ίας του Δήμου Πολυγύρου κ α ι του χο ρευ τι κού σ υγκροτήματο τ; του Πολιτιστικού συλ λόγου Κασσανδ ρεία ς «Η Κασσάνδρα - α ε συνε ργασ ία με τον Δήμο Κασσανδ ρεία ς, όπως επίση ς τοπ ικών λα ϊκών ο ργ ανο π α ι κτών. Δύο δε ξιώσ εις π ρο ς τιμή των σ υνέδρων αε αίθουαε ς του ξενο δο χ είου, Η πρώτη δεξίωση ήταν προσφο ρ ά τη ς οργανώτ ρια ς Εταιρείας και η δεύτε ρ η του Δήμ ο υ Πο λυγύρου. Επίσκε ψη στον χώρο του ανδριάντα του Αρισ τ ο τ έλη, στο χω ρ ιό Στάγειρα τ ης Χα λκιδικ ής. Του ς Συ νέδρου ς καλωαώρια ε ο πρό εδροι; τη ς Κο ινό τη τ α ς Στ αγ ε ί ρων Απ. Βουρβουτσιώτης παρο υαία του κοινοτικού συμ βουλίου κα ι τω ν λοιπών τ ο πι κών Αρχών. Στη συνέχ ε ια ο ομότιμο ι; καθη γητή ς τ ο υ Αρισ το τελεί ου Π α ν επ ι ατημ ί ο υ Θ εσαα λ ο νί κη ς Απόσ τ ολ ο ς Β α κ α λό π ουλο ς αε αύντομη ο μιλία του ανέφερε μεταξύ άλλω ν:

11 11 Βρισκόμαστε στα Στάνειρσ, στη γενέθλιο κωμόπολη του Αριστοτέλη, της μεγάλης εκείνης μορφής τηο ονθρωπότητας, εμπρός στον ανδριάντα του. Κάπου εδώ κοντά μας έχει ταφεί ο γίγας φιλόσοφος. " Ο τιω τ; είναι γνωστό, ο Αριστοτέλης πέθανε μετοξύ ίοψλίου -Σεηττμβρίου του 322 Π.Χ. στη Χαλκίδα, όπου αναγκάστηκε να καταφύνει από την Αθήνα μετά τον θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου (323 π.χ.) γιο να αποφύγει τη δίωξη εχθρών του που ήθελαν να τον εισαγάγουν σε δίκη για ασέβεια. Η πραγματική όμως αιτία της εκούσιας εξορίας ήταν η αντιμακεδονική αντίδραση των Αθηναίων που εκδηλώνεται αμέσως μετά τον θόνατο του Μακεδόνα στρατηλάτη. Ο νεκρός του Αριστοτέ λη μεταφέρθηκε στην πατρίδα του και σι συμπολίτες του ανήγειραν βωμό, όπως αναφέρει ο βιογράφος του Αμμώνιος, γιος του φιλοσόφου Ερμείου και της Αιδεσίας, νεοπλατωνικός φιλόσοφοτ; (Ε' μ.χ. αιωναο), που όμωτ; διέπρεψε ως ερμηνευτής, ιδίως των αριστοτελικών συγγραμμάτων. Η αποδιδόμενη όμως σόυτόν βιογραφία του Αριστοτέλη είναι ψευδεπίγραφη. Άγνωστο λοιπόν σε ποιον ανήκει. Σύμφωνα με τη βιογραφία αυτή, οι Στσνειρίτετ; γιόρταζαν κάθε χρόνο τη μνήμη του' τη γιορτή του την ονόμαζαν Αριστοτέλειαν και ταν μήνα Στανειρίτη. Αν η είδηση αυτή του Αμμωνίου. που έζησε τον Ε' μ.χ. αιώνα, είναι συνταρακτική για την επιβίωση - ως τα χρόνια του στα Στάγειρα - της μνήμης του Αριστοτέλη, συνταρακτικότερη είναι μια άλλη είδηση 900 χρόνια αργότε ρα, ενός κοσμογυρισμένου περιηγητή, του sir Jehan de Mandeville ή Maundeville (ψευδώνυμο του Βέλγου Jean de Bourgogne), που γεννήθηκε στη Λιέγη στις αρχές του 140U οι. και πέθανε στην ίδιο πόλη στα Αυτός σπούδασε σε πολλά πανεπιστήμια της μεσημβρινής Ευρώπης και κατόπιν έμεινε ένα διά στημα στην Αίγυπτο, για να μελετήσει από κοντά τις μεθόδους των Αράβων γιατρών. Μετά την επιστροφή στην πατρίδα του περιέγραψε τα ταξίδια του και τις κατά τη διάρκειά τους θαυμαστές περιπέτειετ; που είχε, έργο το οποίο σώθηκε σε εκατοντσδεο αντίγραφα, γιατί γνώρισε μεγάλη κυκλοφορία. ώστε ο συγγραφέας του να θεωρηθεί για αιώνες ο μεγαλύτερος ταξιδιώτης του μεσαίωνα. Ποια όμως είναι η συνταρακτική του πληροφορία ; Ο Jean de Bourgogne αναφέρει ότι στη γενέτειρα του Αριστοτέλη, στο Asenigirem (π ιθανόν Astagi~ rem, Στσνειρα}, κοντά στη Θράκη και γύρω από τον βωμό, τον στημένο επά νω στον τόφο του, γινόταν κάθε χρόνο μια πανηγυρ ική γιορτή σα να ήταν "σνιοτ;", Και συνεχίζει ότι εδώ έρχονταν και συνεδρίαζαν οι "δυνατοί" του τό που, δηλαδή οι πρόκριτοι, και εδώ γίνονταν οι συνελεύσεις των κατοίκων, και όλοι τους επικαλούνταν τη συνδρομή του θεού και του Αριστοτέλη για να το υ ς φωτίσουν και να πάρουν τκ καλύτερες αποφάσε ις..αραγε στα χρόνια του Βέλγου περιηγητή, κατά τον 140 σι.. έχουμε μια ε π ι β ίω σ η αρχαίας ελλη νικής ηρωολατρείας, που διατηρήθηκε στην απομονωμέν η αυτή περιοχή της Χαλκιάκήε ή είναι μια φανταστική διεύρυνση τητ πλ ηροφορίας το υ Αμμωνίου; Πάντως είναι ανάγκη να εξεταστεί το πρόβλημα, παρά τιτ αντιρρήσεις

12 12 για αναξιοπιστία που έχουν διατυπωθεί. "Οχι μόνον η αναζήτηση της αλήθειας για τ ο πρόβλημα αυτό, αλλά κυρίως τα επείγοντα αιτήματα για τη μελέτη της απέραντης σε περιεχόμενο και προεκτάσεις αριστοτελικής φιλοσοφίας επιβάλλου ν την ίδρυση του αριστοτελικού πνευματικού κέν τρου στη Χαλκιδι κή, το οποίο είθε να γνωρίσει τις δόξες της αρχαίος σχολής του Λυκείου. Τελειώνοντας θα ήθελα να εκφράσω τ ην παρακάτω ευχή: Είθε το προσκύνημά μας αυτό στη γ ενέτειρα του Αριστοτέλη και η σύνσ δός μας στον υποτιθέμενον εδώ κοντά μας βωμό και τάφ ο του να συντελέσει, όπως γινόταν και στο παρελθόν, ώστε να ληφθούν και εκτ ελεστούν οι ορθές αποφάσεις από τουο τωρινούτ άρχοντες της Πολιτείας. των κοινοτήτων της Χαλκιδικής και από τα αξιότιμα μέλη της δραστήριας "Ιστορ ικήτ; και Λαονραφ ικής Εταιρείας" τ ης για την ίδρυση του κέντρου αυτού. Κατά την εναρκτήρια μέρα των Εργασιών ετίμησαν με την παρουσία ταυς από τις θρηακευτικές Αρχές ταυ τόπου ο σεβασμιώτατας Μητραπαλίτης Ιεριααού - Αγίου Όραυς και Αρδαμερίου κ. κ. Νικόδημοξ, α εκπρόσωπας ταυ σεβασμιωτάτου Μητραπαλίτη Κασσανδρείας κ.κ. Συνεσίου και α ηγαύμενος της Ι. Μονής Αγ. Αναστασίας, από τις πολιτικέτ; Αρχές α Υ πουργόξ Βόρειας Ελλάδας Στ. Παπαθεμελής, α Ναμάρχης Χαλκιδική; Γ. Κίρκας, α βουλευτή; Κ. Τσιουπλάκης, όλοι αι δήμαρχοι του Νομού, κοινοτάρχες, α διοικητής Χωροφυλακήι; Χαλκιδικήξ, εκπρόσωποι των λοιπών στρατιωτικών Αρχών, ταυ Δικαστικού Σωματοξ, πολλοί εκπρόσωπαι παλιτιστικών φορέων ταυ Νομού και μεγάλο; αριθμό; συνέδρων. Στην επίσημη έναρξη ταυ Συμποσίου ταυ ς Συνέδραυς προσεφώνησε α πρόεδρος της Οργανωτικήτ; Επιτροπήτ; και της Οργανώτριατ; Εταιρείας δικηγόροτ; Βασίλειος Πάππας ενώ χαιρετισμό απηύθυναν α εκπρόσωπος ταυ Σεβ, μητροπαλίτη Κασσανδρείατ; κ.κ. Συνεσίου και α Πρόεδρος της 'Ενω σης Δήμων και Καινοτήτων Χαλκιδικής Βασ, Βασιλάκηξ, δήμαρχοι; Πολυγύρου, Την έναρξη των εργασιών κήρυξε ο Νομάρχης Χαλκιδικήξ, ενώ κατά την απογευματινή συνεδρίαση της πρώτης μέρας κήρυξε και τυπικά την έναρξη των Εργασιών α Υ.Β.Ε. Στ. Παπαθεμελής. Προηγούμενα διαβάσθηκαν από ταν πρόεδρο της οργανωτικής Επιτραπής χαιρετιστήρια μηνύματα πρας τα Συνέδριο. σα σχετικά κείμενα της προσφώνησηξ, τω ν χαιρετισμών και των μηνυμάτων δημοσιεύονται παρακάτω). Τα Υπουργεία Πολιτισμού και Επιστημών εκπροσώπησε α Θεοχάρητ; Προβατάκηξ, Πραϊστάμενος της Λαϊκής Τέχνης και Ζωής της Διεύθυνσης Λαϊκού Πολιτισμαύ ταυ Υπουργείου Πολιτισμού και Επιστημών.

13 13 Ο καθηγητήτ και Ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Δεσπ:οτόπουλος ΟΠρόεδρος της Ιστορικήτ και Λαογραφικής Εταιρείας Χαλκιδικής και της Οργανωτικήτ Επιτροπήτ, δικηγδροτ. Βασίλειος Πάππας. Ο καθηγητή; και ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος

14 14 Στην εναρκτήρια συνεδρίαση του Συμποσίου ο πρόεδρότ; τητ; καθηγητήτ; Απόστολοι; Βακαλόπουλος σημειώνει μεταξύ άλλων: Αποδεχόμενος με έκφραση ευχαριστιών την τιμή της προεδρίας της πρώτης συνεδρίασης για τον Αριστοτέλη αισθάνομαι την ανάγκη, αφού πρώτα συγχαρώ τη δραστήρια και φιλοπρόοδη "Ιστορική κσι Λαογραφική Εταιρεία της Χαλκιδικής" για την οργάνωση της σημαντικής αυτής μας συνόδου, νόπευθύνω το "καλώε; ορίσατε" σε όλους σσα, "Ελληνες και ξένους, που ήλθατε να τιμήσετε τον μεγάλο μας φιλόσοφο, και να ευχαριστήσω ιδίως τους εκλεκτούς συνέδρους, που με τις ανακοινώσεις τους θα φωτίσουν σσφα λώς ορισμένες απόψεις της φιλοσοφίας του και θα όιευρύνοον τιο γνώσεις μας επάνω σόυτήν. Δεν είμαι βέβαισ ούτε φιλόσοφος ούτε ειδικός ερευνητή; της φιλοσοφίας του Αριστοτέλους, αλλά ας μου επιτραπεί νόναφέρω λίγα μόνο για τιο μικρές μου σχέσεις με το έργο του ως εκδήλωση τιμής και θαυμασμού μου προς τον αρχαίο σοφό. Την πρώτη γνωριμία μου με κείμενα του Αριστοτέλη ( π.χ). τον ιδρυτή της χωριστής από την Ακαδημία του Πλάτωνα σχολής, του Λεικείου ( π.χ.) την έκαμα ως φοιτητήο της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όταν ο μσκαρίτητ καθητητής της κλασικής φιλολογίας Νικόλαος Παπαδάκης σε φροντιστηριακά ίου μαθήματα ανέλυε την πολιτική του φιλοσοφία από εκλεκτά αποσπάσματα των "Πολιτικών" του, κείμενα ξέχωρα από τ«; 158 "Πολιτείες", δηλαδή τιτ; μελέτες για τα πολιτεύματα των αρχαίων ελληνικών πόλεων, τις οποίες είχε συγγράψει. ΑπΌυτές σώθηκε, όπως είναι γνωστό, μόνον η "Αθηναίων Πολιτεία", έργο με τεράστια σημασία για τις πολιτικέτ; του ιδέες και τα διδάγματα πολιτικής αγωγής στους επινενομένοψα, έργο που με είχε εντυπωσιάσει στα εφηβικά μου χρόνια. Οι σχέσεις μου έπειτα με την Αριστοτελική πολιτική φιλοσοφία διακόπηκαν, με την ειδίκευσή μου στην υστεροβυζαντινή και νεώτερη ελληνική ιστορία. Μολαταύτα μελετώντας την εποχή των Παλαιολόγων ( ), ιδίως ως την εποχή των ησυχαστικών ερίδων ( ), παρατηρούσσ τη νέα ορμή για τιτ αριστοτελικές σπουδές, που άλλωστε αποτελούσαν και σπουδαίο έρεισμα για το φιλοσοφικό οικοδόμημα τ η τ; Εκκλησίας ματ. Είναι γνωστές επίσης οι οξείες φιλοσοφικές συζητήσειτ; μεταξύ αριστοτελικών και νεοπλατωνικών που σημειώνονται στην Ανατολή και στη Δύση και ιδίως στον ελληνικό χώρο κατά τον 150 σι, με πρωταγωνιστέςτον Γεώργιο τον Σχολάριο, τον μετέπειτα πρώτο πατριάρχη μετά την "Αλωση, και τον νεοπλατωνικό φιλόσοφο Γεώργιο Γεμιστό ή Πλήθωνα. Είναι γνωστό βέβαια ότι ο Αριστοτέλης, ο νιοι; του Νικομάχου, γιατρού του Αμύντα Β', βασιλιά της Μακεδονίας, από την εποχή ακόμη που φοιτούσε στην Ακαδημία του Πλάτωνα είχε ορισμένες αντιρρήσεις για ορισμένες αρχές τικ φιλοσοφίας του διδασκάλου του, αλλά η φιλία τους

15 δεν δια ταράχθηκε και στην εποχή τους αυτ ή ανάγετα ι η ρ ήσ η του Α ριστο τ έλ η "φίλος μεν Πλά τω ν, φ ιλτάτη δε η ολήθειο " ή όπως το μετέφεραν οι Λατίνο ι " Amicus Plat o, magis amjca veritas". Τις σχ έσ ε ις τ ου προς ταν δάσκα λό του τις απε ικ ονίζ ει η χα ρα κ τ η ρ ιστι κ ή φράση του στα " Η θ ι κά" (Α ', 6 σ ) " δ υο ίν γσ ρ ό ντα ιν φίλοι, όσιον προτιμάν την αλήθ ειαν". Οι διαφ ορ ές Αριστατέλους κσι Π λά τωνο ς ξσνα συ ζ η τα ύντα ι με θ έρ μ η κα ι πάθος κατά τους δ ύο τελευ ταίο υς α ιώνες του Β υ ζα ντ ίο υ τον 140 και 150 ο ι. οπό τ ε παρουσιάζεται στο προσ κήνιο τη ς Ι στο ρίας ο νε οπλατ ων ικός ελληνο λά τρης φ ιλόσοφος Γ ε ώργ ιο ς Γεμιστό ς ή Πλήθων (κατά τη μ εταφορά τους ονό ματός το υ στη ν αρ χαιοελληνική με πα ρά λληλ η σ υνα ισθηματική προσέγγιση π ρο ς το Πλάτων), ο οπο ίο ς ωθο ύμενο ς α πό παθ ολογ ική λα τ ρ εία προς τον 0 μόη χό του αρχοίο φιλόσοφο σοννράφ ε ι κο ι πορουσιάζει στη σύνοδο τητ Φ/(ωρ εντίος τα 1439 γ ιο τ ην ένωση των δύ ο Ε κ κ λ η σ ι ών, ο ρ θ ό δ ο ξ η ς κα ι ΚΟ θολική ς, το δοκίμ ιό του " Περί ων Αρ ιστο τ έλης π ρο ς Πλά τω νο δισφέρεται ", με τα ο ποίο τοποθετ εί τον Π λάτ ω να πιο ψη λά α πό τ ο ν Αρ ιστοτέλη. Π ώς εξηγε ίτα ι η θέση αυ τ ή του Γ ε μ ιστο ύ ή Π λ ήθ ωνο μέσο στην φογ ική εκείν η περίο δο τ η ς πα ρ α κμ ή ς του Β υ ζα ν τ ίο υ, κατά την οπο ία σ κλαβ ώνονται σι ελλ ην ι κ ές χώρ ες, η μια μετά τ ην άλλη, από τον Το ύ ρ κ ο επ ιδρομέα; Απ ελπ ι σμένος ο φ ιλόσοφος αυτός από την ακαταστασία κα ι τ η σύγχυση που εηικρα τ εί στον ελληνικό χώρο έχ ει την ιδ έα ότ ι για τ η σω τ η ρ ία του έθνου ς οι Έλλ η νες π ρ έπε ι να στηρ ιχθούν με π επο ίθ ησ η στκ δικές του ς και μ όνο δυ νά με ις κ αι νό πο βλέ ψουν σ τα αρχα ία πρό τ υπα, στους αρχαίο υς ηρ ο νόνοικ του ς. Δυσπιστε ί στι ς σωσ τικές προσπάθ ει ες το υ μικ ρ ο ύ π ια βυζα ν τινο ύ κρά τους και σαυ τήν ακό μ η την Εκκ λησία. Τις ν έ ε ς δ υνά με ις τ ιτ; αναζ ητε ί στον αρχαίο ε λλ ην ι κό κόσμο κα ι στρέ φετα ι π ρ ος μ ια ανα β ίωση κ α ι α υτ ή ς ακόμη τ ης α ρ χ α ίας ελ ληνικ ής θρησκείος, βυθ ίζετα ι δηλοδή βοθμ ιο ίο σένσ νεοπλο των ικό μ υ στ ι κισ μό, ο ο ποίος ό μωτ; τον οδηγεί σε αντίθεσ η και ρ ήξη με την Εκ κλησία, που πλαισιών ε ι τ η διδασκαλ ία τ η ς μ έσα στ ην αριστ οτελ ική φιλοσοφ ία κ αι η οπ οία το ν καταδ ικάζει με το στό μα του νέου μετά τ η ν ' Αλωση πατριάρχη Γ εν να δίο υ του Σχολαρ ίο υ ονο μάζοντσ τ; τον Ν έον Ι ο υ λια νό. Ακολουθο ύν τα χρ όν ια της σκ λαβιά ς, ο ι έρ ιδ ες καταπαύουν, ο κόσ μος τ ων πνευματικ ών ανθρώπων π ερ ιορ ίζ ετα ι σε α σήμαντ η μ ε ιο ψ η φ ία κα ι το σκοτάδ ι σ κεπάζ ε ι τ ην Ελ λά δα. Και μ έσα στα χ ρό νια αυτά στκ τοιχογραφ ίες ορισ μ έ νω ν εκ κλη σιών, τόσο στην η πε ιρωτι κ ή Ε λλάδα, όσο και στη Μ. Ασ ία παρο υ σ ιά ζο ν τ αι μονο ια σμ ένες δ ίπλα-δ ίπ λα ο ι μ ορφέσ το υ Αριστοτέλη και του Πλό τωνος, καθώς κα ι άλλων αρ χα ίω ν Ελλ ήνω ν σ οφών πο υ θεω ρ ή θη καν ένα είδο ς ε ξ ιδα ν ι κ ε υμ έ νων "αγ ίων", γ ιατί μ ε τη διδασκαλ ία τ ο υ ς προπα ρα σκεοο σαν κατά κάποιο τρόπο τ η ν εμφάν ιση τ ο υ Χρ ιστιανισμού κα ι τον βο ήθη σαν αργό τερα στ ην εν ίσχ υση ή θεμελίωση τ ω ν δογμ ά των τ ο υ, μία συν ή θε ια που επιβίωσε μ έσα από τι ς κλα σι κέ ς ανα μνήσει ς του Β υ ζα ντ ίο υ, συνήθε ια π ο υ δ εν τ ά ραζε κα θ όλο υ τα α ισθ ήμα τα τ ω ν ευ σ εβών χ ρισ τιανών. 15

16 16 Η αριστοτ ελική φιλοσοφία παραμένε ι κα ι σ ή μ ερα έ να ολοκλη ρω μ ένο σύσ τ η μσ ιδ ε ών κσι επ ιδ ρά ακάμη στη σύγχρανη σ κέψη. Όπως παρατ ηρήθ η κ ε, τ κ αριστοτ ε λικ ές σ κέψ εις τις βρίσ κο υμ ε σε δ ιεθ ν εί ς επιστημονικούς όροικ, ό πως Π.χ. στ η ν έwο ια πο υ χ ρη σιμοπο ιε ί ο ο ι κονομολόγος μ ιλώντα ς για τα "δ υ να μ ι κό " τη ς β ιομηχaνία ς. ο φ υ σικός γ ια την ύλη κα ι εν έργε ια, ο ψυ χολόγο ς γ ια τις ψυχικές λειτ ουργίε ς, ο μαθ η μ α τι κός γ ια το " σ υ νε χέ τ;", για το "δυνάμ ε ι " κα ι "ενέργε ίσ" ά πειρ ο, ο ιστο ρι κό ς γιο τη ν ε ξε λι κτική θεωρία Κ.σ. Κ. Κ α ι τώρ α β ρ ίσκομαι στ η ν ευχ άρ ιστη θ έση να πα ρακ αλέσω νσνε βούν στο βήμ α δ υο διακεκρ ιμέ νοι φιλόσοφοι, τ ό σο γνωστο ί στο ε λλ η ν ι κ ό και ξένο ΚΟΙ νό, ώσ τε να παρέλκε ι η ανάγκ η να το υ ς παρουσιάσω αναλ υ τικά. Το ν απολογ ισ μό των Ε ργα σιώ ν έ κα νε ο καθηγη τήτ; κα ι ακ αδημα ϊκότ; Κω νσ τ α ντ ί νο ς Δ εσ π ο τό π ουλο ς ο οπ ο ίος ανέφερε τα εξής: Ο απολο γισμ ός του συνεδρίου α υ το ύ μπορεί να ομ ο λογηθή ό τι ε ί να ι θετικ ό ς. Πρώτα λέγω ας αρχίσουμε τον απολογισμ ό από τη ν άποψη του υποκ ειμ έ νο υ, πο ιοι δ ηλα δ ή έχο υ ν μετάσχει εις το σ υν έδριο ε νεργ ά. Εκπροσωπή θηκε τα ανώτατα Πνευματικά 'Ιδρυμο τηε Ελλά δο " η Ακ αδημ ία Αθηνών, και μάλ ι ατ α με τράπα παλύ αρμάδια, α Ακαδημαϊκ ά ς τη τ; έ δρα ς Ιατορία τητ; Φιλααο φία ς, η διευθύντρια ταυ Κέντρου Ε ρ ε ύν η ς της Ε λλ η ν ι κ ή ς Φιλοαοφίας και ο έ ξ ο χ α ς αυνεργάτης ταυ Ε λλ η ν ι κα ύ Γλωαααλαγικαύ Κ έντραυ της Ακαδημίας κα ι νομίζω ό τι ανταποκρίθηκαν κα ι οι τρεις στις αξιώσ εις που ήταν θεμ ιτό να έχ ε ι απέναντί το υ ς το συνέδριο. Εκπροσωπήθη κε επίσης κατά τρόπο ένδοξο κστεξοχή τα Π α νεπ ιστ ή μ ια Θεσσαλονίκη ς. Ο ο μά τ ιμα ς καθηγητής κ. Βακαλό πσυ λας. η τα κτική καθηγήτρια κ. Βα λαλά κα ι τάαο ι άλλσ ι κ αθ η γ η τ έ ς επίαης του Πανεπ ιστημίο υ Θεσσα λονίκη ς, πο υ μ ε τις α νακ οιν ώσεις το υ ς έδ ε ιξαν τ η σο βα ρό τ η τα κα ι την περιωπή του Παν επιστημίου αυτο ύ. Ε κπ ροσωπήθηκε πο λ ύ επά ξ ια επίση ς το Π α ν επ ιστ ή μ ιο Ι ωαw ίνων από το ν καθηγητ ή κ. Β. Κύρκο και δε ν θα παρα λείψ ω να προσθέσω ό τι ε κπρο σωπ ήθη κε και η Ε λλ η ν ικ ή α/ιλοσο φ ικ ή Εταιρε ία από τον επίτιμο πρό εδρό τ ης, τ ην ταπε ινό τ η τά μ ου, κ αι α πό τ ην εν ενεργ εία πρόεδρο την κ. Βα λα λά. Κ αι άλλοι ω ς άτομα ή ω ς εκπρό -. σωπο ι κάπ οιω ν ιδ ρυ μ άτ ων πα ρήλασα ν εδώ και συνέβαλαν θ ε τικά ε ις τ ην επ ι τ υ χ ία τ ο υ συ νεδ ρί ο υ. Ό, τι ό μ ως κυρ ίως χαρα κτηρίζει τ ο συνέδρ ιο, δ εν είνα ι μόνο η επιτυχία στην υποδο μ ή τ ο υ που υπήρξε εξαίρετη και αξ ίζ ει πάσα τιμή γι Όυ τήν στην οργανω τική επ ιτ ροπ ή το υ, ε ίνα ι κ αι η ατμ όσφαιρ α πο υ δ η μ ιο ύρ γ ησ ε κ αι η αν τ απόκρισή του στ ις π ρ οσ δ ο κ ίες τ η ς π εριοχής, ε νωμ έν η ς γεωγρ αφ ικά με τη σ ύν θ ετ η έννο ια, δηλαδή με τ ην ανθρώπινη και ιστ ο ρι κ ή κ α ι διοικητική έκφρο σ ή της. Κα ι η παρου σία η αδ ιάλ ειπ τ η των διο ικητικών εκπροσώπων τ η ς Χαλ -

17 κ ιδ ι κ ή ς, ε ίναι ομ ο λογου μένως συ γκ ινη τι κή. Α υ τ ή ίσω ς δ ίνε ι μεγαλ ύτερο τό νο, ώστ ε να πούμ ε ό τι επάξ ια τιμ ήθη κε το γέwημα τ ων Στa γ ε ίρ ων κα ι θ ρέμ μ α των Α θ ηνών κα ι ο ι κου μ εν ι κ ό πνεύμα, Αρ ιστοτ έλ η ς. Α λλ ά χ ρ ε ιά ζε τ α ι και μια α πο γρα φ ή των επιτ ευ γμ άτ ων τ ο υ. Εί χ αμ ε 20 α να κ οιν ώσ ει ς συνο λ ικά. Δεν μπορώ να ισχ υ ρισθ ώ ό τι όλε ς ε ίχα νε τ η ν υ ψη λ ή πνευματική στάθ μ η που τα ιριά ζει στο π νε υ μ ατι κό μ έγεθο ς,.0 Αριστοτέλ η ς. Οι περισσότ ερ ες ό μ ω ς το είχαν και γ ι ' αυ τ ό επαληθ εύετα ι ο αρχικός ισχ υ ρ ι σμό ς ότι ο απ ολ ο γισμός του συ νεδ ρίο υ είν α ι θ ετι κ ό ς. Είχαμε στον τ ο μέα τ η ς επιστημολογ ία ς και τ η ς γνωσιοθ εωρίας ανακοινώσε ι σ επιστ ημ ο νι κά ε μ πε ρ ισ τ α τ ω μέ νες, όπ ως του Κ. Α υ γ ε λή, τ α υ Κ. Ανδρ ε ό πο υλ ο υ, της κ. Τσ ούνα, τ ου κ. Β ιρβιδά κ η και το υ κ. Ν τε λ άπο υ λ ου. Ό λ ε ς ή. ταν α ντά ξιε ς τ ο υ συ νε δρίου. Είχαμε αναφορ ές στ κ; ε ιδ ι κέ ς ε πιστ ή μες τ ου Α ριστ ο τ ελ είο υ κ όσμου κ αι ε ιδ ικό τ ερα γ ιο τ ην αστρονο μ ία, για τ η μ ετ ε ωρολογ ία, γ ια τ η ν α νθρωπ ο λο γία του Αριστ ο τέ λ ο υ ς. Είχαμ ε κα ι μια ανα κο ίνωση γ ια τη ρ ητορ ικ ή τέχ ν η κ αι θυ μάστε πόσο ζω η ρ ές συ ζητ ήσε ι ς προ κάλεσε, πιστ οποιη τι κό της επ ιστημον ι κής το υ νομ ιμότητα ς, είχαμε μ ια ω ρα ία κρ ιτική των α'ξι ώσεων νεοτέρ ων φ ιλοσ όφων να α ντ ιπα ραταχθο ύν προς τ ον Α ριστοτ έλ η, κ αι συγκεκρ ιμένα δ ύο πολ ύ διάση μων φιλο σόφω ν το υ α ιώνα μ α ς, του Heidegger κα ι το υ Karl Po pper. Η κ. Βα λαλά κα ι ο κ. Δ ημητρ ά κ ο ς μ α ς έδωσα ν μια ω ρα ία κρ ιτικ ή των αξιώ σεων αυ τ ών κα ι έδ ε ιξα ν τη μ εγαλοσύν η κα ι τ η ν ανυπ ε ρ β λη σ ία θα έλεγα του Αριστοτ έ λη, Είχαμε σήμ ερα κα ι ης ωρα ίες αυ τ έ ς υπομνήσεις τη ς παρουσ ία ς τ ο υ Αριστο τ έλη στην τ έ χνη, τη ς εποχ ής τη ς Του ρ κ ο κρατία ς π ρο πάντω ν κα ι έπε ι τ α. Ανα φέρο μαι ιδ ια ίτ ε ρα στη ν εμ περ ιστα τωμ έν η συναρπαστικ ή και συ γκ ιν ητικ ή α να κο ί ν ωση το υ κ. Προ βα τ ά κ η και μ πορώ να πω ότι αυτή δ ί ν ει κα ίρ ια απά ντ ησ η στ ο ο ξύ π ρ ό β λ ημα π ο υ ε τ έθ η α π ό τ ον ε κ π ρό σ ω π ο τ η ο ε κκ λ η σ ίας, γ ια τ η σχ έ σ η τ ηο θρ ηο κ ε ία ς και τ η ς φιλοοοφία ς. Υπάρχε ι ω πρόβλημα. Κ αι οι τ ελ ευ τα ί ες παρα τ η ρ ήσ εις το υ κ. Β α κ α λ ό π ο υ λο υ σχετικ ά μ ε ταν όρ ο,,' Ε λ λ η ν " μα ρ τυ ρο ύν πόσο υπή ρχε α υτ ή η α ντινο μ ία, α λλά υπερνικήθηκε γόνιμα στην ιστο ρ ία. Το απέ δ ε ι ξαν κ α ι ό σα είδαμε στις εικ όνε ς πο υ εκφρά ζουν τ η ν ψυχολογ ία το υ λα ού. Ήδ η σ τ ο ευαγγέλιο το υ Ιωάwου υπά ρχε ι η αντ αύγ ε ια τ ης φιλοσο φ ίστ; τ όσο έντο να, α λλά τ ο πρό βλ η μα π αραμένε ι κα ι κάθε τόσο υπο τροπ ιά ζ ε ι. Ε δώ α ς μα ς επ ιτ ραπ εί μ ια πα ρ έ νθ εση, η ο πο ία δεν ε ίνα ι α πολογισμός: να ε ί μ α ι α κ ό μ η πι ο α ισιό δο ξ ος και α πό τ α ν Κ. Β α κ α λ ό π ο υ λο, ό σο αφ ορά τ η ν π α ρο υ σ ία το υ Ε λ λ η ν ι σμ ού. Στο συνέ δ ρ ιο γ ια ων Αριστ οτ έ λη π ρ οβλ ή θ η κ ε κα ι μ ιο άλλ η αν τ ίθ ε ση, μια αντίθεση μ εταξ ύ ε ι δική ς επιοτή μη ς κο ι φ ι λ ο ο ο φ ί α ς, π ου υ π ή ρξε πολ ύ ζωντ ο ν ή στην α ρ χ αι ό τη τ α. ' Ο τ α ν δ ια β ά ζ ει κ αν ε ίς το " π ε ρί αρχ α ίη ς ι η τρικ ή ο " ταυ Ι π π οκ ρά τους βλέ π ε ι ε κεί π ό σο η ια τ ρ ι κή ε π ι σ τ ήμη δ ιεκδ ι κεί ανεξαρ τη σία και 17

18 18 υπεροχή προτ; τη φιλοσοφίσ. Και βέβαια η φιλοσοφία αισθανόταν και αυτή κάποια δικαιώματα υπεροχής. Στο πρόσωπο λοιπόν του Αριστοτέλη είχε οργανικά ψτιερνικιθεί αυτή η αντινομία, διότι υπήρξε ο Αριστοτέλης ταυτόχρονα και φιλόσοφος και επιστήμων. Η κρίση στη Σχολή ταυ εμφσνίσθηκε μετό το ν Θεόφρσστο.. Εως ταν Θεόφραστο ήταν όλα ενωμένα. Όταν όμωτ; αντί να εκλεγεί ο Εύδημος ο Ρόδιοσ, εκλέχθηκε ο Στράτων ο Λαμψακηνός, παραμελήθηκε η μεταφυσική ροπή τ η ο φιλοσοφίας, με κάποια μονομέρεια προς την επιστημονική υλική έρευνα. Και ας μου συγχωρεθή να πω ότι και στο συνέδριό ' μ α ς λιγάκι παραμελήθηκε η μεταφυσική. δεν υπήρξαν δηλαδή ανακοινώσειςνι'αυτήν. Μόλις του κ. Καραγιάννη η ανακοίνωση έχει αγγίξει θέματα γνήσιας μεταφυσικήο. Η μεταφυσικήας ελπίσουμε ότι θα είναι θέμο ενός μελλοντικού συνεδρίου. Όπως σωστά στην αρχή τηο συνεδρίασης η κ. Κελεσίδου υπενθύμισε, η φιλοσοφίσ δεν είναι κάτι ολοκληρώσιμο μέσα σε ένα συνέδριο, ώστε να σφραγίσουμε τα βιβλία και να πούμε: "ιδού το σώμα της φιλοσοφίας"! Ο συνολικός απολογισμός είναι θετικότατος και επαναλαμβάνω ότι το συνέδριο ήταν ριζωμένο στη γη τηο Χαλκιδικής που έδειξε ένα σκίρτημα γνήσιο για να διεκδικήσει μια αποστολή Πνευματικού Κέντρου της Ελλάδος, ή σν θέλετε τηο ακραίας αυτήο περιοχής τητ; Ευρώπης, σε μια περίοδο που μεγάλα προβλήματα βαραίνουν και την Ευρώπη και ταν Ελληνισμό! Η Ευρώπη, η πολυεθνική, σαυτή την τάση προς ενοποίηση, που έχει ετιιβληθεί από ορισμένη ιστορική συγκυρία ακαταμάχητη, θα αντιμετωπίσειηροβλήματα κρισιμότατα, διότι ο πολ ιτισμ ό ς ως τώρα δεν ήταν ευρωηαϊκόο: σε ο ρισμένη φάση ήταν ευρωηαίκοο, αλλά σε άλλες καίριες φάσεκ ήταν γαλλικός, γερμανικότ; αγγλικός, ιταλικός, ελληνικός και εκεί εμείς οι αισιόδοξοι, πιστεύουμε ότι η Ελλάς έχει μια αποστολή να δώσει προς την Ευρώπη, ένα κοινό παρονομαστή πνευματικότητας και ότι η Χαλκιδική ίσως περισσότερο από τους Δελφούς είναι προορισμένη για την αποστολή αυτή, η Χαλκιδική που είναι δεμένη με τους νεώτερους αιώνα; του Ελληνισμού και με τους αρχαίους, ενώ οι Δελφοί από τον καιρό του Ιουλιανού δηλώθηκε ότι έχουν εκπληρώσει και εξαντλήσει την αποστολή τους,μία αποστολή άλλωστε και κάπως αμφίβολη, και όχι συνολικά εκφροστική τητ ελληνικής τιρσνματικότητας. Λοιπόν η Χαλκιδική που περιέχει το Άγιο Όρος και που περιέχει τα Στάνειρα, σύμβολο του οικουμενικού πνεύματος 'Άριστοτέλης", έχει ένα ι στορικό προρισμό έξοχο. Και εύχομαι ο ενθουσιασμόςαυτός, ο τόσο υψηλός, που διακατέχει τ ο υ ς εκπροσώπουςτων κοινοτήτωναλλά και τους άλλους κα τοίκους και τους λογίους της Χαλκιδικής, υπό τη σκέπη του Αριστοτέλη, να απολήξη σε λειτουργία του γεωγραφικού αυτού χωρίου που θα τ ιμ ήσ ε ι όχι μόνο τον εαυτό το υ αλλά όλο τον ελληνισμό και θα υπηρετήσει την Ευρώ- πη. Με την ευχή αυτή κλείνω αυτή τη σύντομη έκφρσση των εντυπώσεών μου απα το συνέδριο.,

19 19 Το κ λείσιμο των Εργασιών του Συμποσίου έγινε απ ό τ ον πρόεδρο τη τ; Οργα νωτι κή ς Επιτροπής και τητ; Οργανώτ ρια τ; Εταφείας, δ ικ ηγό ρο Β α σ ί λειο Πάππα π ου εί πε : Το Δ ε ύ τ ερ ο Π α ν ελλήνιο Συ μπόσ ιο τη ς Ε τα ιρ ε ία ς μας έφθασ ε στο κλε ίσιμ ό του. Σχ εδ ιά ζον τα ς ένα ν πολ ύ σύντομο απολογισμό, εκφ ράζω τι ς θερμές ε υ χαρισι ίες ί ο υ διο ικητικού συμβουλίου της Ιστ ορική ς και Λα ογραφ ικ ής Ε τ α ι ρε ία ς Χαλκιδικ ή ς, της Ο ρ γα νω τικ ής Ε π ιτρ οπ ή ς κ αι τις δικές μο υ γιο μια ακ ό μη φ ο ρά στο υς πολύτιμους συνεργάτε ς και φίλους πο υ βοήθησαν να φθόσο υ με επιτυ χώς στο πέρα ς του Συμποσίου μ α ς. Ε ιδ ι κ ό τ ε ρ α γ ια την ευγενι κή και ουσ ιαστική συ μμετ οχή τ ους ευχαριστώ ολόθερμa : Την Α κα δ ημία Αθ η νών πο υ έκανε έν τονη την παρουσία τ ης στο συ μπόσ ιό μα ς με τη μ ο ρφή τ ο υ σεβαστού καθηγητή κα ι ακοδημαϊ κού Κ. Κωνσταντίνου Δε σπο τό πο υ λ ου και μ ε άλλους άξιους συνεργάτες τηα. το Αρ.ιστ ο τέλ ειο Πα ν επιστ ήμ ιο Θεσσαλο νίκης. το Πα ν ε πισ τ ή μιο Αθ ηνών κα ι τ ο Πα νε πι στ ή μ ιο lwawivwv μ ε μ ια ομάδα εκ λεκτών κα ι αξ ιόλογων Π α ν ε πιστη μια κ ών δασκάλων, τ η ν Ελλη νι κή Φ ιλοαοφ ι κ ή Ε τα ιρ ε ία μ ε τ η ν Π ρ ό εδρ ό της καθηγήτρ ια το υ Α.Π. Θ. κ. Τερέζα Π ε ντ ζοπο ύλο υ -Β α λα λά στην οποία το σ υ μπό σ ι ό μα ς οφείλω να ομολογήσω ότι χρ ωστάει πολλά ν ι α υτό κα ι τ ην ευ χα ρ ιστώ ι δ ιαίτερο, το Κ έ ντρο -Ερευ νος τ η ς Ε λ λ η νι κ ή ς Φι λο οο φία ς τ η ς Ακαδημ ίο ς Αθη νών, το υ ς δ ια κεκ ρ ιμ ένο υς επ ισ τ ήμονες - προέ δρους τ ων σ υνεδριάσεων κα ι ε πιτ ρ έψτ ε μ ου να Ευχαριστήσω ιδιαίτ ερα το ν σ ε βα στό ο μό τ ιμ ο καθηγητή του Α. Π. Θ. κ. Απ ό οτολο Βα καλόπο υλο γ ιο τη ν άψογ η ο πό κάθ ε όποψη διεύθυ ν σ η τ ω ν συζητήσεών τ ο υ ς, όλου ς τ ους εισ ηγ ητές ο ι ο ποίο ι μ α ς έ δωσαν ο κ αθέ να ς κο ι μ ια ι δια ί τ ε ρ η κα ι π ολύ α ξ ιόλογη ε π ισ τ η μ ο ν ι κ ή νότα σ το α ντικ ε ίμ εν ο της Αρ ιο το τ ε λι κ ή ς Σ κ έ ψ η ς που διαπραγματεύτηκαν, τους αγαπητο ύ ς μα ς γραμ ματ είς, τους α ριστο ύχους τελε ιόφο ιτ ου ς όλω ν των λυκείων τ ης Χα λκιδικής πο υ α παδέχθ ηκο ν τη ν πρ όσ κληαή μα ς νο τα υς φιλο ξ ενήαουμ ε ατις εργασίες τ ου συ μπ οσ ίο υ, τον γνωστό σκηνοθ έτ η Ν έσ το ρα Μά τ σα για τ ην ωρα ία τα ιν ία του κο ι τ η μεστή προ λόγισή της κα ι του ς εκπροσώπο υς τω ν πο λιτιστικών σωματ ε ίων τ η ς Χαλκ ιδικής. Θεωρώ ακό μη υ π ο χ ρ έω σ η να ε υχα ρισ τ ήσω επώνυμα του ς παρ α κάτω φ ο ρ ε ίς και ά τ ο μ α π ου μ ε την η θ ι κ ή α λλά και υ λική σ υμπαράσ τασή τ ου ς σ υνέβα λαν σ τ ην υ λοπο ί ησ η τω ν εργασιών του Σ υμπο σίου. Ε ίνα ι η π αρ ου σία τη ς Ε κ κλ η σ ία ς με τον σεβασμιώτατο μητρ οπο λίτ η Ι ερ ισσο ύ κ. Νικόδημο, του ηγούμ ενου της Ι.Μ. Αγ. Ανα στα σία ς και το υ ε κπροσώπου το υ σε βασμ ι ώτα τ ο υ μη τρο πολ ί τ η Κασσανδ ρ ε ίας Κ. Σ υ νεσ ίο υ πο υ απη ύθυνε και χαιρ ετισμόν. Ε ίνα ι τα Υπο υ ργεία : Π ολ ιτισμού και Επ ισ τ η μ ών πο υ ε κ πρ οσωπή θ η κε ε πίση μ α από το ν κ. Θε α χό ρ η Π ρ ο β α τ ά κ η, Πρ οϊστάμεν ο τ η ς Λα ϊ κή τ; Τ έ χν η ς και Ζω ής τ ο υ ί δ ιου

20 20 Υπουργείου, και τα Υπουργείο Βόρειας Ελλάδας με την αυτοπρόσωπη παρουσία του Υπουργού Κ. Στέλιου Παπαθεμελή που απηύθυνε και χαιρετισμό προς το συμπόσιό ματ. Είναι η Νομαρχία Χαλκιδικής με την παρουσία του Κ. Νομάρχη ο οποίος και κήρυξε την έναρξη των εργααιών. Είναι όλοι οι δημο τικοί άρχοντες του Νομού μας οι οποίοι μάλιστα παρακολούθησαν αν~λλιπώς όλες τιο συνεδριάσεις. Επώνυμα αναφέρω τον πρεσβύτερο όλων, τον πρώην δήμαρχο Πόλυγύρου κ. Αθ. Καραγκάνη. Θερμές ακόμη ευχοριατίες οφείλουμε ατον Δήμο Πολυγύρου για την προαφορό δείπνου, την αξιάλογη μικτή χορωδία του ίδιου Δήμου, το εκλεκτό χορευτικό συγκρότημα του Πολιτιστικού Συλλόγου Κασσανδρείσς με την αρωγή του Δήμου Κασαανδρείας, τον κ. Δημ. Πόρτολο της Εταιρείας Ελληνικοί Λευκόλιθοι. την Τράπεζα Κρήτης, την Ηείίεκ ρο-διεθνή. Εκθεση Θεασαλονίκης, τους επιχειρηματίες κ.κ. Κορρά και Τσάνταλη, ενώ τελευταίο άφησα τον Κ. Γρηγοριάδη των ξενοδοχειακών συγκροτημάτων " 'Αθως" και "Παλλήνη", τους εκλεκτούς συνεργάτες του και το προσωπικό του για την άψογη περιποίηση στις φιλόξενες εγκαταστάσεις του. Τέλος έφθασε η σειρά να ευχαριστήσω όλους εσάς τους αγαπητούς και ενπολλοίς σεβάσμιους συνέδρους για την ενεργό συμμετοχή σας οτκ ερνα σίες του Συμποσίου. Όλοι σας ανεξαίρετα δώσατε τον καλό σας εαυτό για νάχουν οι εργασίες μας ένα καλό τέλος. Θάθελα έναν-έναν να σας σφίξω το χέρι. Κυρίες και Κύριοι Σύνεδροι, Είμαι πεπεισμένος, ότι ένας ουσιαστικότερος απολογισμός θα υπάρξει ξε χωριστά για τ ον καθένα μαο, αλλά και μέσα από την προσεχή έκδοση των πρακτικών τ ο υ συμποσίου, που θόποταμιεύσουν στο μέλλοντα χρόνο τ«; σοφές και επιστημονικά τεκμηριωμένες ανακοινώσεις που ακούστηκαν. Με συγκίνηση, ωστόσο, αναφέρω ότι η βασική επιδίωξη επιτεύχθηκε κατά τον καλύ τερο και πληρέστερο τρόπο: Να φέρουμε δηλσδή κοντά στο σημερινό εναγώνιο άνθρωπο, που απεγνωσμένα γυρεύει το στίγμα του, τα μηνύματα του Αρι στοτέλη, του μεγάλου προδρόμου των καιρών μας. Και ακόμη να δείξουμε και ν'αποδείξουμε ότι μαζί με τα χρυσό αιώνα της Αθήνας, παυ η τέχνη έφτσ σε στις κορυφαίες επιτεύξεις, είχε και η Μακεδονία μας το δικό της χρυσό αιώνα στην ερευνητική σκέψη και στον πολυδιάστατο στοχασμό. Και η σκέψη αυτή άνοιξε μέσα από τον ιερό χώρο της ελληνικής Μακεδονίας τους τιανανθρώπινους δρόμους τηα οικουμενικής ελληνικής παιδείας." Ετσι. που σήμερα σε όλα τα μεγάλα πανεπιστήμια του κόσμου, ο Αριστοτέλης αποτελεί διαχρονική παρουσία. ΜΌυτή την αισιόδοξη διαπίστωση κλείνω το Συμπόσιό μας. Με τη βαθύτατη πίστη και βεβαιότητα, ότι ο Μακεδόνας, ο Χαλκιδικιώτης πανεπιστήμονας.μαα έδωσε ένα ακόμη μήνυμα ελπίδας και αισιοδοξίας στις δυ νατότητες και τκ διαστάσειτ; της ελληνικής παιδείας. Και με τ η ν ευχή που θέλω να πιστεύω ότι αποτελεί ευχή όλων των μετεχόντων του Συμποσίου μας να αρχίσουν στον τόπο που γεννήθηκε ο Μεγάλος φιλόσοφος οι ανασκαφικές έρευνες και να ιδρυθεί Διεθνές Κέντρο Αριστοτελικ ών Ερευνών.

21 21 Στη συνέχεια διαβάστη κ ε α πό τον Πρόεδρο ομόφωνη α πόφ α ση του δ ιοικη τικ ού συμβουλίου της οργανώτρ ιας Ιστορικής κ αι Λ αογραφ ικής Ε ταιρ είας Χαλκιδική ς που πάρθηκε έ κ τ α κ τ α, με την οπο ία ανακη ρύχθηκ αν ε π ί τ ι μ α μ έ λ η τη ς Εταιρ είας γ ια τις δια κεκ ριμένες προς αυτήν υπηρεσίες τους ο ι: ο Κωνσταντίνο ς Δεσποτόπουλος, κ α θηγητήτ; κ αι Α καδημ αϊκός ο Απόστολο ς Βακαλόπουλο ς, ομ ότιμος κ α θηγη τήτ; τ ου Αριστοτελείου Πανεπιστη μίου-ιστ ό ρι κός. ο Τερέζα Π εντζοπούλου-βαλαλ ά, κα θηγή τ ρ ι α του Α ριστοτελείου Πα νεπ ισ τη μίου Θεσσ α λονί κης και Πρό εδ ρ ο ς της Ελλην ική ς Φιλοσο φική ς Ε τα ιρείας. ο Νέστορας Μ άτσας, σ κη νοθέτη ξ κα ι συγγ ρ αφέαξ. Θα π ρέπε ι να σημ ειω θ εί ότι παρόντ ετ; στις Εργασ ίες του Συμπο σίου ή τ αν : η EP T-l που κάλυψε τηλεοπ τι κ ά το Συμ π όσ ιο, οι εφημερίδετ; της Θεσσ αλονί κη ς, ανταποκρ ιτέτ; Αθηναϊκών εφη μερίδω ν, του ξένου Τύπου, τ ο περιοδικό «ΜΑΚ ΕΔ ΟΝ Ι ΚΗ ΖΩΗ }) και ο τοπικότ; Τύπο ς τη ς Χαλκιδική ς.

22 Π ο ύ έγινε στήν Κα σσ άνδρα «ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ Iι '"..~-.. '"......,~. ~.

23 23 ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ - ΧΑΙΡΕTlΣΜΟΙ Προσφώνηση του προέδρου της Οργανωτικής Επιτροπής δικηγόρου Βασιλείου Πόππσ, Προέδρου της Ιστορικής κσι Λαογραφικής Εταιρείας Χαλκιδικής Άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας, Κύριε Υπουργέ, Κύριε Βουλευτά, Κύριε Νομάρχα, Κύριοι εκπρόσωποι των πολιτικών, στρατιωτικών και δικαστικών Αρχών, Κύριε Πρόεδρε, Κύριοι δήμαρχοι και κοινοτάρχες τητ Χαλκιδικής, Κύριοι εκπρόσωποι των πολιτιστικών σωματείων της Χαλκιδικής, Κυρίες, Δεσποινίδες και Κύριοι σύνεδροι, Η Ιστορική κσι Λσογραφική Εταιρεία Χαλκιδικής και εγώ ως πρόεδρός τηο έχουμε τη χαρά και την τιμή να καλωσορίσουμε στη σημερινή επιστημονι κή μας "συνάντηση" στο Δεύτερο Πανελλήνιο Συμπόσιο της Εταιρείας μας, με θέμα την" Αριστοτελική Σκέψη", τους εκλεκτούς συνέδρους και τους φίλους μας. Μεταχειρίζομαι ταν όρο "συνάντηση", γιατί πιστεύω ότι μέσα από το οικουμενικό πνεύμα του Μεγάλου Μακεδόνα οι άνθρωποι, πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές συνόρων και εθνοτήτων, σuναντιώνται στο οριακό σταυροδρόμι της Γνώσης. Ο Αριστοτέλης ήταν ερευνητής και κάτοχος παντός επιστητού. Εκεί άλλωστε τείνει και ο σημερινότ; άνθρωπος, Τα σύνορα είναι πλέον ουμβάσειο. Η Γνώση τα καταργεί και τοποθετεί γέφυρες πανσνθρώπινου προβληματισμού και παγκόσμιας επικοινωνίας. Ο μόνος τρόπος για ναντψετωπισθεί η υπαρξιακή αγωνία των καιρών μας που οδηγεί το σημερινό άνθρωπο σε αδιέξοδο, στο χάος της απόλυτης άρνησης θεσμών και ιδεών, είναι η βαθύτερη έρευνα των μεγάλων ανθρωπιστικών αξιών που κληροδότησαν οι πρωτοπόροι του "Εηίστασθαι" στην ανθρωπότητα. Κορυφαίος ανάμεσά τους ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, ο μεγάλος Χαλκιδι-

24 24 κιώτης, που συνεδύασε το ανήσυχο ερευνητικό πνεύμα με τ η ν ευαισθησία του φιλοσοφικού στοχασμού. Δεν θα σταθώ όμως περισσότερο στη σημασία της κοσμογονικής προσφοράς τ ο υ Αριστοτέλη στην εξέλιξη της σνθρώπινης σκέψηο, Γιατί συτό είναι έργο των ειδικών, των κορυφαίων επιστημόνων που τιμούν το Συμπόσιό μας. Ας μου επιτραπεί να κάνω μια μικρή παρένθεση για μια σύντομη ανοφο ρά σ τον αγώνα και τ η ν προσπάθεια της Εταιρείας μας, που είναι μάλιστα και η μοναδική επιστημονική Εταιρεία στον χώρο της Χαλκιδικής. Το Δεύτερο Συμπόσιο της ίστορικήο και Λσσγραφικής Εταιρείας Χαλκιδι κής έρχεται σα συνέχεια μιας σειράο πνευματικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων που η ίδια καθημερινά αναπτύσσει με τ η δημοσίευση αυτοτελών με λετών και επιστημονικών έργων, τη διοργάνωση διαλέξεων, κστανραφών και συγκεντρώσεων. Το διεθνώς αναγνωρισμένο π εριοδικό σύγγραμμά της "Χρονικό της Χαλκιδικής",πσυ αριθμεί μέχρι τώρα 41 τόμους,συγκατολέγεται στα πιο καταξιωμένα έργα του είδους. Η τιρόσφατη δημοσίευση των Πρακτικών του Πρώτου Συμποσίου της με θέμα την ιστορία και αρχσιολογία της Χαλκι δικής έρχεται να επισφραγίσει την έπιτυχία αυτού του συμποσίου. Στα ιδιό κτητα γραφεία τητ; Εταιρε ίας στη Θεσσαλονίκη στεγάζεται Μουσε ίο Λσϊκήο Τέχνης και ειδική Βιβλιοθήκη με ελληνικές και ξενόγλωσσες σειρές βιβλίων και με ειδικές εκδόσεις για τη Χαλκιδική και έργα Χαλκιδικιωτών ποικίλου περιεχομένου. Το γύρισμα έγχρωμου ντοκυμανταίρ από τον διακεκριμένο σκηνοθέτη Νέστσρα Μάτσα για λογαριασμό της Εταιρείας μας,διαρκείας 40', το οποίο αναφέρεται στην Ιστορία, Λαογραφία, Τέχνη και Παράδοση της Χαλκιδικής και το υ Αγίου Όρους με το γενικό τίτλο "Μικρό οδοιπορικό στη Χαλκιδική" είναι ένα επιπλέον επίτευγμα.. Η ταν μια ιερή προσπάθεια που ξεκίνησ ε πριν από 27 χρόνια από εκλε κτούς Χαλκιδικιώτες, που μερικοί μάλιστα σήμερα μας τ ιμ ο ύν με την παρουσία τους. Αποβλέπει στην πνευματική και πολιτιστική ανάπτυξη της Χα λκιδικής με την "περισυλλογή και διάσωση του ιστορικού, λαογραφικού, γλωσσι κού και αρχαιολογικού υ λικού, την έρευνα και μελέτη της π ρογενέστερης και σύγχρσνης ιστορίατ, τ η ς λσϊκήι; τ έ χν η ς και κάθε κοινωνικής εκδήλωση ς, ό πως και τη διατήρηση και περισυλλογή των πα λαιών εθίμων και παραδόσεων της Χαλκιδικής ". Το έργσ τηο δικαιώνεται καθημερινά. Η Ακαδημία Αθηνών. η Εταιρείσ Μα κεδονικών Σπουδών, ο Σύλλογος Ελλήνων Λογοτεχνών είναι ανάμεσα στους πνευματικούς φορε ίς που τις χάρισαν αξιόλογες τ ιμ η τι κ έ ς διακρίσεις. Καινοτομία που έφερε τ ο νέ ο καταστατικό της Εταιρ είας είναι η συμμετοχή όλω ν τω ν Χαλκιδ ικιωτών ως μέλη της που εκπροσωπούντα ι στο διοικητικό σ υμβούλιο τιμητικά από τ ο υ ς πέντε δημάρχο υς του Νομού μα ς. Μια άλλη καινοτομία που την πρακτική τ ηο εφαρμόζουμε σήμερα είνα ι η ε νεργητική συμμετοχή τω ν αριστούχων μαθητών όλων των λυκείων τ η ς Χαλ -

25 κιδικής με τη φιλοξενία εκ μέρους της Εταιρείας στκ εργααίες του Συμπο σίου. Με το ίδιο σκεπτικό ζητήσαμε τη συνεργασία ως γραμματέων φοιτητών το υ Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με καταγωγή Χαλκιδικιώτικη που θα είναι οι αυριανοί φορείς της δημοκρατικής σκέψης και της ετιιστημονικής έρ ευνας. Συνκεντρώνοντοτ; το ενδιαφέρον στην οργάνωση του σημερινού μας συμποσίου θεωρώ υποχρέωση να ευχαριστήσω και με την ιδιότητα ταυ προέδρου της Οργανωτικής Επιτροπής όλους εκείνους που συμπαραστάθηκαν ηθικά και υλικά στον σκοπό μας. Και είναι όλοι οι φορείς που φέρουν το βάρος της παράδοαης της πνευματικής μας κληρονομιάς στκ νεώτερες γενεές. Είχαμε έτσι την αρωγή του Υπουργείου Πολιτισμού και Επιστημών και του Υπουργείου Βάρειας Ελλόδαο. Αποτελεί ιδιαίτερη τιμή να έχουμε την ηαρουσία τ η ς Ακαδημίας Αθηνών με τον σεβσστό καθηγητή κοι ακαδημαϊκά κ. Κωνσταν τίνο Δεσποτόποuλσ, τον άνθρωπο που τα υ τ ίσθ η κ ε με τη σκέψη του Πλά τωνα και του Αριστοτέλη. Με μεγάλη χαρά βλέπουμε κοντά μας το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκη ς που έχει ιδιαίτερους δεσμούς με τον Αριστοτέλη. Χαιρετίζουμε επίαης την παρουαία τ η ς Φιλοαοφικής Σχολής Ιωαννίνων, του Πα νεπιατημίου Αθηνών, τ ης Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας που είναι το ελεύθερο όργανο τ η ς φιλοσοφίας στην Ελλάδα και του Κέντρου Ερεύνης της ελληνικής φιλοαοφίας της Ακαδημίας Αθηνών το ο ποίο έχει επιφορτισθεί με το δύσκολο έργο να ξαναζωντανέψει κα ι να φέρει κοντά μας την ελληνική φιλοαοφική σκέψη. Με δυο λόγια, στο χώρο του Συμποσίου παρούσα η πνευματική ηγεσία του τόπου σε μια συγκινητική, αυθόρμητη και ανεπιφύλακτη ανταπόκριση στην προσπάθεια της Εταιρείας μας να φέρει τον σημερινό άνθρωπο πιο κοντά στον πλατύ στοχασμό του Αριστοτέλη. Αισθάνομαι την υποχρέωση, αφού ευχαριστήσω μια ακόμη φορά τους συ νέδρους μας για τη αυμμετοχή τους και παράλληλα ευχαριστήσω άαους βοή θησαν πρόθυμα στην επιτυχία αυτής της "συνάντησης", να διατυπώσω μια ευχή και μια ελπίδα: Να μπορέσουν οι πολλαπλά δοκιμαζόμενοι άνθρωποι της εποχής μος να βρου ν μέαα απά την Αριατοτελική Σκέψη τη λύαη, τη διέξοδο, τον γάνιμο προβληματιαμά. Και είναι γεγονός ότι όσο εγκύπ τουμε στ«; αιώνιες αξί ες που θεσμοθέτησε στα κείμενα και στον στοχασμό του ο Αριστοτέλης μπορούμε να ελπίζουμε για το μέλλον τ η ς ανθρωπάτητας. 25

26 26 Χαιρετισμός του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Κασσανδρείας Κ. κ. Συνεσίου Τιμώ όλους τους σχόντας την πρωτοβουλίaν του εορταστικού αυτού τριημέρου προς τιμήν του Χαλκιδικέως Αριστοτέλους, του μεγαλυτέρου φι λοσόφου όλων των καιρών. Τούτο είναι πεποίθησις οναμφισβήτητοτ; όλων των εμφρονούντων. Βεβαίως ο Χριστιανισμός, ως εξ αποκαλύψεως θρησκεία, είχεν επιφυλάξεις ως προς την χρησιμότητο τηο φιλοσοφικής κληρονομίαο: διότι ήτα φαινόμενον καθαρ ώο ανθρώπινον και διότι υπήρχε πλήθος φιλοσο φικών συστημάτων, ενώ η αλήθεια είναι μία και μόνη..αρα δεν την κατείχε κανείο, εφόσον διεφώνουν μεταξ,ίj των. Και η επιφύλαξις αυτή εγένετο περισσότερον έντονος δεδομένου ότι το πλείστον των αιρέσεων ήτο αποτέλεσμα της προσπαθείας διεισδύσεως εις το δόγμα και απλουστεύσεώςτου διαμέσου φιλοσοφικών κατηγοριών. Πάντως η πλατωνική και αριστοτελική σκέψιτ επηρέασε τους διανοουμένους του Βυζαντίου. Τούτο το γνωρίζουν καλύτερον ημών οι μελετηταί του Αριστοτέλους. Και την Δύσιν επηρέασεν η αριστοτελική σκέψις, αλλό πολύ αργότερον από το Βυζάντιον, τον 120 αι. Πόντως ο Αριστοτέλης έχει φιλοσοφικός,επιστημονικός, φυσικός και ζωο λογικός σχέσεις και κρίοε«; πάντοτε επικαίροuς. Δι 'αυτό η πρωτοβουλία η σημερινή είναι ζωντανή και επίκαιρος και όχι ένας φιλοσοφικός ρομαντισμός, και συνεηωο τον χαιρετίζομεν και τον τιμώμενο Χσιρε τισμότ του Προέδρου της Ένωσης Δήμων και Κοινοτήτων Χαλκιδικής Βασιλείου Βασιλόκη, Δημάρχου Πολυγύρου Το "εν οίδα, ότι ουδέν οίδα", ειπωμένο από τα χείλη του φιλοσόφου των φιλοοόφων, που εξακολουθεί και σήμερα και θα εξακολουθήσει εις το διηνε κές να προκαλεί δέος σε κάθε επιστήμονα που αποπειράται να ασχοληθεί για τα αιώνια φιλοσοφικά προβλήματα, είναι πολύ φυσικό να με αποτρέπει, ως μη ειδικό, να αποτολμήσω, έστω και την παραμικρή εισαγωγή στο Συνέδριό μας, που θο ασχοληθεί με τη σκέψη του μεγάλου Σταγειρίτου μος, μία σκέψη που δεσπόζει καταλυτικά, ίσως και βασανιστικά θα έλεγα για μας τους Χαλκιδικιώτες ιδιαίτερα, 23 και πλέον αιώνες όχι μόνο στην επιστήμη της φιλοσο φίας, μα σε ένα πλήθος φυσικών, κοινωνικών, αλλά και πολιτικών επιστημών. Θα περιοριστώ λοιπόν μόνο στο χρέος μου να σας καλωσορίσω εκ μέρους της Τοπικής Ένωσης Δήμων και Κοινοτήτων του Νομού μας, την οποία έχω

27 τ η ν τιμή να εκπροσωπώ και να σας ευχηθώ κ ά θ ε επιτυχία στο Συμπόσ ιό μ α ς..αλλωοτ ε, α ς μου επιτραπεί εν κατα κλε ίδι να προσθ έ σω, πως το μέγεθος τ η ς επ ιτυχ ία ς των εργασιών του Συ μποσ ίο υ εγγυάτοι αναμφ ίβολα η παρουσ ία τό σων Ε κλε κ τ ών και διακεκριμένων συνέδρων. 27 Χ σιρ ετ ιομ ό τ; ταυ Νο μόρχ η Χ αλκιδ ικής Γ ε ω ρ γ ίο υ Κ ίρ κ α υ Ε ίνα ι πρα γματικά άξια επαίνου η πρωτοβου λία της Ι σ τορ ικ ή ς Λαονραφ ι. κής Εταιρ εία ς Χα λκιδικής να διοργανώσει κ α ι να πραγματοποιήσει το συμπόσιο αυτό μ ε θέμα την Αρ ισ το τ ελ ικ ή σκ έψη. Η Χαλκιδ ική, που είχ ε την τύχη να είναι η γ εν έτ ε ιρ α ενός από τα μ εγαλ ύτ ερα πνεύ ματ α τη ς α ρχα ιότητας,του θε ίου Αριστοτέ λη, έχει ιερά υποχρέωση να τιμήσε ι μ ε όσε ς δυ νάμεις δ ιαθέτει κα ι να προσδώσε ι τ ο ν πρεπούμενο σεβασμό στ ο ν γίγαντα της ανθρώπινης σκέψ η ς. Π ρ έπ ει να διατηρηθεί α μείω το το εν διαφέρον σε όσους ασχολούντα ι μ ε αυτήν, σε όσο υς αισθάνονται τη μοναδ ική παρότρυνσ η π ο υ άφ η σε γ ια τ ην ανθρώπινη σ κέψη κα ι τα δημιουργικά κίνη τρα που τα δια μόρφωσε σε α ι ών ιο δυνα μικό στοχασμό. Μ ε τ«; σκέ ψεις α υ τ έ ς κηρύσσω τ ην έ να ρ ξ η του συ μποοίο υ κ α ιε ύχσ μα ι ε υό δωσ η των ερ γα σ ιών του. Θα ήθ ε λα να προσθέσω μετά από π αράκ λ η ση το υ Υ. β. Ε. κ. Π απα θ ε μ ελή, ό τι εξα ιτίας ανυ πέρβλητων δυσκολιών δεν μπόρ εσ ε να παρ ευρεθ εί στην έναρξη το υ συνεδρίου, θα είναι όμως μ α ζ ί σας στην απογευ μ α τινή συνεδρ ίαση. Ε υ χ αρ ισ τ ώ.. Ε να ρ ξ η ερ γα σ ιών από τον Υπου ργό Μακεδονίας - Θ ράκη τ Στ έλ ιο Παπα θ ε μ ε λ ή Θ έλω να χαιρετ ίσω το σ υνέδρ ιο, πο υ είχ ε τη ν π ρω τοβου λία να οργαν ώσει η Ι στο ρ ι κ ή κα ι Λαο γραφ ική Ετα ιρ ε ία Χαλκιδική ς. Θ έλω να πω πόοη σ η μαντικ ή αξ ία έχ ε ι ένα τέτ οιο σ υ νέδρ ιο και πόση ε π ικα ιρότητα έχει, καθ ώς ο Αριστοτ έλ η ς κα ι η σκ έψ η το υ έχο υν μ ια διαρ κή ανά το υ ς α ιώνες επ ικα ιρότητα. Γνωρ ί ζω ότι "α νε ιδίκευτος " εγώ απευθ υ νόμ ενος σε ειδ ικούς ερ ευνητέ ς κα ι μ ελ ετη τές τ ο υ έ ργου το υ μ εγά λ ο υ Μα κε δ ό να φιλ ο σ όφ ο υ θα ήταν δ ύσκ ο λο να διατ υπώσω ορ ισ μ ένε ς σκέψ ε ις, α λλά ανα λογίζο μ αι ότι ο Αριστοτέλη ς, σ '

28 28 όλη την ιστορική διαδρομή, έχει ένα χαρακτηριστικό, να είναι προσιτός και με την ελάχιστη φιλοσοφική στοιχείωση κσι με την πολύ λίγη σχετική προπσιδεία. Από έναν πολιτικό, λοιπόν, της πράξης και όχι από έναν περί τον Αριστοτέλη ασχολούμενο φιλόσοφο ερευνητή ηρέπει να ακουσθεί εδώ αυτό που αποτελεί καθολική συνείδηση; ο Αριστοτέλης στον 240 αιώνα της ιστορική; του διαδρομής ως φιλοσοφία, παραμένει ακλόνητος ατην υψηλή του θέση. Παραμένει αδιάκοπα παρών, μοναδικός, ανεπανάληπτος και θα προσέθετα, πάντοτε νέος. Πολλοί, σόλουο τοικ αιώνες, άλλοι σιωπηρά και άλλοι expres SiS verbis, όπως ο Άγιος Γρηγόριος, ο Πσλαμάο, στηρίζονται στη σκέψη τ η ν Αριστοτελική. Ο Παλαμάς, ο οποίος αισθάνεται συχνά την ανάγκη να πει "ως και τω Αριστοτέλει σuνδοκεί". Το φιλοσοφικό ειδένοι και ίσως όχι μόνο το φιλοσοφικό ειδέναι αλλά το ειδέναι στην ευρύτατη έννοια στη μακρά διαδρουή του χρόνου. την οποία έχει διαμεσολαβήσει από την εποχή εκείνη δεν έχει (και αυτό που αποτέλεσε άλ λοτε διαπίστωση του Καντ, είναι και σήμερα, διακόσια τόσα χρόνια μετά τον Καντ, πραγματικότητα) δεν έχει υποστεί ουσιαστικέc μεταβολές ως προς τα δομικά στοιχεία, τουλάχιστον. Κλειδιά για την προσέγγιση στη γνώση είναι βασικές αριστοτελικές έwοιες. Η μέθοδος της Λονικής (παραγωγή-επαγωγή), η εντελέχεια, η φυσική του φιλοσοφία, η τιολιτικη του φιλοσοφία, το όν. "το συ ένεκα" και τόσα άλλα πράγματα, τα οποία παραμένουν διαιώvιες βασικές έννοιες-κλειδιά για να φτσσει και να εμβαθύνει κανείς και σήμερα στη δική μας διαστημική εποχή, στον χώρο του επιστητού. Είναι επίσης νενονότ; ότι ο Αριστοτέλης έχει ταυτιστεί με το γένος των Ελ λήνων. Παρότι είναι ίσως ακόμη επαρκώς ανερεύνητη η περίοδος του Βυζαντίου, σήμερα όλοι συμφωνούν ότι αυτή η ύστερη όποψη περί διαμόχης Πλστωνικών και Αριστοτελικών δεν είναι έτσι ακριβώς όπως η Δύση οικειοποιούμενη, ως γνωστόν τον Αριστοτέλη μετά τον Ακινάτη και ίσως διαστρεβλώνον τάς τον ως ένα βαθμό, προκειμένου να διατυπώσει τα δικά τη.ς δόγματα το φοντάσθηκε. Ο. Ανιοτ; Μόξιμος ο ομολογητής, στον 70 αιώνα και ο Ιωόννης ο Δαμασκηνότ, στον 80 αιώνα ή, πολύ περισσότερο, ο Μέγας Φώτιοτ. στον 90 αιώνα, και ο Μιχαήλ Ψελλός τον 11 ο, ο οποίος έβρισκε χρόνο ανάμεσα στη διαρκή πολιτική του απασχόληση - φαινόμενο ανθρώπου, ο οποίος διετέλεσε Πρωθυπουργός οκτώ αυτοκρατόρων, μερικοί από τους οποίους, ο έ νας ανέτρεπε τον άλλον - να έχει τέτοια επιστημονική παραγωγή, όλοι αυτοί είναι οι κορυφαίοι επώνυμοι Αριστοτελικοί του Βυζαντίου. Η γραμματεία μας στους μακρούς χρόνους της δουλείας και η απασχόληση κορυφαίων Ελλή νων της εποχής εκείνηο, όπως ο Θεόφιλος ο Κορυδαλεύς και πολλοί άλλοι αποδεικνύουν τη διάρκεια και την ατελεύτητη επικαιρότητα του έργου του μεγάλου Μακεδόνα φιλοσόφου. Η Ορθοδοξία βρήκε στην αριστοτελική μέθοδο τ«; οντολογικές προ υποθέσεις της πρόξης. Το όργανο της διδασκολίας της και το μέσο να διατυπώσει ορθότερα τα δόγματά της, πολύ πριν η Δύση και ο

29 Θωμότ; ο Ακινάτητ; θελήσουν να βρουν με το δικό τουτ; τρόπο το δικό τουτ μέσο έκφρσσης. Είνσι ευχάριστο ότι η Λαογραφική και Ιστορική Εταιρεία τητ; Χαλκιδικής είχε αυτή την έμπνευση να οργανώσει το επιστημονικό αυτό συμπόσιο, υτιενθυμίζοντάς μας τη σημασία του Αριστοτελικού έργου "νυν και αεί και εις τους αιώνας". Και υπενθυμίζοντάς μας, σεμάτ; ιδιαίτερα τους Μακεδόνες, ποιας ιστορικής αφετηρίας απόγονοι είμαστε και πόσο μπορούμε και για τα ειδικότερα αλλά εθνικής σημασίας θέματα, να προσφύγουμε στον Αριστοτέ λη. Αναλογισθείτε ισχυρισμούς περί γλώσσας ούτω πως καλουμένης Μακεδονικής και περί έθνους τάχα μακεδονικού και περί άλλων ανιστορήτων πραγμάτων, τα οποία φαίνεται ότι με επιτυχία η διεθνής προπαγάνδα "ιιουλάει" σε κυβερνήσεις και οργανισμούς. Και έχουμε, δυστυχώς, πολύ μεγάλο έργο να επιτελέσουμε σόυτόν τον τομέα και μεγάλο χάσιμο χρόνου να καλύψουμε λόγω τητ; προγενέστερης αδράνειαο και απραξίας μας. Με τη βεβαιότητα ότι το συνέδριο προσφέρει υπηρεσία και στην επιστήμη και στον τόπο, κηρύσσω και τυπικά την έναρξή του. 29

30 30 ΧΑ ΙΡΕΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΗΝΥΜΑΤΑ Το υ τ. Προ έδρου τη ς Δημοκρα τίας Μιχαή λ Στασι νό πο υλ ο υ Συγ χαίρω θερ μ ά την Ι στορ ι κ ή και Λαογραφική Ετα ιρε ία Χαλκ ιδικής γισ τ η ν π ρωτοβο υ λία τ η ο να ο ργα ν ώσε ι α υτό το Σ υμπόσ ιο με θέμα την Αριστοτ ε λ ι κή Σκέψη. Ευ χαριστ ώ για την πρόσ κλησ η. Λυ πο ύ μ α ι που δεν θα μηορέσω να ανταπ οκρ ιθ ώ κ α ι εύ χομ αι κ άθ ε επιτ υχία και ε υ όδωσ η τ ων σ κ οπ ύν ταυ Συ μποσίου... Του Αρχι επ ισκόπου Βορεί ου κα, Νοτίου Αμερική ς Κ. Κ. 'Ιακώβου. Αδυνατώ να παρα στώ στις Ε ρ γασίες του Σ υ μ π οσ ίο υ. Εκφράζω τα συγ χορ ητήριο κα ι ε ύχ ο μ α ι κάθε επ ιτ υχ ία στο έργο σας... Το υ Προ έδρ ο υ της Ακαδημία ς Αθη νών Κω νσ τα ν τίνο υ Μπό νη Ε πα νελθ ών προ ο λίγων ημερών εξ Αμ ερικής, όπου παρ έμ εινα επί ένα μήνα και πλέο ν δ ιό λόγ ο υ ς υ γ ε ία ς, έ λαβα γν ώσιν μό λις χ θ ε ς της προ σ κλήσεώς σας να συμμετά σχω εις το Π αν ελλ ήν ιο ν Σ υ μπόσιον, τ ο ο ποίο ν οργανώνει η Ι στ ο ρ ι κή κα ι Λα ογρ αφική Ε τα ιρ ε ί α Χαλκιδ ική ς με θέμα : " Η Α Ρ Ι ΣΤΟ Τ ΕΛ ΙΚΗ Σ ΚΕ Ψ Η". Λυπούμα ι δ ιότι ε υ ρ ισ κό μ ενο ς ακό μ η ε ις τ ο στ ά δι ο ν τη ς αναρρώσεως από μα κράν ασθένειαν, αδυνατώ να ονταποκρ ιθώ ε ις την πρόσκλησίν σος, διό τ η ν οποίαν και σας ε υ χα ρ ιστ ώ θερμώ τ. Ε ύχο μα ι α ι ερ γασία ι του συνεδ ρίου να έχο υν πλήρ η επ ιτυχ ίαν.

31 31 Το υ Πρ οέδρ ο υ της Παμμ α κεδο Υ ική ς Ένω σης Αμερική ς-καναδά καθη γητή δρ Γεωρ γίο υ Αχ ταρίδη Με την προσδοκία του συνεδ ρίο υ σας, εμ είς τα α δέρφ ισ σας, σι Μακεδόν ε ς που ζούμ ε στις χ ώρ ες της Βορ είο υ Αμερικής θο θέλομε νο μ ετοφέρουμε ο ε ό λο υ ς τους Μα κεδόν ες της γενέτηρος ΚΟΙ του ς ουνέδρ ο υς τους θερμ ούς χα ιρετισμούς μας και τις πλέον εγκάρδιες ευχ ές μας για τη ν επιτυχία του Συνε δρίου σος στην ογοπημένη μας πατρί δα τη Μακεδονίσ. Η Αρ ισ το τ ελ ι κ ή σκέψη που ακόμα και σήμερα μετά από χιλιετερίδες αηοτελεί τη βάση της φιλοσοφίας του σύγχρονου Δυτικ ού πο λιτισμού ξεκίνησε από τη γ η της Μακεδονίας μα ς, τ η ς πατρίδας μας, κι αυτό μα ς κά ν ει ιδιαίτ ερα υπερήφανους. Με ε νδ ια φ έρον θα περ ιμ ένουμε τα απο τελέσματα του ουν ε δρίου. Τα πορ ίσ μ α τα θα μπορέσουν να δ ια φ ωτ ίσο υν κι ε μό τ; πάνω στο σοβα ρ ό αυτό θ έμα. Συν έδρ ια όπω ς τ ο δ ικό σας έχουν μ ε γ ά λη εθ νική σημα σ ία, την ο πο ί α εσείς οι ίδ ιο ι με τόσ η αγάπη τον ίζετ ε. Σος παρα κολουθού με από μακρυά, σας βλέπου με α πό κ οντ ά και πάν τ οτε δ ια τ ηρούμε ζωντ α νή την επαφή μεταξύ μα ς σαν άρρ η κτη ενότητα φ ιλ ία ς, συνεργα σ ία ς κα ι αδελφοσύν ης. Μας συνδ έε ι άλλω στ ε η κο ιν ή πα τ ρι κ ή γη της Μα κεδονία ς. Μ ε την ευχ ή όπως το συνέδριό σα ς έχε ι τ η ν επ ιτ υχία πο υ πρ έπει σας χα ιρ ετού με με αγάπη κα ι σας παρακαλούμ ε να διαβιβάσετ ε το υ ς αδελφικούς μος χα ιρ ετια μ ούς αε όλους το υ ς συ ναδ έλ φους και συ νερ γάτ ες σας... Το υ Προέδρο υ το υ ιιlδρυμα ΤΟΣ Α ΙΓΑ ΙΟ Υ» Μίνωα Κυρι α κο ύ Λυπο ύ μα ι πο υ λόγοι επα γγ ελ μ ατι κο ί κα ι α ν ειλη μ μ ένε ς υποχρεώσε ις μου στέ ρη σαν τη χα ρά να παρα κολο υθήσω τκ εργ ασίες το υ επ ιστη μ ον ι κού σας συμπ οσίου γ ιο τον μεγάλο φιλόσο φο και πανεπιστή μονα Αρ ιστ οτ έλη. Σα ς συ γ χα ί ρω εγκ ά ρδια για την τόσο ου σι α στική π ρ ω τ ο β ου λ ία σ α ς να ο ρ γ ανώσε τε συμπό σ ιο για τον πρωτο π όρ ο Μα κεδ ό να ερευνητ ή "παντός επ ιστ η το ύ" κα ι ' να φέρ ετ ε τ η δ ημ ιο υργική σ κ έ ψη του κα ι τις πρω το πορια κές α ναζητήσ εις το υ π ιο κοντ ά σ το ν ά νθρωπο τ ων κα ιρ ών μας. Μέσα από το Έρ γο του Αριστ οτ έ λ η, πο υ αποτε λε ί αν εξό ντλ η τ η πη γή γ όνιμων προβ λημ ατιαμών, π ροβάλ λ ει ό λο το μεγα λ είο και το εύρο ς τ ης Ελληνικής Σκέψεω ς που α πο τελ ε ί το αμ ετα κίνητο θεμέλιο του ούνχρονου Δυτικού πολιτισμού. Εύχομαι κάθε επ ι τ υχ ία στ«; ε ρ γα σί ες τ ου Συμποσίου σας και νο ερά βρίσκο μαι κον τά σας παρακο λουθών τα ς " το ο δο ιπο ρ ι κό" των ε κλεκτώ ν συ νέδρων στη ν πάντα φω τε ινή κα ι πά ντ α επί καιρ η Ε λλη νική Σ κ έψη κα ι Επιστήμη.

32 32 Του Μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Κων/νου Καλλία Σαι; αυγχαίρω θερμά για την πρωτοβαυλία τηο Εταιρείας σαι; να αργανώσει συμπόσιο με θέμα την 'Άριστο τελική σκέψη". Σας ευχαριστώ για την πρόσκληση και λυπάμαι που δεν θα μπορέσω να παρευρεθώ. Ο Αριστοτέλης είναι το ευρύτερο και πολυσχιδέστερο πνεύμα όλων των αιώνων, αλλό και παραμένει επίκαιρος. Ο Αριστοτέλης με την σοφία του, την επιστημοσύνη ίου, την εφευρετικό τητα του νου του, την σφαιρική δομή και την καθολικότητα του ηνεύμοτόσ του καθώς και με τον ρεαλισμό του έχει αναγνωρισθεί ως ο ανεκτίμητος δάσκαλοτ όλων των εποχών. Οι συλλήψεις του θεωρούνται, ακόμη και σήμερα, κορυφαίετ; πνευματικές κατακτήσεις και είναι παραδεκτές και για το παρόν. Πολλές απόυτές αποτελούν βάθρα επιστημονικών κλάδων ή δείκτες κατευ θύναεως πρακτικής πολιτικης και ατομικής αυμπεριφορας, όπως η αρχή της μεσότητας... Ανάλογα χαιρετιστήρια μηνύματα εληφθησαν από: Τον καθηγητή Πανεπιστημίου Βιέννης Δρ. Ε. Dont; τον 'Ελληνα Πρόξενο τητ; Βιέννης Δρ. Α. Ζάχο, το Gorgja1enios Historical Cultural Museurn κ.ά.

33 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ* Τα κείμενα των ανα κοινώσεων που δεν εστάλησα ν έγκα ιρα δεν πε ρι λαμβά νονται στ ον πα ρό ντα τόμο. ΟΙ α νακοινώσεκ; κα ταχωρούνται σύμφω να με τη σειρά π ου εκφω νήθη καν, κα τά τ ο πρόγραμμ α.

34

35 Κ. Ι. ΔΕΣΠΟΤ ΟΠΟ ΥΛΟ Υ Η ΑΡΙΣΤΟΤΕ Λ Ι Κ Η ΣΚ ΕΨ Η Χαιρετίζω το Πανελλήνιο Σ υ μ π ό α ιο γ ιο τ ην" Α ρ ιατο τ ε λ ι κ ή Σ κ έ ψ η ", οργανωμένο από την Ιστορική και Λαογραφ ική Ε τα ιρ ε ία Χα λκιδ ικής.. Αξιζε ο μ έγα ς φιλόοοφος κα ι πανεπιατήμων νο τ ιμ η θ εί ατη γενέθλια γη του. Υπήρξε άλλωατε διπλά Στογιρ ίτ ης: ό χι μόνο μ ε τ η γέwησ ή του, α λλά κα ι μ ε τ η ν επ ιτυ χία του να επανιδρύσει την καταστρα μμένη γενέτειρά τ ο υ, ώ στε να γί~ει δεύτερος ο ικιστ ής, και νομ οθ έ τ η ς επ ίση ς, των Σταγ ίρων, όπο υ και έζησε π ά λ ι από το 340 έως το 336 π. Χ. Δ ι κα ιω μα τι κά θεωρείται άρα Σταγ ιρίτ η ς ο Αρ ιστοτ έλ η ς, έστω και αν, γεννημένος το 384 η.χ, υπή ρξ ε σπόδημος Στσνι ρίτητ; ή δ η ατα π αιδι κά το υ χράνια και ύστερα σε ολό κλη ρ η σχεδόν. τ η ν ώριμ η ζω ή του, εκ τός α πό τη ν ε ξα ε τ ία έω ς το 336 Π. Χ Έζησε τα πα ιδ ικά του χρόνια στην Π έλλα, ό ταν ο πατέ ρ ας του Ν ικό μ αχο ς ήτα ν γ ιοτρός του βοσιλ έο τ η ς Μα κεδο ν ία ς Αμ ύντα Β'. Έ ζη σε τις δ ύο μ εγ ά λες περ ιόδου ς το υ βίου τ ο υ, ο πό 367 έως 347 Π.Χ. και από 336 έως 322 π. Χ., μ έτ οικος ατη ν πόλ η τω ν Αθηνών, αρχ ικά ως σπουδαστή ς κα ι ως εταίρος τ ης Ακαδημία ς του Π λάτ ωνο ο επ ί είκοσ ι χρόν ιο, ύστ ε ρα ω ς Σχολάρχη ς της ι δι κ ή ς το υ Σχολή ς επ ί δεκατέσσερ α ' χ ρό ν ια. Λάμπ ρ υ νε κα ι τη βορε ιοδ υτικ ή άκρη της Μι κρά ς Ασία ς μ ε τη δημ ιουργ ική πα ρουσ ία το υ ε κεί οπ ό 347 έως 344 π.χ., κα ι ακόμ η τ η Μ υ τιλ ήνη της Λέσβο υ με τη ν εκε ί έρευνα κοι συγγροφική δράση του ο πό 344 έως 342 π. Χ. Έζησ ε κο ι πάλι ατην π ερ ιο χή τ η ς Π έλλα ς ω ς πο ιδογωγό ς του νεσρο ύ Αλ ε ξάνδρ ο υ, του έπε ιτα μ εγά λο υ στρατ ηλάτη και. ηγεμόνα πολλ ών χωρών και λαών. Π έθ α ν ε φυ γαδευμένος ατη Χαλκίδα, μητρόπολ η τ η ς Χαλκιδικής, το 322 Π.Χ. Το πνευματικό έ ρ γο του Α ριστο τ έλου ς, τ εράστιο σε μέγεθος και υπέροχο σε πο ιότητα, εμφο νίζ ετα ι σή μερα στην προοπτική των α ιώνων σαν αυθύπαρ κτο και a υ τό δοτο πνε υματικό αγαθό τ ης ονθ ρωπό τητα ς. Α ς μη λησμονούμε όμ ως, ε μ ε ίς, ό τι δ ιαπλάσθηκ ε βα θμ ια ία το πνευμα τικό αυ τό μεγαλούργ ημα, κα ι παλίντροπα σε π ολλά μ έ ρη το υ, αν κ α ι ο ργ ανικά σ χεδ όν στο σύνολό το υ. Κα ι ας ατρέ ψομ ε τη σ κέψη μα ς ε υλα β ι κ ά ατον πο λύ ονθ ρώπινο δ ημιο υργό το υ, πρ οι κισ μ ένα κ αι ατρ ύγετο ήρωα τ η ς μελ έτ ης και της συ γγραφής, της έ ρ ευνα ς κα ι τη ς εννο ιοπλα σ ία ς. Ας αναπολήσομε τ κ διαδοχ ικές φάσε ις της ζωής το υ ε ξαίρ ετο υ α υτού ανθρώπο υ, βαθ ιά χορ α γ μέν η ς από ριmασμούς κα ι

36 36 πίκρες, με την ορφάνια πρώτα και ύστερα με τα πένθη, τις απογοητεύσεις και τους διωγμούς, αλλά και εμψυχωμένης και στηριγμένης από την αναστροφή με τον ύψιστο φιλόσσφο, από τη φιλία με τους ισχυρούς τησ εποχής, και από τη συνεργασία πιστών επίλεκτων μαθητών. Είχε κοσμοϊστορικό βάρος το ευτύχημα του Αριστοτέλους να εισαχθεί έ φηβος στην Ακαδημία του Πλάτωνος και να ζήσει εκεί στα εμπνευστικό περι βάλλον της επί είκοσι χρόνια. Παρόμοιο ευτύχημα σπουδών και υποκινήσεων για πνευματική δράση προσωπική δεν είχε ίσως κανένας άλλος φιλόσοφος στην Ιστορία της ανθρωπότητας. Και παρόμοισ σημασία, δηλαδή καίρια σπουδαιότητα για την Ιστορία της ανθρωπότητας, και στο πεδίο της καθαρής τινευ ματικότητος και στο πεδίο της μ εγάλης πολιτικής, δεν είχε κανείς άλλος φιλόσοφος και επισrήμων, εκτός μόνο από τον ασύγκριτο Πλάτωνα, τον εμπνευστή πάντοτε και "φίλον" του έξοχου τέκνου των Σταγίρων. Τι θα ήταν η επιστήμη και η πολιτική της ανθρωπότητας δίχως τ ο ν Πλάτωνα και δίχως τον Αριστοτέλη; Από τα έργα των δύο αυτών ανδρών, κορυφαίων στη χορεία του πνεύματος, οδηγήθηκαν, άμεσα ή έμμεσα, επί αιώνες έκτοτε, οι λειτουργοί της φιλοσοφίας και οι σκαπανείς τ η ς επιστήμης και οι θεωρητικοί της πολιτικής, αλλά, έμμεσα έστω, και οι πιο άξιοι αρχηγοί των πολιτικών εξ-ορμήσεων και δημιουργιών, στον ευρωπααατικό τουλάχισ τον, και ύστερα και στον αμερικανικό, ιστορικό χώρο, - έστω εξ άλλου με απλουστευτικές συχνά και άμετρα σχηματικές ή και μερικό διαστρεπτικές ερμηνείες είτε μισοσβυσμένες απηχήσεις των έργων του εμπνευσπκού Αθηναίου και του καταπειστικού Σταγιρίτη. Ας μη παραγνωρίζομε, ότι ομολογημένα ηλα τωνικές είτ ε αριστοτελιστές υπήρξαν, ή έστω εκλεκτικοί πλατωνιστές και αριστοτελιστές, οι πιο σημαντικοί φιλόσοφοι της ευρωπασιατικής ανθρωπότητας, έλληνες, ρωμαίοι, εβραίοι, άραβες, έκγονοι άλλων εθνών, και ότι οι πιο αημαντικοί επίσης πολιτειολόγοι της Ευρώπης και της Αμερικής, οι διαμορ φωτές και των ευρωασίκ ών πολιτευμάτων, υπήρξαν προπάντων αριστοτελιστές, ενώ από τον Πλάτωνα επηρεάσθηκαν οι πολιτικοί οραματιστές και στην Αναγέwηση και στους έπειτα χρόνους. Πραγματικά, με αριστοτέλειες καταβολές προπάντων εδραιώνεται και υπο κινείται, από τους αλεξανδρινούς ήδη χρόνους, ο επιστημονικός λογισμός. Και από τον ύστερο Μεσαίωνα τ ο υ λάχ ιστ ο ν και έπ ειτα με αριστοτέλειες κσταβολέτ επίσης υπαγορεύονται και προάγο νται κύριοι θεσμοί τηο πο λιτικής κοινωνίας. Και είναι πολύτιμη διδαχή για το υς επιστήμονες και γ ια τους τιο λιτικούς η σωφροσύνη του αριστοτέλειου πνεύματος, και στα θέματα ειδικής ε ηι στήμης όπως άλλωστε και φιλοσοφίας, και αντίκρυ στα ηθικά είτε πο λιτικά προβλήματα: Μάθημα νηφαλιότητας και μ ετριοπάθειας, κριτικότητατ και ανεκτικότητσο, αλλά και γνήσιος υψηλοφροσύνης. Εξ ά λλου, με την αριστοτέ λεια επιστήμη συ νδέεται και το μέγα ιστορικό γεγονός, η Ανακάλυψη τητ Αμερικής από τον Κο λόμβο, παρακινημένου στο προς Δ υσμάς δ ιω κ εά ν ε ιο τα -

37 ξίδι του από χω ρίο του έργου ταυ Αριστο τ έλο υς Π ε ρ ί ο υ ρανο ύ (297 a 8 κ. επ.ι, 37 Σ το πεδ ίο της πολιτική ς επ ιστήμη ς, αλλό κα ι τ ησ πο λ ιτικ ή ς ζωής της ανθρωπό τητας πρυ τα νε ύ ει α κό μ η έως α ή με ρα ο Αριστο τ έλη ς ως ο δημιουργό ς το υ συστήματο ς κα ι των κ ύρ ιω ν εννοιών τ ης πο λ ιτι κή ς επιστ ήμης κο ι ω ς άμε σο ς ή έμμεσος εμπνε υστ ή ς πο λλών θεσ μών τ ου ν εώτερου κράτου ς, αλλά ηρο πόντων ω ς ο κστεξοχ ήν διδάχο ς της δ η μοκρ α τ ία ς - πο λιτ ε ύμ α το ς ελευθ ε ρίας και ισότητα ς κο ι ισορροπ ία ς κο ινων ικ ή ς, Τα Πο λιτικά τ ο υ Αριοτα τέλου ς, περ ιε κτι κώτατο έ ργ ο το υ, υ πή ρ ξε θ ε μ ε λιωτι κό τη ς πολιτικής επ ιστ ήμης τ ων δυτικοε υρωπαίων, α φ ότο υ μ ετ αφ ρά σθ η κε λα τινικά γύρω στα 1260 μ. Χ, Ε ίνα ι κλασσ ικό σύγγ ρα μμα πο λιτι κή ς φ ι λοσοφ ίας, κοινωνιο λογ ίας της πολ ιτ ε ία ς και θεω ρ ίας τ η ς πολιτείας, Π ερ ιέχ ε ι ε ξ άλλου, εκτό ς οπό τα κ ύρ ια θέματα πολ ιτ ε ιολογ ία ς, και πλ ήθος αναπτύ ξεις προβλ ημάτων οικονο μικ ή ς, διαιτη τι κ ή ς, ε υ γο ν ισ μο ύ, παιδ είας, πολεοδομικά, γ εωπο λ ι τι κ ά, εθ νο λο γικά, διο ικη τι κά, εξωτερικής π ο λιτι κ ής, σχετικά μ ε την άμ υ να των κρατών ή μ ε την έκσπαση των επα να στάσ εων και μ ε τ ην επέλευσ η γ ενι κά των πολιτικών μεταβολ ών. Α ς π ε ριο ρ ισθ ο ύ μ ε να παρουσιόσο με τη θεωρ ία του για τη σ ύστασ η, τη γέ νεση κα ι την αποστολή τ ης "πόλεως", εννοη μένης από τον Αρ ιστοτέλη ως τύπο υ κατεξοχή ν τ η ς " πο λ ιτι κ ή ς κοινων ίας". Χαρακτηριστικό είνα ι τ ο εναρκτή ριο χω ρ ίο τω ν Πσ λι τικώ ν, όπο υ γράφε ι ο Α ριστ οτ έλη ς: «πάσαι μέν (δηλ αδή αί κοινω νίαι) αγαθσύ τινο ς στσχ ά ζονται, μάλ ισ τα δέ κα ί <ού κυριω τά του πάν των ή πασών κ υριω τάτη καί πά σας περιέχουσα τάς άλλα ς. α ύ τη δ' έστίν ή καλουμένη π όλ ις καί ή κοινων ία ή πσλ ιrική,, ( a 4-7. Πρβλ.1282 b 15-18). Ε ξ ά λλου, εκφροατικώτατη γ ια ταν κύριο σκοπό της συγγραφή ς των Πολι τι κών ε ίν αι φρόση από τ η ν τ ελ ευ τα ία σ ελ ίδα του κλασσ ικο ύ επίσης έργου του Aρισroτέλoυ ς Ήθικά Νικομάχεια : «... τό περί τής νομοθεσίας,αύτο ύς έπ ισκέψασθα ι μάλλον βέλ τω ν ίσως, καί όλως δή π ερ ί πο λιτείας, όπως είς δύ ναμι ν ή π ερί τα α νθρώ πε ια φ ιλσσοφ ία <ελ ειωθfi» (118 1b Από τ η φράαη α υτ ή συνάγετα ι ότι κα τάρ ιστοτέλη η φ ιλοσοφ ία τ η ς πο λιτ ε ία ς είνα ι πσρ έκτα μ σ της ηθι κής φ ιλοσοφ ία ς, προ ς ολοκλ ήρ ωα η τ η ς φιλοσοφίο ς «περί τά ανθρώ π εια». Ξεκ ινάει λο ιπόν στη συνε ίδηση του Αρισ τοτέλου ς η φιλοσοφία της πο λιτ είας απ ό τον ά νθρωπ ο. Ε να ρ κ τ ή ρ ιο θ εώρη μά της είναι ό τι ο άνθρωπος δεν υ πάρχει δίχω ς την κ οινωνία: «6 δέ μή δυνάμε νος κ σι νω νε ίν ή μηδέν δεόμενο ς δι' αύ τάρκε ιαν σ ύθέν μέρσς πόλεως, ώστε ή θηρ ίσν ή θεός» (1253a 27-29), δηλαδ ή ό ποιος δεν έχ ε ι τ η δυνατότ η τα να ζε ι στην κοινωνία ε ίνα ι " θηρ ίον" και όπ οιος δ ε ν χρ ε ιάζ ε ται να ζει στ ην κοινωνία είνα ι "θεότ ", ά ρ α και στις δύο περ ιπ τ ώσ ε ις όχ ι άνθρ ωπο ς, ώσ τ ε κα ι όχ ι στο ιχείο της κο ινων ίας «ούθέν μ έ ρος πόλ εως». Α υ τό προπάντω ν ση μα ί νει και η περίφημη έκφρσσ η «6 άνθρω -

38 38 πος φύσει πολιτικόν ζώον» (1253a 2 3 ' πρβλ. 1278b 19), όπως φαίνετοι και από τη συνέχεια του χωρίου: «και δ απολις διά φύσιν καί ου διά τύχην ήτοι φαϋλός έσην, ή κρειττων ή άνθρωπος» (1253a 3 4), δηλαδή ο ακοινώτητοο άνθρωπος είναι είτε υπάνθρωπος είτε υπεράνθρωπος. Εξ άλλου, την έξαρση του "κυριωτάτου" (1252a 5) αγαθού, ως κοινού ακοπού τητ; πολιτικής κοινωνίας (1252a 5 7) και τητ 'ηολιτική;" επιατήμης ή δυνάμεως (1094a 18 28), επακολουθεί η ταύτισή του προς«τάνθρώπινον άγαθόν» (1094b 7' πρβλ. 1095a 16 17). Και η φαινόμενη όμωτ; διάκριαη του αγαθού της "πόλεως" ή του "έθνοοτ;", από το αγαθόν συγκεκριμένου ανθρώπου δεν σημαίνει υποστασίωση της "πόλεως" ή του "έθνους" και αντιπαράταξη άρα του αντίστοιχου αγαθού προς το αγαθόν του συγκεκριμένου ανθρώπου, αλλά υηοσημοίνει απλώς σύγκριση του ατομικού αγαθού των ανθρώπων της "πόλεως" προς το "κοινή συμφέρον" τους. Ιδού τα χωρία:«ώστε τούτ' άν είη τάνθρώπινον άγαθόν. ει γάρ και ταυτόν έση και ένι και πόλει, με, ζόν γε και τελειότερον τό τής πόλεως φαινεται καί λαβείν και σφζειν' άγαπη τόν μέν γάρ και ένι μόνψ, κάλλιον δέ και θειότερον έθνει και πόλεσιν»(1094b 6 1Ο)<,καΙ ή πολιτική δέ κοινωνια τού συμφέροντος χάριν δοκεί και έξ άρχής συνελθείν και διαμένειν' τούτου γάρ και οι νομοθέται στοχάζονται, και δικαιον φασιν ειναι τό κοινή συμφέρον» ( ), Η πολιτειολογία λοιπόν του Αριστοτέλους είναι προσανατολισμένη προς τον άνθρωπο ως ύπατη αξία και όχι προς την "πόλιν" ως κάτι αυθυπόστατο και αυτάξιο, καθώς συμβαίνει σε θεωρίες νεωτέρων πολιτεισλόγων. Έχει θέμα την κοινωνία, ως όρο απλώς για την ύπαρξη του ανθρώπου. Και είναι η σχέση του ανθρώπου άμεση προς την κο.ινωνία, όχι απλώς υπα γορευμένη από σκοπιμότητα ωφελιμιστική, όπως στα διάφορα θεωρήματα κοινωνικού δήθεν συμβολαίου εμφανίζεται από άλλους πολιτεισλόγους.. Εμφυτη κάπως, αλλά και σύμφωνη με τη φύση πάντοτε, είναι η τάση του ανθρώπου να ζει στην κοινωνία:«φύσειμέν ουν ή όρμή εν πάσιν επί τήν,τοιαύ την κοινωνιαν»(1253a 29 30). Η τάση συτή εκπορεύεται από βαθύ ανθρώπινο συναίσθημα, έστω και αν συνοδεύεται κάπως και από επίγνωση του «KOIvfj συμφέροντος» προς απόλαυση του «ζην καλώς»: «διό καί μηδέν δεόμενοι τής παρά άλλήλων βοηθείας ουκ έλαrτoν δρέγονται τοϋ συζήν ' ου μήν άλλά και τό κοινή συμφέρον συνάγει, καθ' δσον έπιβάλλει μέρος έκάστφ τού ζήν καλώς» (1278b 20 23). Ο κατέξοχήν τύπος κοινωνίας, η "ιτόλιτ;" είτε "η κοινωνία η πολιτική'ί χαρακτηρίζεται από τον Αριστοτέλη,όπως μνημονεύσαμε ήδη,ως«ή πασών κυριωτάτη και πάσας περιέχουσα τάς άλλας». Με την έκφραση συτή.λοιαόν.εννοείται, ότι κάθε άλλη κοινωνία περιέχεται λειτουργικά στην "τιόλ ιν",αλλά και υπερέχεται από αυτήν σε λειτουργικότητα ή και προσδιορίζεται από αυτήν και στη σύσταση και στη λειτουργία τηο. Από το βασικό αυτό θεώρημα διέπεται ο Αριστοτέλης, όταν παρουσιάζει την ανάπτυξη της κοινωνίας από τον πρώτο πυρήνα της έως την ολοκληρωμέ-

39 νη διάπλασή της, ως κάτι άλλωστε οργανικά, δηλοδή όχι αυθαίρετο, σλλά σύμφωνο με τη φύση «<ε7 τις έξ αρχής τα πράγματα φυόμενα βλέψειν» ). 39 Και ιδού πώς δημιουργείται ο πρώτος πυρήνας κοινωνίας, και μάλιστα ως κάτι φυσικό, υπαγορευμένο δηλαδή από την εντελέχεια του κόσμοu:«dvάγκη δή πρώτον συνδυάζεσθαι τούς άνευ αλλήλων μή δυναμένους ειναι, οlον θήλυ μέν καί άρρεν τής γενέσεως ένεκεν (καί τούτο ούκ έκ προαιρέσεως, αλλ' ώ σπερ καί έν τοίς άλλοις ζψοις καί φυτοίς φυσικόν τό έφίεσθαι, οlον αύτό, ΤΟ/. ούτον καταλιπείν έτερον)>> ( Από φυσική αμοιβαία έλξη, λοιπόν, ανδρών και γυναικών (Πρβλ. και ) δημιουργείται ο πρώτος κοινωνικός σχηματισμός, ο "οίκοτ;" είτε η "οικία", δηλαδή η οικογένεια. Ιδού ο ορισμός τηο: «Ή μέν ούν εις πάσαν ήμέραν συνεστηκυία κοινωνία κατά φύσιν οlκόςέστιν» (1252b 12-14). Είναι άρα η οικογένεια θεσμός συμβιωσιακός, σύμφωνος προς τη φύση του ανθρώπου και του κόσμου, και με προορισμό να καλύψει ολόκληρη τη ζωή «είς πάσαν ημέραν» των συζύγων, δηλοδή και ως προς τη διάρκειά της και προς συμμερισμό αμοιβαίο των ατομικών τυχών. (Ο,τι ονομάσθηκε στη γλώσσα των βυζαντινών"συγκλήρωσις παντάς βίου",το "consortium οπιτιίε vitae" του Modestinus). Ενέχει, εξ άλλου,η οικογένεια, ως παράγοντα συνδετικό των συζύγων, ή και των τέκνων, τ η συναίσθηση και βίωση των ηθικών αξιών από κοινού ( : «η δέ τούτων κοινωνία ποθεί οίκίαν...» πρβλ. 1162ο 19-26). Τον κλασσικόν αυτόν ορισμό της οικογένειας ακολουθεί ορισμός άλλου κοινωνικού σχηματισμού, τη ς "κ ώμητ;":,«ή δ' έκ πλειόνων οίκιών κοινωνία πρώτη, χρήσεως ένεκεν μή έφημέρου, κώμη»( 1252b Εμφανίζεται λοι πόν η "κώμη" ως συνδεμένη από οικογένειες, συναρτημένες σταθερά μεταξύ τους προς εκπλήρωση και λειτουργιών, μη εκπληρώσιμων από την οικογένεια μόνη. Αλλά και τονίζεται η φυσική προέλευση της "κ ώμητ;" από την οικογένεια: «μάλιστα δέ κατά φύσιν έοικεν ή κώμη dποικία οίκίας είναι,οϋς καλοϋσι τινές δμογάλακτου, παίδας τε καί παίδων παίδα ς»(1252b Πρβλ b 40: «γενώ ν καί κωμών»). Και ύστερα ήδη από τον ορισμ ό της οικογένειας, δεύτερου σταδίου στην κοινωνιοπλαστική πρόβαση του ανθρώπινου γένους, έρχεται ο κλασσικός ορι σμότ; του τρίτου και τελικού σταδίου της :«ή δ ' έκ πλειόνων κωμών κοινωνία τέλειος πόλις, ήδη πάσης έχουσα πέρας τής αύταρκείας ώς έπος είπείν, γινο μένη μέν τού ζη ν ένεκεν, ούσα δέ τού ε ύ ζην» (1252b Πρβλ. 1280b , 1278b 15-25, , 1328a 35 37). Δημιουργείται λοιπόν, καταριστοτέλη, η "πό λις" όχι τυχό ν με συνάθροιση απλώς ανθρώπων ως ατόμων ή χωριστών οικογενειών, αλλά με συγχώνευσ η "πλειόνων κωμών " (πρβλ. και 1280b :«πόλις δέ ή γενών καί κω_ μών κοινωνία»).αυτό άλλωστε ήταν σύμφωνο με τ η ν ιστορική τότε τιαρόδο-

40 40 ση, καθώς μαρτυρεί, εκτός από άλλα, και ΤΟ' όνομα πόλεων σε πληθυντικό: Αθήναι, Θήβαι, Πάτραι, Αμύκλαι. Τρισταδιακή παρουσιάζεται, άρα, η κοινωνική εξέλιξη, κατάριατοτέλη (ό πως επίσης κατά Πλάτωνα στο έργο του Νόμοι). όχι όμως και ως απλή διαδο χή,αλλά και ως υπέρβαση κάθε φορά τ ο υ προηγούμενου σταδίου.συναιρετική των συστατικών του και των λειτουργιών του: Η "κώμη" περιέχει όποια στοιχεία και όσεο δυνα τότητες λειτουργικές περιέχουν οι συστατικές της οικονέ νειεσ, και ακόμη ενέχει επί πλέον δανατότητετ; λειτουργικές, ανύπαρκτες πριν, στον χώρο απλώς της οικονένειατ; και ηροηάντων η "πόλις" όχι μόνο συμπεριέχει όποια στοιχεία και όσες λειτουργικές δυνατότητες περιέχει το σύνολο των συστατικών της "κωμών", αλλά επί πλέον ενέχει λειτουργικές δυνατότητες, ανύπαρκτες επίσης πριν, στον χώρο απλώς της "κώμης". Εξ άλλου, η "πόλις" ορίζεται ως "κοινωνία τέλειοι;", δηλαδή θεωρείται ωτ η τελειωτική στην κοινωνική ανέλιξηί και ολοκληρωμένη άρα, μορφή κοινω νίας. Και ιδού πώς αυτό σχολιάζεται από τον ίδιο τον Αριστοτέλη: «διό πiiσα πόλι c ωυσει έστιν, είπερ καί αί πρώται κοινωνίαι. τέλος γάρ αυτη tκείνων, ή δέ φ υσις τέλος έστίν ο /ον Υάρ έκαστ6ν έσ τι τής Υενέσεως τελεπθείσης, ταυ την φαμέν ε/ναι τήν φυσιν έκάστου, ωσπερ άνθρώπου, ίππου, οικίας» (1252b 30-34). Εμφανίζεται δηλαδή η πόλη να είναι κάτι "φύσει", αφού αναμφισβήτητσ οι συστατικές τητ; δύο πρώτες κοινωνίες είναι κάτι "φύσει", αλλά και διότι η ίδια είναι "κοινωνία τέλειος" ως «τέλος... εκείνων)και η "φύση" είναι " τ έλο ο ": καθώς "φύσιτ " του καθενός ονομάζεται η διαπλασμ ένη σύστασή του όταν η γένεσή του έχει ολο κληρωθεί. Δεν αρκείται όμως ο Αρισ τοτέλης στην οντολογική αυτή είτε γενεσιολογι κή σύλληψη του - "τέλους" και της "φύσεωτ;", προς θεμελίωση του χαρακτηρισμού τηο "ιτόλεωτ;" ως "φύσει" και ως "τελείαο", αλλά προβαίνει και στην αξιολογική έξαρση του "τέλους": «έτι τ6 ου ένεκα καί τ6 τέλος βέλ τιστον» (1252b a 1) ώστε και να εξάρει επίσης τ η ν αξία της "αυτάρκειαο", στοιχείου καίριου της "ιιόλεωο", και αποφασιστικού για τον χαρακτηρισμό τηο ως κοινωνίας τελείας : «ή δ- αυτάρκεια καί τέλος καί βέλτιστον» (1253a 1). Και συμπερασματικά επαναλαμβάνει:«tκ τούτων ουν φανερ6ν δτι τών φυσει ή π6λις tarl»(1253a 1-2). Στο κέντρο του κλασσικού αριστοτέλειου ορισμού της "τιόλεωτ;" βρίσκεται η φράση: «ήδη πάσης έχουσα πέρας τής αυταρκείας ώς έπος ειπείν». Το «τιδφ) αυτό υποσημαίνει άντιδιαστολή προ ς ο.τι συμβαίνει στην οικογένεια και στην "κώμη", δηλαδή προς τη ν έλλειψη ολικής αυτάρκειας στουο δύο αυτούς πριν από την "πόλιν" κοινωνικούς σχηματισμούς. Με τις λέξεις "ηόσητ; έχουσα πέρας τητ; αυταρκείας" τονίζεται, ότι η "πόλις" ωο "κοινωνία τελεία" ενέχει ολοκληρωμένη αυτάρκεια για κάθε ανάγκη. Τέτοιο μεγαλοuργημα θεωρεί ο Aρισroτέλης το κοινωνικό πλάσμα των Ελλήνων, την "πόλιν". Εξ άλλου, ΚΟθώς είναι πάντο τε συγκρατημένος στις αξιολογήσεις του, έχει ευθύς τη συναίσθηση κάποιας ίσως αμετρίας στον εγκωμιαστικό αυτό χαρακτηρισμό, και

41 σπεύδει να προσθέσει: «ώς έπος είπείν», δηλαδή «άς πούμε» (Πρβλ. 1275b 20-21: «πόλιν δέ τό τών τοιούτων πλήθος ίκανόν πρός αύτάρκειαν ζωής, ώς άπλώς είπείν». Στη συνέχεια του ορισμού γίνεται διάκριση, για ποιον σκοπό γίνεται η "πό λις" και ποιαν αποστολή έχει να εκπληρώνει, ύστερ 'οπό τη γένεσή της: «γινομένη μέν τού ζήν ένεκεν, ούσα δέ τού εύ ζήν». Γίνεται, λοιπόν, η "πόλις" κατάριστοτέλη με σκοπό τη συντήρηση απλώς τητ ζωής των ανθρώπων «τού ζήν ένεκεν». Πρβλ. Πλάτωνος Πολιτεία 369 cd: «του ειναι τε καί ζήν ενεκα». υπάρχει όμως όχι μόνο χάριν του "ζην" α πλώς, αλλά χάριν και του "ευ ζην". Κάτι, εξ άλλου, σύμφωνο με την υπερβατική φύση του ανθρώπου, ΚΟ.Ι τη σύμφυτη άρα τάση του, μόλις αποκτήσει τ«; προ υποθέσεις για τη συντήρηση της ζωής του, να επιδιώκει αυτάξιες πληρώσεις της, πέρα δηλαδή τηο απλής βιοσυντηρησίαε. Επανειλημμένα τονίζεται από τον Αριστοτέλη, ότι με την εμπέδωση των προ υποθέσεων μόνο του ζην, αν και απαραίτητων πάντοτε,δεν αποτελείται ακόμη η πόλη, αν δεν έχουν εδραιωθεί και οι προϋποθέσεις του "ευ ζην". Εκ φραστικώτατο είναι το χωρίο 1280b 29-35:«ή πόλις ούκ έστι κοινωνία τόπου, καί τού μή άδικείν σφάς αύτούς καί τής μεταδόσεως χάριν' άλλά ταύτα μέν άναγκαίον ύπάρχειν, ε/περ έσται πόλις,ού μήν ούδ' ύπαρχόντων τούτων άπάντων ήδη πόλις, άλλ' ή τού εύ ζήν κοινωνία καί ταίς οίκίαις καί τοίς Υένεσι, ζωής τελείας χάριν καί αύτάρκους'ούκ έσται μέν τοι τούτο μή τόν αύτόν καί ενα κατolκούντωντόπον και χρωμένωνέπιγαμιαις>>.με το χωρίο αυτό τιαρου σιάζονται ορισμένα συστατικά της "πόλεως" απαραίτητα', όπως ο κοινός τόπος κατοικίας του πληθυσμού, η. αποτροπή αδικημάτων, η επικαταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών και η ευχέρεια επιγαμιών, επιβεβαιώνεται όμωο, ότι αυτά όλα δεν επαρκούν για την ολοκληρωμένησύστασή τηο, αλλά χρειάζεται ακόμη «ή τού ευ ζήν κοινωνία καί ταίς οίκlαις καί τοίς γένεσι». να μετέχουν δηλαδή στο "ευ ζην" οι οικογένειες και τα "γένη", «ζωής τελείας χάριν καί αύτάρκους» (Πρβλ. 1291a 17-18), Σαφέστερα εξηγούνται σε άλλο χωρίο η προς το "ευ ζην" αποστολή τηο "πόλεως":«τούτο δ' εστίν, ώς φαμέν, τό ζήν εύδαιμόνως καί καλώς. τών καλών άρα πράξεων χάριν θετέον ειναι τήν πολιτικήν κοινωνίαν, άλλ' ού τού συζήν»(1281a Δηλαδή η "πολιτική κοινωνία" υπάρχει, πρέπει να δεχθούμε,χάριν όχι του"συζήν"απλώς, αλλά χάριν του«ζήν εύδαιμόνως καί καλώς»και ο τρόπος αυτός ζωής είναι προπάντων ηθική άθληση, Η τέτοιο ερμηνεία της απειροδύναμης αποστολής της πολιτικής κοινωνίας, πέραν από την εξασφάλιση της βιοσυντηρησίας απλώς είναι ομόλογη προς την αριστο τέλεια, και βαθιά ελληνική, σύλληψη τηε "ευδοιμονίατ;". Ορίζεται από τον Αριστοτέλη η "ευδαιμονία" προπάντων ως «ψυχής ένέργειά τις κατ ' άρετήν τελεία ν» (1102a 5-6) ενώ και τονίζεται επίσης ότι«κύριαι δ' είσίν αι κατ' άρετήν ενέργειαι τής εύδαιμονίας» (1100b Πρβλ. και 1323b , 1328a 37-38, 1332a 7-9), χωρίς όμωτ και νο παραμελείται ολωσδιόλου 41

42 42 η συνδ ρομή τ ω ν «έκτός 6γαθών» ε ίτε η μ η σντιδρο μή τ η ς τύχης (1099a 31-b 7, 1100 b 8-9, 1101a ) ως αναγκαία για την ύπαρξη της ευδαιμανίας, αν και απλώς χαρσκτηρίζεται ως σύνδρομος όρας της η ευτυχία ή "ε υ η μ ε ρία " (1099a 31-b7 ), Δι ε ξο δι κ ά ο Αρ ιστοτέλης αναπτύσσε ι τι ς ιιρ ο θαο θ έσ εκ όχι μόνο του "ευ ζ ην", αλλά κα ι τα υ "ζην". ' Εχο μ ε άλλο τε π ραγμα τ ευ θ ε ί α ναλ υτικά γ ι 'συτέσ κα ι ι δια ίτ ερα στην πραγ μ ατεία μ α ς " Το κοινωνικό πρόβλη μα καταρ ιστοτέλη" (197 8), Α ξ ί ζε ι ό μως πάντατε να εξαίρεται ο ανθρωπιστικός τόνος της πολιτικής φιλοσοφ ίας του μεγάλου Στα γιρ ίτ η. Η φιλοσοφία του αυτή είναι προ σαρ μοσμένη και στις αξιώσε ις της ύψ ιατης πνευματικότητας (1267a 10-12) κα ι ηθικότητας κα ι στι ς καθημερ ινά πρα κτι κ έ ς απα ιτ ήσεις το υ δημόσιου βίου και τ η ς ιδιω τι κής ζωή ς των κο ιν ών προπάντω ν ανθρώπων, μ ά λισ τα μ ε φρο ν τ ίδα γ ια την επιβίωση κα ι με σ ε βα σμ ό άκρο και το υ πιο ταπε ινού τω ν aνθρώπων. Ε κφρα στι κ ώτα το είναι το χωρίο των Πο λ ιτικ ών, όπου ως όρος οηαράβατος για την επίλυση ταυ καινωνικού προβλήματος καθορίζεται "ούτατιορείν ουθένα των πολιτών τροφής" (1330a 2), Ο Αριστοτέλ ης κα ι στο έργο του Πο λιτι κά δεν αποχωρίζει το πολ ιτικό πρό βλ ημ α από τ ο λ εγό μενο κ οινω νι κό π ρό βλημα κα ι ού τ ε α υτό από τα ανθ ρ ώπινο τιρ ό βλη μ α. Η πολ ιτική φιλοσοφία του, επαναλαμβάνω, είνα ι κατ'εξοχήν ανθρωπιστική, όσο και αν φαίνεται ιδιαίτερα πραγματιστική. Α υ τό νόμισα ότι έπρεπε να λεχθούν στο Πανελλ ή ν ιο αυτό Συ μπόσιο για τον μεγαλουργό Σ τα νιρίτη. Απο τελο ύν μ ικρή μ όνο ανάληψη σπό την απέραντη πνευματι κ ή π ε ριο υ σ ία του, κατατ ε θειμ έν η, ό πως Κ,ΟΙ άλλο τ ε ε ί πα, στην Τρ άπ ε ζα του πολιτισμού τ η ς ανθρωπότητας, αλλά ιδιαίτερα προσιτή σέμάς τουτ Έλλ η νε ς, διαμέσου της γλώσσα ς μας και γλώσσας του. Και τα ολίγα ό μως αυτά" δείχνουν ήδη την αγέραστη μεταξύ μας παρουσία το υ Αριστ οτέλο υ ς, παρά το διαχωριστικό φράγμα είκοσι τριών αιώνων. Για το ίδιο θέμα βλ, Κ. Δ εσπο τοπο ύλο υ, Θ έ ματα Ισταρίας και Πο λιτικής 11, 1979, σ , Μελετή ματα Π ο λ ιτι κ ή ς Φ ιλοσοφίας, 19834, σ , Δοκίμι α, 1986, σ

43 ΤΕΡΕ ΖΑ ΣΠΕ ΝΤ ΖΟΠ Ο Υ Λ Ο Υ -Β Α Λ Α ΛΑ ΑΡΙΣΤΟΤ ΕΛΙ ΚΗ ONTO ΛOΓl A Κ ΑΙ Θ Ε Μ Ε Λ ΙΩΔ ΗΣ ON T O ΛOΓlA Η αρ ιστοτ ελ ικ ή σκέψη παρουσ ιάζει τ ο χαρακτηριστικό να παρουσιάζετα ι στη φ ιλσσσφ ική παράδοση ως η πιο σ τ έ ρεα ριζωμ ένη φ ιλοσοφία στ ηριγ μένη σε μ ια ερ μ ηνε ία που, από την εποχή το υ Θωμά του Α κ ινάτη, ε ίνα ι σ χεδόν α με τάβλητη. Η οντολογία το υ Αρ ιστ οτ έλη ως επ ιστήμη που μελετά το δν ως δν τιαρο μένε ι ακλόνητη έως τ η στιγμή όπ ου, στ ον 2 0 ό σι. θα τε θε ί α π ό τ ο ν Heidegger και πάλι το ερώτημα εκείνο μέσα από το οπο ίο η οντολογία νομ ιμ οποιε ίται ως θ ε μ ελιι..ίdης οντ ο λ ο γ ία. Ο λόγος γ ια το ό ν ως 6ν θα μ ετα τ ρ α π ε ί σ ε λόγ ο για τη θεμελίωση του λόγο υ γ ια το όν. Αυτ όν τον δεύτερο λόγο εισάγε ι πράγμα τι το ερώτημα γ ιο τ ο ΕΙναι.Αν δεχθού μ ε ότι α υ τό που θεμελιώνε ι ε ίνα ι κά τι ξεχω ρ ιστό απ ό αυτό που θεμελιώνεται, τ ό τ ε γ ίνε ται πιο κατανοητό α υτό πο υ η θε μελιώδη τ; οντολογία ονο μά ζ ε ι ''Οντολογ ική δ ιαφορ ά", Η φ ιλοσοφ ι κ ή γ λ ώσσα ό μ ω ς αδυ να τ εί να πε ι ότι η α να ζ ή τ η ση το υ θεμε λ ί ο υ η ο ποία θ α έ π ρ επε να προηγείται λο νι κά, ο ντο λογ ι κά κα ι χρ ο ν ι κά από τ ην ανα ζήτηση του θεμελιω μ ένου δ ηλαδ ή του δντος, ξε κ ιν ά ει ακριβώς από α υτ ό το δ εδ ο μ ένο το υ δντος κα ι πω ς το δε δομένο αυ τό π ρ ο ϋπο θ έτ ε ι ακριβώς αυ τό πο υ α να ζ ητ ο ύμ ε, δη λα δή το Είναι. Η Βεμελιώδ ης ο ντολο γ ία, ατ ην σφετηρίσ τηο ήδ η, φωτ ίζε ι το ν κ ύ κλο απά τον ο πο ίο κα ρία οντολογία δ εν μ πο ρ ε ί να βγε ι. Ο κύκλος υπάρχει και στη ν οριστοτελ ική σκέψ η : δεν θεματ οποι ε ίται όμ ω ς. Και η στ ρο φ ή τ ου Heidegger στην αριστο τε λ ική οντολο γία ε ίνα ι η θ εματοπο ίησ η ' α υτού το υ κύκ λο υ πο υ παρο υ σιά ζ ε τα ι εκ πρώτ ης όψεως ω ς υπ έρ βα ση τ ης σρ ιστο τ ελι κ ήο οντο λο γίας. Το ερώτ η μά μα ς είνα ι ακριβώς κα τ ά πόσο α υτ ή η υπέρβασ η συ ντελ εί τα ι μ έ σα α πό τ ο ε γ χ είρ η μα τ ο υ Γ ε ρμ α ν ο ύ φ ι λο σόφ ο υ. Μπ ο ρ ο ύ μ ε, μ ε ά λ λο λ ό γ ι α, να υ πο στηρίξουμ ε ό τι τ ο ερώτη μα γ ια τ ο ΕΙναι που θέτε ι ο Heidegger βρ ίσκετα ι επ έκεινα του ερωτή μ α τος για τ ο δν που έθεσε ο Αρ ιστ ο τ έλη ς ; Η κριτι κή τ ης αιτο -θε ολογ ική ς σκέ ψ η ς ως metaphysica generalis κα ι n1etaphysica specialis επ ιτρέπε ι ά ρα γ ε να την ερμη ν ε ύσουμ ε ως ξεπέρα σμα τ η ς ον το λο γία ς του Αριστοτ έλ η ; Στη ν ανακοίνωση θ α υποστηρίξουμε ό τι ο Hcidegger α π ό τ κ πρώτες ήδη γραμ μές του Ε ίνα ι κα ι Χρόνοο, όπου θέ τε ι το ερώτη μα γ ια το Ε ίναι, έ χει τ ο -

44 44 παθετηθ εί μέσα στ ον χώρο της οντ ολογίας του Αρ ιστοτέ λη. Τούτο σημαίνε ι ότι δεν τον δέχετ αι απλώς ως αφετηρία, αλλά παραμένε ι μέσα ε κ εί και εμβα θύνει διαδο χικά το ερώτημα γ ια το ον κα ι για τ ο Ε ίνα ι το υ όντος, ηροκειμένο υ να καταλήξε ι τελικά στο ερώτη μα γ ια το ίδ ιο το Είναι. Αν δεν δεχθούμε τ ην αριστοτελι κή ο ντολο γία ως τόπο του ερωτ ή ματος για το Ε ίνα ι, κάθε προ σπάθε ια να θ εμε λ ιωθεί το ε ρ ώτημ α πέφ τει στ ο κενό. Από το άλλο μ έ ρ ο ς, θα φανεί ότι η οντολογική δ ιαφορά ως διάκριση ανάμεσα στο ον κα ι το Ε ίνα ι, παρ ' όλο που δ ε ν βρίσκε τα ι ρη τ ά διατυ πω μένη, ε ίναι εντούτο ις εκ είν η πο υ στηρίζει το αρ ιστοτελ ι κό ερώτημα για τ ο ον. Πρ ιν προ χω ρ ήσο υμ ε στ η ν ανάπτυ ξη το υ θέ ματοτ, είναι, πιστεύω, χρ ήσιμο να σταθούμ ε λίγο στο υς ό ρους που θα χρησιμοπο ιήσου με, ώστε να δ ιε υκρ ινισθούν εξαρχ ής ορισμένες έννοιες. Το π ρ ό β λ η μ α π ου τίθεται εδ ώ είναι η σχέ ση οντολο γία ς και μ ε τα φυ σ ι κή ς. Δ ε ν θα το λύσουμε. Ας πο ύμ ε ό μως, για λό γο υ ς μ εθοδολο γικούς, ότι η οντολογ ία μπορ ε ί να θ εωρηθεί κλάδος της μεταφ υσική ς. Ο όρο ς ''Οντολογία'' δεν εμφ ανίζεται στ ον Αρ ιστο τ έλη ο ύτ ε άλλωστε αε κανέναν α ρχα ίο φιλό σοφο. Όπως μας πλη ρο φο ρε ί ο J. Beaufret 1, μόλις το 1646 ο Claub erg, ο φίλος το υ Burrnan, που ε ίχ ε πάει στη ν Ολ λανδία να συνο ν τ ή σει το ν Descart es, τον εισάγε ι. Η οντολογία εισάγετα ι έτσ ι χωρ ίς όνο μα. Ού τε ό μως η λ έ ξ η " μ εταφ υ σ ι κ ή " α πα ν τσ στον Αρ ιστο τ έλ η. Κα τανοούμε τώρ α πόσο περίπλοκο ε μφαν ί ζε τα ι το πρ όβλη μα. Η ονώνυμη οντολογ ία είναι μια επιστήμη που ενώ δεν έχε ι όνο μα, έχε ι ωστόσο ένα σσφέτ; α ντ ι κ ε ί μ εν ο : το ον ως ο ν. Δ εν έχει νό η μ α να αναρ ωτηθ ο ύμ ε εδ ώ, για τ ί ο φιλόσοφος δ ιάλεξε να μην την ονομάσει. Το πρόβ λημ α τη ς σχ έση ς των ε πιστ ημών μ ετο ξύ τους τον απασχόλησε κυρ ίω ς ως π ρο ς την έννοια τ ης ο υσ ία ς. Έτσ ι γνωρίζο υ με ότι η "φ υ σ ι κ ή " ασχολ είται μ ε τις αισθητές ουσίες που ε ίνα ι " δ ε ύ τ ερ η επ ιστ ήμη", ενώ η πρώτη, πο υ θα ονο μασθ εί "πρ ώτ η φιλοσοφία", ασχολείται με τη νοητ ή ουσία. Στο σριοτοτ ε λικό κείμενο συνεπώς η πρώτη φ ιλοσοφία και η θεολογ ι κή επιστήμ η ταυτ ίζοντα ι, ενώ ο οντολογία και η πρώτη φιλοσοφίοφαίνοντ σ ι να δ ια φέρ ου ν. Ο όρος "πρ ώτ η φ ιλοσοφ ία " ε ίναι εκ ε ί γ ια να κα τα δ ειχθ εί ό τι η ενα σχόληση με το "θ είον " έρχεται πρ ώτ η στ η σειρά. Τ ι ε ίναι τ ότε η "μ ετ αφ υ σ ικ ή - : "Μ ε τ αφ υσικ ή" ε ίνα ι κα ι η πρ ώτη φιλοσοφία κα ι η ο ντο λογ ία. Η μετσ φυσική α σχολ ε ί τ αι κα ι μ ε το πρ όβλημα του όντος ω ς όν τος κα ι με το πρόβλη μα του πρώτου όντος ως κα θα ρ ή ς ενέργ ειας. Οντολογ ία και πρώτη φ ιλοσοφία με την α υ στ ηρ ή τους ση μασία θα απο τ ελ έσο υν αργότερα, στους μέσους α ιιίν ες, του ς δύο κλάδους της metaphysica generalis και της metaphysica specialis. Πριν κα ταπ ια στο ύμ ε με την αριστοτελ ικ ή οντολ ογία, θα πρέπ ει να ε τιιμ είνου μ ε στη λέξ η "μετσφυ σ ι κ ή" γιατί πρέπε ι, νο μ ί ζ ω, να αποκαταστα θε ί ένα ς ό ρος που, ενώ δεν είναι, όπω ς είπα με,γνή σια αριστοτελικό τ, απο κ τ ά ω στ όσο μέσα στην ίδια τ η φιλοσοφία του Αριστοτέλη όλ η τητ τ η σ η μασία. Ο τίτ λος "μετσφυσική " ως " μ ετά τ α φ υσ ικά" ο παντά στον Νικόλαο α πό τ ην Δα μασκό

45 45 που έζησε στο 20 μισό του 1ου σι. Εκε ίνο πο υ θα ήθελα να το νισθεί εδώ ε ίναι ότι, ανεξάρτητο από τον τυχαίο ή όχ ι χαρακτήρα του όρου. η λέξη "μετσφυ σική" νοημένη στην αυστηρή της σημασία καθιερώνετα ι από τους σχολιαστές του Αριστοτέλη οι οπο ίο ι τ η ν θέτουν στην ουσιαστική τ η ς σημα σία. ' Ετσι ο Σιμπλίκιος, πολύ πριν από τ ον Θ ωμ ά τον Ακινάτη, θα θέσει τη μεταφ υ σική ως την επιστήμη πο υ ε ρε υνά όλα εκε ίνα που βρίσκονται πέρα απ ό τα φuσικά{«ώς έπέκεινα τών φ υσ ικών τεταυμένην», Φυσ. Ι 17-21, Diels). Στα νε ώτ ερ α χρόνια ο Καντ ε ίνα ι εκείνος που θα τ ονίσει πόσο πο λύ τα ιρ ιά ζει ο τί τλος "μεταφυσική " στην αναζήτηση τ ων πραγμάτων πο υ είναι επέκ εινα των φ υσικών. Υπάρχει, με άλλα λόγ ι α, μια φιλοσοφική σημασία στον όρο "μ ετοφυσική" και το ε σω τε ρ ι κό ν ό ημα π ου σ υνε πά γ ετ α ι η λ έξ η είναι εκ είν ο που τη ν στ ήριξε και τη ν ταύτισε, κατά κάποιο τρόπο, μ ε την ο ντολογία. Είναι καιρό ς να μη ν αναφερόμαστ ε α πλώς στ ην ταξινόμηση τ ω ν έργων το υ Αριστο τέλ η από τον Ανδρόνικο τον Ρόδιο, για να δεχό μ α στ ε τη ν τυχαία προέλ ευση του όρου, Το β αθύ τερ ο φιλοσοφικό νόημα είναι ε κε ίνο που καθιερώνει το ν όρο "μεταφυσική " και όχ ι η έμπ νευση ενό ς εκδό τη. " ' Ο σον αφ ορά τ ο όνομα μ ε τ σφυ α ι κ ή, θα πει ο K ant 2, δ εν μπορο ύμ ε ν α π ι στεύσουμε ότι π ροή λθ ε στην τύχ η, τόσο πολύ ταιριάζει σουτή ν τ ην εηιστ ή μη ; α ν ονο μάσου μ ε φύση τ η φύοη, και α ν δεν μπορούμε να φθάσουμε στους ό ρο ι κ τ η ς φύση ς παρά μ έσα από τη ν ε μ π ε ιρ ία, τότ ε η επιστήμη που ακολου θ εί ονομάζεται μετα-φυσική (από το μετ ά και Φυσική ). Είναι μια επιστ ήμη που βρ ίσκετα ι πέρα, δ ηλαδή πέρα από το ν χώρο τ η ς Φυσικής ". Το φιλοσοφικό νό η μα του όρου θα πρέ πε ι να αναζη τηθεί ο τ κ δύο βα σ ι κ έ ς σημα σίε ς το υ μετά. " Με τ ά" σημαίν ει κα τ Όρχήν ιεραρ χι κή τά ξ η πραγμ άτων. Μεταφ υσική είνα ι έτσι η επιστήμη που έχ ει ως αν τι κ εί μ ενο α υτό πο υ κε ίτα ι επέ κ ε ινα τ η; φύσηο, Αυ τ ή την πα ρά δ οσ η καθιερών ει μέσα στ η Sum ma Th ~'oiogica ο Θωμά ς Ακιν ό τ ηο, όταν ο μ ιλε ί γιο την επιστ ήμη τω ν transphysica ( Π ε. Π ε ο. Ι Χ. 20 βλ. 2). Μ Όυτ ή τ η σημασία ό μως μ ετα φ υσ ι κή κα ι θ εολογ ία έχου ν το ίδιο αντ ι κεί μεν ο κ αι δια φ έρ ουν μ όνο ως π ρ ο ς τον τρόπο γνώσης.. Η δη μ ε την π ρώτ η α υ τ ή ση μ α σί α τ ο υ "μετ ά" πο υ νοεί ται ως "ττ έ ρ α και πάνω α π ό " π α ρ α τη ρε ίτ α ι μια πρώτη απ όκ λ ισ η από τ ο γνή σιο α ρισ τ ο τ ε λ ικ ό νόη μ α. Το "μ ετ ά " ερ μηνεύετ α ι ως υψηλ ό τερο, δ η λαδή υ πέ ρ, εν ώ σ το ν Α ρισ τ οτ έ λη δ ιατ η ρ ε ί, μ έσ α από το ε ρ ώτ ημά τ ου, την ένν ο ια αυτο ύ π ου βρ ίσ κ ετα ι ξ εχ ιu ριστό απ ό τα άλλ α, Τ ο " μετ ά" έχ ε ι τ η ση μασ ία ΤΩυ "πσρό ". Κ αι α υτό είνα ι φο νερό στο Λ τ η τ; Μεταφυσ ικής, όπου ο Αρ. οτο-έλητ; θέη -ι το οηοφοσισ τ ι κ ό ε ρώτ η μ α κατά πό σο, πέρ α από ι κ οι οθ η τ έ ο OtInif:C, ljnnnxrl κσ ι μ ι π οι κηα χ ο! ριστή. δ ηλαδή ν ο ητή, ο ν ο ί γ ο ν τα ς έ τσ ι τ ον δ ρόμο στ ο Αr(lλ(lγlκC1 "'ΓΗίη η μο. Μ ε τη δε ύτερη σημασί α του "μετά " f.vνcιnύμr bi cί b n X I i ~ΙΊΙ: r(la I1!~}'c rilc γνώσης κ αι όχι π ια ι ε ρ υ ρ χ ι κ ή τά ξη των πραγμάτιuν. Η δrίπfrη ση μσοίο μ αι:: μ εταφ έ ρ ε ι α π ό τ α ηρονοοτ ο σ τη γν ώση των ηρανμστων. Το 'Ί ΙFn) " θο κσή,iatvf. έτσ ι τ ο ηρ ώ ι ο σ την l r rιnr x i CJ αη ό τ ην 11 ιt (\ I J'tΊ 11l( π(' n Ιf'(\ιllr-ι ηυιlc: ('Ι1"ι(

46 46 βαθμίδετ; ννώσηο. Ταύτα σημα ίνει απλά ότι η φιλαααφική γνώαη έρχεται πριν από τη γνώσ η τητ; φύσηο, Η γνώση των πρώτων αρχών, του αρχικωτάτσυ σιτίου, της χωριστής και νοητής ουσίας έρχεται πριν από τη γνώση τ ο υ ετιιμέ ρους. Η προτ εραιότητα όμως αυτή νοείται μόνο σε σχέση με τον άνθρωπο που γνωρίζει, σε σχέση με εμάς. Το αντικείμενο της επιστήμης είναι καθ εα υτό πρότερον' είναι όμως ύστερον, έρχεται δηλαδή μετά, σε σχέση με εμάτ; ΠρέΠΕΙ από όλα αυτά να δεχθούμε ότι με την ε μφόνιση του σριστοτελιαμαύ, τηα διαδόαεως δηλαδή τηο διδαακαλίας του Αριστοτέ λη και τους σχολιασμούς τ ων έργων του από τουο διαδόχους και μελε τητ έο, το πρόβλημα της μεταφυσικής απασχο λεί σοβαρά, ιδίως αν λάβουμε υπόψη ότι, όπως φαί νεται να υποδεικνύει ο Θεόφραστος, ο ΑριστοτέΛης είχε ήδη δώσει ο ίδιος έ ναν τίτλο στα έργα του, όπου μιλαει γ ι α τη θεωρία των πρώτων (Μεταφ. [ 4 a 2). Δεν θα αταθούμε εδώ στο θέμα τητ σχέσητ; τηι; πρώτης φιλοσοφίαο, τη τ δεύτερης φιλοσοφίαο - που θα ήταν η φυαική -- και τητ θεολογίας η οποία στα κείμενα του Αριστοτέλη απαντά ως "θεολογική επιστήμη ". Η πρώτη φιλοσοφία που ασχολείται με ' τα πρώτα όντα και κυρίως με το πρώτον κινούν ακίνητον είναι, κατά βάθοο, θεολογία. Το πρόβλημα του προβαδίαματος τ η τ πρώτης φιλοσοφία ς αφήνει έξω την επιστήμη του όντος ως όντοτ; και η δια μάχη αφορα. όπως είπαμε, κυρίως τη θεολογία και τη φυσική, Μόνο στο βι βλίο Κ των Μετά τά Φυσικά η πρώτη φιλοαοφία ταυτίζεται με την επισ τήμη του όντοτ ως όντος (1059 b 11 και επ.), Είναι γεγονός ότι το αριστοτελικό ερώτημα : «τίτό όν» δεν έρχεται σαν προσπάθεια να υψωθεί άλλη μια φιλοσοφική φωνή ανάμεσα στις ά λλες, Το ε ρώτημα τίθεται, γιατί είναι το κα τ'εξοχήν φιλοσοφικό ερώτημα και δεν νο είται φιλοσοφία ως επιστήμη, αν δεν έχει αντιμετωπίσει κατά κύριο λόγο αυ τό το ερώτημα. Για να κατανοήσουμε σε βάθος τη σημασία του ερωτήματος, πρέπει να καταλάβουμε ότι εκφράζει, μέσα από μια γλώσσα πο υ στην εποχή της ηχούσε λιγότερο παράξε να από ο,τι σήμερα μιαν απορ ία και η απορία αυτή εί ναι απορία κατ 'εξοχήν φιλοσοφική. Πώτ; αυμβιβαζετοι η ενότητα ε ν ό τ; πράγματος ό ταν λέμε π.χ. το στιϊτι. η θόλασσα, το βιβλίο, με την πολλαπλότητα των προσδιορισμών του; Πώτ; μπορεί το ένα να είναι πολλά; Ο Πλάτων θα απα ντήσει με τη θεωρία της επικοινωνίας των ειδών, ο Αριστοτέλης - και εδώ είναι η πρωτοτ υπία του - με την ΠΟ Λυ -, σημαντότητα του ό ντοα, δηλαδή του «είναι». Εκείνο που θεμε λιώνει τα πο λλά δεν πρέπει, θα μαο πει, να αναζητηθεί έξω από α υτα, σε κάτι ξεχωριστό από το ίδιο τ ο πράγμα στο οποίο αποδίδουμε πολλού ς προσδιορ ισμούς, α λλα πρ έ πει να α ναζητηθεί στον τρόπο που μιλούμε γιόυτό το πράγμα, Η αριστο τε λι κή οντολογ ία π ερ νά ε ι μέσα από τον ανθρώπ ινο λόγο και στ η ν απορία πώς μπορεί ένα πράγμα να είναι πολλά, δηλαδή πώς μπορεί το ένα ο ν να είναι πολλαπ λό, ο φ ιλόσοφος θα απαντήσε ι σκεπτόμενος τις πολλές σημασ ίες του ό ν Γος : «δσαχώς γάρ λέγεται τοσαοταχώς τό είναι σημαίνει»(τών Μετά τά Φυσ.

47 Δ 1017 a 23-24)_ Ε κε ίνο που θα καταλο γ ίσ ε ι ο Α ριστ οτ έλη ς στον Π λό τωνα είνα ι το γεγονός ότ ι ο τ ελ ε υτα ίο ς πρ ο ϋποθ έτ ει ότι το ον έχε ι μ ία μ όνο σ ημασία, εφό σο ν λ έγ ε τα ι με μία λέξ η, και ότι πρ οϋποθ έ τ ε ι ακό μ η ότι στο ον μπορο ύ με να αντ ιπαραβά λουμ ε,ω ς κάτι αντίθετο, τ ο μη ον. Και όχ ι μ όνο αυτό ' στον Σοφ ιστή ο Π λά των θέ τε ι όλα τα γ ένη εξωτερικό ως πρα ς τ α ον. Ο Αρ ιατα τ έλ η ς διαχω ρίζαντα ς σόυτ ό το σ ημ ε ίο τελε ίως τις θέσε ις του από τκ πλατωνικές θα πει πρώτον ότι το ο ν δ εν έχει μόνο μία σ η μ ασία αλλά πο λλές κ αι ό τι το μη ον δεν είναι έ ξω οπό τ ο ον αλλά μέσα στο ον. Η τελ ευτα ία απόντηση θ εμελιώνετα ι στ η σύ λ ληψη του ενε ργε ία κ αι δυνάμει όν το ς. Σ τ η ν ερώτηση λ ο ι π ό ν π ώς μπορε ί το ένα να είνα ι π ο λλαπ λό, ερώτηση πο υ οριοθ ετεί και την αριστοτελική οντο λογία, την απάντηση την δίνει όχ ι μ ό νο στο Μετά τά Φ υσlκά αλλά και στο πρώτο βιβ λίο τητ Φυσικήο. ' Οσο ι αντιμ ε τώπ ισα ν αυτό το ερώτ η μα. μ α ς λέγει, αναζήτησαν τ ην απά ντηση στ η ρ ιγ μ έν οι σε μ ία προ ϋπόθεση, ότι δ ηλαδή τ ο έ να ή το ον λ έγε ται μ ε μ ία μ ό νη σημα σία. Αν όμως ξ ε κινή σου μ ε α πό διαφορ ε τικές προϋπο θέσε ις, τότε έχουμε μία θεωρ ία γ ια το ον που έχει ξ επ εράσ ε ι τα ανυ πέρβλ ητα εμπόδ ια που συνάν τησαν ο ι π ροη γ ο ύμ εν ο ι. Π οι ο ι ε ίν αι αυτο ί οι προ ηγού μενοι ; Τ ο υ ς σοφισ τέτ; κα ι τ ο υ ς Ε λεάτετ; έχει κυρίως υ πόψη τ ου α Αριστο τέλ ης. Ο ι πρ ώτοι με την παρα δοχή τη ς πολλ αηλότ ητατ τ ων προσδ ιορ ισμ ών που κάνε ι να νοείτ α ι τ ο ον ο μωνύ μ ω ς, ο δη γο ύν τα ι στ ην όπε ιρ η πολ λαπλότητ α τ ων κατά συμ βεβ ηκός, χάνοντα ς α πο ιαδ ήποτε δυνατ ότητα ενό τητσ ο, δηλαδ ή ε π ιστ ή μης κα ι γ νώαης. Οι Ε λ εό τ ε τ, πά λι, αφα ιρ ώντα ς από το ον κάθ ε δυ να τό τ η τα πολλα πλότ ητας πέφτο υν στο όλλα λόθος τ ητ; από λ υτης ενό τη τ ασ. Το δ ίλ η μ μ α του Αριστοτ έ λη δια τ υ πώνετ αι σχ η μα τι κά ω ς ε ξή ς: αν δ εχ θ εί τη ν ο μωνυ μ ία του όντο ς που εκφρ ά ζ ε τα ι μ έ σα α πό την πολλαπ λ ότητ α των κατά συμβεβηκός, θα δεχθ εί έναν κόσ μ ο όπο υ κυρ ιαρχεί το κατά συμβ εβ η κό ς. Αυ τ ό κα ταλύει κάθε έννοια επιστήμ η ς. Α ν πάλι δεχθεί ό τι τ ο ον λέγετα ι συνωνύ μω ς ότι ωτ; δηλ ών ετοι με τη γνωστή παρμε ν ίδ ε ιο έ κφρα ση «έν -πα ν»,θα δεχόταν έναν κόσμο χωρ ίς κα μία πολλα πλότ ητα ουσιών. Η αριστο τελ ικ ή οντολογία Εεφ εύγ ε ι α πό το δίλ η μμα γιατί τοποθε τεί τα ι σε ί σ η α πόσ τα ση α πό τους σοφ ιστές κα ι τ ο υ ς Ε λ εά τ ε ς. Ανάγ ε τα ι, στο βάθο ς, σε μια ανά λυση τ ων σ ημασιών του όν τος κα ι συνδέετα ι απο φσσ ιστ ι κά μ ε τον ανθρώ πινο λόγ ο. Το ύ τ ο θα π ρ έ π ε ι να το συγκρατήσ ουμ ε γ ια τ ί θα ιδούμε πω ς χ ρ ησ ιμ εύε ι για πέρασμ α στη θεμελ ιώδη οντο λογ ία του Heidegger. Απέναντι στο δίλη μμα του ομωνύμως ή σ υνων ύ μ ως ο Αριστοτ έ λης θ α πει: ούτε ομωνύμως ούτε συνων ύμ ω ς αλλά πο λ λα χ ιίχ;. λέγε τ αι τ ο ο ν. Η ενότητα κα ι η πο λλα πλότ ητα σ υμβ ιβ ά ζο ντα ι στ ο επίπεδο ίο υ λόγου. Γι Ό υτ ό κα ι σ τ η ν πα ραπάνω α ριστοτελική φ ρσση «πο λ λ αχώς λέγε τα ι τ6 ό ν» τ ο βάρο ς έρχετα ι στ η λ έξ η "λ έγ ετ αι". Και τ ο ον μ πορ ε ί και λ έ ν ε τα ι π o λλα x ώc επ ε ιδ ή α κρ ιβώς έ χει πολλ έ ς σημασίες και όχι μ όνο μία. Π ώ ς ό μ ω ς πρέπει να κατανοήσο υ με τη σχέσ η του όντοο με τ «; ση μα σί ε ς το υ ; Π ώς π ρέπε ι να συ λλάβο υμ ε το γεγονό ς ό τι η ο ν τ ολογ ί α wr: εη ιο ι ή μ η τ ου 47

48 48 όντος ως ον, της πιο οφηρημένης δηλοδή έννοιας, στηρίζεται στον ανθρώπινο λόγο; Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα, δικό μας. Λέμε την πρόταση: ο Σω κράτης είναι όνθρωποσ μπορούμε όμως ακόμη να πούμε: ο Σωκράτης είναι ψηλός. Στις δύο αυτές προτάσεις το είναι, το έστι δηλώνει δύο διαφορετικές σχέσεις, παρ' όλο που η λέξη είναι μία. Όταν λέμε ο Σωκράτης είναι άνθρω πος, έχουμε μια σχέση ταυτότητος ανάμεσα στο ον, τον Σωκράτη, και την ου σίσ του, το ότι δηλαδή είναι άνθρωπος. Όταν λέμε ο Σωκράτης είναι ψηλός, έχουμε μια συνθετική σχέση ανάμεσα στο ον, τον Σωκράτη, και σε ένα τυχαίο χαρακτηριστικό του, ένα κατά συμβεβηκός, που 'είναι το γεγονός ότι είναι ψη λός. Εδώ όμως υπάρχει δυσκολία: στη δεύτερη σχέση έχουμε ένα ον και ένα κατά συμβεβηκός. Τα κατηγορήματα (ψηλός, λ.χ., λευκός κλπ.) που δεν δη λώνουν ουσία πρέπει να αποδίδονται σε έ~α υποκείμενο, γιατί δεν μπορούμε να μιλούμε για λευκό χωρίς να δεχόμαστε ότι υπάρχει αυτό που είναι λευκό. Το ον κατά συμβεβηκός (το ψηλότ} διακρίνεται από το κυρίως ον, είναι όμως και αυτό ον. Δεν υπάρχει παρά μέσα από κάτι άλλο. Και αυτό το παράδοξο ε 4 νός όντος που είναι, στο μέτρο που κάτι άλλο είναι. Τι σημαίνει τούτο; Σημαίνει ότι ένα πράγμα δεν μπορεί να έχει πολλές σημοσίεο παρά μόνο στο μέτρο που αυτέτ; παρουσιάζονται σαν προσδιορισμοί του πράγματος που αυτό καθεαυτό (στην ηερίτττωση ο Σωκράτης)έχει μία και μόνη σημασία, του πράγματοτ δηλαδή που λειτουργεί ωτ; υποκείμενο όλων των προσδιορισμών. Ο προσ διορισμός ανήκει στον χώρο του ενδεχόμενου και του συμπτωματικού.. Ενα πράγμα όμως που είναι αυτό που είναι και δεν μπορεί να μην είναι, ταυτίζεται με την ουσία του που είναι ακριβώς ότι είναι αυτό που είναι. Όταν μιλούμε λοιπόν για την ουσία, εννοούμε ότι τίποτε άλλο δεν μπορεί να είναι η ουσία από αυτό ακριβώς που είναι. Την ενότητα του όντοτ; την εξασφαλίζει η ουσία, Την πολλαπλότητα οι πολλές σημασίετ; του όντος, της ουσίας,«τ6 δ' ούσίαν σημαίνειν εστίν δη ούκ άλλο τι τό ειναι αύτφ» (Μετά τα Φυσ. Ι.10U7 a 26). Το ουμσέρσσμο είναι ότι το κατά συμβεβηκός δεν μπορεί να υπόρξει χωρίς την ουσία και η ουσία δεν ανόγεται στο σύνολο των κατά συμβεβηκός. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στην ουσία και τα κατηγορήματα, ανάμεσα στο ον και το κατά συμβεβηκός δηλώνεται στον Αριστοτέλη μέσα από δύο διαφορετικέτ; εκφράσεις:«σημαίνειν καθ' ένός»και«σημαίνειν εν»(γ 1006 b 15-16). Η πρώτη δηλώνει ότι μπορούμε να αποδώσουμε σε ένα πράγμα διαφορετικά κατηγορήματα. Η δεύτερη ότι δεν μπορούμε να αποδωσουμε σένα πράγμα τίποτε άλλο από αυτό που το τιράνμα είναι καθεαυτό. Θα σταματήσουμε εδώ την αναφορά μας στην αριστοτελική οντολογία που είχε κυρίως σκοπό να δείξει το σημείο εκκινήσεωτ. το πρόβλημα, και την α παντηση του Αριστοτέλη. Δύο προϋποθέσεις στηρίζουν την αριστοτελική οντολογία: η πρώτη είναι η ταύτιση του όντος με το ένα:«λ'έγεται δ' ίσαχώςτ6 δν καί τό εν» (Μετά τά Φυσ.Ι 1053 b 25). Η ταύτιση σημαίνει ότι είναι το ίδιο ηράνμο να λέμε άνθρωπος και ένας άνθρωπος. Η δεύτερη προ υπόθεση είναι η αναγωγή του όντος στην ουσία: «τί τό όν τούτ' έση τίς ή ούσfa» (~1028 b

49 49 3). Υπάρχει όμως και ένα τρίτο σημείο που λειτουργεί και αυτό ως προϋπόθε ση: η μη ταύτιση του όντος με την ολότητα των όντων. Τι το ον, σημαίνει τι είναι αυτό που είναι κοινό σε όλα τα πράγματα. Το ον, ως έννοια, δεν σημαίνει συνεπώς σύνολο ή ολότητα. Δεν σημαίνει βέβαια κοι γένος. Το πολλαχώς του όντος δεν συμβαδίζει με την ενότητα του γένους. Πώς μπορούμε τότε να χα ρακτηρίσουμε την ενότητα του όντος; Πρόκειται για ενότητα του λόγου της αναλογίας. Την ενότητα του όντος ο Αριστοτέλης την θεμελιώνει στην αναλογία. Ανόλογο είναι: '{ωύχ ώς ένί λόγφ λεγόμενον άλλ' ώς πρός εν" (Η 1043 α 36-37). Ο Heidegger θα επιχειρήοει και εκείνοο να αναζητήσει το θεμέλιο της σημασίας του «είναι», Και το θεμέλιο βρίσκεται στο ον του ανθρώπου, σαυτό που ο άνθρωπος είναι ως το ον εκείνο μέσα στο οποίο συντελείται η κατανόηση του είναι. Και αυτό είναι το κατ 'εξοχήν στοιχείο της θεμελιώδους οντολογίας του. Δεν αναζητεί τ«; σημασίες στη γλώσσα, όπως το κάνει ο Αριστοτέλης, ούτε στκ λογικές δομές, αλλά αντίθετα στον άνθρωπο, σόυτό που τον συνι στά στην ουσία του. Αναλύοντας τον άνθρωπο στα ουσιώδη γνωρίσματά του θα οδηγηθεί στη θεμελιώδη οντολογία. Την απάντηση λοιπόν στο αριστοτελικό ερώτημα "τι το ον" ο Heidegger, σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη που την αναζητεί στον ανθρώπινο λόγο, θα την αναζητήσει στον άνθρωπο όχι ως υπο κείμενο του αποφαντικού λόγου αλλά ως υποκείμενο,την ουσία του οποίου συνιστά το ουσιώδες γνώρισμα να κατανοεί το Είναι, του οποίου ουαιώδες οντολογικό γνώρισμα είναι η κατανόηση του όντος. Η σκέψη του σχηματικά είναι η ακόλουθη: εάν πρέπει να κατανοήσουμε τι σημαίνει το είναι, πρέπει να μας αποκαλυφθεί η ουσία του όντος που κατανοεί το είναι, δηλαδή η ουσία του ανθρώπου ως Dasein. Μόνο τότε μπορούμε να φωτίσουμε το μυστήριο τηο κατανοήσεως του Είναι και να πλησιάσουμε το μεγαλύτερο μυστήριο, το μυστήριο του Είναι, με το οποίο ο άνθρωπος μέσα από την κατανόηση, δηλαδή με το να το κατανοεί, επικοινωνεί. Η κατανόηση του Είναι δεν αποτελεί απάντηση, αφού αυτή είναι εκείνη που δημιουργεί το μυστήριο, από τη στιγ μή που, ως κατανόηση, δεν δίνει απάντηση στο "τι είναι το είναι" που κατανοούμε. Αναζητώντας την ουσία, ο Heidegger θα την βρει στο γεγονός ότι το Dasein που είναι ο άνθρωπος είναι καθαρή σχέση προς... Η καθορή δομή αυτής της καθαρής σχέσηι; είναι το "να είσαι μέσα στον κόσμο", χωρίς να δηλώνεται κότι μέσα στον κόσμο με το οποίο ο άνθρωπος να βρίσκεται σε σχέση. Έτσι η κατανόηση ως ον τολογικό γνώρισμα εμφανίζεται από τη στιγμή που ο άνθρωπος είναι το ον εκείνο που βρίσκεται θεμελιακά σε σχέση με κάτι άλλο. Ποια είναι τα νέα στοιχεία που φέρνει στο φως η θεμελιώδης οντολογία; Νομίζω πως μπορούμε να συνοψίσουμε λέγοντας ότι ο Heidegger θεματοποιεί τον οντολογικό ερμηνευτικό κύκλο. Τούτο σημαίνει ότι φωτίζει για πρώτη φορά καθαρά τη διαφορά του Είναι και του όντοο, αυτό που ονομάζει "οντολογική διαφορά" και τη θέτει ως σχέση θεμελίου και θεμελιωμένου, όπου το

50 50 θεμέλιο, που αποτελεί τ η ν προϋπόθεση της παρουσίας του όντοα, παραμένει πάντοτε κρυμμένο. Ο Αριστοτέλης αφήνει να διαφανεί - και θα ιδούμε ίχνη αυτής της απορίας.- το ερώτημα, διοισθάνεται τις δυσκολίες που κρύβει η αναζήτηση της σημασίας του «είναω-«τeτ6έστιν»~' - και στρέφεται σόυτό που θεωρεί πιο ηροσιτό στην ανθρώπινη νόηση, στον ανθρώπινο λόγο μέσα από τον οποίο ερωτ ο ύ μ ε για το ον. Αναζητώντας τις σημασίες του όντος θα καταλήξει στη διό κριση του «δτι» και του «τί», τη διάκριση δηλαδή ανάμεσα στο γεγονός ότι κάτι είναι και το τι είναι αυτό που είναι Η διαφορά του «6Τ1» από το «τ/» στηρίζει την αριστοτελική οντολογία και αυ τήν τ η διαφορά θα υιοθετήσει και ο Heid egger. Θέτοντας ο Αριστοτέλης την οντολογία του κάτω από τ«; δύο μι κρές λέξεις «ότι» και «τί» έχει ήδη προϋποθέσει σιωπηλά - και αυτό υποστηρίζω - χωρίς δηλαδή να το δηλώνει ρητά, την προ κατανόηση του είναι. Το να λέμε ότι κάτι ε ίναι αυτό που είναι ( ο άνθρωπος λχ. είναι άνθρωπος) προϋπο θέτει το αυτό' το «ΟΤΙ ε ίναι» θεμελιώνεται ήδη σένα αθέατο θεμέλιο που είναι το Είναι. Το να αναζητούμε τι είναι αυτό που είναι σημαίνει ότι έχουμε ήδη δεχθεί το «έσττν». Το αριστοτελικό ερώτημα «τί τό 6ν»γίνεται κατανοητό μό νο μέσα από την προϋπόθεση ότι το ον είνα ι, πράγμα που σημαίνει ότι κατα ν ο ο ύ μ ε το «είναι», και αφού έχουμε δεχθεί αυτή την προϋπόθεση, και αφού την θέ τουμε στην αφετηρία της έρευνας, τότε μπορούμε και διατυπώνουμε α νοιχτά το ερώτημα: τι το ον; Το δει άπορούμενον συνεπώς δεν είναι, πιστεύω, το ον, αλλά αυ τό που κάνει ώστε όλα αυτά που βλέπουμε, δηλαδή τα όντα, να είναι ως όντα. 'Ετσι ο άνθρωπος έχοντας σκριβώο άμεσα την εμπειρία τ ο υ όν τ ο ς, του οποίου βλέπει τις μορφές, μπορεί να απαρνιέ ται το Είναι που κρύβεται μέσα στις μορφές του όντος. Αυτή την απάκρυψη φέρνει στο φωτ; η οντολογική διαφορά : δηλώνει τούτο το απλό: μπορώ να κατανοήσω τι είναι το όν, μπορώ να μελετήσω τις μορ φές του, τις σημασίες του, γιατί το όν δηλώνει πάνω από όλα ότι κάτι είναι Το Είναι όμως απλώς τ ο κατανοώ' ούτε το παριστάνω μέσα από την παραστατική σκέψη ούτε προσδιορίζω μέσα από κατηγορήμα τα, ούτε, τέλος, το γνωρίζω. Το κατανοώ όμως. Και αυτή η κατανόηση του Είναι θεμελιώνει και τον ερμηνευτικό κύκλο από τη στιγμή που αυτό που αναζητώ, το Είναι, το αναζητώ γιατί είμαι εγώ, ο άνθρωπος ένα ον που το κατανοεί. Και επειδή το κατανοώ μπορώ και ερωτώ : τι είναι το ον; Με δύο τράπους μπορούμε να συλλάβουμε την οντολογική δισφορά. Μπο ρούμε κατόρχήν να τ ην εννοήσουμε με τον τρόπο που εννοούμε λ.χ. τη φρά ση "το κόκκινο σπίτι", όπου τ ο επίθετο "κόκκινο" προσδιορίζει τη λέξη "στιίτι". Η δισφορά ανάμεσα στο "κόκκινο" και το "σπίτι" είναι μια διαφορά που προσδιορίζει το ο ν πο υ είναι το σπίτι και γι'αυτό ονομάζεται οντολογική δια φορά. Με μια δεύτερη ωστόσο σημασία η έκφραση δηλώνει ότι η διαφορά, ως οντολογική διαφορά, είναι εκείνη επάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρη η οντολογία. Και αυτό είναι το βαρύτερο φιλοσοφικό φορτίο της οντοδονι -

51 51 κής διαφοράς, αφού έτσι καταφαίνεται ότι η μεταφυσική κινείται στον χώρο της διαφορός. Και εδώ τίθεται το αποφασιστικό ερώτημα: ποια είναι η σχέση τικ οντολογικής διαφοράς με τη μεταφυσική; Μπορούμε άραγε να θεωρήσουμε ότι το να ερωτούμε για το είναι, υποδηλώνοντας τη διαφορά από το ον, σημαίνει ότι ερωτούμε την ίδιο τη μεταφυσική: Μπορούμε,με άλλα λόγια, ξεκινώντας από την οντολογική διαφορά να οδηγηθούμε πίσω σόυτό που θα την θεμελίωνε; Η απάντηση είναι αρνητική. Ο ορίζοντας από τον οποίο είναι δυνατή η θεματοηοίηση της οντολογικής διαφοράς δεν μπορεί να θεματοποιηθεί. Αυτό είναι το αδιέξοδο και αυτό το αδιέξοδο πρέπει να το δεχθούμε. Γιαυτό θα γράψει ο Heidegger 3 ότι πρέπει να πηδήξουμε μέσα στον ερμηνευτικό κύκλο, να τον αποδεχθούμε και να μην προσπαθούμε να βγούμε έξω οπό αυτόν. Την παρουσία της οντολογικής διαφοράο - που δεν έγινε ωστόσο συνειδητά αντιληπτή ως διαφορά - την εντοπίζει ο Heidegger μέσα στον ίδιο τον Αριστοτέλη. Πρόκειται γιο τη σχέση: θείον-ενέργεια. Ας προσέξουμε όμωτ. Με κέντρο την έννοια του θείου η κλασική μεταφυσική θεώρησε ότι αυτή η σχέση, ως σχέση, δηλώνει οντολογική δισφορά. Αυτό όμωο, λέγει ο Heidegger, αποτελεί λάθος ερμηνείας. Το θείον δεν μπορεί να είναι έννοια που ανάγεται στη διαφορά, σφού ο Αριστοτέλης το θέτει ως το "τιμιώτατον ον", του αποδίδει δηλαδή οντικό προσδιορισμό. Δεν είναι η έννοια του θείου αλλά εκείνη της ενέργειας που αναφέρεται στην οντολογική διαφορά. Από τη στιγμή που δίνουμε στο Είναι τη σημασία της ενέργειας, από τη στιγμή που το κατανοούμε ως ενέργεια, από εκείνη τη στιγμή θεμελιώνουμε την οντολογία. Στην αριστοτελική οντολογία προέχει η ενέργεια και κατά συνέπεια η κίνηση. ΓιΌυτό τα βιβλία της Φυσικής είναι εκείνα που έχουν, για τον Heidegger, οντολογική σημασία και όχι της Λογικής. Γιατί η ενέργεια είναι ο υψηλότερος προσδιορισμός του Είναι και αυτή η σύλληψη αποτελεί ύψιστη στιγμή της αριστοτελικής φιλοσοφίας. Στην αριστοτελική ερώτηση: τι το ον ωτ ον; Η απάντηση είναι: ενέργεια και όχι υποκείμενο. Το υποκείμενο είναι η σημασία του όντος και όχι του Είναι. Υποκείμενο είναι το ον στην κατάστασή του όπωσ δίνετοι στο βλέμμα, όπως δηλαδή είναι συτό το ίδιο. Στην ελληνική φιλοσοφία το ον όπως δίνεται στην εμπειρία είναι συνώνυμο με "φαινόμενο" ως αυτό που προσφέρεται από μόνο του. Πώς όμως έχουμε την εμπειρία του όντος ως υποκειμένου; Ως υποκείμενο το ον είναι αυτό για το οποίο κάτι λέγεται και όχι αυτό που αυτοφανερώνεται. Τούτο δηλώνεται με την αριστοτελι κή έκφραση: τί κατά τιν6ς. Το φαινόμενο ταυτίζεται με το ον στο μέτρο που δηλώνει το φανερωμένο. Πώς εξηγείται όμως το γεγονός ότι ουτή η σχέση πορερμηνεύθηκε; Η εξή γηση βρίσκεται στην ταύτιση του summum ens με το actus purus essendi. Η α πόδοση της ενέργειας ως actualitas και του έργου ως creatio οδήγησε στη σύλληψη του ευηυηιιπι ens ως creator και του ens ως creaturn. Με τον Θωμά τον Ακινάτη το ειιηηηιιηι ens μεταβάλλεται σε ipsurn esse και κάθε ερώτηση

52 52 για το Ε ίνα ι κα θίστα τα ι ανεδαφι κή. Το θε ίον τιολ ιτογρσφ ε ίται στον χώρο το υ σντι κ ο ύ 4. Ε ίνα ι ιδιαίτ ερα ενδ ιαφέρον να παρατηρ ήσο υ μ ε ό τι ο ίδ ιος ο Heidegger, στ ην προσπά θ ε ια να εντοπίσει μέσα στο αριστ οτε λι κό έργο τ ην οντολογ ικ ή δια φο ρ ά, στηρ ίζεται, ό πως είπαμε ήδη, περισσότερα στα βιβ λία της Φυσικής κσι λ ι γό τ ερο στα έρ γα τ ης Λο γι κής. Αυτό εξη γείται από το γεγ ονό ς ότι ο αποφαντικός λόγος ε ίνα ι λ ιγό τ ερ ο ανο ιχτός στο ε ρ ώτ η μα γ ια το Είναι από ο,τι η έν νοια τ ο υ ε νε ρ γε ί α όντος π ο υ συνε πάγετα ι, στα βάθος, την έννοια μ ιας παρου σίας πο υ κρ ύβετα ι, για να φαν ε ρ ωθ ε ί ακόμη ε ντονότ ερο. Γι Ό υ τό το ν λόγο σ ι Δισλέξεις ταυ Heidegger 5 πάνω στα βιβλία Θ της Μεταφυσικής ταυ Αρ ιστοτ έ λ η αποκτ ο ύν ι διαίτ ερη σημασία κα ι πρέπει να πούμε εδ ώ ό τι δ εν προσέχθηκαν έως τώρα όσο θα έ πρ επ ε από του ς με λετητ έ τ; του Αρ ιστοτέλ η. Γ ια να ιδο ύ μ ε α πό κοντά μ ε ποιον τρόπο η αριστοτελική ο ν τολο γ ία κα ι η θεμελ ιώδ η ς ο ντολο γία συμπλέ κοντα ι <- πράγμα που επιτ ρ έπ ει την άποψ η ό τι η θεμελιώδης οντολο γία σ ποτ ελε ί προ έκτα σ η κοι όχ ι υ πέρβα α η τηο σριστο τ ε λικής οντολογία ς -, θα σταθο ύ μ ε στην προσπάθεια πο υ έκανε ο R. Bohm 6 να ερμηνευθεί το πρ όβλη μα που θέτει ο ορ ισμός τ η ς ουσ ία ς ως υποκε ιμένου, ό πως δίνεται στο Ζ των Μετά τά Φ υσικά. Δίνοντα ς ως πρώτ η σ ημα σία τη ς ου σία ς την ΈW o ια το υ υπ οκειμ έν ου, ο Α ριστ οτ έλ η ς μ ο τ; θυ μ ίζ ει ό τι ε ίν α ι μια ση μασία πα ραδεκτή από όλο υ ς:«μάλ ισ τα γάρ δοκε ί ετνα ι ουσία τό ύποκείμενο ν πρώτον» (Ζ 1029 a - 2). Στη συ ν έχ εια εξετά ζ ε ι την α υσ ία με τη σημασ ία ταυ «τί ήν ε ίναι».το π ρόβ λημα πο υ τίθ ετα ι εδώ είναι πώς πρέπ ει να ερ μ ηνε ύσου μ ε το χωρίο που ακολουθεί και από το οπο ίο φα ίνεται κα θα ρά ότιη έννοια το υ υ πο κε ιμέν ο υ δεν ε ίναι επαρκώς σαφής και πα ραμ έ ν ε ι, κα τά κάποιον τρόπο, ά δηλη. «νύν μέν ο'ιί ν τύπψ ειρηται τί ποτ ' έσ τίν ή ούσία, δ τι τό μή κα θ" ύποκ ειμέ νο υ άλ λά κα θ " α ύ τά άλλα. δεί μή μ όνο ν ούτως. ού γάρ ίκα νόν. αύτό τε γάρ ταύ ro άδηλον» (Με τά τά ΦΟσ. Ζ 1029 a 7-10). Δ εν υ πά ρχ ε ι άρα γε κάτι τ ο ασ υμβίβα στο ανάμεσσ στη ν ευκο λία μ ε την ο πο ία ο Αρ ιστ ο τ έλη ς π ροτ ε ίν ει ως πρ ώτ η σημασ ία κάτι που όλο ι φα ίνο ντ αι να δέχονται, ενώ συγχρόνως ο ί δι ο ς ο μ ολογεί ότι αυτός ο ο ρ ισ μός δεν είναι ικ σ νός; Η απορία γίνε το ι ο ξ ύτερη, εάν σκ εφθ ο ύ ρ ε ότι ο Αρ ιστο τ έλ η ς παρ εμβ άλ ει στο σημείο α υ τό του Ζ μερ ικές σκέψε ις ως προ ς τη γνώση και το ν τ ρόπο ννώσης, α πό τις ο ποίες φαίνε ται να ενισχύετα ι ακόμ η περ ισσότ ερο το επ ιχείρη μα τ ο υ ασυ μ βί βα στου. Π ρ ά γμ α τι, μ α ς λέγε ι ό τι η μ ά θη σ η γ ίνετα ι πάντοτ ε α π ό α υτό πο υ είνα ι λ ιγότε ρο γ νωστό σ Ό υτ ό που είνα ι π ερισσ ότ ε ρο γνωστ ό. Η σ πο ρ ία δ ιατυπώνετα ι τ ώρα ω ς ε ξής: πώς ε ίνα ι δ υ να τό η πιο π αρα δ εκ τ ή ση μασία ~ ό τι η ου σία είν αι υπο κε ί μενο -, α υτή δη λαδή που έρχ ε τα ι πρώτη στο νο υ ματ; να ε ίνα ι ταυτόχρονα μ ια έννο ια που από τ η φύση τ η ς παραμένει α γνώρ ιμη; Η δυσκολία α υτή δ εν μας υποχρεών ε ι να ξανασκεφθού με την έννοια του υποκ ειμέ ν ου, πράγ μα που ση μαίν ει να αναζητήσου με ποια είναι η ου σία το υ υποκε ιμένου; Αν όμ ω ς το υποκε ί μενο είνα ι ου σία, δ εν σημα ίν ε ι, σε τ ε λε υ τ αία α ν άλυση, ό τι το ερ ώτ η μά μα ς παίρνε ι τελ ικ ά τ η μ ο ρφή : πο ια ε ίναι η ο υ-

53 σία της ουσίας; Αυτό όμως δεν είναι και το κατεϊοχήν ερώτημα της μεταφυσικής; Το ερώτημα για την ουσία της ουσίας δεν αφήνει να φανεί, κατά βά θος, η παρουσία του Είναι; Οι παραπάνω σκέψεις και απορίες αποτέλεσαν το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο R. Bbhm θα προτείνει την ερμηνεία της ουσίας στον Αριστοτέλη κάτω από το πρίσμα της σντολσγικής διαφοράς του Heidegger. Αφετηρία της ερμηνευτικής προσπάθειας του Βοίιυι είναι η παρατήρησή του ότι ενώ ο Αριστοτέλης δίνει την προτεραιότητα στη σημασία της ουσίας ως υποκειμένου, αρνείται ταυτόχρονα τη δυνατότητα γνώσης της ουσίας. Και αυτό είναι κάτι σχεδόν αδισνόητο.ιδίωο αν θυμηθούμε ότι η αριστοτελική παρόδοση στηριγμένη κυρίως στιο "Κατηγορίετ;" - το πιο διαδεδομένο αριστοτελικό κείμενο - δεν είχε θέ σει ποτέ υπό ερώτηση το προβάδισμα της ουσίας ως υποκειμένου στην παρουσίαση των σημασιών τητ ουόίαο. Το να δίνουμε το προβάδισμα στην έν νοια τητ ουσίας νοημένης ωτ; υποκειμένου δεν προϋποθέτει ότι έχουμε ήδη σαφή τον ορισμό του υποκειμένου; Ο ίδιος ο Αριστοτέλης ωστόσο μας αηο τρέπει από αυτή την προϋπόθεση αφού χαρακτηρίζει το υποκείμενο ωτ; κάτι «μή ίκανόν» και άδηλο; Για να λυθεί η απορία ένας δρόμος διανράφετσιανοιχτός: να αναζητηθεί ο λόγος, δηλοδή το θεμέλιο της ηροτεραιότητατ και το θεμέλιο τηο ''ανεπάρκειας'' (Unzulanglichkeit) τηο έννοιας του υποκειμένου. Η έρευνα οδήγησε τον Βδίυη στη διαπίστωση ότι ως υποκείμενο ένα ον δεν είναι αυτό που είναι ωτ; ον αλλά το υποκείμενο αυτού που έχει ανάγκη ενός υποκειμένου. Η προτεραιότητα (Vorrang) στη σημασία τητ ουσίας ως υποκειμένου νοείται σε σχέση με τον άνθρωπο. Από καθαρά οντολογική άποψη η ηροτεραιότητα θεμελιώνεται στην ουσία του ερωτήματος για την ουσία, νοημένη η ίδια σαν θεμέλιο. Το ερώτημα που τίθεται εδώ είναι κατά πόσο ο Αριστοτέλης διακρίνει ανάμεσα στο απαρέμφατο είναι και το όν. Η απάντηση φαίνεται εξ αρχής να είναι αρνητική. Δεν υπάρχει ρητή διατύπωση μιας οντολογικής διαφοράς στον Αριστοτέλη. Αντίθετα έχουμε σαφώς εκφρασμένη την εξίσωση του είναι και του όντος :«... τό ειναι σημαίνει καί τό έστιν δτι dληθές...» και «.. τό είναι σημαίνει και τό ον τό μέν δυνάμει τό δ' έντελεχειφ)(τών Μετά τά Φυσ.Δ 1017 a b). Ο Hcidegger θα θεωρήσει συτή την εξίσωση ως δείγμα τηο παρουσίας τ ης οντολογικής διαφοράς μέσα στο ίδιο το ερώτημα για το ον. Η εξίσωση είναι η απάντηση στην ερώτηση τι το όν που ή τα ν η τρομερότερη φιλοσοφική προ σπάθεια που έγινε ποτέ. Τι είναι ωστόσο γνωστό εκείνο που κάνει τον Αριστοτέλη να μην ερωτά: τι είναι το Είναι; Δεν είναι βέβαια εύκολο να δεχθούμε ότι το ίδιο το «είναι» στη γραμματική του μορφή και στη νοηματική του διάσταση πέρασε απαρατήρητο από τον φιλόσοφο εκείνο που έχει κάνει τιτ διεισδυτικότερετ; αναλύσεις στη γλώσσα και στον λόγο. Ασφαλώς συνέλαβε ό τι προθπόθεση της γλώσσας και τητ μεταφυσικής είναι το Είναι' εκείνο ωστόσο που πρέπει να υπήρξε αποφασιστικό ήταν η διαπίστωση της αδυναμίας του λόγου. 53

54 54 Ο λόγος, ως λόγος. αδυ νατεί ν α απαντήσε ι στ ο ερώτημ α: τι είναι το Ε ίν α ι ; Αν με τον όρο Ε ίνα ι εννοούμε φ ιλοσοφ ικά το θεμέλιο κα ι την ύστατη ττροίίηόθεσ η όλων ( ων πραγ μάτων, τότε το ερώτη μα για το Ε ίν αι κρύβετα ι χωρ ίς να διατυπ ών ετα ι π ίσω από ο λόκληρ η τ η μ ε ταφ υσι κή του Αριστο τ έλ η. Αν όμω ς μ ε τ ο " Ε ίνα ι" εννοο ύ με το αίνιγ μα που κρ ύ βει η λέξ η α υτή καθεαυ τ ή, τότε είναι φ υσικ ό η χρήσ η τ ης λ έ ξ ης κα ι η λειτουργ ι κότ ητά τ η ς να ταν απασχόλησε περισσό τ ερ ο - από ένα ερώτημα πο υ μό νο ταυτο λογ ι κά θα μπορο ύ σε ίσως να απαντηθει Ε δώ άλλωστε φα ίν ετ αι κ αι η αδ υναμία τη ς θ ε μελ ιώδο υ ς οντολο γίας του Heidegger. Δε ν υπά ρ χει απά ντ η ση στο ερ ώτη μ α για το Ε ίναι. Το Είναι π αρα μένε ι κ άτι ά γ νωστο, έστ ω και α ν λέ μ ε ότι κα τ ο ι κ ο ύ μ ε σα υ τ ό. έ σ τω και ο ν λέ με ό τι η ΟΥ τολογία είναι κατά βάθο ς τοπο λο γ ία, έστω και α ν θέτο υ με τ η γλώσσα σαν ανταπό κ ριση στο κάλεσμα το υ Ε ίνα ι. Η θεμελιώδης οντολογία του Heid egger είναι η αδυνα μία να εξαλειφθεί το επέκε ινα. Θα μ ιλήσουν για θεολο γία στον Γερ μανό φιλόσοφο, θα τα υτ ίσο υν το Ε ίνα ι, ως προuπόθεση του όντος, με τον Θεό, έναν Θεό που ο φιλόσοφος δεν κατονομάζει ποτέ και ρητά έχει απομα κρύνε ι από τους στοχασμούς το υ. Ο Heidegger θέλει να θεμελιώσ ει τη metaphysica generalis πάνω στη met a physica specialis χωρίς ωστόσο νο κατονομάζε ι τ η ν τ ελ ευ τα ία. Αν τ ο " Είναι" κα ι τ ο Μ η δ έν ταυτίζο ντ α ι, τ όσο πο λύ, πρά γμ ατι απέχε ι ο Heid egger από τον Meister Eckhart; Και δ εν ε ίνα ι, κατά βάθοτ, π ι ο κοντά ο Αρ ιστ οτέλ η ς στο Είνα ι, όταν θέτει ότι αναγ κα ία προ ϋπόθεση όλων τ ων π ραγ μάτων είναι το απλό ; «ώστε τό πρώ το ν κα ί κ υρίως dναγκα ίο vτό άπλού ν έστιν»(τών Μετά τά Φ υσ. Δ 1015 b 11 12). Δ εν είναι πιο κ ο ντό στην απλότητα το υ Είναι, όταν αφαιρ εί κάθ ε δια φο ρά, γ ια τ ί η διαφορ ά δισ ιρ ε ί ενώ ο λόγος σ υλλέγει. Κα ι, τέλος, πώς μπ ο ρ ο ύμε να αποφ ύγ ου με τ η σ κ έψ η ότι το ερ ώτη μα γ ια τ ο Ε ίναι δεν μπορ ε ί πο τ έ να α παν τ ηθεί και γ ια τούτον τον α πλό λ όγο : ότι κάθ ε λόγος μ ε ταβάλλει το είναι σε ον; Τ ι κα τανοούμε π ράγ ματι, όταν δια βάζου με στ ιτ ηανε πιστη μ ιακές Δ ιο λ έ ξ ε ις του Heid egger πάνω στο Ε ίνα ι με τίτλο "Θε μελιώδεις. Ew o t Eς ", ότι το «είναι" είναι το κεν ό και συγχρόνως το πλήρες, το κοινό τατο και το μοναδικό, το πιο κα τα νοητό και ταυτόχρονα η απόκρυψη, το καταφα σκον και ταυτόχρονα η αποσιώπηση, το πιο λησμονημένο και ταυτόχρονα η θύμηση, το πιο καταναγκαστικό" και ταυτόχρονα η απελευθέρωση]; Δ εν είνα ι άραγε μεγάλος ο π ε ιρ ασ μ ό ς να θεωρήσου με τους παραπά νω. προσδιορισ μούς ως κατηγορή μ ατα του Είνα ι που εκφρόζοντσ ι ακρ ιβώς μέσα από τις προτάσε ις πο υ α κούσα με ; Προ βλ έπο ντα ς τ η δυνατότητα μια ς τέτο ιας παρερμ η νείας, ο ίδιος ο Heidegger μας π ρο ειδοπο ιε ί να μ ην τις εκλά βου με ως προ τ άσ ει ς. Δε ν έχ ο υ με ε δ ώ σύστη μα ή θε ω ρ ία για το Είνα ι Δ ε ν πρ ό κ ει τ αι για προτάσ ε ις πο υ λέγ ον ται από μια ορ ισ μέ ν η φιλοσοφι κή σκοπιά. Ό λα α υ τ ά που ονομάσαμε ε μείς καταχ ρ η στ ι κ ά "προ σδ ιο ρ ισμού ο" ε ίναι απλώς υπο δ ε ί ξ ε ι ς γ ια να συνειδη τοπο ιηθ ε ί α υ τ ό που έρχεται στο φως, χωρ ίς να μπο ρεί ποτέ να θεματο πο ιηθ ε ί ή να γ ίνε ι αντικείμενο παραστατικής σκέψηα. Όταν λέμε λ.χ.

55 ότι το Είναι καταφάσκει στο ίδιο, ότι είναι κατάφαση του ιδίου, εννοούμε ότι το Είναι λέγεται κάθε φορά που λέγεται το ov. Είναι αυτό που έρχεται σε κάθε λέξη της γλώσσας και που αυτσαποσιωπάται επιτρέποντας έτσι το ον να είναι Θο αντιμετωπίσει όμως ο Heidegger και μιαν όλλη αντίρρηση: αν δεχθού με ότι το "είναι" αποτελεί καθαρή αφαίρεση και ότι στο βάθος δεν υπάρχει τίποτε άλλο έξω από το ον,και αν τότε πούμε ότι το ον είναι ον.ή πιο απλά: το ον είναι, πώς πρέπει σαυτή την περίπτωση να αντιμετωπίσουμε αυτό το αείναι», Πρέπει να δεχθούμε άραγε ότι κάθε φορά που λέμε το ον σκεφτόμαστε το Είναι ως αυτό που δεν μπορούμε παρά να σκεφθούμε; Να το σκεφθούμε ό μως στην αλήθεια του ως αλήθεια; Το ερώτημα για το Είναι σημαίνει ερώτη μα για το νόημα του Είναι και αυτό πάλι, με τη σειρά του, σημαίνει ερώτημα για την αλήθεια του Είναι. Εδώ, νομίζω, βρίσκεται το σημείο όπου ο Αριστο τέλης φαίνεται να έχει θέσει το ερώτημα για το Είναι μέσα από το ερώτημα για το νόημα του Είναι. Ας προσέξουμε το ρήμα "σημαίνειν" στο αριστοτελικό κείμενο. Το "σημαίνειν" παραπέμπει στο "Είναι", ενώ το λέγειν παραπέμπει στο ον. Πιστεύω ότι μέσα στο'όημαίνειν" βρίσκεται και η σημασία του όντος, ωτ; πολλαχώς λεγομένου, αλλά και η παρουσία του Είναι ωτ; υπερβατολογικού στοιχείου που καθιστά δυνατό το "λέγεται". Το σημαίνειν παραπέμπει στο «είναι» ως προϋπόθεση του«λέγειν τό ον». Ας μην προσπαθήσουν οι θεωρητικοί της Λονικήο να εξαλείψουν από το σημαίνειν την οντολογική διάστα ση που του δίνουμε. Γιατί και εμείς, με τη σειρά μας, θα ερωτήσουμε ποιο είναι το υποκείμενο του "σημαίνειν", ποιο είναι εκείνο που σημαίνει και πώς πρέπει να καταλάβουμε το σημειούσθαι αν όχι ως αυτοαναφορά; Σημαίνον και σημαινόμενον ανήκουν στον οντολογικό χώρο του Ε ίναι. Λέγειν και λεγό μενον ανήκουν στον οντικό χώρο του όντοτ. Από αυτήν τη σκοπιά η οντολογική διαφορά καταφάσκεται στον Αριστοτέλη μέσα ακριβώς από το "σημαί νειν" που δεν έχει μόνο την έννοια μιας γραμματικής αναφοράς σε ένα σημασιολογικό περιεχόμενο, αλλά που δηλώνει ότι η σημασία αφήνεται να είναι, ωτ; σημασία, πριν ακόμη σκεφθούμε σε τι παραπέμπει η σημασία. Το αριστοτε λικό σημαίνειν φέρει μέσα του την οντολογική διαφορά και μ 'αυτή την έννοια λέγω ότι η αριστοτελική οντολογία, ο λόγος για το ον ως ον, είναι απόρροια του οντολογικού σημαίνειν το οποίο σημαίνοντας το Είναι, αφήνει να λεχθεί το ον. Και ο Αριστοτέλης και ο Heidegger, καθένας με τον τρόπο του, στην προ σπάθεια \Ο λύσουν την οντολογική απορία συμβάλλουν αποφασιστικά σε τού το: στο να θέσουν τ η ν ύπαρξη τηο δυσκολίας ως δυσκολίας π ο υ υπάρχει κατ' εξοχήν. Δυσκολία για τον άνθρωπο που λέγει το ον, κατανοεί το Είναι του όντος, προ -κατανοεί το Είναι, αλλά δεν μπορεί να θεμελιώσει την ικανότητά του αυτή. Λέγει και καταφάσκει στο όν ο ανθρώπινος λόνοσ κατανοεί και σημαί νει το Είναι. Το θεμέλιο όμως αυτής της δυνατότητας δεν το πλησιάζει. Το υ ποψιάζεται όμωε, Ο Αριστοτέλης ονομάζει "επιστήμη" μια αναζήτηση που ξεφεύγε ι από τουο 55

56 56 όρους της επιστήμης. Ο Heidegger θέλει να ξεπεράσει αυτή την επιστήμη, την ο ντ ο λο γ ί α, στην οντο-θεολογική της δομή και πάλι ωστόσο ομιλεί για οντολογία. Το επίθετο "θεμελιώδης" δεν αναιρ εί την οντολογία. Ο πρώτος εξαντλεί τα όρια τ ο υ ρητού, αποφαντικού λόγο υ και του ελέγχου του λογικού ο ρ γά νο υ. Ο δ εύτερος εξαντλεί τα όρια του άρρητου λόγου μέσα από την προ σέγγιση του ποιητικού και του αρχαϊκο ύ στοιχείου της γλώσσας. Και οι δύο ομο λογούν το αίνιγμα. Ο Αριστοτέλης οριοθετεί τον τόπο του "Είναι" μέσα από τη δυνατό τητα το υ λόγου. Ο Heidegger μιλάει μέσα από τον τ όπο του Είναι και ταν αφ ή νε ι να φαν εί. Είτε όμως μέσα από τον αποφαντικό είτε μέσα από τον εκκα λυπτικό λ ό γ ο, ο τόπος του Είναι παραμέν ει ε ντ ε ύθ εν και εκείθεν τ ο υ αν θ ρ ώιτινου λόγου. Ε ντεύθ εν γιατί ο άνθρωπος ε ίνα ι ήδη ε κ ε ί. χω ρίς να μπ ο ρ εί να το εξηγήσει. Εκείθ εν γ ι ατ ί ακριβώς η εξήγηση αυ τής τ η ς π α ρ ο υ σ ία ς παραμέν ει επέκεινα. Με τ ον Aρισr o τέλη και τον Heidegger έχ ουμε τις δύο ουσιαστικότερ ες προ σπάθειες - μ ετά από τον δρόμο που άνοιξε ο Π λάτων και η λ έξ η "άνοιξε " εδώ σποδίδει φτωχά αυτό που όλσι γνωρίζουμε ότι δηλαδή πρώτος ο Π λάτων σκέφ θηκε τη φιλοσοφία - για να στραφεί η σκέψη γνήσια δηλαδή απορη τικά στο Είνσι. ' Ολε τ; οι άλλ ες προσπάθειες δημιουργούν ζωντανό ενδιαφέρον, α λ λά μέσα εκεί α ισ θά ν ετα ι κανεί ς μπερβολικά ασφαλής. Και ο Θωμ άς ο Ακινάτης και ο Suarez και ο Descartes - για να μείνουμε ότοικ κ λασικού; φιλοσό φους τηο οντ ο-θεολογικής σκέψης - φαίνονται πράγματι να κινούνται άνετα, δηλαδή με ασφά λεια, σroν χώρο των questiones, disputationes και των principia primae philo sophίa e. Η φιλοσοφία όμως στην αυθεντική της σημασία ως τ άση προ ς,ως μετα-φ υσική θεώρηση, είναι ανασφάλ εισ, αβεβαιότητα, απορία. Το αριστοτελικό "θαυμάζ ειν" είναι και πρέπ ει να είναι το στίγμα της φιλοσο φίσα Ο Α ριστοτέ λης συνέλαβε ότι η οντολογία εκφράζει στην πιο συγκεκρι μέν η μορφή το παράδοξο μιας επιστήμης που η ίδια γνωρίζει ότι δεν μπορε ί να είναι ποτέ επιστήμη. Από αυτή την άποψη, πιστ εύω, ότι δεν μπορούμε να μιλούμε για υπέρβαση τ η ς αριστοτελικής οντολογίας από τη θεμελιώδη οντολογία, αφού η πρώτη ενέχει την υπέρβαση που απλώς φωτίζει ο Heidegger. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Ι. Dialogu e avec Heidegger 1, ed. de Minuit, Paris ] 973, σ Vorlesungen Kants uber Metaphysik aus drei Semestern, Μ. Heinze, 1894, σ Sein und Zeit. 4. Vicr Seminare, Le Thor 1966, 1968, Zahringen Klo st ermann, 1977, σ.49 και επ. 5. Ατίεοτ οί ο ε Metaph ysik Θ 1-3 νου Wesen und Wi rklίch heit t der Kra ft. Vorl e sungcn , Klostennann, Das Gru ndiegend e und das W e sent-lίch e. Zur Aristo teles Abh andlung ϋber das Sein und das Seunde' Metaphysik Ι, N ίj hobb, Den Hague, Grundbegriffe. Vorlesungen ] 923- ί 944. Klo stermann, 1981, σ. 49 και επ.

57 Συζήτηση υ πό τη ν πρ οεδρία του κ. Βα καλόπο υ λο υ μετ ά τις ανακοινώσε ις των κ. κ. Κ _Δεσποτοπούλου και Τ. ΠεντζοΠού λου - Β α λο λά Ε ρ ώτ ηα η (πρ ος τον κ. Δεαπο τ όπουλο ) : Έ χ ε ι δεχ τεί ο Αρ ιατοτέλης επ ιδράσεις από τον Π λά τω να σχετικά με την "ορθή πο λι τε ία " ; Απάντηση: Όταν έγραψε τ ην " Πολ ιτ είσ " ο Π λά των, ο Αρ ιστο τ έλ η ς δεν είχε φτάσει ακόμη ατη ν Αθ ήνο. Ο Αρ ιστο τ έλη ς έζη οε 20 χρόνια πλάι ατον Π λάτω νο. Όμω ς η π ερίο δο ς αυτ ή δεν συμπ ίπτει μ ε τ ην π ερ ίο δο τη ς α υγγ ραφής τ ης " Π ολ ιτ ε ία ο" αλλά τ ο υ " Π ολ ιτικού" και των "Νό μων ". Κ αι ο Σ τα γ ειρ ίτη ς πάρα πολύ επ ηρεάστηκε α πό αυτήν. Ακό μ η και αυτή η σ ύλλη ψ η για τ ριστα διακ ή ε ξέλιξη τη ς κο ινωνία ς από τη ν οικογένε ια στη ν κώμη, και στην πόλη, υ πάρχει στο 30 βιβ λίο των " Νό μων" το υ Π λάτ ωνο ς. Η αξιολόγ η α η της δ ημοκρατίας απ ό τον Αρ ισ το τ έλη ότι είναι το καλύτερο πολίτευμα υπό τ η ν έ ννοια ότι ε ίναι το λ ιγό τερο κακό, κάτι πο υ εκλαίκεύθ ηκε ύστ ε ρα, κ αι στ ις ημέρ ε ς μα α, από τον Τσώρτσιλ κα ι άλλο υς έχε ι ήδη εκ τεθεί από τον Π λά τω να στο έρ γα το υ " Πολ ιτικό" και "Νό μοι ". Ο Πλάτω ν στους "Νόμουτ; ", όταν οκόμη ο Α ρια το τ έλ ης ήτα ν μαθη τ ής κοντά τ ο υ, γράφ ει " Πάντο τε η αρ ίστη πό λι ς ε ίνα ι αυ τή που έγρα ψα τ ό τ ε, όταν ή. μουν 50 ετών- α λ λά, όπω ς κα ι τ ό τ ε έλεγο, δ εν ε ίναι ε ύκολο να πραγματοπ οιη θε ί, δεν είνα ι ό μ ως κα ι αδ ύνατο ' οι άνθ ρωπ οι ό μως πρ έπ ει να τείνο υ ν, κ αι όσο προσεγγ ίσουν σό υ τ ή τ ην ιδεατή λύσ η του πολ ιτικού και κοινωνικο ύ προβλή ματ ο ς, τόσο περισσότερο ευδο κιμ ο ύν στην πολιτική ζωή. Ο Π λ άτω ν τω ν 50 ετών ή τα ν φ υ σι κά αδ ιάλλακ τος. Ο Αρ ιστο τ έλ η τ; είνα ι πο λ ύ π ιο διαλλακτικός. Ο Αριστοτ έλ η ς π. χ,πρ οφ ητ εύει ό τι η δουλε ία θα λεί ψει κα ι τ η ν α ποδο κ ιμά ζ ει, ενώ ο Πλάτων δ εν τη δέχετα ι καθόλου στην " Πολ ιτε ία". Μ όνο άνθρωπο ι που δεν ξέρουν να διαβάζουν π ιστεύουν ότι ο Π λάτων ε ίν αι θεωρη τικός το υ συ στήματος τ ης δουλοκτησία ς. Ο Π λάτω ν στ η ν "Πολιτεία" του αντιμετωπίζει τις τ ερά στι ε ς δυσκολίες τ ης επο.χής του. Σε μ ία ε ποχή που δεν υπήρχα ν μηχονές και ο εξουθενωτικός μόχθος της παραγωγή ς αναλαμβάνονταν από τ ο υ ς δούλους - αυτοί υποκαθιστούσαν τις μηχα νές - ο Πλά τω ν σβήνεr τους δο ύ λους και θέλει μια πολιτεία χωρίς δούλους, ενώ δεν υπ άρχουν μηχ σνέτ; : ε ξ ου και η αυστηρότης των όρων το υ για την ορθή λ ύση του πολιτικού προβλήματος. Αλλά αυτοί που λ ένε ότι ο Π λά τω ν είναι ουτοπιστής και ιδεαλιστής, με μια έwοια μομφής, αγνοούν ό τι ο Π λ ά των υπήρξε ο πιο ρε αλιστής πολιτικός της

58 58 σνθρωηότηταο και ταυτόχρανα α πια ιδεαλιατής μας λέει δηλαδή ότι α φορεύς της πολιτικής εξουσίας πρέπει να είναι ανδρείος, σώφρων, μορφωμένος, να μην έχει γυναίκα ή παιδιά, γιατί αλλιώτικα παρασύρεται σε εύνοιες προς τα παιδιά του και έχουμε αναξίοuς επιγόνους μεγάλων πολιτικών. που λόγω πατρικής αδυναμίας τοικ επέτρεψαν να σταδιοδρομήσουν. Δεν πρέπει ακόμη να έχει τον πειρασμό του χρήματος, γιόυτό απαγορεύεται ο φορεύς της ηολιτικής εξουσίας να έχει και μια δεκάρα δική του. Θα τρέφεται απλώς σε συσσίτια. Ο πολιτικός έχει μόνο καθήκοντα" δικαιώματα έχουν οι απλοί άνθρω ποι. Ο πολιτικός πρέπει να έχει στοργή απόλυτη στους απλούς ανθρώπους και να τους εξασφαλίζει τα δικαιώματα' αλλά συγχρόνως να τους εκπαιδεύσει, να τους επιτρέψει να μεταλάβουν τον πνευματικό πολιτισμό, όσο εηι τρέ πει η χειρωναθα - διότι, όταν ένας άνθρωπος εργάζεται 8 και 1Ο ώρες το 24 ωρο με χειρωναξία, δεν έχει χρόνο με ακμαίες ψυχικές δυνάμεις να μελετήσει φιλοσοφία ή να απολαύσει θέατρο υψηλής ποιότητοο, Αλλά, λέει ο Πλότων, όσοι θα ασκήσουν την πολιτική εξουσία, δεν επιτρέπεται να έχουν τίποτε από όσα παρασύρουν τους πολιτικούς σε κατάχρηση, σε παρεκτροπή, σε εκμετάλ λευση. Ο Αριστοτέλης άκουγε τον εξελιγμένο Πλάτωνα που λέει στον "Πολιτικό" ότι αυτά είναι τα σωστά' αλλά στην πραγματικότητα έχουμε γνωρίσει άλλους τύπους πολιτείας Π.χ. την ολιγαρχία, τη δημοκρατία, την τυραwίδα, και ότι χειρότερο πολίτευμα απ' όλα είναι η τυρaννίς. Μάλιστα θα έλεγα χωρίς καθόλου φιλοτυραwικό φρόνημα, ότι είναι τόση η εμπάθεια του Πλάτωνος κατά της τυραw ίδος. που την αδικεί' αγνοεί δηλαδή ότι υπήρξαν και τύραwοι που εμεγαλούργησαν- Π.χ. ο Πεισίστρατος. Αν δεν υπήρχε ο Πειοίστρατοτ. ούτε θέατρο θα είχαμε ούτε 'Ορηρο. Αλλά ήταν αρχηγός του φτωχού λαού και ό χι καμμιάς τάξεως προνομιακής. Αυτά για την τυραwίδα. Η δημοκρατία είναι η καλύτερη από τκ πραγματικές πολιτείες που γνωρίζουμ ε, διότι είναι η ολιγότερο ικανή να πράξει το κακό. Αυτή είναι η φράση του Πλάτωνος. Ο Αριστοτέλης, πιο πυκνά, λέει ότι είναι η "ολιγότερο φαύλη". Στους "Νόμουο" ο Πλάτων λέει ότι η ιδεώδης πολιτεία είναι πάντα η αρίστη, δεν είναι όμως εφαρμόσιμη στη σημερινή γενεά και με τη σημερινή τεχνι κή. Ο Αριστοτέλης είπε ένα μεγόλο λόγο - και το ξέρουν αυτό και ο Μαρξ και οι άλλοι - ότι η δουλεία θα καταργηθεί, μόνο αν υπάρξουν άψυχοι δού λοι, δηλαδή μηχανές. Και η ιστορία τον δικαίωσε. Στην Αμερική, όταν πριν από ένα αιώνα και πλέον έγινε ο πόλεμος μεταξύ Βορείων και Νοτίων με α φορμή τη δουλεία, είχε καταργηθεί η δουλεία στο Βορρά, που ήταν τεχνικά ανεπτυγμένος, ενώ στο Νότο που δεν υπήρχε ανεπτυγμένη τ ε χν ι κ ή, ήταν υ πέρ τητ; δουλείας. Ε ίναι μια επιβεβαίωση ότι έχει δίκισ ο Αριστοτέλης. Αλλά και ο Πλάτων έχει δίκιο, όταν λέει ότι η επικράτηση της επανάστασης σε μια χώρα εξαρτά ται από το ποιους θα βοηθήσουν οι άλλες πόλεις, τους εααναστάτετ; ή τους αντεπαναστάτες. Ο 20ός αιώναε τον εδικαίωσε. Ο Αριστοτέλης ανατράφηκε με τον Πλάτωνα, έναν Πλάτωνα πρόθυμο να

59 δ έχεται τις υ π α γ ο ρ ε ύ σε ις τ η ς πρα γ ματικ ότ ητας και έγρ αψε όσα έγ ραψ ε. Στ ο 20 βιβ λίο των " Π ολιτικών " υπάρχ ει μιο α υ στη ρότατη κριτική τη σ "Π ο λιτ ε ία τ " τα υ Πλάτωνος, τ ην ο πο ία βέβαια γνώριζ ε. Υποπτε ύο μαι ό τι αυ τ ές ο ι μ ικ ρόχα ρ ε ς και δ ια στ ρε βλωτικ ές επικρίσ ει ς των γνω μών το υ Π λάτ ωνος δ εν πρ ο έρχον τ αι από τη γ ραφ ίδα το υ Αρ ιστ ο τ έλ η.. Οτον υπήρ χε η σύγκρουση ανάμ ε σα στην Ακαδ ημ ία κα ι το Λύ κειο, στους Επ ιγ όνο υ ς, όταν είχαν π εθά ν ε ι και ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλη ς, εκ ε ί η ε κα τέρωθεν ε μπά θεια δ ημιουργούσε πά ρα πολλές παρ εξηγήοεις. Έ χω κόν ει δ ι ό ρ θωο η στο κ εί μ ε ν ο το υ Αρ ιστοτέλη. στο χω ρ ίο 13/6 και α πέδ ειξο ότι δεν προέρχετο ι από τον Αρ ιστο τ έλ η. Κσ ποιος απ ό τους επιγόνους παράκουσε κάτι. Η κριτική λοιπόν είναι σε ορισμένα ση μείο. Π ά ντ ω ς ο Αριστοτέ λης είνα ι ο μ εγαλοφ υής μαθη τής του Πλά τω νος, που αξιοποίησ ε κα ι τον Δημό κρ ιτο, όπω ς ε ίπ ε πο λύ ορθ ά η Κ. 8α λα λά. Ο Αρ ιστοτ έλης αφομοίωσε όλ η τ ην προη γο ύμενη ελληνική φιλοσοφ ίσ : κοι το υς φυσιολόγου ς της Ιωνία ς κα ι τους Ε λ εά τ ε ς, γ ια τους οποίο υς ο Πλάτων έλεγ ε ό τι είχαν επ ιτελέσε ι γιγαντο μ αχία ν περί τη τ; ου σίας, αλλά κα ι τον Δημ όκριτο. Ο Π λά των δεν ονομά ζ ει ποτέ τον Δημό κ ρ ιτ ο. Ο Αριστ οτ έλη ς τον κατονομάζει. συχνότατα. Διάσ ημ ο ς γερ μανός ιστορικός τή ς φιλοσο φ ίας τ ω ν α ρ χ ών του α ιώνα, ο Β ίντ ελ μο ν, με τ η γ ερ μ α νικ ή δ ιάθεσ η γ ια σχ η μ σ τικ ές διατό ξε ι ς, λέ ε ι: ο μεν Πλάτων συνθέτε ι το ν Παρμ ενίδ η και τον Η ρά κλ ειτο στ η ν οντολο γία, το ν Σω κ ρ ά τ η κα ι το ν Π ρ ωτα γόρ α στη ν γνωσ ιολογ ία - μ ια σχηματική δια τ ύπωσ η που έχ ει αρ κ ετ ή ο λήθ ε ια, ολ λά δ ε λ ύνε ι το πρόβλημα. Ο Π λό των ε ίνα ι κα ι ο ίδιας ο Π λό τω ν. Ο Αρ ισ το τ έλ η ο συνθέτει τον Π λ ά τ ω ν α με τον Δημόκριτο, γράφει ο ίδιος γερμανός ιστορικό τ της φιλοσοφία ς. Αλλά, όπως είπε και η κ. Βαλαλά, αυτ ό είναι ημια λήθεια και η μ ι ψ ε ύ δοκ. διότι ο Αριστοτέλη ς τ ους πόντες ξέρε ι : τον Πλάτωνα, τ ο ν Δημ όκριτο, τον Πα ρμ ενίδη κα ι βεβαίως κα ι τοικ οοφιστέο, ο ι οπο ίο ι ήταν μ εγάλες δ ιάνο ιες. Ο Γορ γία ς ήταν κ άτι καταπλη κτι κό σε ετο ιμ ό τ ητα πνε Ορατοτκα ι ο Π ρωτα γόρας σε ρ ώμ η πνευματι κή κ α ι ο Π λάτων μιλά ει με θα υμασ μ ό κ αι για το ικ δ υο. Και μ ά λιστ α ή ταν ήρωε ς το υ π ρο φορ ικού λό γο υ. Ο Αρισ το τ έλ η ς δε θα είχε αυτή την ετοιμότητα των ρητόρων, την πολύ λα ξ ε υμένη, γ ια τί α ν ήκει στη γ ενιά το υ γραπ τού λόγου. Ο ι άλλ οι είναι ήρωες του πνεύματο ς, αλλά έ παθα ν την ιστο ρι κ ή ατυχία να βρεθούν συνδεδεμένο ι μ ε ο ρισμ ένη α λλαγή τη τ κο ινων ι κ ή; α ξ ιολογ ίας, πο υ θ εωρή θη κ ε υ π αί τια για τ κ; συμφορ έ ς τ ω ν Α θην ών. Τ έ το ια ήτα ν η κατα κρα υγή του κ οινού, ώσ τ ε ορισμ έ νοι κακοί πο λιτικ ο ί, δημα γωγο ί αδ ίστακτ οι, ε κμ εταλλεύ τ ηκα ν τ η δυ σα ρ έ σκεια για τ«; πο λ ιτι κ έ ς ατυχίες και φ ό ρ τωσαν τη ν αιτία τους στους ώμο υ ς των σο φ ισ τ ών, σ ε τέτοια ανακριβή έwο ια εννο ο υ μ έ ν ω ν, ώσ τ ε και ο Σωκράτη ς καταδικάστηκε ω ς οοφιστήο, αφ ού δυ σφημίστηκε πρ ώτ α από το ν Αριστοφ ά νη ως σοφ ιστήο. Βλέπ ετε, η Αθήνα τ ου 50υ αι. έχει δ ιαπρά ξε ι πο λλά εγ κ λή μ ατα ενα ντ ίο ν 59

60 60 τ ητ; φιλοσοφ ίας. Ε πό τ ισ ε με το κώνειο τον Π ρ. όδ ικο κα ι τ ο Σω κρά τ η, εξανάγκασε τον Αναξα γόρα να φύν ει για να μην καταδικαστε ί σε θάνατο, τον Πρω ταγόρα να φύγ ε ι κα ι 'να πνιγ ε ί καθώς προσπαθούσε να φύ γει, τ ον ίδ ιο τον Ε υ ριπίδη να ε κπατρ ισ τε ί και να έλθε ι στη Μακεδονία. Και κατάντησε λόγω της οξύτοτης κρ ιτι κής του Π λάτ ωνο αλλά και του Αριστοτέλη, νο δυαφη μισθεί ανεξίτηλο η λέ ξη σοφ ιατικ ή, ου τ ή η ωραίο λέξη πο υ έπρεπε νο εκφράζει αυτό πο υ λέ με φιλοσοφία {φιλοσοφία δεν είνα ι τόσο ευτυ χ ής κα ι κυριολεκτικός όρος, σοφ ιστική ε ίνα ι ο ορθός όρος. Όπω ς η. χ. γυ μναστική, κιθσρ ιστ ική, έτσι σοφιστι κή είν αι η τ έ χ ν η εκε ίνο υ πο υ ξέρε ι καλά να σκέφτε ται κ αι ε ίναι σε κάπο ιο βαθ μό σοφός l. Αλλά υπ ήρξε το αίτη μ α σεμνότη το ς τ ο υ Πυ θα γόρα, το υ μεγάλου Σά μ ιο υ π ου έδρασε σroν Κρότωνα, από μ ια α ντ ίδρα ση προ ς τον ισχυρ ισμό σοφ ία ς κα ι είπε : δεν ε ί μαι σοφός ( αυτός που ήταν σο φώτερος απ ' όλο υς),ε ίμο ι φιλόσοφος, δη λ. ένος άνθρωπος που σν ωνίζετσ ι γιο τ η σοφία. Αλλ ' ο υ τό έχ ε ι και μ ια δικαίωση. Όπως είπε κ α ι η κ. Βο λ α λ ά, ο Α ριστο τ έλ η ς το π ήρε απόφοση. Η φιλοσο φία ε ίνα ι μια επ ιστ ή μ η που δεν μ πο ρ ε ί να ολοκληρωθε ί και να θεμ ελ ιωθ εί ως επ ιστήμη, όπω ς ο ι άλλ ες επ ιστ ήμ ες. Γ ι Ό υ τ ό και ε ίπ ε μια φ ράση "Το αεί ζητούμενον και το α εί απορούμενο ν". Ερ ώτ ησ η : Ασχολήθη κε ο Π λά τ ω να ς με τη ν οντολογ ία; και αν ναι, οπό μια σύγκριση Π λάτωνα -Αριστοτέλη φaίνετα ί η δ ιαφοροποίησή τους πάνω στην εξήγηση των φυσικών φα ινομένων, μια και ο ένας βασίζεrα ι στ η ν ενόραση και ο άλλος στην ε μ π ειρ ίο της λογική ς. Απάντηση από τον κ. Δ εσποτ όπο υ λο : Η λέξ η οντολογία δε ν υ πήρχε στην ορχα ία φιλοσοφ ική γρα μ μα τεία, αλλά η αναγωγ ή του όντος αε πρόβλημ α υ πάρ χει ήδ η και ~φ ιν τ ο ν Π λά τωνa. Ο Π λά τ ων πάντ ω ς κα ι αυ τό πο υ λ έ ει ο κό σμος ιδ έα το λέε ι "όντω ς ον". Γ ια να ορίσει την αλήθ ε ια επ ίσ η ς καταφεύγει στο ον. Συνεχώς για το ον μ.ιλάει. Σχετικά με τον Χά ιντενγκερ, ήταν ένας ρω μαλέο ς διανο ητής, αλλά δεν ή. τα ν ο μέγα ς φιλόσοφος δεν είχ ε τα η θικό προσόντα που ζητεί? Π λό τ ων για τον φ ιλόσοφο. Ε ρ ώτησ η ( π ρο ς το ν κ. Δ εσπο τ όπο uλο ) : Το "όν τως ο ν" είνα ι αυ θύπαρκτο ; Νο μίζω ότι ο Α ριστ οτέλης ήταν μονοθ εϊστ ής, επομ ένως απευθ ύνεται στο Θεό. Απάντ ηση : Στα κεί μ ενα του Πλότωvα, ω ς επ ί το πλ ε ίστον, θ εω ρ ε ίτα ι το " ό ν τως ον" ό τι είναι ολωσδιόλου αυθύπαρκτο. Α κ ό μ η και στον "Τίμο ιο" ο θεός του Π λό τωνο ς διοργανώνε ι, δια τάσσει, συνθέτει κάτι που υπάρχε ι κσθεσυτό. Η ιδέα της εκ το υ μηδ ενός δη μιουργ ίο ς είναι ξένη προς τον Π λά τω να.

61 ΝΙΚΟΥΑΥΓΕΛΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Η θεματική μαυ υπαγορεύει μια σημασιο λογική κατορχή ν ανάλυση θ εμε λ ιωδ ών εννο ι ών που αναφέροντσι στιο μορφέτ της ανθρώπινης γνώσης. Η χρονι κ ή μ>υ αφετηρία θα ε ίνα ι ο Πλάτων, ο οποίος δίν ει μια νέα σημασιολογική διάσταση στον όρο επιστήμη. Ο Π λάτων, ξεκινώντας από το γεγονός ότι τίποτε στο ν κόσμο αυτό που ζούμε δεν είναι σταθερό και μόνιμο, υποστηρίζει ότι δεν μπορεί για το λόγο αυτό να υπάρξει βέβαιη και γενικά έγκυρη γνώση (επισrήμη) αυτού του αιώνια μεταβαλλόμε νου κόσμου. Αν όμως η επιστήμη είναι έγκυρη, αληθής γνώση, τότε πρέπει, σκέφτετσι ο Πλάτων, να αναφέρετ α ι σε κάτι το αιώνιο, ακίνητο και αμ ετάβλητο. Πρέπει συνεπώς να υπάρχει έ νας κόσμος αιώνιος και αμετάβλητος, κι ένας τέτοιος κόσμος είναι ο κόσμος των ιδεών. Στον Πλάτωνα τη γενική εγκυρότητα τη ς γνώσης διασφαλίζει το αντικείμενο (οι ιδέεο), όχι το υποκείμενο με τη νεότερη σημασία. Από δω α πορρέει και η υποτίμηση της αίσθησης ως προς τη γνωστική της αξία: το σισθητό δηλαδή αντικείμενο, επειδή ακριβώς βρίσκεται σε διαρκή μεταβολή, μπορεί να μας οδηγήσει στην π λόνη, σε ψευδείς κρίσεις, γι 'αυτό και ο Πλά των δε χαρακτηρίζει ούτε τ η δική του θεωρία για το φυσικό κόσμο στον "Τί μαιο" ως επ ισ τ ή μ η, αλλά χρησιμοποιεί γι" αυτήν τον όρο " δ ό ξα " ή «ε ίκό τα».. Ετσι η γνώση των ιδεών αποτελεί την περιοχή της επιστήμης, η οποία είνα ι εντελώς δισφορετική από την περιοχή της "δόξας" που α ναφέρεται στον κ ό σμο των αισθήσεων " Πρόκειται για έναν καθαρό δυισμό που συχνά απαντούμε στην ιστορία της έννοιας της επιστήμης και βέβαια και στον Αριστοτέλη. Και ο Αριστοτέλης αντιπαραθέτει κατά κανόνα την επιστήμη προς.τη "δό ξα". Ως κρίση η "δόξα" έχει τούτο το κοινό γνώρισμα με τ η ν επιστήμη: ότι αυτ ό ς που έχει τη "δόξα" αναγκαστικά είναι σένο ορισμένο βαθμό πεπεισμένος για την αλήθεια το υ περιεχομένου της. «Δόξl1 έπεται πίστις ' αύκ ένδέχεται γάρ δαξάζαντα ατς δακεί μή πιστεύειν» (Περίψυχης,428a20). Αλλά η " δό ξο" ε ίνα ι μια κρίση που μπορε ί να είναι αληθής Γι ψευδής, κι αυτό γ ια τ ί το αντικείμενό της είναι αισθητό και, κατά σ υ ; ν έπ ε ι α, μπορεί να μεταβάλλεται, έτσι ώστε υφίσταται πάντοτε η δυνατότητα να γίνει η α ληθής κρίση ψευδής, αν χωρίςvα τ ο εν νοήσουμε αλλάξει το α ντικείμενο: «δτε λάθαι μεταπεσόν τό πράγμα» (Περί Ψυχης, 428b 1ο). Η δυνατό -

62 62 τη τα ακ ριβ ώς α υ τή αποκλε ίε τα ι αναφο ρ ι κά μ ε τη ν επ ιστ ήμ η, γ ια τ ί η επ ιστήμ η είναι κατ' α να γ κ αιό τ ητα α ληθ ής γνώση. Αντιπαρα θ έτοντας τ ην επ ιστ ή μη προ ς τ η δ όξα ο Α ριστ οτ έλης τον ίζ ει ό τι η δ ια φο ρά των δ ύο αυ τ ών ειδών ή μο ρφ ών γνώσης έγκειτα ι στη διαφορά του αντικειμένου το u ς.«τό δ Ι έπ ιστη τόν καί έ πιστήμη διαφέρει το ύ δοξαστού καί δδξη ς, δ η ή μέν έπ ισ τήμη καθδλου καί δ ' αναγκαίων, τδ δ ' αναγκαίον ο ύκ έ νδέχε ται άλλω ς έχε ιν. Έση δέ ηνά αληθή μέν κα ί άντα, έ νδεχδμε να δέ καί άλλ ως έχ ε ι ν ' δήλον ο υν δη περί μέν ταύτα έπιστήμη ο ύκ έση ν... η τε γάρ δδξα αβέβαιο ν καί ή φ ύσις ή τοιαύτη. Πρδς δέ τούτοις οιεται δοξάζειν, δταν οιηται αδύνατον άλλως έχει ν, αλλ' έπίστασθαι ' αλλά δταν ε ίναι μέν ούτως, ού μήν αλλά καί άλλως ομέν κωλύειν, τδτε δοξά ζειν, ώς το ύ μέ ν τοιούτο υ δδξαν οϋσα ν τού δ ' άναγκαίου έπ ιστήμη ν» ('Α ναλυτικ ά - Υσ τερα, 88b 30-89a 10). Το σντι κείμενο λ οιπόν τ η ς επιστήμης είναι το "καθόλο υ " : «... πάς γάρ λόγος καί πάσα έπ ιστήμη τών καθδλο υ» (Μετά τά Φ υσικά, 1059b 27). Αλλά τι είνο ι τα γενικ ό, το "κ α θόλου" ως α ντι κε ί μ εν ο τη ς επιστήμης ; Ο ί δ ιος ο Αριστ ο τ έ λ ης έχε ι συ νε ίδ ησ η των δ υσ κο λιών πο υ αντιμετωπ ίζ ει, όταν ο ρίζ ει το "καθό λο υ " ω ς το αντι κε ίμ ενο τ η ς επιστή μ ης, ό πως φαίνεται από το α κόλουθο δ ύο ο κολο χωρίο οπό το έργο το υ Με τά τά Φ υσικά ( ): «Τδ δέ τή ν έ, π ιστήμην εινα ι καθόλ ου πάσα ν, ώστε άναγκα ίο ν ετναι καί τάς τώ ν ό ντων αρχά ς καθδλ ο υ ετνα ι καί μή ο ύσίας κεχωρισμένα ς, έχε ι μέ ν μάλιστ' απ ο. ο ίαν τώ ν λ εχ θέντων, ού μήν αλλ ' έση μ έν ώς αληθές τδ λ ε γδμ ενον,έστι δ' ως ούκ αληθές. Ή γάρ έ π ισ τήμ η, ώσπερ καί τδ έπίστασθαι, δ ι τ τδ ν, ων τδ μέν δυνάμει τδ δ ' έ νερ γε ί~. 'Η μέν ουν δύ ναμις 'ώς ύλη (τού) καθδλου ουσα καί άδρι, στος του κα θδλ ο υ καί αορίστο υ έσ τίν, ή δ ' ένέργεια ώρισμένη καί ώρισμένου τδδε τι ο υσα τομέ ηνος, Άλλά κατά σ ιjμβεβηkδς ή όψις τδ καθδλου χρώμα όρμ, ότι τδδε τδ χρώμα δ όρμ χρώμά έσ τι ν, καί δ θεωρεί ό γραμμα τικ δς, τδδε τδ άλ φα άλ φα ' έπεί ε ί ανάγκη τάς αρχάς καθδλου είνα ι, α νά γκη καί τά έκ το ύ τω ν καθδλου, ώ σπερ έπ ί τών αποδείξεω ν 'εί δέ τού το, ουκ έσ ται χωριστδν ου θέ ν ο ύδ' ο υσ ία. Ά λλά δηλο ν ότι έστι μ έν ώς ή έπ ιστήμ η καθόλ ου, έστι δ 'ώς οθ». Ο Α ριστ ο τ έλ η ο δ ιαπ ιστ ών ε ι εδώ ότι οι από ψ εις του για την επιο ιήμη φο ίντ ται να τ ον οδηγούν σε ο ν τ ίφαση με τ ον εα υτ ό τ ο υ, για τί από τη μια μ ερ ιά διδάσ κει ότι η επ ιστήμη έχει το καθόλο υ ως αντικείμενό τηο και γ ιόυτό οι αρχές, αφού α ποτελούν αντικε ί μενό της, πρ έπ ει να ε ίναι γενικές, κι α π ό τη ν άλλη μα ς λέε ι γ ια τ «α ρχ ές αυ τέ ς ό τι δ εν υ φίστα νται σ πό μ ό νε ς το υς, δεν ε ί να ι α υ θυπόστατ ες αλλά υπάρχου ν στις επ ιμ έρο υς ου σίες, συ νεπ ώς το αντι κ ε ί μ εν ο τ η ς επ ιστ ήμ ης είνα ι σ τη ν πε ρ ίπτ ωση α υτή το ε π ιμέ ρ ου ς. Ε δ ώ τ ίθε ται ένα σημα ντι κ ό και δ ύσκολο πρ όβ λημ α ερ μ η ν ε ία ς τικ α ριστοτελ ι κή ε φιλοσοφ ίας. Δεν ε ίνα ι βέβα ια δυνατό να διερευνήσω σόλη το υ την έ κταση και το βάθ ο ς τ ο πρόβ λημα α υτ ό σ το πλαίσι ο τη ς α να κ ο ίνωσ ή ς μ ο υ. Θ α α ρ κ εστ ώ σε ορ ισμ έ νες πα ρα τ η ρή σε ι ς. Για το υ ς ε ρ ε υ ν η τ έ ς ε κ είνους, όπως ε ίνα ι ο L. Ro bin, ο Ο. Ηεηι εί ίη, η S. Mansion κ. ά., ο ι οπ οίοι βλέπο υν κατέξοχήν τον Π λά τωνα στη ν α ριστοτελ ικ ή

63 σκέψη, ο A p ισr oτ έλ η ς έχει πάρει από το δάσκαλό του την έννοια της επιστή μης και γι Όυτό θεώρησε, όπως κ ι εκείνοκ, ως αντικείμενό της το γένος (ή τ ο είδοτ). Κατά την ερ μηνεία τ ης Mansion 1, για το ν Αρ ιστο τ έλη, όπως και γ ια τον Π λά τ ωνα, τ ο γεν ικό ε ίναι η ουσία τ ων επ ιμέρους πραγ μάτων' η κριτική της Π λα τ ωνι κή; θ εωρίας τ ων ιδεών στρέφεται μόνο κα τά τ ης αυτόνομης. ύ παρξής τους κοντά στα επιμέρους αισθη τά όντα. Ο Αριστοτέλης τείνε ι να συ λ λάβει την εννοιολογικ ή γενικότητα ως ουσία, όπως ε ίναι η Π λατ ων ι κή ιδέα, κα ι ταυτόχρο να να τη μ εταθέσει στκ ατομικέ ς ουσίε ς, στα επ ιμεροuς πράγμ α τα. Έτσι η αντίληψή ταυ για την επ ιατ ή μ η ε ίνα ι αμφίαημη, α φο ύ συχνά συν χέει το γενι κό αν τι κείμενό της μ ε το συγκεκρ ιμ ένο ε μ πειρικό αντι κείμενο. Αλλά η α ριατοτελική κρ ιτική τ ης θεωρίας των ιδ ε ών δε ατρ έφ ετ αι μ όνο στο χωρ ισ μό των ιδεών α πό τα αισθητά και στην υ ποστασίασ ή τ ους, αλλά και ενάντια στην Π λα τ ωνικ ή ταύτιση των γενικών εννοιών μ ε την ουσία των εηιμέρους πραγμάτων.. Ε τα ι για τον Αρ ιατ ο τ έλ η το καθά λου απο τελεί βέβ οιο, ό πως και στον Π λάτ ωνα, το ανn κείμενο της επιστήμης, συλλα μβάνε ται ωστόσο διαφορετικά : δεν είναι δη λαδή όπως στ ον Π λάτωνα «έν παρά τά πoλλά»~α λ λά «έ ν κατά τών πολλών»( Ά ναλ υτικά Ύστερα, 77a 5 9). Ο Α ρ ιατοτέλ ης δεν αντιπαραθέτει στη γενική έννοια ένά καθό λου π ου εχ ε ι αυ τόνομη υπόστασ η (η ιδέα), όπως ο Π λά των. Κα ι οι δύο βέβαιο αντι τ ίθεν ται στο νομιναλ ισμό κοι πρ εσβ ε ύο υν ότι ' τό τε μ όνο γνωρίζουμε τα α νn κ είμ ενα μ έσα α πό τις έwο ιες, ό ταν το καθόλου πο υ εκφρόζ ει η έ ννοια δεν τ α σκεφτόμαστε μ όνο ν αλλά ότα ν υφίστ αται κ ιόλα ς. Μόνο πο υ για τον Α ριστ οτ έλ η δ εν υφίστα τα ι ξεχωριστά α πό τα επιμ έ ρο υ ς αισθητ ά. Η μ ετάθ εση της ο υ σ ία ς τω ν όντων από το γεν ικ ό (τ η ν ιδέα) ατο "τάδε τι", ατο επιμέρο υς πρ άγ μ ο στηρί ζ ετ αι στ η νέα αντί ληψ η του Αριστο τ έλ η ό τι τ ο επ ιμέρους πράγ μα δεν είναι παρο δικό φαινόμενο όπως στον Π λά τ ω να, αλλά πρώτο υποκε ίμενο, πρ ώτ η ουσία. Δ ε ν π ρό κ ε ιτ α ι συνε πώς για σύγχυ ση στ η ν οποία π έφτ ε ι ο Αριστο τέ λης, καθώς δεν μ πο ρ ε ί, κατά τη Mansion, να απα λλαγε ί α πό Π λ α των ι κ έ ς προκατα λήψεις, α Α λό γ ια μια Κ(]Ινούρια θέση : υπάρχ ε ι έ να ς μόνο ς κ όσ μ οι; των πραγμάτων της ε μ π ειρία ς μα ς που είνα ι σύνθετα, συνενώνου ν μέσα το υς τ ο αισθ ητό κα ι το νοητό κ ι έτσι γ ια μας αποτελούν καταρχήν αντικ είμ ενα της α ίσθησης και τ ης " δό ξα ς" α λλά συ νά μ α και αντικείμενα τ ης επ ιστή μης. Ως αντικεί μενα τώρα τ η ς επ ιστή μη ς έχου ν το χα ρα κ τ ήρα τ ης ο νο ν κα ιότη τας. Ο Αρ ιστο τ έλ η ς συνδέει την α ναγ καιότη τα του αντ ικ ειμένου τ ης επ ιστή μ ης μ ε τ ην αιτίο που το εξη γ ε ί. «'Επ ίσ τα σθαι δέ ο ίόμεθα έκαστο ν άπλώ ς..., δταν τή ν τ ι αιτιαν ο ίώμεθα γινώσκε ιν δ ι ' ην τό πράγμα έ στιν,δrι έκείνοu α ίτια έ στί, καί μή έ νδέχ εσθα ι το ύτ ' άλλως έχ ε ι ν. Δή λ ο ν τοίνυν δτι τοιο ύ τό ν τι τό έ π ίστασθαί έσ τι.. ού ά πλώς έστίν έπ ιστήμ η, το ύτ' άδύνατον αλλως έχ ε ι ν»( 7 1b 9 κ. ε.). Αυτ ού ταυ εί δο υ ς τη γ νώση ο Α ριοτο τέλ ης ονο μάζε ι ο πόδε ι ξη ή ε τιιατ η μον ι κά αυλλογιαμό «Φαμέν δέ καί δ ι' άποδείξεω ς είδέναι. Άπόδε ιξ ιν δέ λέγω συλλογισμόν έπιστημο νικό ν».. Ε τσ ι αν ήκει στ ην ουσία της επ ιστ ή μης το α ποδείξιμο των κρίσεών τ η ς. Η επιστή μ η για τ ο ν Αριστ οτ έ λ η δεν είναι σωρεία 63

64 64 -κρίσεων, αλλά σύστημα κρίσεων που βρίσκονται σε λογική συνάφεια μεταξύ τοικ. Μ"αυτή τη σημασία η επιστήμη ορίζεται από τον Αριστοτέλη ως θεωρία. Ο οριομός ουτός ισχύει ως σήμερα. Η επιστήμη ως θεωρητική γνώση είναι ένα σύστημα προτάσεων (κρίσεων) που μπορούμε και πρέπει να αποδείξουμε, γιατί μόνο με την απόδειξη ικανό ποιείται το αίτημα της βεβαιότητας που βρίσκεται στη βάση της αριστοτελικής αντίληψης για την επιστήμη και τ η ν ορθολογικότητα. Η απόδειξη αποτελεί πράγματι την αυστηρότερη μορφή διασφάλισης της γνώσης μας. Η επιστήμη συνεπώς χαρακτηρίζεται από την αποδεικτική βεβαιότητά της.. Ετσι στον Αριστοτέλη το πρόβλημα της εγκυρότητας της γνώσης συλλαμβόνεται ως πρόβλημα θεμελίωσης της γνώσης, που σημαίνει ότι η ιδέα της θεμελίωσης αποτελεί ένα κριτήριο οριοθέτησηςτης έγκυρης από τη μη έγκυρη γνώση (ή ψευδογνώση). Ο Αριστοτέληςμας δίνει στο Άναλυτικά "Υστερατη δομή της αποδεικτικής επιστήμης που έμελλε νόποτελέσει το πρότυπο κάθε μελλοντικής αυστηρής επιστήμης. Η αριστοτελική αποδεικτική επιστήμη έχει λογικο-παραγωγική δομή. Οι προκείμενές της είναι αρχές που έχουν τη θέση από την τυπική σκοπιά αξιωμάτων (ή θεμελιωδών αληθειών) από τα οποία με τη βοήθεια των κανόνων της λογικής συνάγονται τα θεωρήματα (συμπεράσματα). Οι αρχές τώρα αυτές είναι αληθείς, πρώτες, άμεσες, γνωριμώτερες, πρότερες και αιτίες του συμπεράσματος. «Ει τοίνυν έση τ6 έπίστασθαι οτον lθεμεν άνάγκη καί τήν άποδεικτικήνεπιστήμην ες άληθών τ'ειναι καί πρώτων καί άμέσωνκαί γνωριμωτέρων καί προτέρων καί αίτίων τού συμπεράσματος»('αναλυτικά 'Ύστερα 71b 19-22), Ότι οι αρχές είναι αληθείτ, αυτό απορρέει από τον ορισμό της επιστημονικής γνώσης ως κατανσνκαιότητα αληθινής. Πρώτες και άμεσες είναι οι αρχές της απόδειξης, γιατί διαφορετικά θα έπρεπε να τις αποδείξουμε και αυτές μέσω άλλων, αλλά τότε δε θα είχαμε πραγματικά αποδεικτική γνώση. Οι αρχές είναι εξάλλου αναφορικά με τα συμπεράσματα αιτίες των συμπερασμάτων, γιατί μέσα από αυτές θεμελιώνεται αιnακά η επιστημονική γνώση, πρότερες, γιατί η αιτία είναι προγενέστερη από αυτό που εξηγείται και θεμελιώνε ται μέσα από αυτήν, γνωριμώτερες, γιατί κάθε αποδεδειγμένη γνώση βασίζεται στην προγενέστερη γνώση των αρχών. Ο όρος αρχή είναι στον Αριστοτέλη πολυσήμαντος. Στα Μετά τα Φυσικά (Δ 1013 κ.ε.) απαριθμεί έξι σημασίετ. από τιο οποίες η τελευταία μας ενδιαφέρει εδώ: «"Ετι δθεν γνωστόν τό πράγμα πρώτον, κα[ αύτη άρχή λέγεται τού πράγματος,οlον τών άποδε[ςεων αί ύποθέσεις». Και συνεχίζει ο Αριστοτέλης δίνοντας το κοινό γνώρισμα των αρχών: «Πασών μ.έν κοινοϋ τών άρχών τ6 πρώτον ειναι δθεν ή έστιν ή γίγνεται ή γιγνώσκεται» (Μετά.τά Φυσικά 1013a 15-19). Ο Αριστοτέλης διακρίνει τ«; αρχές που προσιδιάζουν σε κάθε επιμέρους επιστήμη από τις αρχές που είναι κοινές για όλες τιο επιστήμες. Τις ΠΡ.ώτες 0 -

65 νομόζει θέοεις και αιτήματα, τ«; δεύτερες αξιώματα (π.χ. η αρχή τηο αντίφοστκ). Τις θέσε ις πάλ ι τις διακρίνει σε υποθέσεις κα ι ορισμούς. Ο ι αρχές είναι ως έσχα τες πρ ο κ ε ίμ εν ε ς, πο υ δε χρειάζονται απόδειξη, απόλυτα έγκυρες προ τάσ ει ς, απόλ υ τ ες αλή θε ιες, γ ιόυτ ό κα ι τ α συ να κ ό λ ο υ θ ά τ ο υ ς δεν είνα ι α ν ά γ κη να ελεγχθούν απά την ε μ πειρ ία. Έ τσ ι το πράβλημα τ η ς επαλήθευσης δεν προ κ ύπ τ ει στο π λαίσιο τ ης α ρ ιστ ο τ ε λ ι κ ή ς αντίληψης για την επιστή μη, αφο ύ η επιστήμη ορίζεται ως σύστημα απόλυτων α ληθειών. Ο Αριστο τ έλης προχωρεί σε μια σημαντικ ή α κόμη δ ιά κρ ισ η προκ ειμένου να συμπλ ηρώσ ε ι το ε νν οιολογ ι κό π ερι ε χόμενο των αρχ ών, τ«; οπο ίε ς μ εταξ ύ ά λ λων χαρακτηρίζει και ως "ττρότερετ; " και ''γνω ρ ιμ ώτ ερ ε ς'', όπως ε ίδαμε: Δια κρ ίνει δηλαδ ή το «πρό τερο ν τ6 φύσει»' οπό το «πρός ήμάς πρό τερο ν» και το «γνωριμώτερον το φ ύσει» από ίο «ήμίν γνωριμώτερον».«πότερα δ' έστί καί γνωριμώτερα διχώς' ού γάρ ταύτόν πρότερον τυ φ ύσει κα ί πρός πρότερον, ο ύδέ γνωριμώ τερον κ αί ήμ ιν γ νωριμώτερο ν» 17 1b 33-72a). Η γνω σισ θεωρητική αυτ ή διάκριση δηλώνει τ η ν σφετηρία και το στόχο της γνώσης: ξε κ ινάει από ίο α ισθ ητό κα ι προχωρεί στο νοητό, α πό το επιμέρους είνα ι τα «ή ιμίν γνωριμώτερον», γιατί ο νους πρέπ ει να ξεκινήσει από την α ισθητηριακή αντίληψη. Το νοητ ό, το γ εν ι κό είν αι ό μως «τιj φύσε ι γ νωριμώ τερο ν», γ ια μας όμωο κατ ' αρ χήν ά γνωστ α. «Λέγqι δέ πρό ς ήμάς μ έ ν πρότερα καί γνωριμ ώτε ρα τά έγ γύ τερ ο ν τής αισθήσεως, άπλώ ς δέ πρότερα και γνωριμώτερα τά πορ Ρώτερον. "Εστι δε πορρωτά τω μεν τά καθόλου μά λιστα,έγγυτά τφ δε τά κα θ ' έκαστα ' και άντίκεινται ταθτ ' άλλήλοις»(7 2a 1-5). Με τη δ ιάκρισ η αυτή ο Α ρ ιστο τ έ λη ο συνδέε ι μ ια μεθοδολογ ική αρχή που εφαρμόζε ι ο ίδιος στα έργα του. Αν η επιστη μονική γνώση φ τάνει στο στ όχο της, όταν τα «το φυσει γνωριμώ τερο ν» γίνεται και για μας "γνωριμώτερον ", αυτό ωστ όσο εη ιτψν χόνεταιμε μια ε παγωγ ική πρόσβαση από ίο ε πιμέρους π ο υ θα μας οδηγήσει στην εύρεση των γ ενικών αρχών. Αναφορικά μ ε το πράβλη μα της απόκτ ησης τη ς γνώση ς ο Α ριστοτέλης ξ εκινα ε ι α πό τ ην Π λατωνι κ ή απορία στον Μένωνα πο υ ο ίδ ιος δ ιοτ υπιίνει ως εξής :«.. πώ ς ά ν Υνωρ ίζο ιμε ν καί μανθάνοιμεν έκ μή προϋπ αρχούσης γνώσεως;» I92b ). Α λλά ενώ στον Π λά τω να ο νους μέσο από την ανό μνησ η ανα γνωρίζε ι τκ αρχές, τις ιδ έ ε ς - συνεπώς ο ι αρχές προϋ πήρχαν στην ψυχ ή -, στον Αριστοτέλη ο νους είναι ενεργητικός, αποκτά σιγά-σιγά επαγωγικά τ η γνώση των αρχών μ έσο από το ' επ ιμέρους α ισθ η τά στα οποία αυτά ενυπάρχουν, κ ι όχ ι από τον κόσμο των ι δ ε ών : «Δήλον δή δτι ήμιν τά πρώτα έ π α γω γυ γνωρίζε ιν άναγκαιον' καί γάρ καί αίσθησις ουτω τό καθόλου έμποιεί. Έπί δέ τώ ν περ ί τήν διάνοιαν έξεω ν, αίς άληθεύομεν, αl μεν ά ει άληθεις ε ίσίν, αι δε έπ ιδεχο ντα ι τό ψεϋδος, οίον δόξα κα ί λ ογ ισμός, άληθή δ' άει έπιστήμη κα Ι ν οϋς, α Ι δε άρχαι τώ ν άποδε ί ξεων γνωριμώτεραι, έπισ τήμη δ ' ά πασα μετά λόγου έστι, τώ ν άρχώ ν έπ ισ τή μη μεν ο ύκ αν ε ίη, έπε! δ ' ο ύδέν άληθέστερον έ νδέχεται είναι έ πιστήμης ή νο ϋ ν, νο ϋς δ ν ε ίη τών άρχών, έκ τε το ύτων σκοπο ϋσl καί δ η ά ποδείςεως άρχή ο ύκ άπόδειξις, ώστ ' ο ύδ ' έ πι στήμ η ς έ π ι σ τήμ η» 1100b 3-14). 65

66 66 Η αριστοτελική αυτή α ντ ίλ η ψ η για την επιστήμη π έρα σε στο Σχολαστικι σμό τ ο υ Ι'ν\::σαίωνα όπο υ βρήκε τη ν κ λα σ ι κ ή διατύπωση; "scientia est cognitio ex prin cipiis, intellectus cognitio principiorum". Ω ς τ η ν εποχή του γερμανικού ιδεαλισμού επικράτησε η αριστοτελική αυτή αυστηρή έwοια της επιστήμης τη ν βρίσκουμε μάλιστα στον ί δ ιο τον Kan t. Δύο από τα βασικά χαρακτηριστι κά της: η επιστήμη α) στη ρ ί ζ ε τα ι σ ε γε νικές και απόλυτες αρχές που είναι πάντα αληθείς κ α ι β) πραγματώνεται ως αύστημα που έχει λονικο -ηαρονω νική δομή. ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Βλ. S. Mansion, Le jugement d'e xiste nce chez Aristotc, Louvain 1946,

67 Δ. Ζ. Α Ν Δ Ρ Ι Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΕΙΝ ΑΙ Ε ΜΠΕΙΡ Ι ΣΤΗΣ Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ; Ε ξα ρ χ ής πρέπ ε ι να τονιστεί ό τι : ( α) επ ειδή ο όροτ "εμττ ειρισμό ο " εμφανίζ ει διαχρο νικά μα κρότα τη και συγ χρ ον ικά ευρύτατη χ ρ ήσ η, παρουσιά ζε ι, ό χι α πλώς δ υαχ έρ ε ιες στ ην εννοιο λογική το υ οριοθέτηση, α λλά σε μ εγάλο βα θμ ό αο ριστία. Απτο ένα μ έρο ς, χ ρ ηο ιμοηο ιεί τσ ι, άλλοτ ε πο λύ κι άλλοτ ε λίγο, σε δ ιάφορες ιστορι κέ τ η εριόδου σ κ ι σπτο άλλο, έχε ι πολλαπλ ές σχέσεις με διό φορα φιλοσοφικά ρεύμ α τα κα ι συστ ήμα τα, όπως α υτό του σκ ε πτικισ μ ο ύ, φα ινο μ εναλ ισμο ύ, θετικισ μού, πραγ μα τισ μού, επ ιστη μ ο ν ικού ε μπε ιρ ισμο ύ Κ. λ.π. Δ εν ε ίνα ι, επο μ ένως, εύ κ ολα κα τανο η τός, λόγω της πολυχρη σίας τ ο υ. (β) Η πρ οσέγγιση το υ θ έμα τοτ, υπά μ ίον ορ ισ μ έ νη έννο ια, ε ίνα ι πρωθύστερ η, αφού γιο τη ν εξ έ τα σ ή του εφαρμόζουμε τις κατηγορίες του κ λασικού εμπειρισμού, πο υ αποκρυστα λλώθηκαν κυρ ίω ς στο 170 και 180 α ιώνα, και του λενόμενου ρ ιζοσπαστικού ε μπειρισμού : υπενθυ μίζεται ότι δεν θ α χρησιμοποιη θεί η εννοιολογική apparatu s του σ ύγχρονου Λογ ικού εμπ ε ιρισμού. (γ) Κα τά κοιρούς έχε ι δοθε ί έ μ φαση είτε στο πρ ό βλημ α τη τ π η γ ή ς τηο γνώσης είτε στην εγκυρότ ητά της μ ε α ντ ίστο ιχ ες αναφορές στην έw οια τ η ς ε μπε ιρίας ( εκperience), τ ο υ γεγονότος (fact), των εμπειρι κών δεδομένων ( εε η εε-σε τ ε ), το υ ς νόμους σύνδεσής του ς (laws of asso ciaiion) κα ι την επα γω γ ικ ή διαδ ικασία (ίσduction). Συνοπτι κά, η γένεση, η λογ ι κή δόμηση και η εγ κυ ρό τ η το τητ γνώσης είναι οι κύριοι άξονες γ ύρω απίους ο π οίο υ ς ιστορικ ά κινούνται ο ι σαντόο ε ίδου ς αναζη τήσ εις που συνδέοντα ι μ ε τον εμπ ε ιρισ μό. Ιδ) Η περίπτ ωση του Αρ ιστοτέ λη; παρ ό τι prima facie εμ φα ν ίζετα ι κα θαρή, εντούτ οις παρο υ σιά ζει πολλές δυσχέρ ει ε ς κα ι γ ια διάφ ορ ο υ ς λόγους: ενώ, Π.χ., σ Όρισμ ένες δ ια τριβέα του ο εμπειριαμός του, μ ε τις προδιαγραφ έ ς τ ο υ κ λα σικού εμπ ει ρισμού, ε ίνα ι αναμφισβήτ ητος, σ ε ό λλε ς λ ε ιτ ο υ ργ ε ί μ ε π ερ ιο ρ ιστ ι κο ύο όρους ή κα ι συνδυάζεται με ορθολογ ικέ ς π ροϋποθέσεις και "νοθ ε ύ ε τα ι". Υποπτεύεται κανείς ότι η πο λ υ πλοκότη τα, που κάπο τ ε ε μ φα ν ί ζ ετα ι να έχ ει, οφ ε ίλ ε τα ι σ ε κάποιο βα θμό σε Π λα των ι κ έ ς επ ιδρ άσ ε ις, σε μ ε τ έπ ε ι τα ερμη νεί ες των σχολο στικών ή κα ι στην αβεβαιότητά του και ακόμη τι ς κατά καιρούς δ ικέο τ ου αν τιτιθ έ μενες θέσε ις. Ι στορικά, το αίτη μα για τη ν ταξ ινό μη ση του Αρισ τοτ έλ η ως εμπειριστή ή ορθολογιστή εμφανίζεται στο 130 αιώνα κ αι, κατά κανόνα, σε αντιπαράθεση μ ε την Π λα τω νι κ ή θεω ρ ία τ η ς γνώσης. Ωστόσο, ως σοβαρο ί λόγο ι για το χαρακτη ρ ισ μό το υ ω ς "α ντ ι λ ε νό μενου " θ εμε λιωτή τ ου ε μηε ι ρ ι -

68 68 ομού! ή ως υπερβολικά ακραίου εμηειριατή? θα πρέπει να θεωρηθούν: πρώτον, το ότι οι Στιυϊκοί, με τον αναμφισβήτητο εμπειρισμό τους, έχουν αντλήσει σε μεγάλο βαθμό αρχές και στοιχεία της γνωσιοθεωρίας τους απτο Στα γειρίτη, όπως έχει δειχτεί και από αντιπαράθεση και σύγκριση σχετικών κει μένων 3, και, δεύτερον, το ότι σι κύριες πηγές του Θ. Ακινάτη με τον, επίσης, σε μεγάλο βαθμό εμπειρισμό του, είναι οι εργασίες του Αριστοτέλη. Βέβαια, σήμερα, ύστερα από τκ έρευνες και τις ποικίλες ερμηνείες που ακολούθησαν, θα πρέπει υποτίθε ται να είμαστε σοφότεροι. Η θέση που θα πάρω θα δια τυ πωθεί στο τέλος αυτής της μελέτης, της οποίας θα παρουσιάσω,όσο τα χρονι κά όρια. επιτρέπουν, τα κυριότερα στηρίγματα του Αριστοτελικού εμπειρισμού ή ακριβέστερα τ ο υ εμπειρισμού στο μέτρο που διαπιστώνεται στα κείμε νά του. Έτσι,ακολουθώντας μεθοδολογικα το γενικό σχήμα του κλασικού εμπειρισμού, νομίζω ότι τα κυριότερα στηρίγματα του Αριστοτελικού εμπειρισμού μπορούν να διστυηωθούν με τις παρακάτω προτάσεις; Πρό ταση 1η: Πηγή της γνώσης είναι η εμπειρία. Για το Σταγειρίτη το περιεχόμενο της συνείδησης - απλά γνωστικά στοιχεία, φα ντάσματα, έwοιες και ιδέες - γενετικά ανάγεται στην εμπειρία ή σε μέρος της. Η θέση του Στανειρίτη είναι σαφήο στα ε ξής χωρία: (α) «... έν τοίς είδεσι τοίς αίσθητοίς τά νοητά έστι... όταν τε θεωρη άνά γκη /ίμα φάντασμά τι θεωρείν τά γάρ φαντάσματα ωσπερ αίσθήματά έστι, πλήν ά νευ ϋλης» '. (β) «... διό τάς μέν άρχάς τάς περί εκαστον έμπειρίας έστί παραδούναι. λ έ γω δ' οίον τήν άστρολογικήν μέν έμπειρίαν τής άστρολογικής έπιστήμης ληφθέντων γάρ ίκανως τήν φαινομένην οϋτως εύρέθησαν αί άστρολο γικαί άποδεγξεις» '. (Υ) «... ένίας (άρχάς) δέον κρίνειν έκ των άποβαινόντων, καί μάλιστα έκ τού τέλους, τέλος δέ τής μέν ποιητικής έπιστήμης τό εργον, τή ς δέ φυσικής' τό φαινόμενον άεί κυρίως κατά τήν αίσθησιν»_ (δ) «ή μέν αίσθησις έ ση τό δεκτικόν τών αίσθητών είδών ανευ τή ς ϋλης» 7. Είναι σαφές ότι, κατά τον Αριστοτέλη, όχι μόνο τα αρχικά γνωστικά στοιχεία, αλλά και οι αρχές της κάθε επιστήμης κατσνοούνται μέσω της εμιιει ρίαε - οι σηοδείεειο στην α στρονομία μόνον με την παρατήρηση των φαινομένων διασφαλίζονται. Γενικά, η γνώση της φύσης είναι "άτρωτη" μ ε το αντίστοιχο εμπειρικό αποδεικτικό υλικό που δίνεται από τι ς αισθήσεις για το κά θε γ εγονός. Πρόταση 2η: Η γνώση ανάγεται σόυτό που στη σύγχρονη ορολογία καλείτα ι εμπειρική βάση και της οποία ς έσχατα στοιχεία είναι τα εμπειρικά δεδομένα. Τα εμπειρικά δεδομένα ( εωιεο-άετε) δεν είναι περαιτέρω αναγώγιμα. Για τον εμπειρισμό αποτελούν το αναγκαίο θεμέ λιο της γνώσης ' απαιτούν καθα ρ ό τ η τα, σμεταβ λητότητα και αυστηρή οριοθέτηση, ώστε στη γνωστική διαδικασία - της οποίας αποτ ελούν αναγκαίο όρο - να λ ειτουργούν αποτελεσματικά και να στερεώνουν την εγκυρότητα του γνωστικού προϊόντος. Ο Αριστο τέλης, μολονότι ο όρος sense-data καθιερώθηκε μεταγενέστερα με τους Βρε-

69 69 τανούς ε μπε ιρ ισ τέ ς, προϋ ποθέτει την ύπαρξη κα ι γνωστικ ή λειτουργία τ ο υ ς. Ο αντίστοιχος όρος που χρησιμοπο ιεί ε ίναι αισθητ ά είδη. Η α ίσ θη ση, υποστη ρ ί ζε ι, δ έχ εται αιαθητά είδ η χωρ ίς ύλ η : «ή μέ ν αίσθησ ίς έστι τό δεκτικό ν τών αισθητών ε ίδώ ν» 8. Η ίδια η αίσ θ η ση χαρακτηρ ίζ ετ αι ως «είδος αίσθητώ ν» 9 κα ι η Ε ισαγωγ ή κα ι θ έσπιση (post ulati on) μια ς ν έα ς κα ι απα ρα ίτητη ς για τη γνω στι κ ή ap paratus έν νο ια είναι ε μ φ αν ής. Ι στορ ι κ ά κα ι ε πιστ ημ ολογι κά ση μα ντικό ε ίναι ότι ο Στα γειρίτη ς σαφέστα τα ορ ίζει το γνωσ ιολογικό ρόλο τω ν αισθητών εμώ ν ' η ύπαρξη και λε ιτο υ ργία τους απο τ ελε ί ανα γκα ία συν θήκ η (α) για τα νοητά ε ίδη, (β) τκ έ ξε ι ς κα ι (γι τα πάθη. Το σχ ετικ ό χωρίο από το De Anim a που, ε πίση ς, πιστοποιεί ό τι ο Αριστοτέλης δέχετα ι τ η ν ύπαρξη των α ισ θ η τ η ρ ια κ ών δ ε δ ομένω ν, ίων αισθ ητών ε ι δ ών, ε ίνα ι τ ο ε ξ ής :«έ ν τοις είδε σ ι τοίς αίσθη το ίς τά νοητά έσ τι, τά τε έν άφ αιρέσει λεγόμε να καί δσα έξε ις καί πάθη» IΟ. Επισημα ίν ειαι ό τι μ ε τ ην πρ οσθή κη τ ων έξεων και πα θ ών δ ίνεται μια εwοιολογ ική δ ιεύρυνσ η, η οπο ία σε πρώτ η μα τιά είνα ι δυνατό να δη μιου ργήσει σύγχ υση απτο γεγονός ότι ο πρώτος (έξ ι (;) ε ίναι φ ορέας βιολο γικών και ο δεύτερος (πόθ ος) συναισθηματικών συνειρμ ών. Ωστό σο, αν κα ι οι δύο όροι, «ές ις» και "πό θο ς''. δ ε ν μπορούν prima facie να ε κλ η φ θο ύν ως εν έ χοντες γνωστικό στοι χεία ή και ω ς μ ηχα ν ισ μο ί που εδρα ιώθ ηκαν από τη ν επα νάληψη, μ ε μια ευ ρε ία ερμην εία μ πορούν να ε ντα χθ ο ύν στ ο ευρύ γνωστικό πλα ίσιο το υ Αριστοτ έλη 11 Β έβα ιο, εκείνο που ε ιδ ι κότερα μα ς ενδ ιαφέρε ι εδώ είνα ι να το ν ίσο υμε ό τι οντολογ ικό τα αισθητά είδ η έχουν μια ημι-υπό σ τα ση, η μ ι- α υτονο μία, κατατ άσσοντ αι σ ' ένα ε ν διάμεσο επ ίπ εδο μ ε ταξύ αντικε ιμε ν ι κ ή ς πη γή ς ε ρεθ ισ μ ών, του αισθη τού αντικ ειμένου, δηλαδή, και του αισθητη ριακού οργάνου. Η σχέση μ εταξύ των δύο ε ίνα ι: τα νοη τ ό α ιτια κ ά ε ξα ρ τ ώντα ι από τα αισ θητά, αλλά όχι αντ ίστ ρ ο φα. Πίσω απόυτ έ ς τι ς τ άξ ει ς ον τοτήτων προ ϋποτίθετα ι ένα είδο ς δυ 'ίσμο ύ που αναφέρεται σε φ υ σικά αντι κείμενα και αντιληπτικά αντ ικε ί μενα ' κα ι η σ υνέπε ια αυτού το υ δυίσ μ ο ύ είνα ι ότι (α ) αυ τό που α ισθητηρ ιακά α ν τιλαμ βά νεται το υπο κε ίμ ενο είνα ι τ α αισθ η τά είδη κα ι όχ ι τα α ισθητά αντικεί μ ενα και (β) ο Αρισ τοτέλης έ τσι υπερ β αίνει αυτό πο υ ονο μάζε ται nai ν e realism 12. Π α ρα τ η ρ ε ίτ αι ό τι σχετικά με τ η φ ύσ η και το ρόλο των αισθητηριακών δ ε δο μ ένων ο Σ ταγ ε ιρ ίτ η ς παρουσ ιάζει ο μ ο ιό τ η τα με απ όψ εις των Β ρ ετανών κλασικών εμπειρ ικών Locke, Hum e κα ι τω ν μεταγενεστέρων Moore,Stace κα ι. άλλω ν13. Ο ι έ ννο ιες " ι δ έα " και " εν τ ύπωση" των Locke 1 4 κα ι Hum e1 5 ο ντι στ ο ι χούν στα αισθη τά είδη του Αρ ιστο τέλ η. Σ ύμ φωνα με το υς Βρ ε τα νο ύς εμπ ε ιριστές, η φύσ η τω ν αισθ η τ ηρ ια κ ών δεδ ομένων ε ίναι οντολογικά ρευ στή γ ιατί α πτο ένα μ έ ρ ος δε ν α μ φ ισβ ητεί τσ ι η cognitive awareness κα ι το «όρά ν» κάποιου όν τος Χ, ενώ α τι' το άλλο αυτ ό το Χ δ εν έχει φυ σι κ ή ύπαρ ξ η. Επ ιπλ έο ν, η ύπαρξη και η ημι-αυτονομία τω ν X's δ ιαρ κ ε ί όσο και η α ντιληπτική εν έ ρ γε ια, κάτι π ου υποστηρίζεται κα ι από τ ον G. Stace 1 6. Σ την εργ ασία τ ο υ Περ ί όνε ίρω ν ο Σ τα γ ε ιρ ίτ η ς δ ια κρ ίν ε ι τα αισθήμα τα από τα φα ντάσματ α: «τά φαν τάσμ α τα καί αι ύπόλolπο I κ ινήσε ις αί συμβα ίνουσαι dn6 τώ ν αισθημάτων» Η.

70 70 Τα φαντάσματα στηρίζονται στα αισθήματα ή αισθητά είδη τα οποίο αντιπρο σωπεύουν το φυοικό αντικείμενο. Και ο Moore υποστηρίζει ότι "... αντιλαμβά νομαι... κάτι που είναι... αντιπροσωπευτικό του και ειδικότερα ένα κομμάτι από την επιφάνεια ταυ [αντικειμένου]"! Β. Αυτό που γίνεται αντιληπτό είναι το αισθητό είδος, όχι το υλικό υπόστρωμα του αντικειμένου. Το αισθητό είδος για τον Αριστοτέλη είναι συνώνυμο με τη μορφή, το αίσθημα19, αλλά ακόμη και με τιο ποιότητες των αντικειμένων. Βέβαια, σημειώνεται ότι ούτε το αισθητό είδος ούτε το sensc-data, παρά την ημι-αυτονομία τους, δεν είναι υποκειμενικά' περισσότερο εξαρτώνται από το φυσικό αντικείμενο. Κι ο Β. Russel φαίνεται να έχει αυτή τη θέση: τα sense-data είναι "σημεία των αντικειμένων που υπάρχουν ανεξάρτητα από μας,,20. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ταξινόμηση των αισθητών ειδών σε ίδια, και κοινά, όπως η υποδιαίρεση των πρωταρχικών και δευτερευουσών ιδιοτήτων των Βρετανών εμπειριστών. Ο 'tocke είναι σαφής αλλά και βασικά όμοιος με τον Αριστοτέλη στη γνωστή εργασία του Απ Essay Concerning Human Understanding 2 1, Η υποδιαίρεση σύμφωνα με τη θεωρία του Στσνειρίτη, που φαίνε ται να ξεκινάει από το Δημόκριτο/?, αναφέρεται στα χρώματα, τοψο ήχους, τκ γεύσεις, τα οσφρητικά κα ι τα απτικά αισθήματα ως ίδια, και στα 'μ εγ έθ η, σχήματα, μήκη, κίνηση και αριθμούς ως κοινά 2 3. Ειδικότερα, οι δευτερεύοψ σες ιδιότητεο θα πρέπει να εκληφθούν ως δυνάμεις μέσα στα αντικείμενα (και όχι ως ορ ετετίου ε): πράγμα που, όπως παρατηρεί ο Randal, θα μπορούσε να ψ ποστηριχθεί ότι ο Locke, παρά τ«; άλλες διαφορές με τον Αριστοτέλη, "είναι τυπικά σύμφωνος με αυτόν [Αριστοτέλη} εκλαμβάνοντας τ«; δευτερεύουσες ποιότητες ως δυνάμεις των σωμάτων,,2 4. Πρόταση 3η : Η ανθρώπινη συνείδηση αρχικά είναι κενή γνωστικού τιεριεχυμένου- είναι tabula rasa.δεν προκύπτει ότι ο Σταγειρίτης γενικά δέχεται τον innatisrn, δηλ. έμφυτσ γνωστικά στοιχεία25, γενικές δομές που αναφέρονται σε συγκεκριμένα αντικείμενα και γεγονότα. Δεν προϋπάρχουν ιδέες κατά την πλατωνική ή και τη σύγχρονη έννοια, όπως εμφανίζονται ή προϋποτίθενται σε ορισμένες γνωστικές θεωρίες. Σαφής είναι η θέση του Αριστοτέλη στο χωρίο από τ ο Περ! ψυχής, σύμφωνα με το οποίο τα αισθητά είδη εγγράφονται στην κ ενή συνείδηση όπως τα ίχνη του χρυσού ή σιδηρού δακτυλίου επάνω στον κηρό;«.. ή μέν αϊσθησίς έστι τ6 δεκτικ6ν τών αισθητών ειδών ανε υ ϋλης,οlον δ κηρ6ς το ϋ δακτυλίου ανευ τοϋ σιδήρου καί τοϋ χρυσοϋ δέχεται τ6 σημείον, λαμβάνει δέ τ6 χρυσοϋν ή τ6 χαλκοϋν σημείον; αλλ ' ουχ ή χρυσ6ς ή χαλκ6ς,δ. μοίως δέ καί ή αϊσθησις έκάστου υπ6 τοϋ έχοντος χρώμα ή χυμ6ν ή ψ6φον πασχει, αλλ Όυχ ή εκαστον εκείνων λέγεται, αλλ> ή τοιουδί, καί κατά λ6γον. τών αισθητών αι ίjπερβoλαί φθείρουσι τά αισθητήριωι'ό Αλλά και στο Περί μνήμης καί αναμνήσεως ο Αριστοτέλης καθαρά υποστηρίζει ότι: (α) «... ή γάρ γινομένη κ[νησις ένσημαίνεται (jmprosses) οίον τύπον τινά του αίσθιjματoς~ καθάπερ οί σφραγι ζ6μενοι τοίς δακτυλίοις»" και (β) «... τ6 φάντασμα τής κοινής αισθήσεως πάθος εστίν ώστε φανερ6ν δτι τφ πρώτψ αισθητικφ

71 τούτων ή γνώσις έστίν ή δέ μνήμη καί ή τών νοητών ουκ άνευ φαντάσματός έστιν»".(γ) «οlον ζω γράφημά τι τό πάθος»''. Πρόταση 4η: Η οικοδόμηση της γνώσης πσρουσιάζει ένα αρχιτεκτονικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται ιεραρχικά όλα τα γνωστικά στοιχεία από τα απλά αισθητηριακά δεδομένο, τις μνήμες, εμπειρίες ως τις γενικές έννοιες και ιδέες. Η χαρτογράφησή τους σε στατικό πλαίσιο, παρά το δυναμικό τους χα ρακτήρα, πέρα από τ«; διαφορέτ στην ορολογία, παρουσιάζει ομοιότητα με το ίδιο πλαίσιο πάνω στο οποίο οικοδομείται ο κλασικός εμπειρισμός. Στο παρακάτω χωρίο από τα Ά ναλυτικά υστερα 99b a 7 μπορούμε να ξεχωρί σουμε τα γνωστικά στοιχείο, την προοδευτική γένεση και ιεραρχική οικοδόμησή τους: «έχει γάρ δύναμιν σύμφυτο ν κριτικήν, ην καλούσιν αισθησιψ έ νούσης δ'αίσθήσεως τοις μέν τών ζώων έγγίγνεται μονή τού αισθήματος, τοις δ' ουκ έγγίγνεται. δσοις μέν ουν μή έγγίγνεται, Ij δλως Ij περί ii μή έγγιγνεται, ουκ έστι τούτοις γνώσις έξω τού αισθάνεσθαι' έν ' οlς δ' ένεστιν αίσθομένοις έχειν έτι έν το ψυχο. πολλών δέ, τοιούτων γιγνομένων Ijδη διαφορά τις γιγνεται, ώστε τοϊς μέν γίγνεσθαι λόγον έκ τής τών τοιούτων μονής, τοϊς δέ μή. 'Εκ μέν ουν αίσθήσεως γίγνεται μνήμη, ωσπερ λέγομεν, έκ δέ μνήμης πολλάκις, τού αυτού γιγνομένης έμπειρία' αί γάρ πολλαί μνήμαι τφ άριθμφ έμπειρία μία έστίν ' έκ δ' έμπειρίας ή έκ παντός ήρεμήσαντος τού καθόλου έν το ψυxu, τού ένός».. Οι όροι-κλειδιά μνήμη, έμπειρία και καθόλου υποδηλώνουν τα κύρια γνωστικά στοιχεία με μια προοδευτικά διευρυνόμενη εννοιολογική denotation κο τό τέτοιο τρόπο ώστε τα τελευταία να καθορίζονται από τα αρχικά. Τα καθόλου ανάγονται στκ εμηειρίεσ και οι εμπειρίες στις μνήμες. Τα αντίστοιχα γνωστικά δεδομένα στο Λώκειο εμπειρισμό είναι οι ιδέες, ενώ στο Χιούμειο οι εντυπώσεις.μνήμη σημαίνει την ήδη σχηματισθείσα, σε μάλλον στατική κατά σταση και όχι ξεκάθαρη ιδιαίτερη έννοια ενός ιδιαίτερου, συγκεκριμένου οντικειμένου, φαινομένου ή γεγονότος. Η έμπειρία δεν πρέπει να πιστωθεί με το σύγχρονο εννοιολογικό περιεχόμενο, αλλά μάλλον ως μια έννοια είδους ή τό ξης πραγμάτων σύμφωνα με την πσροδοσισκή λογική. Εδώ, ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι ορισμένες έwοιες ειδών, στην πραγματική τους χρήση, μπορεί να διαφέρουν, μολονότι έχουν σχηματιστεί από τ«; αυτές αισθήσεις, δηλ. τα ίδια αισθητηριακά δεδομένα, Στο Τοπικά ο Αριστοτέλης τονίζει ότι ενώ «τοίς μέν όν6μασιν ουδέν διαφωνεί», εντούτοις «τφ δ' είδει κατάδηλος έν αυτοϊς εvθέως ή διαφορά»και πιο πέρα ότι«δήλον δέ τούτο καί διά τής αισθήσεως' τών γάρ αύτών τφ είδει ή αυτή αίσθησις»jο. Τα καθ6λου είναι γενικές έννοιες, σε υψηλότερο επίπεδο, τιροϊόν αφαιρετικής διαδικασίας. Οι όροι μένει, έγγίγνεται, πολλαίμνήμαι (επανάληψη) υποδηλώνουν τις αναγκαίες και επσρκείο συνθήκες για τη διαδικασία οικοδόμησης της γνώσης. Ενισχυτικά του αριστοτελικού εμπειρισμού πρέπει να θεωρηθούν και τα σχετικά χωρία από τα Μετά τά φυσικά του: (Φύσει μέν ούν αίσθησιν έχοντα γίγνεται τά ζώα, έκ δέ ταύτης [της αισθήσεως]τοϊς μέν αύτών ουκ έγγίγνεται 71

72 72 μνήμη τοις δ ' έυυιυνεται... Τά μέν ούν Ιίλλα ταις φαντασιαις ζή και ταις μνήμαις, έμπειριας δέ μετέχει μικράν' τά δέ τών άνθρώπών Υένος και τέχνη και λουισμοις, ΥίΥνεται δ' έκ τής μνήμης έμπειρία τοις άνθρώποιςαιυάρ πολλα l μνήμαι του αύτου πράυματοςμιας έμπειριας δύναμιν άποτελουσιν. και δοκει σχεδάν έπ ισ τήμη και τέχνη δμοιον ε[ναι ή έμπειρια, ά ποβαlνει δ ' έπιστή. μη καί τέχνη διά τής έμ πε ιριας το Ις άνθρώποις.., γ ΙΥν εται δέ τέχνη δταν έ κ πολλών τής έμπειρια ς έννοημάτων μια καθόλο υ Υένηται περί τών όμοιων ύπά ληψις» 3Ι. Εδώ πρέπει να προστεθεί ότι τα γνωστικά αυτό στοιχ εία, σύμφωνα με τ ο ν Αριστοτέλη, συνδυάζονται και αποσυνδυάζον ται και σχηματίζουν τ ην ΠΟΙΚΙ" λ ία των διαφόρων σύνθετων γνωστικών μορφών με βάση τους νόμους το υ συ ν ειρμού. Αναλύοντας τη διαδικασία της αv:άμνησης ο Σταγειρίτης υποστηρίζει ότι τα συνειδησιακά στοιχεία έχουν οργανωθεί με βάση τκ; αρχές τ ου συνειρμού και σε μισ ορισμένη σ ειρά ; <i.., τό έφεζής θηρεύομεν νοήσαντες ά πά του νυν ή Ιίλλου τινάς, και άφ ' όμοίο υ ή έναντιον ή του σύνευυυς>πι'τψ Υάρ έδει άκολουθουσιν αι κινήσ εις ά λλήλαις, ήδε με τά τήν δε» '" «ώ ς Υάρ έχουσι τά πράυμα τα πράς Ιίλληλα τψ έφεζής, οϋτω και αι κινήσεις' και έστιν εύμνη μό νε υ τα όσα τάξιν τινά έχεl~ ώσπερ τά μαθήματα» 3 4. Υπογραμμίζεται ότι εδώ είναι ένα είδος μηχανιστικής ε ξ ήγ η σ η ς, που συναντάται και στους Βρετανούς εμπειριατ ές. Με κόηοιεο μικρές αλλαγ ές και προσαρμογ ές στ η δική του θεω ρίσ, ο Hume στα έργσ τ σ υ Α Treatise Οη Human Nature, Ι, 4 (1739) κα ι Αα Enquiry Concerning Human Und ers~and ing, 3, χρησιμοποιεί τι ς αρχές της ο μοιότητας, εγγύτητας σε χρόνο ή χώρο, αιτιότητατ; και εναντιότητας ωτ; "μ είξη αιτιότητσ τ; και ομοιό τητατ; ". Επίσης, και ο Hartley στη ν εργασία του Observatio ns Οτι Man (1749) αναφέρεται στους νάμους του αυνειρμού 3 5, Φυσικά, κα ι ο Lock e έ κα μ ε χρήση των αρχών αυτών. Εδώ ας σημειωθεί και τ ο ότι ο Hume αναφερόμ ενος ο ίδιος στον εα υ τ ό του στο ανώνυμό του Ab str~ct γρά φει: ". ι.αν κάτι μπορεί να entitle ο συγγραφέας [Hume] σένα τόσο ένδοξο ό νομα όπω ς αυτό ενός εφευρέτη, είναι η χ ρ ήσ η που κάνει των αρχών του συ νειρμού των ιδεών που υπεισέρχονται μέσα στ ο μεγαλύτερο μέρος τηο φιλοσοφίας του,,36. Ενδιαφέρουσα ε ίν α ι η άποψη του Sorabji ότι 1'0 Αριστοτέλης είναι πιο σοβαρός " [σητοικ Βρετανούς εμηειριστέο] γιατί ότα ν έχει ν α αναλύσει άλ λες mental op eration s, π έρα από την ανάμ νηση δεν αναφέρεται πίσω στους νόμους του συνειρμού.., πολύ λ ιγό τερο τείνει να α ναγάγει όλες τις mental op e ration s σε τρόποικ του συνειρμού τω ν ι δ εών 3 7 και στη συνέχεια ερωτά το γιατί. Ο Στα γειρ ίτης, ωσ τόσο, δεν υπε ρβάλλει τη σημασία του συνειρμού των ιδεών... των σχέσεων των«δμοίοις»,«έναντίο ις» κα ι «σ ύνεγ γυς», Πρέπει να σημειωθεί άτι ο Αριστοτέλης στο Περί μνήμης 451 b χρησιμοποιεί τους νόμ ου ς του συνειρμού για να αναλύσει μια επ ιμ έ ρ ο υ ς περίπτωση, ένα συγκεκριμένο συνειδη σι ακό γεγ ο νός, την απομνημόνευση (ένα πρόσωπο αρχ ίζει να σκέπ τεται απ ό κάτι ό μ ο ι ο, αντί θετο, ή εγγύς τοπικά ή χρονικά), Δεν προκύ -

73 73 πτει ότι ο Σταγειρίτ ης γενικεύε ι' ούτε εννοιολογ ικά, φαινομενολογ ικά αναλ ύει τ«; α ρχ έ ς ταυ αυνειρμαύ. ' Ισακ; μπαραύν να θεωρηθούν απλώς ως σφετηρ ίες σκέψης. Ε δ ώ θα μπορο ύσε περαιτέρω να τεθ εί το ερώτη μα αν οι τρεις αυτές αρχ ές αναφ έρονται απο κλειστικά στη συνείδηση ή σ ε μια αντιστοιχία σχέσ εων που υ πάρ χει ανάμεσα στα φυσικά πράγματα, γεγονότα και φαινόμενα κ αι στο συ νειδ ησ ια κό υλ ικό. Πάντωο, μια πρώτη έ ρευ να στα σχετικά κείμενα δε ν επ ιτρέπει τελ ικ ές αποφάνσεις. Οπωσδήποτ ε, πρ όκε ιται γ ια ένα ερ ώτη μα πο υ χρ ήζ ε ι ιδ ισ ίτ ε ρ η ς έρευ νσς. Ο ι σ υνέπειες τ ης μ ιστ ή τ ης άλλης ερ μηνείσς - αι "νόμ οι " σ ι ίδ ιο ι περ ιορίζοντα ι μόνο στο σ υνειδ ησιακό υ λικό ή ε φα ρ μό ζο ν τ αι και στα φ υσικά πρ άγ μ α τα; - θα ήτσν φ ιλοσοφικά σημαντικ ές. Ακόμ η, τ ίθεται θ έμα και γ ια την πηγή τ ων ίδιων των "νό μ ων", αν δ ηλ. πη γάζο υν ατι 'τη σ υνείδηση αποκλειστικά ή ανάγονται στη φυσική πραγ ματικότητα. Τέλο ς, ε ίναι ενδισ φ έρον να υπομνησ τε ί ότι οι τρεις αυτ ές αρχές έχο υ ν υ ιοθ ετ η θ ε ί αιι'το ικ εμ π ειριστ ές στωίκούς και έχουν μ εταγενέστερα συμ πλη ρωθεί από άλλους..αλ λωσ τε, το δάνειο των στωϊκών απτον Αρ ιστ ο τ έλ η ε ίναι διαπιστωμένο όσον σφορό τ η γ νωσ ιοθ εω ρ ία τους3 8. Κι ακόμη, η ανάλυσή του γεν ικά για τη μνή μη ε ίνα ι " πληρέσ τερ η από αυτή των περισσότερο γ νωστ ών Βρετανών εμτιειριστών 3 9. Πρόταση 5η: Η γνώση, που πηγάζει από Ι και θ ε μελιώνεται στ ην εμπειρίσ των επιμ έρους, τελικά δ ια μορφώνεται και καταλήγει σε γεν ικές έwο ιες. Η γνωστική διαδ ικασία είνα ι επαγωγ ική, προχωρεί α πό τα π α ρ α τ ηρ ο ύ μ ενα επ ι μέρους αν τικείμενα κα ι γεγονότα στα πρ ώτα ακατέργαστα αντιληπτικά στοιχε ία, σ τις μ νήμ ε ς, τις εμ π ε ιρίες και τα καθόλου. Η θέση του Σταγε ιρ ίτ η δ ιατυπώνεται κσθαρά στα Ανα λ υ τι κ ά ύστερα: «έκ δέ μνήμης πολλά κις τού αύτού γινομένης έμπειρεα ' αί γάρ πολλα Ε μνήμαι τψ άριθμψ έμπειρεα μεα έστεν' έκ δέ έμ πειρ Ια ς ή έκ παντ6ς ήρεμήσα ντος τού καθ6λο υ έν τπ ψυχπ, τού έν6ς πα ρά τά πολλά»"": Οι λέξεις «πολλάκις», «πολλ α Ι.. τψ άριθμψ» «έ ν6 ς παρά τά πολλά» δεί χνα υν πω ς ο Αρ ιστοτέλ ης έχει συλλάβει τη ν επαγωγική δ ισδικσσία στο χώρο των γνωστικών λειτουργ ιών. Ο εμπειρισμός του μέχρι αυτό το σημε ίο ε ίνα ι αδιαμφισβήτητος. Φαίνεται, ωστόσο, ό τι ο Σταγε ιρ ίτη ς ενσ υ νε ίδ η τα "βασανίζ εται " απ ό το ερώτημα αν αυτή η διαδικασία ε ίναι επαρκής για όλους τους χ ώρ ο υ ς έρ ευνας και αν τα αποτελέσματά τ η ς διασφα λίζουν τη ζητούμενη εγ. κυρότητα της γν ώσ η ς (είναι λογ ικά α ιτιο λογημένε ς ο ι εμ τιειρικ έο αυτές γε ν ι κε ύ σεις, μπορούν να χρ η σ ιμοπο ιηθ ούν ω ς μ είζονετ; π ρο τάσε ις σε λογ ικά κα ι μαθηματικά σχήματσ απαγωγής ; ). Αντιμ ετωπίζε ι ο Στα γε ιρίτ ης το ί δ ιο κα υτό ερώτημα μ ε του ο μετ έπ ε ι τα ε μ π ε ιρ ισ τέο. Η τάσ η του είνα ι να παρ έξει λογικά ε χ έγ γυ α στην εμπε ιρ ικ ή γν ώση μ ε μια απόπ ε ιρα αναγωγ ής της επαγωγ ής στην απα γ ω γή, "αλλά δ ίνοντα ς π ρ ο τερα ιότ ητα και υπεροχή στον ευ νο ού μ εν ό του τ ύπο επ ιχειρήμα το ς, το σ υ λλογισμ ό,,4 1. Στο χω ρίο 100b 2-4 από τα Ά ναλυτικά ϋσ τερα ε π ιση μαίνε τα ι ο σημα ντικός

74 74 ρόλος της επαγωγής στη γνωσιολογία του Αριστοτέλη: «δηλον δή δτι ήμίν τό πρώτα έπαγωγη γνωρίζειν άναγκαίον' και γόρ ή αισθησις ουτω τ6 καθ6λου έμ. ποιεί». Με τις όμοιες και επαναλαμβανόμενες παρατηρήσεις που καταλήγουν σε εμπειρίες αυλλαμβόνουμε τις πρώτες αρχές. Η δε επανάληψη διααφαλίζει "την απλότητα και ενάργεια των αρχών", Ο,ΤΙ δεν είναι όμοιο και ο,τι είναι τυχαίο απορρίπτεται' "μένει" το όμοιο και το ουσιώδες, ραφιναρισμένο και οργανωμένο. Τα πρώτα αντιληπτικά στοιχεία παρουσιάζουν ρευστότητα και χαλαρότητα. Με την επαγωγική σφσιρετική διαδικααία στη αυνείδηαη εξααφαλίζεται η τάξη. Σχετικό είναι το χωρίο από την ίδια διατριβή που αναφέρεται ατην αναλογία: <<οιον έν μόχυ τροπης γενομένης έν6ς στόντος έτερος έστη, ειθ' έτερος, έως έπι άρχήν ήλθεν... στόντος γόρ τών άδιαφόρων έν6ς, πρώ. τον μέν έν T(i ψυχ(i καθ6λου (καιγόρ αισθόνεται μέν τ6 καθ' έκαστον, ή δ' αι σθησις του καθ6λου έστιν οιον άνθρώπου, άλλ' ού ΚαλλΙαν άνθρώπου)' παλιν έν τούτοις ϊστατα~ έως οίον τοιουδι ζώον, l}ως ζώον' καε έν τούτω ώσαύ. τως. δηλον δή δτι ήμίν τό πρώτα έπαγωγη γνωριζειν άναγκαίον' και γόρ ή αίσθησις οϋτω τό καθόλου έμπolείν». Οι σχολαστικοί την επαγωγή την ερμήνευσαν ως σφαίρεση για να τη διακρίνουν από την επαγωγή της πλήρους μέτρησητ; των εηιμέρουο, αποδίδοντας στο Σταγειρίτη κάτι για το οποίο δεν έδωσε ιδιαίτερη έμφαση, Θα ήταν μάλλον αιτιολογημένο αυτό που υποστηρίζει ο Randal ότι ο Σταγειρίτης δεν είχε κατά νουν τη διαδικασία τητ λογικής αφαίρεσης Γι της απογύμνωσης των επιμέρους σητα γενικά, αλλά το «θεωρε7ν». την ανακάλυψη και κατανόηση των νοητών μορφών (δομών) των επιμέρους - που υπάρχουν στα διάφορα συνκε κριμένα ηράνματα" 2. 'Οηωσ γνωρίζουμε, ο Αριστοτέληο, όχι μόνον τόνισε τη σημασία τητ επα γωγής, αλλά και τη διαχώρισε από το συλλογισμό, την απαγωγή και, επιπλέον, επισήμανε τα χαρακτηριστικά και το τυπικό σχήμα της. Γνωστό είναι το χωρίο από τα Ά ναλυτικά ϋστερα:«'άπαντα γάρ πιστεύομεν ij διά συλλο γισμού ή έξ έπαγωγης. 'Επαγωγή μέν ούν έστι και δ έξ έπαγωγης συλλογι σμ6ς τ6 διό του έτέρου θόττερον άκρον τψ μέσφ συλλογίσασθαι, οίον ει τών ΑΓ μέσον τ6 Β, διό τψ Γ δείξαι τ6 Α τψ Β υπόρχειν' ουτω γόρ ποιούμεθα τός έπαγωγάς.. δέδεικται γόρ πρότερον δτι άν δύο άπα τψ αύτψ ύπόρχη και πρ6ς Θότερον αύτών άντιστρέφει τ6 άκρον, δτι τψ άντιστρέφοντι και θάτερον ύ πόρςει τών κατηγορουμένων. δεί δέ νοείν τ6 Γ τ6 έξ άπόντων τών καθ' έκα στον συγκειμενον' ή γόρ έπαγωγή διό πόντων. "Εστι δ' δ τοιούτος συλλογισμ6ς της πρώτης και άμέσου προτόσεως' ών μέν γάρ έστι μέσον διό τού μέσου δ συλλογισμ6ς, ών δέ μή έστι, δι' έπαγωγης. και τρ6πον τινό άντικειται ή έπαγωγή τψ συλλογισμψ. (έπαγωγή)... διό τού τριτου (δείκνυσιν) τ6 ά κρον τψ μέσφ. φύσει μέν ούν πρ6τερος (συλλογισμ6ς) και γνωριμ6τερος δ διό τού μέσου συλλογισμ6ς, ήμίν δ' έναργέστερος ό διό της έπαγωγης»".. Γίνεται φανερό, λοιπόν, με βάση τα παραπάνω χωρία ότι, όπως οι μετέπει-

75 75 τα Βρετανοί εμπειριστές, ο Στανειρίτηο, όχι μόνον εφάρμοσε την επαγωγική διαδικασία, αλλά και ανέλυσε το τυπικό της σχήμα σε αντιπαράθεση, κατά τη συζήτηση, με τσ συλλονισμόεηισήμανε τις δισφορές από τις όλλες μεθοδολο γικές διαδικασίες και από τη διαδικασίσ της κσθημερινής χρήσηο. έδωσε την επιστημονικότητα και φιλοσοφική καταξίωση που της ανήκει. Στην πραγματικότητα την παρουσίασε σαν βασική, όχι βέβαια μοναδική, μέθοδο έρευνας που λειτουργεί αποτελεσματικά είτε αυτόνομα είτε σε συνδυασμό με τον οησ γωγικό συλλογισμό. Εκείνο που πρέπει να τονιστεί στην παρούσα συζήτηση είναι ότι οι Αριστστελικές αναλύσεις αναφέρονται σε δύο είδη ή τύπους επσ γωγής: σόυτόν που ονομάζουμε επαγωγή με απλή αρίθμηση και σέκείνον που ο ίδιος σχετίζει με την άμεση ενόραση των γενικών αρχών που ενυπάρχουν στα πράγματα και φαινόμενα. Αν σητο ένα μέρος οι παραπάνω προτάσεις φαίνονται επαρκείς για να νο μιμοποιήσουν τον εμπειρισμό του Σταγειρίτη, οτι'το άλλο μέρος υπάρχει μια σειρά επιχειρημάτων που εμβάλλουν στο μελετητή του ένα ποσοστό σκεπτικισμού. Ειδικότερα, το πρώτο και κυριότερο επιχείρημα κατά τηο εμιιειριοκρατικής ερμηνείας είναι ότι κατά τον Αριστοτέλη η "απόδειξις είναι μια μορ φή συλλογισμού", και μάλιστα ενόοσψλλογισμού "ικανού να παράγει εηιστήμη,,44. Ο Αριστοτέλης ευνοεί ένα τυπικό απαγωγικό σχήμα του οποίου οι προτόσεις είναι πρωταρχικές (primary), όμεσες, αληθείς, μη αναγώγιμες περαιτέρω και περιέχουσες την αιτία του φα.ινομένου 4 5. Οι πρωταρχικές (ριϊmary) προτάσεις πρέπει να είναι "αξιώματα", "ορισμοί" και "υποθέσεις". Για τη λογική διαδικασία τα αξιώματα είναι αναγκαία, όπως Π.χ. αυτό 'Ίου τρίτου ή μέσου αποκλίσεως" (excluded middle) ή τα γεωμετρικά αξιώματσ- "οι ορισμοί που ηροϋηοθέτουν έννοιες όρων και οι υποθέσεις την ύπαρξη ορισμένων αντικειμένων που αντιστοιχούν στους όρους", είναι επίσης αναγκαία τυπικά στοιχεία στη λογική διαδικασία (ούμφωνα με τον Αριστοτέλη ο γεωμέτρης, Π.χ., υποθέτει και τα δύο: την ύπαρξη και "την έννοια των σημείων και των γραμμών"). - Ετσι, σωστή είναι η παρατήρηση σύγχρονου Αριστοτελιστή ότι "η θέση του Αριστοτέλη ως προδρόμου του ρασιοναλισμού, σε μεγάλη έκταση μάλλον οφείλεται στο ότι τα :4 ναλυτικά ϋστερα, επιμένουν στιτ αναγκαίες βασικές προτάσεις,,46. Φαίνεται ότι ο Σταγειρίτης ενσυνείδητα "βασανίζεται" από το ερώτημα αν η επαγωγική διαδικασία είναι επαρκής για όλους τοικ χώρους έρευνας και αν τα αποτελέσματά της διασφαλίζουν τη ζητούμενη εγκυρότητα της γνώσης. Η τάση το υ είναι να παρέξει λογικά εχέγγυα στην εμπειρική γνώση με μια απόπειρα σναγωγής της επαγωγής στην απσγωγή, "αλλό δίνοντας προτεραιότητα και υπεροχή στον ευνοούμενό του τύπο εηιχειρήμστος, το ουλλονιομό-" 7. Ακόμη, η χρήση ή η προϋπόθεση τυπικών πλαισίων και κριτηρίων στια δια φορες ταξινομητικές του ενέργειες ενισχύει (αν αυτό ιδωθεί από μια ορισμένη σκοπιά) τον αποδιδόμενο στον Αριστοτέλη ρασιοναλισμό, εφόσον ο Σταγειρί της αποσκοπεί με τις ταξινομήσεις του να "ανακαλύψει" είδη και γένη. Δεν θα

76 76 ήταν σκόπιμο να επεκταθούμε στα ποικίλα ταξινομητικά σχήματα που χρησιμοποίησε ή προϋπέθεσε ο Αριστοτέληο, Π.χ. στην πολιτική του θεωρία, τη φυσική, τη μετεωρσλσγίσ και τη βιολογία με τις ιδιαίτερες για κάθε επιστήμη αναγκαίες αρχές και κριτήρια. Αλλά, σε κάθε περίπτωση, εφόσον αναζητούν ΤΟΙ, και δεν επινοούνται, τα διάφορσ γνωστικά σχήματα με βάση τα ουσιώδη (essentiais) και αναγκαία χαρακτηριστικά, ο Αριστοτέλης δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές του κλασικού εμπειρισμού. Αυτή νομίζω είνσι η άλλη πλευρά του επιχειρήματος: ότι δηλ. δεν πρόκειται για ανθρώπινες κατασκευές, αλλά για essential, ουσιαστικά χαρακτηριστικά που ενυπάρχουν στον πραγματικό, στατικό ή δυναμικό κόσμο. Πρόκειται για μόνιμες, ίδιες ("ταυτάν") μορφές και αμετάβλητους φυσικούς νόμους. Μορφοκρατία και οuσιοκρατία. Κι αυτό συνεπάγεται ότι οι Αριστοτελικέτ εννοιολογικές αναλύσεισ, αλλά και οι επαγωγικές διαδικασίες αποσκοπούν στην αποσαφήνιση και την ανακάλυψη αντικειμενικών εννοιών και τυπικών σχημάτων και όχι σε πρόθεση του Αριστοτέλη να δώσει "προτεραιότητα στα εμπειρικά δεδομένα,,48. Ιδιαίτερη σημασία, επίσης, έχουν οι απαντήσεις που μπορούν να δοθούν στο γνωστό υπέρ της πρώτης ερμηνείας επιχείρημα της βιολογικής εμπειρίας και των "ταξινoμητιkώv" δραστηριοτήτων. του Αριστοτέλη που υπήρξαν καθοριστικά στη φιλοσοφική του σκέψη. Οι σχετικές αναφορές αρχίζουν με την ιατρική οικογενεια κή παράδοση του Σταγειρίτη, την πιθανή άσκησή του σε ανατομικές έρευνετ; πριν φύγει για την Ακαδημία, στις έρευνές του μέσα στην Ακαδημία, στην Άσσο, τη Μυτιλήνη, τη Χαλκιδική και τελειώνουν στια δρα στηριότητέτ; του στο Λύκειο. Τα δεδομένα κατά την άποψη αυτή και κυρίωτ; οι τρόποι ηροσένγισηο και επεξεργασίας καθόρισαν βασικές έwοιες και μεθο δολογικές διαδικασίες της φιλοσοφίας του. Βέβαια, στο σημείο αυτά (έστω απλουστευτικά) έχει τεθεί to ερώτημα της προτεραιότητας: προηγούνται οι καθαρά φιλοσοφικές και λογικές εργασίες του των βιολογικών ή το αντίστροφο; Ισχυροποιείται η ρασιοναλιστική άποψη,αν προηγούνται οι πρώτεο η εμπειριοκρατική,αν οι δεύτερεο, Ενδεικτικά αναφέρονται εδώ οι εξής θέσεις: (α) η έννοια και το τετραδικό σχήμα της αιτιότηται; π.χ., γενικά εντοπίζεται σε βιολογικά δεδομένα 4 9, (β) η έρευνα του Αριστοτέλη για τα ιδιαίτερα είδη άσκησε καθοριστικές επιδράσεις στη λογική και μεταφυσική του, μολονότι ειδικά για το σχήμα των τεσσάρων αιτίων η βιολογική του εμπειρία είχε τιεριορισμένες και έμμεσες επιδράσε ι ς5 0, (γ) οι βιολογικές έννοιες του οργανισμού, της λειτουργίας και του σκοπού του οργανισμού επηρέασαν τον Αριστοτέλη, ο οποίος χρησιμοποίησε αναλογικά ορισμένα λειτουργικά σχήματα στις θεωρίες του για τον άνθρωπο, την κοινωνία, την τραγωδία, γενικά την ηθική και την αισθητική- ', {δ} "η έννοια της εντελέχειας ξεκινά από τις βιολογικές από ψεις για τον ώριμο οργανισμό που ενέχει ένα τέλος,,52. Στις γενικές και επιμέρους αυτές θέσεις, ωστόσο, μπορούν να αντιπαρατε θούν δεδομένα και απόψεις που μειώνουν την πειστικότητά τους. ΓΊα την

77 προέλευση ίου σχήματος των τεσσάρων αιτίων υπάρχ ει Π. χ. η άποψη ότι αυ τό προήλ θε οπό τ ην ονόλυοη τη ς κοθημερινής γλώσσσς, τη χσρτογράφησή της και τους διαφορετικούς τρότιουτ; απάντησης σ ε ερωτήσεις του τύπο υ "γιατί ; Όσο για το επιχ είρημα τ η ς μ ε τσφο ρά ς βιολογικών μοντέλων στη φιλοσοφία κ αι ιδιαίτερα τις πρακτικές επιστήμ ες τη ς ηθ ι κ ή ς κα ι πολιτικής α ντιτάσσε ται η άποψη ότι ο Αριστοτέλης χρ ησ ιμ οπο ί η σε ανα λογικά μοvrέλσ κυρίω ς σ πό τ η ν τέχ νη (Craft) κα ι ελάχιστα από τη β ι ολογία. Τεκμηρίωση συτής τη ς άποψ η ς μπορεί νσ γίν ε ι με σναφορές στ ο Περ ί ζώων γενέσεως. 72gb 15-18, 730b 4-6, 11-15, 730b Υποστηρίζετσ ι, λο ιπόν,ό τι ο Αριστοτέλης προ σωποπ οι εί τη φύση ως τε χνίτη (τέκτ ονα)" "ο ι τ έχνες στο Αριστοτελικό έργο ε ίνα ι π ερισσότερο άξιες παρά η βιολο γία για ερμηνευτικούς σ κοπούς... υ πάρχει μια εξαψετικά ε κπλ η κ τ ι κ ή απουσία βιολογικού αποδεικτικού υλικού"s4. Σχετικά με το ερώτημσ της ηροτ εραιό τητστ των εργσσ ιών του Αριστοτέλη, θα μπορούσαμε να ε π ι καλ ε σ θ ο ύ μ ε το συμπέρασμα του Jaeger 6 5, ότι σι ερ ευ νητικέο δραστηριότη τε ς τ ου Αριστοτ έ λη στη β ιο λο γία και γεν ι κ ό τερ α οι ευ πειρι κές του δραστηρ ιότητες εντά σσο ν τα ι στην περίοδο του Λυ κε ίο υ κα ι, επομ ένως, οι καθαρά φιλο σοφι κ έ ς κα ι λογ ικές έwο ιες του Στο γ εψίτη δ ε ν προέρχονται απ ό τα αντ ίστοιχα. εμπειρικά δ εδομένα. Η θ έση α υτή εν ισχ ύετα ι κι απτην άποψη του R 0 5S ότι ο ι θεμελιώδεις φιλοσοφικές αρχ έ ς και τα σημαντικότερα μεταφυσικά πλαίσια " προχ ρ ο νολογο ίν τα ι της παραμ ον ής του Αριστοτέλη στη Λέσβο,,56. Θα πρέπει νσ προστεθ εί ότι οι έwοιες της στσθε ρότητας και μονιμότητας βασικών κοσμολογ ικών, βιολογ ικών κα ι οντολογικών απ όψεων, όπως αυτές του πρώτου κινούντος ακινήτου, τη ς κανον ικότη τας κα ι ομοιομορφ ία ς των κυριότερων κινήσεων στον υ πο σελ ήν ιο χ ώρ ο, της αμεταβλητότητα ς στο χ ώρο του ο υρανού, της σταθ ερότητας και μονιμότητα ς των ε ιδών κα ι γενών στη βιολογία ( πο υ σα σ υν έπεια έχει την α πόρριψη τ η ς εξελικ τική ς θ εωρίας τω ν ε ιδ ών), σλλά, α κόμ η, κσι "της ορθολογ ικότητσ ς του κ όσμου" που σ υμ πληρ ώνε ται μ ε την πεποίθηση το υ Σταγ ειρί τ η στις δυνατό τ ητες του ονθ ρώπινου λό γο υ να συλλάβει τον κ όσμο'' 7, δ εν εν ισχ ύο υ ν την εμπ ειριοκρατική ε ρ μ η νε ία. Εδώ, πρ έπει να αναφέρουμε κα ι την άποψη ότι " οι διδασκα λ ίες και η θεωρία της μορφή ς και του τ έλους δε ν ήταν συμπεράσματα από τη βιολογική του εργα σία", αλλά το π ρ οϊό ν "τητ; κριτικής του σκέψης σ ε ' θεωρητικά προβλήματα κληρονομημένα από τον Πλάτωνα και ηρ ονενέστ ε ρους φ ιλοσόφους,, 56. Η απο δυνάμωση το υ ε μ π ε ιρ ισ μ ού τ ου Αριστο τ έλ η μ πορεί ακόμ η να πρ οέλ θε ι κα ι από απόψεις του σε ο ρ ισμένα κείμ ενά το υ, όπως Π.χ. ουτό οπό τ ο Περ ί ψυχής , όπο υ ο νους ορίζε ται ως «ε ίδος ειδών», ή στο χωρίο τ ης ί δ ια ς δ ια τρ ι βής, ό πο υ, μ ιλ ών τα ς γ ια τ ον ε ν εργη τι κ ό νου, τ ο ν χ α ρακτ η ρίζει ως «χωριστό, άπαθή καί άμιγή τυ ο υσί,!- ών t νεργε ί,!-... ά θά νατσ ν καί ά ί διαν...»" ή τ α χωρ ί σ απ ό το Μετά τά φ υσικά , 1064b 9-14, μ ε το ο. 77

78 78 ποία αναφέρεται στη "χωριστή" και"α κίνητη" "ουσία" "το θείον" και την«πρώ τη και κυριωτάτην άρχήν», Αλλά και το χωρίο από το 'Ηθικά Νικομάχεια, 113gb 21, προοφέρει ισχυρό έρεισμα του ρασιοναλισμού' εδώ ο Στανειρίτητ υποστηρίζει ότι το αντικείμενο τητ επιστημονικής γνώσης είναι αναγκαίο και επομένως αιώνιο, αγέννητο και άφθορο, Στα παραπάνω μπορούν να προστεθούν και οι διαπιστώσεις από ερευνητές των Αριοτστελικών κειμένων, ότι η λογική του Αριστοτέλη αξιοποιεί ή ανάγεται σε μεγάλο βαθμό στα μαθηματικά. Η έννοια του "μέσου" του σριστοτελικού συλλογισμού Π.χ. ανιχνεύεται στη μαθηματική σκέψη και συνκεκριμένα στην αναλογία του τύπου Α:Β=Β:Γ, όπου οι δύο όροι Α και Γ "σχετί ζονται" μέσω του "μέσου" Β 5 9. Επιπλέον, προστίθεται ότι η έρευνα στα αριστοτελικά κείμενα δείχνει ότι ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί ευρύτατα σόλετ; τ«; έρευνές του τη διαδικασία αυtή60, Σημειώνεται ακόμη ότι ενώ δεν δέχεται ως οντολογικά αυτόνομα; τις μαθηματικές έννοιες, εντούτοις δέχεται ότι η αρχή "της του τρίτου ή μέσου αποκλείσεως" έχει μεταφυσικές προεκτά σεις61, Δεν είναι τυχαίο επίσης και το ότι σε διάφορες διατριβές του ο Αριστοτέλης χρησιμοτιοιεί μαθηματικές έwοιες, παραδείγματα, αύμβολα και γεωμετρικά σχήματα και θεωρήματα (π,χ, :Α ναλυτικά ϋστερα, 41 b 14 «δτl τοϋ ίσοσκελοϋς ίσαι αι πρός το βάσει») ' ή, το ότι, αύμφωνα με τον Thomas Heath και άλλους, στα «Στοιχεία»του Ευκλείδη επισημαίνονταιδάνεια από το Στανειρίτη, Πλήθος μαθηματικών κειμένων του Αριατοτέλη περιλαβάνονταιστην εργασία του HIppocrates Apostle, ArIstotle's Philosophy of Mathematics, Chicago (1952), Αλλά και πρόσφατες έρευνες, όπως αυτή του G_ LIoyd, ενιαχύουν τη θέση ότι "οι ιδέ ες που διατύπωαε [Αριστοτέλης] για τιο αυνθήκες τ η τ; / επιστημονικής γνώσης / γενικά και ειδικό τερα για την απόδειξη και τον ορισμό, προέρχονται ούτε από τη βιο λογία ούτε από άλλο κλάδο της φυσικής επιστήμηο, αλλά από τα μαθηματικά,,62, Η σύντομη επανεξέταση του προβλήματος στα περιορισμένα αυτά χρονικά πλαίσια, σίγουρα δεν προσφέρει τη λύση, αν τελικά υπάρχει. Ωστόσο, από την αντιπαράθεση των κειμένων και των επιχειρημάτων προκύπτει ότι οποιο δήποτε αμιγής ταξινόμηαη του Στογειρίτη ωτ; εμπειριστή ή ρασιοναλιστή, χωρίτ; την ταυτόχρονη επισήμαναη μιας άλλης παράλληλης γραμμής στη ακέψη τ ο υ, δεν φαίνεται ότι αποδίδει δικαιοσύνη στη γενικότερη φιλοσοφία του, Η με κάποια επιφύλαξη θέση που θα μπορούσε να πάρει κανείς είναι να τοποθετήσει (εφόσον και όπου υπάρχει ιστορική τεκμηρίωση) τκ διαφοροποιη μένες απόψεις του σένσ εξελικτικό σχήμα και να δεχτεί τη γό νιμα δυναμική σκέψη του ως εξελισσόμ ενη και διαφοροποιούμενη, χωρίς αναγκαία να υιοθετήσει το κλασικό, πλην αμφισβητούμενο, σχήμα του Jaeger. Τε λικά, με τα υπάρχοντα δεδομένα, μπορούμε να ισχυρισθούμε, απλώς σ ταθμί ζοντάς τα, ότι ο Αριστοτέλης είναι θεμελιωτής του εμπειρισμού, αφού

79 79 οι κύριες προτάσεις του κλασικού εμπειρισμού ικανοποιητικά ΤΕκμηριώνονται από τα σριστοτ ελικά κείμενο' ή, έστ ω, χρησιμοποιούνται ή προϋποτίθενται στις αναλύσεις του. Αλ λά, αν δούμε. και τον εμπειρισμό και το ρασιονα λισμό του σαν διαφορ ετικές προσεγγίσεις ή γνωστικές διαδικασίε ο, μέσα σένσ ευρύτερο τιλαίσι ο του " γνωρί ζ ε ιν'ί όπως θάλενε ο σύγχρονος αριστο τελιστής Edel, ίσως αυτή θα είναι η περιaσότ ερo ορθή τοποθέτ ηση. Το γ ενικό θεωρητικό σχήμα ίου Στσνειρίτη είνα ι οργανικά εν ια ίο, ε υ ρ ύτατο, γόνιμο και ισόρρο πο όσον αφορά τ η σημαντικό τη τα του κάθε τμήματος του 6 3.

80 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. D.W. Ham1yn, "Ειηρίιίοίεηι", Encyc10pedeia Ο Ι Phi10sophy, Ν. Υ., ρ Ι.Η. Randa1, Arlstot1e, C01tlmbia υηίν. Press, Ν.Υ. (1967), ρ D.Z. Andriopoulos, Sense and Perception Ι» Greek PhiIosophy, W. Green (l975),pp Περί ψυχής, 432a 'Α ναλυτικά πρότερα, Ι 30, 46a Περί ούρανοϋ, 3000, Περί ψυχής, 424a Περί ψυχής, 424a Ibid., 432a Ibid., 432a Περί έρμηνείας, 16a 2 6 και Ν. Αuγελή, "Το φιλοσοφι κό πρόβλημα τ ηο νλώσσας στον Αριστοτέλη". Αριστστελικά, Θεσσαλονίκη (1980), σ Ο όρος ηό θος ερμηνεύεται ως συνειδησιακό φαινόμενο ή και ως "παραστάσεις, που είναι ομοιώματα των πραγμάτων". Στην πρώτη περίπτωση η ερμηνεία παρουσιάζει ευρύτητα που το συνειδησιακό γεγονός είναι αδιαφοροποίητα, ενώ στη δεύτε ρη έχει καθαρά γνωστικό χαρακτήρα. Φυσικά, εδώ ο όρος ιι ό θο τ; συζητείται σε σχέση με τη φύση και τη λειτουργία των γλωσσικών συμβόλων. 12. D.Z. Andriopoulos, "Did Aristotle Assume a Sense-Data Πι σοτν?", Philosop hi cal Inquiry, 2 (19 79), D.Z. Andriopoulos, Sense and Perception in Greek Philosoph y, W. Green (1984), ρ Locke, Αα Essay Concerning Human Understanding, 11: "... we shail find ίτ θ bout ideas, not innate, but acquired.. whicil are iprlnted by external.thίngs...". 15. Hume, Απ Enquiry Concerning Human Und cγstand ing, Ι.Α. Selby-Bigge's edi ιίοη, revised by Ρ.Η. Nidlish, Glarendon Press, Oxlord (1975), ρ. 18: "Β Υ th e term impression... Ι mean all our more Iively perceptions, when ινο hear, σ τ see... ". 16. "Πι ο Refutation αγ Realism", Mind, VLIII (1934), ρ Ι a Το πράσινο χρώμα "αρχίζει να υπάρχει μόνο όταν η a\vareness το υ πράσινου αρχίζει να υ π ά ρ χ ε ι ". 18. 'Ά Defence ογ Common Scnse", Contemporary Philosopll Y, Allen Wnwin, Εφηdon (1925), ρ Ι 9. R. Sorabji, AristotJe Οπ Memory,Brown υπίν. Press (1972), ρ ''Α Critique ΟΙ Idea1ism", Problems Ο Ι Philoso ph y, Oxlor d υ πίν. Press (195 7). 21. Book 11, Ch. 8, Sect Sextus Adv. Math. νπ, 1390; (DK 68Β 11); Στ η διάκριση μεταξύ «γνησίη»κσι

81 81 «σκο τίη» γνώση αναφέρετ αι «... δ ψις. άκοή, γε ύσις. ψα ύσις..». Ακό μ η η έwοια των ειδώλων μ πορεί να έ χει εμπνε ύσει τον Αριστοτέ λ η. 23. De Anίma 4 18a 25, 428b Σ ελ. 83 : Η δ ιαφορά το υ είνα ι ότι δίνε ι μ ια " κα θαρά μ η χα νι στι κ ή ερμ ηνεία το υ τρό που π ου ενεργούν (act) α υτ ές σ ι δ υνάμ εις". 25. Ωστό σο, τα εξ ής χωρία από τα Άναλυτικά 'Ύσ τερα εμφανίζουν τον Αρ ιστοτ έλ η "αυτο-σναιρού μενο '' : 71a 1 : «Πάσα διδασκ αλία και πάσα μάθη σις δια νοητική έκ προ ϋπαρχούση ς γίγνετα ι γ νώσεω ς...». 71a 12,«Διχώ ς δ ' ά να γκ αίον πρ ογιγνώσκε ιν...»: 9gb :«πώ ς αν γνωρ Ιζοιμ ε ν και μανθάνοιμ ε ν έκ μή προϋπαρχ ού ση ς γνώσεω ς ;». Μ ο λονότι τ έτοια χωρίο δεν αναιρ ούν τ η γ εν ική θέ σ η του Στ α νε ιρ ί τ η, θα πρέ πει να υ πο μνη σθεί ότι τ ο έργο αυ τό έχε ι Π λα τω ν ι κά κα τ άλο ιπα. Ο F. Solm sen (Die EntwicklLIng der aristo te lischen Logik und Rhetor ic,berli.n, 1929), β ρ ίσ κο ν τα ς τα Ανα λυτι κ ά Ύστερα πλα τ ων ικότερα των Αναλ υτι κών Π ρ οτ έ ρ ω ν, επισ ημαίνε ι ό τι : ε ιδ ικά τ ο β ιβλίο Ι είνα ι μαθ ηματικά ηροκο τ ειλ η μένο, η θεωρ ία τ ων αρχών το υ Αρ ιστο τ έλη π ηγ ά ζε ι από τ η ν Πλα τωνικ ή δ ιδα σ κα λία των υπο θ έσ εων ( Πολ ιτεια. Υ ί - ν Ί ) κ.λ. η , χι Ι, 424a Η τύπωσ η και η α ναλογ ία των ιχνών οπ ό το δακτ ύλ ιο κ.λ. η, είνα ι μάλλο ν α πηχ ή σ εις αητο θεα ίτη το 19 1C κα ι τον ΤΙμα ιο. 718 (σχετικό με τ α ό νειρα ). Στο θεαίτητο ε ιδ ικό τε ρα σ υναντο ύμ ε τ ο υ ς όρους άποτυπούσθαι (19 1d), t νσημ αι νόμ ενα (19 1d), δακ τ ύλια (191d, Ι 93 b-<:), σημεία (19 1d, 193 b-c, 194 c -195a ). Σ τον Τίμαιο: τ ύπ ος (71 b). Σ το Φ ίληρο : ει κ όνε ς (σντί νρσ φα, 39b-c) a a a Ι. XV, 106a Μετά τά φυσικά, Ι, 980 a a Περί μνήμη ς κα Ι άναμνήσεως, 451 b Σημειώνετα ι ότι ήδ η στον Πλατω ν ι κό δ ιάλογο ΦαΙδων. 73d-74a Io Lαρ χές τη ς ο μο ιότ η τας κα ι το υ σύνεγγ υ ς σ υ γ κε κριμενοπο ιούντα ι μ ε τα παρ αδε ί γματα του Σιμ μ ία κα ι τη ς εικόνας τ ο υ ( ο μοιότητα) κ α ι του Σιμμία κα ι Κ έβητα ( σ ύνεγγ υς ). 33. Ib!d., 451 b Ibid., 452a Οι μεταγε νέστερ οι 1ames Μυι and 1.S. Μ ί ΙΙ υ ιοθ ετούν το υς νόμο υ ς το υ σ υνειρ μού. 36. R. Sorabji, Aristotle Ο η Memory, Brown υ η! ν. Press ( 1972), ρ Ibid., σ. 43. Π ερ ιπ τώσ εις στ κ οπο ίες δε ν έ καμε χρήσ η είναι : De Sensu et Sensi bili, 443 b a 16 ( άνθ ρωπο ι στο υ ς ο ποίους αρέσ ε ι μ ια οσ μ ή επειδή ανήκ ε ι σε τροφή που επ ίσης το υ ς αρέσει). Π ερ ί ψ υχής, 425a 22 ή b 3-4 (άνθ ρω ποι πο υ μ ε τ ην όρ α ση κρ ίν ο υν ότι κά τι είν α ι γλυ κό ή κ ρ ίνου ν α πό τ ην κιτρινάδα του ότι είν αι gall), Π ε ρ ί ψυχής, 4 18a 20-24, 425a 24-7 και Αναλ υτικά Π ρ ό τ ερα, 43a 35 6, 83a 1 14 (άνθρωποι πο υ κρ ίνο υν ό τι ένα pale πρά γμα πο υ βλέπο υ ν ε ίναι ένα ορ ισμένο π ρόσωπ ο ). 38. D.Z. And riop oulos, αε λ

82 Sorabji, σελ. 1: Π ροσφ έρ ε ι μία ε νδ ιαφέρο υσα variation των ιδ ε ών των μετέπειτα Βρετα ν ών εμπειριστών- σελ. 21: " ο Αριστο τ έλ η ς απ έφ υ γ ε θ έτοντας μερ ι κά α τιτσ ερω τ ήματα των ε μπειριστών και μερ ι κ ές απίις υ περ βολέ ς στις απα ν τήσ εις τους, αλλά παρα ταύτα his account ε ίνα ι close σε πολλ ές απόψεις μ ε το δικό το υς", , ΧΙ Χ, 100 a G.E.R. Lloyd, Aristot1e: the Growth and Structu re ο Ι H.is Thought, Cambridge Universit y Press (1968), σ ελ Rand ai, σελ. 43. Υποστηρίζει, ε π ιπ λέο ν, ότι ' α υ τ ά (κατανοη τές μορφές) μοιάζουν μ ε τα σ υ γ κε κρ ιμ έ να universals του Έγελοu. 43. ΧΧΙΙΙ, 68b Lloyd, σ ελ Ά ναλυrικά ύστερα 71 b : Ι,.. φαμ έ ν δέ καί δι' ά ποδείξεωςείδέναι. άπάδειξιν δέ λ έγω σ υλλογισμό ν έπ ιστημονικόν ' έ71 lσ τημου ικ6ν δέ λέγω καθ ' δν τιμ Ιχειν α ύτ6 ν έ π ιο τdμε θα. Εί το ίν υ ν έ στί ιό έπίστα σθαι ο ίον Ιθεμεν, d vd γκη καί τήν ά ποδεικ τική ν tπ ιστήμην Αξ dλη θώ ν τ ' ειν αι κα[ πρώτων κα [ άμέσω ν κα ί γνωρι μω τέρω ν κα[ alr fw v το υ σ υμ περάσματο ς ' ού τω γάρ Ισοντα ι κα ; αι ά-ρχαί οίκείαι το ύ δεικνυμένοω>. 46. Edel Α., Aristot le, Croom Heim, Lond on ( 1982), σε λ Lloyd, σελ Α. Μan sίοn, Introdu ction to Aristotle' s Physics, 1946, σ ε λ Ή να θε μ ελ ιώσε ι τι ς έw οιε ς κ αι τα σ χ ή μα τ α επάνω στα ε μ π ε ιρικ ά δεδ ομένα. 49. Η. Hantz, Th e Biological Mot ivati on ίn Aristotle, Ν. Υ., Μ. Green, Α Ρωτωίι ο Ι Arist otie, Chicago University Press ( 1963), σελ Ι. R. Bambrough, The PhiIosophy οί' Aristotle, Ν. Υ. (1 963), οελ. 26 ' κσι Graham, σελ W. Graham, "Some Myt hs About Aristotle's Biologica1 Moti vation", Journal of the Histor y οι Ideas, χιν ιι (1986), σελ. 532 κοι W. Ri tι er, "Why Aristotle Ι η vented t he \vord Entelecheia", Quar terly Review ο Ι Biology, 7 (19 32), Graham, σ ελ Υπέρ α υ τ ής τ η ς ερ μ ην ε ίας ε ίνα ι και το ότι ο ι "τ ρ ε «; αιτ ί ε ς συχνά σ υμπ ίπτο υ ν " ( Φυσικd, 198a 24-27). 54. Ibid., σελ Arist ot e1es, σελ Υπάρχ ο υ ν, ωστόσο, κ αι αντίθετες απόψεις : Η. Εε ε, σε λ. 63, Grah anl, σε λ Αριστο τέλης, σελ Llo yd, σελ Ibid., σ ελ. 298: Στη σ ελ 299. "Ο ι τ ε λι κ ές σιτ ίττ;... εφσρμόζο ντσι... στη σφσίρα τη ς τεχ νι κ ής παρα γωγή ς ", ά ρα δεν ε ίνα ι αποτέλεσμα βιολο γικ ών ερευνών. 59. Κ. Γε ωργούλη ς, Α ριστοτέλη ς ο Στο γ ειρ ίτης, Θεσσσ λ ονίκ η (1962), σελ R. Brunl bauch, ''Aristotle a s a Matllematician", Review ογ Metaphysics, March (19 55) Γεωργο ύλη ς, σελ Σημ ειών ε ται ότι ο Αριστο τ έλη ς δ εν χρ η σι μο ηο ιε ί μόνον μαθημα τι κά παρα δείγ μ ατα. αλλά κα ι β ιολο γικ ά, όπω ς σ τα Ά ναλυτικά ύστερα ch 17 ο συ λλο γισ μό ς πο υ α π οδ ει κνύ ει ότι όλα τα πλα τ ύφ υλλα δέντρα ε ίνα ι

83 φυ λλ οβό λα. 62. Σ ε λ Lloyd, σελ. 302: " Η φιλοσοφ ία το υ Αριστοτ έλη είναι εν ια ία και κυρίως ένα οργαν ικά ενοπο ι η μένο όλ ο, κα ι κανένα μέρο ς τ ης εργασ ίας το υ δ εν κυριαρχ ε ί πάνω στα ά λ λα μ ε την έννο ια ό τι προσφέρε ι το γ εν ικό π λ αίσιο, μ έσα στο ο πο ίο οι ΈWoιες σ ε άλλ ες.έρ ε υ νε ς προσαρμ ό ζο νται σ ' α υτ ό ". 83

84

85 Σ ΤΕΛ Ι Ο Υ Β Ι Ρ Β ΙΔ Α Κ Η Ι Π Α Ν Τ Α Ζ Η ΤΣ ΕΛΕΜ ΑΝΗ ΑΡ ΙΣΤΟΤΕ ΛΙΚΗ ΣHMAΣIOΛOΓl A Κ Α Ι ΛO Γl KO Σ ΝΤΕΤΕΡΜΙ ΝΙΣΜΟΣ : Η ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙ ΚΗ ΤΟ Υ ΠΕΡΙ ΕΡ ΜΗ ΝΕΙ ΑΣ 9 Μερικά π ρά γματα δεν υ πό κε ιντα ι στον έλεγχό μ α ο, ' Ισω ς θα ανατε ίλε ι ο ή. λιος αύριο.ίσω α δεν θα ανατ ε ίλ ει : ε ν π άσ η τιερ ιητωσε ι. ηρόκειτσ ι για κάτι σχετικά με τ ο οποίο δεν έχου μ ε τη ν πα ραμι κρή δυνατότη τα να κάνου με α πο λύ τω ς τ ίποτε. Δ ε ν έχου με κατά νου ν κάπο ια πα ρα λλα γή της οικε ία ς αρ ιστο τελ ικ ής δ ιδασκαλ ίας σχετικό με τ ην αναγκαιότητα που διέπει τ η ν α ι ών ια κ ίνηση των ουρανίων σωμά των 1, α λλά απλούστατο τ ο γ εγονό ς ό τι δ εν 'δ ια θ έτ ο υ μ ε, προς το παρόν αν μ η τι άλλο, κάποια α ιτι ώδη μέσα τα οπο ία θ α μ α ς επ έτ ρ επαν να διακόψουμ ε. Π. χ. τ ην περιοτροφή τ ης Γ η ς (ή να τ ην διοτηρήοουμ ε αν κάτι άλλο τ η δ ιετάρασσε)2. Το α ν θα ανα τ εί λει ο ή λιο ς αύρ ιο α ποτε λ εί ενδεχό μ ενο μ ε το οποίο δεν έχει και πο λ ύ νόημα να α σχολούμ εθ α, ακρ ιβώς ε πειδ ή στ ε ρο ύμεθα κατα φανώς των αιτ ιωδών μ έσω ν τα οποία θα μ α ς επ έτ ρ επαν να κά νου με ο τιδήποτε σ χ ε τικ ά με συτό '. Ο μοιρο κράτη ο" υποστηρίζει ένα σαφώτ; αν η συχητι κότερο σ υ μ π έρασμυ. Τ ί ποτε δεν υπόκ ειται στον έλεγχό μ ας, Ένα οικείο επιχ εί ρ ημ ά τ ου είναι το π ε ρ ίφ η μ ο ε π ιχε ί ρη μα "εκ τ η ς με λλοντι κή ς α ληθείας" β Ή ε ίναι αλ ήθε ια τ ώρα ότι θα πάω στ η Θ εσσα λον ίκ η αύρ ιο ή,ε ίνα ι αλ ή θε ια τώρ α ό τι δεν θα πάω αύρ ιο ε κεί - αν ό μ ως ε ίναι αλ ήθε ια ό τι θα πάω, δεν υπάρχ ει τίπο τε που εγ ώ ή ο πο ιοσδήποτε άλλος να μπορ εί να κά νε ι ώστε να το ε μποδίσε ι να συ μβε ί: κσ μ μ ία απ ό τις π ρ ο σπά θ ει έ ς μ ο υ να α ποφ ύγω να βρεθώ στη Θεσαα λο νίκη δεν εί να ι δυνατόν να επ ιτύχει, είτε κλ ε ιδωθώ στο δ ωμά τιό μου ε ίτε πά ρω τ ο αερο πλάνο για τη Ρόδ ο, Αν πάλι είνα ι α λή θεια ότι δεν θα πάω, τότ ε, α ντίσ το ιχα, κόθε προσπόθειό μο υ να βρεθ ώ στη Θεσσαλονίκη ε ίνα ι ή δη κατα δ ικασμ έν η σε αποτυ χία. Και έτσ ι φαίνετα ι ότι κα ι στ ι ς δύο περιπτώσ εις όλε ς ο ι προσπάθει ές μου ε ίνα ι μ ά τα ιε ς και περ ιττ ές, κα ι ότι το μέλλον θ α είνα ι τ ελ ικά α υ τ ό πο υ πρό κειται να είν αι οτιδήπο τε κα ι αν αποπ ειρα θ ώ να πράξul. Κα θ ώς το επ ιχείρημ α επ ιδ έχ ετα ι απ εριόριστ η γεν ίκευση, φα ίνε τα ι ό τι δεν υ πάρχ ει τ ίπο τε τ ο ο π οίο να μπο ρο ύμ ε να π ράξο υ μ ε σχε τικό μ ε ο τιδήσο τε". Στην ανα κο ίνωση α υ τ ή επι θυμ ο ύ μ ε να παρουσ ι ά σο υμ ε τ έ σαερ ις ισχ υ ρ ι σ μ o ύςj. Πρ ώτοτ; ότι η αριστοτελική ο ηόντηση στη μο ιρ οκ ρατικ ή επ ιχε ιρ η μα &