Η ανάπτυξη της αντίληψης της ομιλίας. Περιεχόμενα. Αθανάσιος Χρ. Πρωτόπαπας. Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου. Πέμπτο δοκίμιο, Μάιος 2007

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ανάπτυξη της αντίληψης της ομιλίας. Περιεχόμενα. Αθανάσιος Χρ. Πρωτόπαπας. Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου. Πέμπτο δοκίμιο, Μάιος 2007"

Transcript

1 Η ανάπτυξη της αντίληψης της ομιλίας Αθανάσιος Χρ. Πρωτόπαπας Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου Πέμπτο δοκίμιο, Μάιος 2007 Περιεχόμενα Η ομιλία μέσα στο ακουστικό περιβάλλον... 2 Δομή και χαρακτηριστικά της ομιλίας... 3 Παραγωγή ομιλίας φθόγγοι... 4 Κατηγορική και συνεχής αντίληψη και παραγωγή ομιλίας... 5 Συλλαβική οργάνωση της ομιλίας... 9 Συνάρθρωση Το αντικείμενο της αντίληψης Προσωδία και επιτονισμός Περίληψη Ανάπτυξη των αντιληπτικών δεξιοτήτων Ανάπτυξη της φωνητικής αντίληψης Μελέτες αντίληψης σε βρέφη Εγγενής κατηγορική αντίληψη Ρύθμιση του φωνητικού ρεπερτορίου Αντιληπτική προσαρμογή στα χαρακτηριστικά της γλώσσας Ανάπτυξη των φωνηεντικών «μαγνητών» Προσωδιακά και φωνοτακτικά χαρακτηριστικά Ανάπτυξη φωνολογικών δομών: συλλαβές Υπερσυλλαβικές φωνολογικές δομές: μετρικά σχήματα Λεξική κατάτμηση και ανάπτυξη λεξιλογίου Διαγλωσσική αντίληψη και η υπόθεση κρίσιμης περιόδου Περίληψη Αστοχίες και διαταραχές Διαταραχή κεντρικής ακουστικής επεξεργασίας Ειδική γλωσσική διαταραχή Μη λεκτική ακουστική αντίληψη Ακουστική αντίληψη στη δυσλεξία Περίληψη Βιβλιογραφία Γλωσσάρι

2 Η ανάπτυξη της αντίληψης της ομιλίας Το ανθρώπινο βρέφος γεννιέται σε έναν κόσμο που είναι ακουστικά πολύ πλούσιος. Δεν περιλαμβάνει μόνο τα συνηθισμένα ηχητικά «αντικείμενα», τους ήχους δηλαδή που αντιστοιχούν σε γεγονότα και υπάρξεις του περιβάλλοντος. Περιτριγυρίζεται, από την πρώτη στιγμή και για όλη τη διάρκεια της ζωής του, και από τους ήχους της ανθρώπινης επικοινωνίας, δηλαδή της ομιλίας. Φυσικά και οι ήχοι αυτοί αντιστοιχούν σε γεγονότα του περιβάλλοντος, αφού παράγονται με συγκεκριμένες θέσεις και κινήσεις της φωνητικής οδού 1 των ανθρώπων. Αντιστοιχούν όμως σε πληροφορίες ιδιαίτερης σημασίας για το βρέφος, διότι από τους ήχους της ομιλίας θα πρέπει να αναπτύξει το δικό του σύστημα γλωσσικής σκέψης, έκφρασης και επικοινωνίας, το οποίο θα του επιτρέψει την πλήρη συμμετοχή στην ανθρώπινη κοινωνία μέσα στην οποία γεννήθηκε. Το βρέφος λοιπόν έρχεται από την πρώτη στιγμή αντιμέτωπο με ένα περίπλοκο πρόβλημα, η λύση του οποίου είναι εξαιρετικής σημασίας. Δοκιμάστε να ακούσετε μια ξένη γλώσσα που δεν γνωρίζετε στην τηλεόραση ή στο ραδιόφωνο και προσπαθήστε να μαντέψετε ποιες είναι οι λέξεις που περιέχει, ποιοι ήχοι ακριβώς χρησιμοποιούνται για να σχηματίσουν τις λέξεις αυτές, και τι προσπαθεί να πει ο ομιλητής. Θα παρατηρήσετε ότι είναι αδύνατο να εντοπίσετε τα σημεία που χωρίζουν κάθε λέξη από την επόμενη, ενώ πιθανότατα θα νομίσετε ότι ο ομιλητής μιλά υπερβολικά γρήγορα και λιγότερο καθαρά σε σχέση με τα ελληνικά ή μια άλλη γλώσσα που γνωρίζετε καλά. Αν δοκιμάσετε να μάθετε μια ξένη γλώσσα ακούγοντάς την απλώς από το ραδιόφωνο είναι βέβαιο ότι πολύ σύντομα θα εγκαταλείψετε την προσπάθεια. Όμως τα βρέφη επιτυγχάνουν να φέρουν σε πέρας ένα έργο πολύ μεγαλύτερης δυσκολίας από αυτό. Ενώ πρέπει να «σπάσουν τον κώδικα» των ήχων της ομιλίας, να βρουν τους φθόγγους και τις λέξεις και να αναγνωρίσουν τους συνδυασμούς τους, συγχρόνως έχουν να μάθουν και τις ίδιες τις έννοιες. Πρέπει δηλαδή να σχηματίσουν και να οργανώσουν τον πρώτο εννοιολογικό τους χώρο, στον οποίο να νοηματοδοτήσουν τις λέξεις που θα καταφέρουν να «εξορύξουν» από αυτό το συνεχές, ρέον και συγκεχυμένο ακουστικό σήμα του περιβάλλοντος, δηλαδή την ομιλία που ακούν. Κι όμως σχεδόν όλα τα βρέφη πετυχαίνουν το έργο αυτό σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, χωρίς καθόλου εξειδικευμένη διδασκαλία και με ελάχιστες πιθανότητες αποτυχίας. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται πρώτα τα στοιχεία του προβλήματος που αντιμετωπίζει ένα βρέφος, δηλαδή ποιες είναι οι πληροφορίες που πρέπει να ανακαλύψει από το ηχητικό του περιβάλλον και ποια είναι τα μέσα που έχει στη διάθεσή του για να το επιλύσει. Περιγράφεται επίσης σε γενικές γραμμές η τελική κατάσταση-στόχος, δηλαδή πώς αντιλαμβάνεται το σήμα της ομιλίας ένας φυσιολογικός ενήλικος. Παρουσιάζονται τα γενικά χαρακτηριστικά της αναπτυξιακής πορείας της αντίληψης ομιλίας, η οποία αποτελεί θεμέλιο για τη γλωσσική ανάπτυξη καθώς και κίνητρο και ερμηνευτικό πλαίσιο για ορισμένα επιλεγμένα σημαντικά πειραματικά ευρήματα. Τέλος δίνονται ορισμένα στοιχεία για περιπτώσεις αποκλίνουσας ή καθυστερημένης ανάπτυξης της φωνητικής αντίληψης και για τις σχέσεις τους με ευρύτερες γλωσσικές διαταραχές. Η ομιλία μέσα στο ακουστικό περιβάλλον Κάθε στιγμή ο αέρας που μας περιβάλλει μεταφέρει ένα ετερόκλητο πλήθος ήχων. Αυτό ισχύει είτε μιλάμε για ήχους ανθρώπινης δραστηριότητας και μηχανικής λειτουργίας, όπως σε ένα σύγχρονο αστικό περιβάλλον, είτε μιλάμε για ήχους «της φύσης», δηλαδή άλλων ζώων, νερού κλπ, που θα περίμενε κανείς να ακούσει σε παλαιότερες εποχές ή και σήμερα έξω από τις πόλεις. Σε κάθε περίπτωση στα αυτιά του νεογέννητου φτάνουν κάθε στιγμή διάφοροι ήχοι και έτσι ένα από τα πρώτα προβλήματα που έχει να λύσει το ακουστικό του 1 Φωνητική οδό ονομάζουμε το σύστημα παραγωγής ομιλίας του ανθρώπου, δηλαδή το λάρυγγα με τις φωνητικές πτυχές, τη στοματική και ρινική κοιλότητα, τη γλώσσα και τα χείλη. 2

3 σύστημα είναι να ξεχωρίσει τους ήχους της ομιλίας. Δεν είναι ακόμα γνωστό το πώς λύνει ένα βρέφος το πρόβλημα αυτό. Οι προσπάθειες κατασκευής τεχνητών συστημάτων σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές που να διαχωρίζουν τον ήχο της ομιλίας μέσα από ένα πλούσιο ηχητικό περιβάλλον δεν έχουν ακόμα οδηγήσει σε σπουδαίες επιτυχίες, καταδεικνύοντας έτσι τη συνθετότητα του προβλήματος και την ανάγκη εξειδικευμένης γνώσης των χαρακτηριστικών της ομιλίας. Για έναν ενήλικο εγκέφαλο ο εντοπισμός και διαχωρισμός της ομιλίας από το ηχητικό «φόντο» είναι ένα πολύ εύκολο και ουσιαστικά αυτόματο έργο, κάτι που δεν μπορούμε να αποφύγουμε ακόμα κι αν προσπαθήσουμε. Πρόκειται για μια φυσική ανθρώπινη ικανότητα, άρα και οι μελέτες για την κατανόησή της θα πρέπει να εστιαστούν στον άνθρωπο και όχι στα τεχνητά συστήματα και τις μαθηματικές μεθόδους στις οποίες αυτά βασίζονται. Δύο είναι οι κατευθύνσεις που θεωρούνται υποσχόμενες στη μελέτη του διαχωρισμού της ομιλίας από άλλους ήχους. Η μία έχει να κάνει με τη συμπληρωματικότητα των δύο αυτιών και η άλλη με την εμπειρία στην επεξεργασία ήχων ομιλίας. Η ύπαρξη δύο αυτιών επιτρέπει το διαχωρισμό μεταξύ ηχητικών πηγών, αρκεί να πληρούνται κάποιες βασικές προϋποθέσεις. Με δεδομένο ότι ο άνθρωπος διαθέτει ικανότητα κίνησης, οι περισσότερες απαιτούμενες προϋποθέσεις καλύπτονται αυτομάτως. Πώς λοιπόν επιτρέπει η ύπαρξη δύο αυτιών τον εντοπισμό των ήχων ομιλίας; Επειδή ο εγκέφαλος έχει την πολυτέλεια να συγκρίνει τους ήχους που φτάνουν στα δύο αυτιά και να γνωρίζει σε ποιο αυτί έφτασε πρώτα ο ήχος, ή σε ποιο αυτί είναι δυνατότερος, μπορεί να υπολογίζει την πηγή κάθε ηχητικού γεγονότος ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα. Γνωρίζοντας την ακριβή κατεύθυνση προέλευσης ενός ηχητικού σήματος, π.χ. ομιλίας, ο εγκέφαλος μπορεί να εστιάζει την προσοχή του σε ήχους που έρχονται από την επιλεγμένη αυτή κατεύθυνση, και άρα να δίνει αντιληπτική προτεραιότητα στην ομιλία σε βάρος των άλλων ήχων του περιβάλλοντος. Η χρησιμότητα της ύπαρξης των δύο αυτιών είναι οδυνηρά προφανής σε άτομα με απώλεια ακοής, τα οποία δυσκολεύονται ιδιαίτερα να παρακολουθήσουν συζητήσεις σε μετρίως θορυβώδεις χώρους, ακόμα κι αν η απώλεια ακοής περιορίζεται σε ένα μόνο αυτί. Προς την κατεύθυνση αυτή έχουν επιτευχθεί ορισμένα αρχικά ενθαρρυντικά αποτελέσματα στην αυτόματη επεξεργασία ομιλίας από υπολογιστή, χρησιμοποιώντας ζεύγη (ή μεγαλύτερες συστοιχίες) μικροφώνων. Η δεύτερη βασική κατεύθυνση που μπορεί να οδηγήσει σε κατανόηση της υψηλής ανθρώπινης αποτελεσματικότητας στον εντοπισμό και διαχωρισμό των ηχητικών σημάτων ομιλίας σχετίζεται και αλληλεπιδρά με την πρώτη και έχει να κάνει με την επιλεκτική προσοχή σε μαθημένα ηχητικά πρότυπα. Όπως αναλύεται στη συνέχεια του κεφαλαίου, η ίδια η επεξεργασία της ομιλίας από τον εγκέφαλο τροποποιεί τον εγκέφαλο έτσι ώστε στο μέλλον η επεξεργασία να γίνεται όλο και καλύτερη, και αποδοτικότερη (αρχή της εγκεφαλικής ευπλαστότητας). Η εμπειρία της επεξεργασίας σημάτων ομιλίας κάνει τον εγκέφαλο να προσαρμόζεται ειδικά στον ήχο της ομιλίας και να μπορεί να εστιάσει την προσοχή, δηλαδή τους γνωστικούς πόρους που διατίθενται για την επεξεργασία ηχητικών σημάτων, στην ομιλία, με στόχο να αποκομίσει το νόημα που αυτή μεταφέρει. Η εμπειρία αυτή είναι φυσικά πολύ μικρή για ένα βρέφος, όμως γνωρίζουμε πια ότι ακόμα και ένα νεογέννητο μπορεί να εστιάσει την προσοχή του αρκετά αποτελεσματικά στον ήχο της ομιλίας. Όπως θα δούμε αργότερα, η ικανότητα αυτή αφορά κυρίως στην προσωδία, δηλαδή στα μελωδικά στοιχεία της ομιλίας, και μπορεί να αποδοθεί στην εμπειρία του βρέφους κατά το εμβρυϊκό στάδιο, δηλαδή στην αντίληψη των ήχων της ομιλίας της μητέρας του μέσα από τη μήτρα κατά τη διάρκεια της κύησης. Δομή και χαρακτηριστικά της ομιλίας Η ανθρώπινη ομιλία χαρακτηρίζεται από μια σειρά βασικών ιδιοτήτων. Κάποιες από τις ιδιότητες αυτές είναι απόρροια του συστήματος παραγωγής της ομιλίας. Άλλες ιδιότητες την καθιστούν κατάλληλη για τη μεταφορά περίπλοκων πληροφοριών στο πλαίσιο της 3

4 γλωσσικής επικοινωνίας. Δηλαδή, αφενός ο ήχος της ομιλίας αντανακλά τις ιδιότητες της φωνητικής οδού που τον παρήγαγε και αφετέρου η ομιλία είναι οργανωμένη ιεραρχικά για την υποστήριξη της επικοινωνίας με απεριόριστο λεξιλόγιο. Οι δύο αυτές όψεις της ομιλίας αναλύονται εκτενώς στη συνέχεια διότι σε αυτές οφείλονται και τα χαρακτηριστικά εκείνα που καθιστούν την ανάπτυξη της αντίληψης ένα επιλύσιμο πρόβλημα. Για μια ολοκληρωμένη εισαγωγή στο ζήτημα των ακουστικών χαρακτηριστικών και της αντίληψης της ομιλίας, μπορείτε να μελετήσετε τα εγχειρίδια των Borden κ. συν. (2002) και Denes & Pinson (1993), ενώ για λεπτομέρειες της ανατομίας και φυσιολογίας του συστήματος παραγωγής ομιλίας προτείνεται ανεπιφύλακτα ο σχετικός τόμος του Zemlin (1997). Οι τεχνικές έρευνας και ορισμένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα των τελευταίων δεκαετιών στο χώρο της αντίληψης ομιλίας παρατίθενται στη συλλογή άρθρων του Liberman (1996). Παραγωγή ομιλίας φθόγγοι Η ομιλία περιλαμβάνει στοιχειώδεις ήχους που ονομάζονται φθόγγοι. Κάθε φθόγγος είναι ένας ήχος ομιλίας που παράγεται με μια ορισμένη θέση ή κίνηση της φωνητικής οδού. Οι φθόγγοι που παράγονται χωρίς να εμποδίζεται καθόλου η δίοδος του αέρα από τη στοματική κοιλότητα ονομάζονται φωνήεντα. Το σχήμα της στοματικής κοιλότητας καθορίζει το είδος του φωνήεντος. 2 Για να παραχθεί ο ήχος του φωνήεντος είναι απαραίτητη η παραγωγή φωνής, δηλαδή ταλάντωση των φωνητικών πτυχών στο λάρυγγα. Παραδείγματα φωνηέντων είναι οι φθόγγοι που αντιστοιχίζουμε ορθογραφικά στο γράμμα α και το δίψηφο ου. Οι φθόγγοι αυτοί συμβολίζονται διεθνώς [a] και [u] αντίστοιχα. Εκτός από τα φωνήεντα, υπάρχουν και φθόγγοι που παράγονται ενώ τίθεται κάποιο εμπόδιο στη ροή του αέρα μέσα στη στοματική κοιλότητα. Οι φθόγγοι αυτοί ονομάζονται σύμφωνα. Τα σύμφωνα χαρακτηρίζονται από τη θέση του εμποδίου στη φωνητική οδό, η οποία ονομάζεται τόπος άρθρωσης του φθόγγου, και από το είδος του εμποδίου ή τον τρόπο με τον οποίο τίθεται, που ονομάζεται τρόπος άρθρωσης του φθόγγου. Για την παραγωγή των συμφώνων μπορεί να υπάρχει φώνηση (δηλαδή φωνή, από τις φωνητικές πτυχές στο λάρυγγα) ή όχι, χαρακτηρίζοντας τους αντίστοιχους φθόγγους ως άφωνους ή φωνούμενους. Παραδείγματα φωνούμενων συμφώνων αποτελούν οι φθόγγοι που γράφονται στα ελληνικά με το δίψηφο ντ και τα γράμματα γ, μ, διεθνώς συμβολιζόμενοι [d], [γ], [m], αντίστοιχα. Οι φθόγγοι αυτοί έχουν τρόπο κλειστό, τριβόμενο, και ένρινο, και τόπο φατνιακό, υπερωικό, και χειλικό, αντίστοιχα. Οι αντίστοιχοι άφωνοι φθόγγοι γράφονται στα ελληνικά τ και χ (δεν υπάρχει άφωνο ένρινο!) και συμβολίζονται [t], [x]. Στο φθόγγο [t] δεν υπάρχει φωνή και ο ήχος παράγεται στον τόπο άρθρωσης (τα φατνία στη βάση των δοντιών) με την πλήρη διακοπή της ροής του αέρα από τη γλώσσα και στη συνέχεια την απότομη άρση του εμποδίου η οποία παράγει κρότο. Αλλά και στον φθόγγο [d] που υπάρχει φωνή, παράγεται ο ίδιος κρότος που είναι χαρακτηριστικό του κλειστού τρόπου. Στο φθόγγο [x] πάλι δεν υπάρχει φωνή, αλλά ο ήχος παράγεται με «τριβή», δηλαδή τυρβώδη ροή του άερα, εξαιτίας της μικρής απόστασης μεταξύ της υπερώας (ουρανίσκου) και της γλώσσας, η οποία σχηματίζει το εμπόδιο. Στον αντίστοιχο φωνούμενο [γ], συνυπάρχουν φωνή (στο λάρυγγα) και τριβή (μεταξύ γλώσσας και υπερώας). Χωρίς να είναι απαραίτητες περισσότερες λεπτομέρειες στο στάδιο αυτό, 3 μπορούμε να συνοψίσουμε με την παρατήρηση ότι οι θεμελιώδεις ήχοι της ομιλίας, που ονομάζονται φθόγγοι, ταξινομούνται σε κατηγορίες ανάλογα με τις ιδιότητες παραγωγής τους: φώνηση, ύπαρξη εμποδίου στη φωνητική οδό, τόπος και τρόπος του εμποδίου. Συνεπώς φθόγγοι που 2 Υπάρχουν όμως και τα ένρινα φωνήεντα, στα οποία επιτρέπεται η δίοδος του αέρα και μέσα από τη ρινική κοιλότητα. Στην ελληνική γλώσσα δεν έχουμε ένρινα φωνήεντα, υπάρχουν όμως σε πολλές γλώσσες όπως π.χ. στη γαλλική. 3 Για μια εισαγωγή στη φωνητική και πλήρη περιγραφή του ελληνικού φωνητικού συστήματος, σε σύγκριση με άλλων ευρωπαϊκών γλωσσών, βλ. Πετρούνια (2002). 4

5 ανήκουν στην ίδια κατηγορία διαθέτουν κοινά ακουστικά χαρακτηριστικά. Η ομοιότητα μεταξύ παρόμοιων φθόγγων έχει αρνητικές επιπτώσεις στη διακρισιμότητά τους. Δηλαδή μπορεί ένας ακροατής να τους μπερδέψει αν βρίσκεται σε θορυβώδες περιβάλλον ή αν διαθέτει ανώριμο ή ανεπαρκές ακουστικό σύστημα. Η ομοιότητα όμως αυτή έχει και τη θετική συνέπεια ότι επιτρέπει τουλάχιστον τη μερική αντίληψη στις περιπτώσεις αυτές. Μπορεί δηλαδή να μην είναι εφικτή η ακριβής αντίληψη ενός φθόγγου, ίσως όμως είναι εφικτή η αντίληψη τουλάχιστον του τρόπου του ή της φώνησής του. Η μερική αντίληψη είναι πολύ σημαντική διότι τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά ίσως μπορούν να συμπληρωθούν από τα συμφραζόμενα (το φωνητικό περιβάλλον ή το νόημα της λέξης τα φαινόμενα αυτά εξετάζονται παρακάτω). Η μερική αντίληψη είναι εφικτή επειδή οι φθόγγοι δεν είναι τυχαίοι και ανεξάρτητοι μεταξύ τους αλλά ένα σύνολο ήχων οργανωμένο σε ομάδες με κοινά χαρακτηριστικά. Συνεπώς το πρόβλημα του βρέφους να ανακαλύψει ποιοι είναι οι φθόγγοι της γλώσσας του διευκολύνεται εν μέρει από τη συστηματική διάρθρωση του φωνητικού συστήματος της γλώσσες σε κατηγορίες και φωνητικές «οικογένειες». Κατηγορική και συνεχής αντίληψη και παραγωγή ομιλίας Ένα σημαντικό ερώτημα είναι, πώς αντιλαμβανόμαστε τα διάφορα ακουστικά χαρακτηριστικά της ομιλίας ως συγκεκριμένους φθόγγους; Οι φυσικές διαφορές μεταξύ ήχων ονομάζονται ακουστικές διαφορές. Τέτοιες διαφορές υπάρχουν μεταξύ διαφορετικών φθόγγων αλλά και μεταξύ διαφορετικών περιπτώσεων του ίδιου φθόγγου (ανάλογα με τη φωνή, τους γειτονικούς φθόγγους, κ.ά.). Άρα δεν αντιστοιχούν όλες οι ακουστικές διαφορές σε φωνητικές διαφορές, δηλαδή σε διαφορετικούς φθόγγους. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ήχου της ομιλίας που καθορίζουν και καθοδηγούν τη φωνητική αντίληψη; Η φωνητική αντίληψη, δηλαδή η αντίληψη των φθόγγων, παρουσιάζει πολλά ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά, η μελέτη των οποίων διευκολύνεται πολύ με τη σύγχρονη τεχνολογία. Για παράδειγμα, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ηλεκτρονικούς υπολογιστές για να κατασκευάσουμε ήχους οι οποίοι μιμούνται τα ακουστικά χαρακτηριστικά των φθόγγων της ομιλίας στο βαθμό που εμείς επιθυμούμε. Για να μελετήσουμε τις ιδιότητες της φωνητικής αντίληψης σε οριακές συνθήκες, μπορούμε να κατασκευάσουμε συνθετικούς (τεχνητούς) ήχους με «ενδιάμεσα» ακουστικά χαρακτηριστικά, δηλαδή που να μοιάζουν σε δύο ή περισσότερους φθόγγους. Μπορούμε ακόμα να κατασκευάσουμε ολόκληρες σειρές διαφορετικών «ενδιάμεσων» ήχων μεταξύ δύο φθόγγων. Αν καταγράψουμε επακριβώς τις κρίσιμες ακουστικές ιδιότητες ενός ζεύγους συγγενών φθόγγων, π.χ. των [b] και [d], μπορούμε να κατασκευάσουμε 10 ήχους, εκ των οποίων ο πρώτος να προσεγγίζει πιστά τον [b], ο τελευταίος τον [d], ενώ οι οκτώ ενδιάμεσοι να αποτελούν προσεγγίσεις σταδιακά απομακρυνόμενες από το [b] πλησιάζοντας το [d]. Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι ήχοι που παράγονται μοιάζουν στα [b] και [d] στα κοινά τους σημεία (κλειστά, φωνούμενα σύμφωνα), αλλά ορισμένοι μοιάζουν ακουστικά περισσότερο στο [b] ενώ οι άλλοι περισσότερο στο [d]. Το γεγονός ότι έχουμε κατασκευάσει ήχους έτσι ώστε οι φυσικές τους ιδιότητες να είναι σταδιακά ενδιάμεσες μεταξύ [b] και [d] δεν σημαίνει όμως και ότι οι ήχοι γίνονται αντιληπτοί σταδιακά ή με ενδιάμεσο τρόπο. Στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: κάθε ενδιάμεσος ήχος γίνεται αντιληπτός σχεδόν πάντα είτε ως [b] είτε ως [d] και ποτέ ως κάτι ενδιάμεσο. Η αντιληπτική διεργασία φαίνεται ότι ενισχύει τις αντιθέσεις μεταξύ των ήχων, έτσι ώστε κάθε συνθετικός ήχος να γίνεται αντιληπτός ως ένας συγκεκριμένος υπαρκτός φθόγγος και όχι ως κάτι ενδιάμεσο. Η ιδιότητα αυτή της φωνητικής αντίληψης ονομάζεται κατηγορική αντίληψη, επειδή το αποτέλεσμά της είναι η ταξινόμηση, ή κατηγοριοποίηση, των ήχων της ομιλίας στις φωνητικές κατηγορίες της γλώσσας, δηλαδή στους υπάρχοντες φθόγγους (Repp, 1984). Η κατηγορική αντίληψη τεκμηριώνεται με βάση δύο βασικές ιδιότητες. Η πρώτη είναι η απότομη αντιληπτική μετάβαση από μια κατηγορία σε άλλη και η δεύτερη η 5

6 συστηματική διακύμανση στην ικανότητα διάκρισης μεταξύ ήχων (Εικόνα 1). Η απότομη μετάβαση μπορεί να μετρηθεί παρουσιάζοντας ακουστικά ερεθίσματα από μια σειρά ενδιάμεσων ήχων μεταξύ δύο φθόγγων, π.χ. μεταξύ [b] και [d], και καταγράφοντας για κάθε ήχο πόσο συχνά γίνεται αντιληπτός ως ο ένας από τους δύο φθόγγους, π.χ. σε τι ποσοστό ακούγεται ως [d]. Ποσοστό 0% σημαίνει ότι ποτέ δεν γίνεται αντιληπτός ως [d], ενώ 100% σημαίνει ότι πάντα γίνεται αντιληπτός [d]. Αν ένας ακουστικά ενδιάμεσος ήχος γίνεται αντιληπτός ως [d] κατά 50% σημαίνει ότι είναι ένας αντιληπτικά ενδιάμεσος φθόγγος, αφού δεν έχει σταθερό αντιληπτικό αποτέλεσμα. Αν πολλοί ήχοι ήταν αντιληπτικά ενδιάμεσοι τότε το γράφημα απόκρισης θα ήταν μια ομαλή καμπύλη μετάβασης από 0% ως 100%. Στην πραγματικότητα όμως λαμβάνουμε μια καμπύλη απόκρισης που δείχνει κάθε ήχο να γίνεται αντιληπτός σχεδόν πάντα ως ένας από τους φθόγγους αναφοράς και όχι ως κάτι ενδιάμεσο. Η αντιληπτική μετάβαση δηλαδή (από τον ένα φθόγγο στον άλλο) είναι απότομη και όχι σταδιακή, παρότι η ακουστική μετάβαση (δηλαδή η ηχητική διαφοροποίηση) είναι σταδιακή (βλ. Εικόνα 1). Ποσοστό αντίληψης [d] (%) [ba] Συνθετικοί ήχοι [da] Επιτυχία διάκρισης (%) Ζεύγη συνθετικών ήχων Εικόνα 1. Σχηματική απεικόνιση των αντιληπτικών ευρημάτων που χαρακτηρίζουν την κατηγορική αντίληψη. Αριστερά: Καμπύλη κατηγοριοποίησης, στην οποία φαίνεται η απότομη μετάβαση από τη μια φωνητική κατηγορία στην άλλη ενώ η ακουστική διαφοροποίηση μεταξύ των συνθετικών ήχων μεταβάλλεται σταδιακά. Δεξιά: Καμπύλη διάκρισης μεταξύ ζευγών «κοντινών» συνθετικών ήχων, στην οποία φαίνεται η αδυναμία διάκρισης μεταξύ ήχων που ανήκουν στην ίδια φωνητική κατηγορία και η αυξημένη διακριτική ικανότητα μεταξύ ήχων από διαφορετικές κατηγορίες. Το εύρημα αυτό θα μπορούσε να προέρχεται από την υποχρεωτική κατηγοριοποίηση που επιβάλλεται από την πειραματική διαδικασία, διότι δεν ρωτούνται οι συμμετέχοντες αν αντιλαμβάνονται «ενδιάμεσους» ήχους, ή από την απουσία ονομασίας για ερεθίσματα τύπου «περίπου-[b]». Η πραγματική αντιληπτική κατηγοριοποίηση σημαίνει ότι εξουδετερώνονται αντιληπτικά οι διαφορές μεταξύ διαφορετικών εκδοχών ενός φθόγγου, εφόσον όλοι οι ήχοι μιας κατηγορίας αντιστοιχίζονται στην κατηγορία αυτή. Με άλλα λόγια, αν κάθε ήχος που μοιάζει στο φθόγγο [b] γίνεται αντιληπτός ως [b], τότε ένας ήχος πολύ κοντά στο φυσικό [b] δεν θα μπορεί να διακριθεί από έναν άλλο που είναι λιγότερο όμοιος με το φυσικό [b] αλλά όχι τόσο διαφορετικός ώστε να ακούγεται ως κάποιος άλλος φθόγγος. Αν η διαφορά μεταξύ διαφορετικών εκδοχών του [b] γινόταν αντιληπτή τότε δεν θα μιλάγαμε για κατηγορική αντίληψη αλλά για εκ των υστέρων κατηγοριοποίηση, ή ενδεχομένως μετα-αντιληπτική «ερμηνεία», του ακουστικού ερεθίσματος. Η πειραματική μελέτη δείχνει ότι η φωνητική αντίληψη των συμφώνων είναι πράγματι κατηγορική διότι η ικανότητα διάκρισης μεταξύ ερεθισμάτων που λαμβάνουν την ίδια κατηγορική ονομασία είναι σχεδόν μηδενική, ενώ η ικανότητα διάκρισης μεταξύ ερεθισμάτων που λαμβάνουν διαφορετικές κατηγορικές ονομασίες είναι πολύ μεγάλη. Η ανισότητα αυτή στην ικανότητα διάκρισης ισχύει ακόμα και όταν η ακουστική διαφορά 6

7 μεταξύ των δύο ερεθισμάτων είναι η ίδια και στις δύο περιπτώσεις. Επανερχόμενοι στο παράδειγμα των 10 ενδιάμεσων ήχων μεταξύ [b] και [d], μπορούμε να τους θεωρήσουμε ως 10 «βήματα» από [b] ως [d], με τον ήχο «1» να είναι ένα καλό [b] και τον ήχο «10» ένα καλό [d]. Η κατασκευή των ήχων είναι τέτοια ώστε οι 1 ως 5 να κατηγοριοποιούνται αντιληπτικά ως [b] ενώ οι 6 ως 10 να κατηγοριοποιούνται αντιληπτικά ως [d], όπως στην Εικόνα 1. Κατηγορική αντίληψη σημαίνει ότι η διάκριση μεταξύ των ήχων 1 και 3, ή μεταξύ των ήχων 7 και 9, είναι αδύνατη, ενώ η διάκριση μεταξύ των ήχων 4 και 6 είναι πολύ εύκολη, παρότι και στις τρεις αυτές περιπτώσεις η διαφορά μεταξύ των ήχων κάθε ζεύγους είναι δύο ακουστικά «βήματα». Το τελευταίο αυτό σημείο είναι πολύ σημαντικό, διότι τεκμηριώνει πέρα από κάθε αμφιβολία τον «διαστρεβλωτικό» χαρακτήρα της αντίληψης, εφόσον ο ακουστικός χώρος «κόβεται» σε κατηγορικά κομμάτια και οι ακουστικές διαφορές χάνουν την αξία τους μπρος στη φωνητική κατηγοριοποίηση. Η κατηγορική αντίληψη είναι ισχυρή για τα σύμφωνα, ιδιαίτερα για τα κλειστά. Αντίστοιχα και η παραγωγή (άρθρωση) των συμφώνων είναι ισχυρά κατηγορική, δηλαδή οι θέσεις και οι κινήσεις με τις οποίες παράγονται τα σύμφωνα είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Από όλα τα πιθανά σημεία που μπορεί η γλώσσα να σχηματίσει εμπόδιο στη ροή του αέρα, σχετικά λίγα μόνο χρησιμοποιούνται στις γλώσσες όλου του κόσμου για τους τόπους των συμφώνων τους. Οι συνηθέστερες περιλαμβάνουν τα δόντια (μεταξύ της άνω και κάτω οδοντοστοιχίας), τα φατνία (πίσω ακριβώς από τη ρίζα της άνω οδοντοστοιχίας) και τη μαλακή υπερώα, με λιγότερο συχνή μια πιο κεντρική θέση στη σκληρή υπερώα. 4 Παρότι υπάρχει κάποια μικρή διακύμανση στο ακριβές σημείο άρθρωσης των συμφώνων μεταξύ γλωσσών, είναι εντυπωσιακή η σταθερότητά τους συγκρινόμενη με τις διαθέσιμες πιθανότητες κατά μήκος της στοματικής κοιλότητας. Για τη σταθερότητα αυτή έχουν προταθεί ορισμένες θεωρητικές εξηγήσεις, η δημοφιλέστερη των οποίων υπήρξε η «κβαντική θεωρία» παραγωγής συμφώνων 5 του Ken Stevens (1972, 1989). Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι επικρατέστερες θέσεις για την άρθρωση των συμφώνων στη φωνητική οδό είναι εκείνες στις οποίες ελαχιστοποιούνται οι ακουστικές συνέπειες της διακύμανσης. Για κάθε πιθανό τόπο άρθρωσης (δηλαδή θέση εμποδίου για τη ροή του αέρα) παράγεται ένα ακουστικό αποτέλεσμα (σύμφωνο), που εξαρτάται φυσικά και από τον τρόπο άρθρωσης. Αν ο τόπος άρθρωσης μετακινηθεί λίγο, θα υπάρξει φυσικά και (μικρή) αντίστοιχη ακουστική διαφορά. Η διαφορά αυτή δεν είναι η ίδια για όλα τα σημεία στη φωνητική οδό. Σε ορισμένα σημεία, εξαιτίας του σχήματος της στοματικής κοιλότητας, μικρή μετατόπιση του τόπου άρθρωσης μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα σημαντική μεταβολή στον ήχο που παράγεται, δηλαδή στο φθόγγο (σύμφωνο), ενώ σε άλλα σημεία η ίδια ακριβώς απόσταση μετατόπισης μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ασήμαντη ακουστική διαφορά. Τα σημεία όπου η ακουστική διαφορά είναι ελάχιστη είναι συνεπώς τα πιο σταθερά, με την έννοια ότι ακόμα και αν η άρθρωση δεν είναι απολύτως ακριβής στον τόπο θα παραμένει σταθερή στο αποτέλεσμα, δηλαδή τον φθόγγο. Η κβαντική θεωρία άρθρωσης συμφώνων προβλέπει ότι τα σταθερά αυτά σημεία είναι εκείνα που θα χρησιμοποιούνται από τις περισσότερες γλώσσες ως τόποι άρθρωσης συμφώνων. Ο λόγος είναι η αποδοτικότερη επικοινωνία, μια και έτσι αποφεύγεται, η τουλάχιστον ελαχιστοποιείται, η σύγχυση μεταξύ φθόγγων κάτω από αντίξοες συνθήκες μετάδοσης (π.χ. θορυβώδες περιβάλλον). Τα σύμφωνα λοιπόν παράγονται σε διακριτές θέσεις και γίνονται αντιληπτά με κατηγορικό τρόπο, τι συμβαίνει όμως με τα φωνήεντα; Ο ακουστικός χώρος των φωνηέντων περιγράφεται συχνά ως ένα τετράπλευρο. Το τετράπλευρο αυτό αντιστοιχεί στις δυνατές θέσεις της φωνητικής οδού, κυρίως στη θέση της γλώσσας στις διαστάσεις εμπρός-πίσω και 4 Στην ελληνική γλώσσα εμφανίζονται όλες αυτές οι θέσεις άρθρωσης, δηλαδή οι τόποι συμφώνων. Παραδείγματα αποτελούν τα αρχικά σύμφωνα των λέξεων «θάλαμος» (ενδοδοντική), «σάλα» (φατνιακή), «γάλα» (στη μαλακή υπερώα), «γιάλα» (στη σκληρή υπερώα). 5 Quantal theory στα αγγλικά, καμία σχέση με την κβαντική (quantum) θεωρία στη φυσική. 7

8 πάνω-κάτω. Επειδή το τετράπλευρο ορίζεται από τις δυνατότητες κίνησης της γλώσσας, μέσα σε αυτό βρίσκονται αναγκαστικά όλα τα δυνατά φωνήεντα που μπορεί να εκφέρει ο άνθρωπος. Κάθε ομιλούμενη γλώσσα χρησιμοποιεί κάποιες περιοχές του χώρου αυτού για τα φωνήεντά της. Όλες οι γλώσσες χρησιμοποιούν τις περιοχές κοντά στις γωνίες, όπου αντιστοιχούν τα πιο διαφορετικά μεταξύ τους φωνήεντα (συνηθέστερα τα α, ι και ου στο διεθνή φωνητικό συμβολισμό [a], [i] και [u], αντίστοιχα). Τα τέσσερα γωνιακά φωνήεντα είναι εκείνα που παράγονται με τις τέσσερις ακραίες θέσεις γλώσσας (από εμπρός-πάνω μέχρι πίσω-κάτω), μεγιστοποιώντας με την αρθρωτική ακρότητα και την ακουστική διαφορά. Για το λόγο αυτό θεωρούνται ξεχωριστά και ονομάζονται κύρια (cardinal) φωνήεντα. Οι γλώσσες με περισσότερα φωνήεντα διαιρούν το συνολικό χώρο σε περισσότερες περιοχές, αφήνοντας μικρότερη περιοχή να αντιστοιχεί σε κάθε φωνήεν, ενώ οι γλώσσες με λίγα φωνήεντα (π.χ. η ελληνική έχει μόνο 5 φωνήεντα: /a/, /ε/, /i/, /u/ και /o/) επιτρέπουν στα φωνήεντά τους να καταλαμβάνουν περισσότερο χώρο το καθένα και να αντιστοιχούν έτσι σε περισσότερα φωνήεντα πιο «πυκνοκατοικημένων» γλωσσών. 6 Για παράδειγμα, το ελληνικό φωνήεν /i/ καταλαμβάνει περιοχή που αντιστοιχεί στα δύο αγγλικά φωνήεντα /i/ και /I/ (όπως στις λέξεις beet και bit αντίστοιχα), χωρίς φυσικά να γίνεται αυτό αντιληπτό από τους ελληνόφωνους ομιλητές. Η ευελιξία αυτή στη διάταξη του φωνηεντικού «χάρτη» κάθε γλώσσας αντιστοιχεί και σε μια σχετικά συνεχή, βαθμιαία αντίληψη των φωνηέντων, σε αντίθεση με την κατηγορική αντίληψη των συμφώνων. Η συνεχής αντίληψη των φωνηέντων μπορεί να μελετηθεί με παρόμοια μεθοδολογία όπως η κατηγορική αντίληψη για τα σύμφωνα. Μπορούμε και πάλι να ακολουθήσουμε την τεχνική δημιουργίας συνθετικών φθόγγων για φωνήεντα και να κατασκευάσουμε π.χ. μια σειρά 10 ήχων, έτσι ώστε οι δύο ακραίοι να αντιστοιχούν σε «κεντρικές» θέσεις των δύο «διπλανών» στο χώρο φωνηέντων [i] και [ε], 7 και οι άλλες 8 σε «ενδιάμεσους» ήχους μεταξύ των δύο αυτών των φωνηέντων. Η αντίληψη αρκετών από αυτούς τους ενδιάμεσους ήχους θα είναι και υποκειμενικά ενδιάμεση, δηλαδή θα ακούγονται ως «κάτι μεταξύ ι και ε» ή «όχι και τόσο καθαρό ι», υποδηλώνοντας ότι το αντιληπτικό σύστημα δεν εξουδετερώνει τις ακουστικές διαφορές μεταξύ των ενδιάμεσων ήχων που βρίσκονται κοντύτερα σε ένα «πρότυπο» αλλά επιτρέπει να γίνονται αντιληπτές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο ακουστικός χώρος του φωνηεντικού τετραπλεύρου είναι και απολύτως διαφανής αντιληπτικά. Παρότι δηλαδή οι μικροδιαφορές μεταξύ φωνηέντων της ίδιας κατηγορίας είναι ακουστές, δεν είναι και απολύτως ευδιάκριτες. Μάλιστα η διακρισιμότητά τους εξαρτάται από τη θέση τους σε σχέση με το κέντρο της κατηγορίας τους: όσο πιο κοντά βρίσκεται ένας ήχος φωνήεντος στο πρότυπο για την κατηγορία του, τόσο πιο δύσκολο είναι να διακρίνουμε σε αυτό τις ακουστικές του «ατέλειες». Μπορούμε να καταγράψουμε την ικανότητα διάκρισης μεταξύ παρόμοιων (κοντινών) ήχων, αλλά και να μετρήσουμε την υποκειμενική ομοιότητα παρόμοιων ήχων. Να παρουσιάσουμε δηλαδή σε ακροατές ζεύγη ακουστικά κοντικών συνθετικών φωνηέντων και να εξετάσουμε αν μπορούν να τα διακρίνουν ως διαφορετικά, και αν ναι να ρωτήσουμε πόσο όμοια ή διαφορετικά ακούγονται. Τότε θα παρατηρήσουμε ότι συνθετικά φωνήεντα κοντά στο κέντρο, το πρότυπο κάθε φωνήεντος, ακούγονται πιο όμοια μεταξύ τους και είναι πιο δυσδιάκριτα από ό,τι ερεθίσματα κοντά στα όρια των περιοχών του χώρου που αντιστοιχούν στα δύο φωνήεντα. Υπάρχει λοιπόν και στα φωνήεντα παραμόρφωση των ακουστικών ιδιοτήτων των ήχων, τέτοια ώστε να εξυπηρετούνται πιο αποτελεσματικά οι διακριτές 6 Στις γλώσσες που δεν χρησιμοποιούν και τα τέσσερα κύρια φωνήεντα, όπως και στα ελληνικά, το σχήμα του φωνηεντικού χώρου μπορεί να είναι τρίγωνο αντί τετράπλευρο, αφού δεν καταλαμβάνεται εντελώς ο διαθέσιμος αρθρωτικός χώρος. 7 Τα φωνήεντα είναι διπλανά στο φωνηεντικό χώρο διότι παράγονται με παρόμοια θέση της γλώσσας. Εφόσον η θέση κάθε φωνήεντος στο τετράπλευρο καθορίζεται από τη θέση άρθρωσής του, για κάθε γλώσσα με το συγκεκριμένο σύνολο φωνηέντων της είναι αυτομάτως καθορισμένο και ποια φωνήεντα είναι διπλανά. 8

9 φωνητικές κατηγορίες, δηλαδή οι φθόγγοι. Τα χαρακτηριστικά όμως της παραμόρφωσης αυτής είναι διαφορετικά από την κατηγορική αντίληψη των συμφώνων και έτσι στα φωνήεντα μιλάμε για «μαγνητική επίδραση» ή το «φαινόμενο μαγνήτη» για να εκφράσουμε την ιδιότητα των κεντρικών, καθαρότερων και πιο αντιπροσωπευτικών σημείων του χώρου που αντιστοιχούν στα φωνήεντα της γλώσσας να «έλκουν» αντιληπτικά τα σημεία του χώρου γύρω τους για τον σχηματισμό της αντιληπτικής κατηγορίας (Kuhl 1991, 1993). Παγκόσμιος φωνηεντικός χώρος i «ενδιάμεσα» φωνήεντα κεντρικό ε ε περιοχή του ε Τα πέντε ελληνικά φωνήεντα u 10 o a πίσω γλώσσα μπροστά γλώσσα πάνω γλώσσα κάτω Εικόνα 2: Σχηματική αναπαράσταση του παγκόσμιου φωνηεντικού χώρου και των περιοχών που αντιστοιχούν στα φωνήεντα της ελληνικής γλώσσας. Για τα φωνήεντα [i] και [ε] έχουν αναπαρασταθεί επίσης τα κεντρικά σημεία τους καθώς και μια αλληλουχία «ενδιάμεσων» ερεθισμάτων τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη μελέτη της συνεχούς αντίληψης. Συλλαβική οργάνωση της ομιλίας Κάθε λέξη, κάθε τμήμα ομιλίας, αποτελείται από φθόγγους οι οποίοι αρθρώνονται με τις κατάλληλες θέσεις και κινήσεις στη φωνητική οδό. Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ότι στην παραγωγή της ομιλίας οι φθόγγοι σχηματίζονται σε αυστηρή γραμμική σειρά, ο ένας μετά τον άλλο, σα «χάντρες περασμένες σε μια κλωστή». Σε αυτή την απλοϊκή αντίληψη συμβάλλει και η μεγάλη εξοικείωση με τη γραφή, όπου οι λέξεις απεικονίζονται με επίπεδες, μονοδιάστατες αλληλουχίες γραμμάτων, τα οποία υποτίθεται πως αντιστοιχούν σε φθόγγους τοποθετημένους στη σειρά. Στην πραγματικότητα η εικόνα αυτή είναι παραπλανητική για δύο λόγους που σχετίζονται ο ένας με τον άλλο. Ο πρώτος λόγος είναι ότι τόσο στην παραγωγή όσο και στην αντίληψη της ομιλίας οι φθόγγοι δεν υφίστανται μεμονωμένα αλλά οργανώνονται σε συλλαβές. Δηλαδή αυτό που φαίνεται ως μια σειρά φθόγγων είναι στην πραγματικότητα μια σειρά δομημένων ομάδων φθόγγων. Οι συνέπειες της ομαδοποίησης είναι σημαντικές διότι επηρεάζονται οι σχέσεις μεταξύ διαδοχικών φθόγγων: δυο διαδοχικοί φθόγγοι που βρίσκονται μέσα σε μια συλλαβή είναι πιο κοντινοί μεταξύ τους από δυο διαδοχικούς φθόγγους που ανήκουν σε διαφορετικές συλλαβές, διότι τους τελευταίους τους χωρίζει το συλλαβικό σύνορο. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι η παραγωγή και η αντίληψη ενός φθόγγου εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τους φθόγγους που τον περιβάλλουν, δηλαδή από το πλαίσιο 9

10 άρθρωσης ή περικείμενο. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται συνάρθρωση και έχει ως αποτέλεσμα ένα από τα πιο δύσκολα προβλήματα στη μελέτη της αντίληψης της ομιλίας, διότι τα θεμελιώδη ακουστικά γεγονότα που αποτελούν το αντικείμενο της αντίληψης δεν είναι σταθερά αλλά εξαρτώνται το ένα από το άλλο. Οι συνέπειες της συνάρθρωσης είναι να μην υπάρχει συγκεκριμένο χρονικό διάστημα που να ανήκει σε κάθε έναν φθόγγο και μόνο σε αυτόν, αλλά οι ακουστικές ιδιότητες των φθόγγων να εξαπλώνονται στο χρόνο, συχνά να αλληλοεπικαλύπτονται, και να διαρκούν όσο τους επιτρέπουν οι ιδιότητες των παρακείμενων φθόγγων. Παρότι το πλαίσιο άρθρωσης ενός φθόγγου είναι κατά βάση η συλλαβή στην οποία ανήκει, η συνάρθρωση δεν περιορίζεται εντός των συλλαβικών συνόρων αλλά μπορεί να επηρεάζει και κοντινούς φθόγγους που ανήκουν σε διαφορετικές συλλαβές. Οι συλλαβές είναι φορείς ομαδοποίησης φθόγγων. Κάθε συλλαβή περιλαμβάνει έναν ή περισσότερους φθόγγους και η «συγκατοίκηση» των φθόγγων μέσα στην ίδια συλλαβική ομάδα έχει συνέπειες στην παραγωγή, αντίληψη και αναπαράσταση της λέξης στην οποία ανήκει η συλλαβή. Οι συνέπειες αυτές είναι καταρχήν εμφανείς στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας. Όλοι θυμόμαστε τους κανόνες που χρησιμοποιούμε όταν πρέπει μια λέξη να χωριστεί στο τέλος της γραμμής επειδή δεν χωράει. Το ένα σύμφωνο πάει με το ακόλουθο φωνήεν (κακό), τα δύο σύμφωνα πάνε μαζί αν αρχίζει από αυτά λέξη (κά-κτος, μια και υπάρχει «κτήμα») ή χωρίζονται σε άλλη περίπτωση (αρ-χή), ενώ τα τρία σύμφωνα πηγαίνουν μαζί αν αρχίζει λέξη από αυτά (κά-στρο, χάρη στο «στρώμα») ή χωρίζεται το πρώτο από τα άλλα δύο σε άλλη περίπτωση (άν-θρωπος). Γιατί δεν αναφέρεται πουθενά η πιθανότητα να μην αρχίζει λέξη από τα δυό τελευταία μιας τριάδας συμφώνων; Επειδή τέτοια πιθανότητα δεν υπάρχει, θα υποθέσει κανείς και σωστά. Ο λόγος που δεν υπάρχει έχει να κάνει με το ότι οι κανόνες χωρισμού λέξεων είναι στην πραγματικότητα κανόνες συλλαβισμού έστω κι αν δεν αναφέρονται πάντα ως τέτοιοι. Κι εφόσον είναι κανόνες συλλαβισμού, συνίστανται στον εντοπισμό των συλλαβικών συνόρων, άρα το αποτέλεσμα της χρήσης του θα πρέπει να είναι συμβατό με το σπάσιμο της λέξης σε συλλαβές. Αν δυο σύμφωνα εμφανίζονται σε αρχή λέξης, αυτό σημαίνει ότι υποχρεωτικά ανήκουν σε αρχή συλλαβής (της πρώτης συλλαβής της λέξης). Αν υπήρχε περίπτωση να μην αρχίζει λέξη από τα δύο τελευταία σύμφωνα μιας τριάδας τότε θα έπρεπε να χωρίζονται τα πρώτα δύο σύμφωνα από το τελευταίο, άρα η συλλαβή πριν το χώρισμα να τελειώνει σε δύο σύμφωνα και η συλλαβή μετά το χώρισμα να αρχίζει με το τρίτο σύμφωνο. Όμως στα ελληνικά δεν τελειώνει συλλαβή σε δύο σύμφωνα: αναλογιστείτε ότι σε τέλος λέξης δεν παρατηρούμε πάνω από ένα σύμφωνο. Αυτό ισχύει επειδή δεν επιτρέπεται στα ελληνικά συλλαβή με καταληκτικό συμφωνικό σύμπλεγμα. 8 Στη μελέτη της γλώσσας, συλλαβές ονομάζονται αφηρημένες μήτρες ομαδοποίησης φθόγγων με ορισμένα χαρακτηριστικά που ισχύουν για όλες τις γλώσσες και ορισμένα άλλα που εξαρτώνται από την κάθε γλώσσα. Οι συλλαβές θεωρούνται «αφηρημένες» διότι στη θεωρητική τους αντιμετώπιση δεν είναι χειροπιαστές μονάδες, ούτε κάτι που μπορεί άμεσα να προφερθεί ή να γίνει αντιληπτό, αλλά έννοιες που βοηθούν να καταλάβουμε καλύτερα τη δομή της ομιλίας. Θεωρούνται «μήτρες» με την έννοια ότι περιλαμβάνουν θέσεις τις οποίες μπορούν να καταλάβουν φθόγγοι, όχι όμως οποιοσδήποτε φθόγγος. Υπάρχουν, ανάλογα με τη γλώσσα, διαφορετικές μήτρες για ομάδες φθόγγων με διαφορετικές ιδιότητες, και πάντα ισχύουν αυστηροί κανόνες όσον αφορά στο ποιοι φθόγγοι μπορούν να καταλάβουν κάθε θέση. Για παράδειγμα, μια κεντρική θέση σε κάθε συλλαβή κάθε γλώσσας ονομάζεται «πυρήνας» (nucleus). Η θέση αυτή στις περισσότερες γλώσσες (και στα ελληνικά) μπορεί να καταληφθεί μόνο από φωνήεν. 9 8 Η εξαίρεση του συμφώνου /s/ σε κλίσεις της αρχαίας και της καθαρεύουσας (βλαξ, δρομεύς) ξεφεύγει αρκετά από τους σκοπούς του κεφαλαίου αυτού. Οι υπόλοιπες περιπτώσεις καταληκτικών συμπλεγμάτων εμφανίζονται σε ξένες λέξεις. Για λεπτομέρειες βλ. Σετάτος (1973). 9 Σε ορισμένες γλώσσες υπάρχουν και κάποια σύμφωνα που μπορούν να καταλάβουν θέση συλλαβικού πυρήνα. Τα σύμφωνα αυτά είναι εξακολουθητικού τύπου και ονομάζονται στην περίπτωση αυτή συλλαβικά. 10

11 Ως φορέας ομαδοποίησης, η συλλαβή φέρει ισχυρή εσωτερική δομή, η οποία σύμφωνα με τις νεότερες μελέτες θεωρείται ότι είναι ιεραρχική και όχι γραμμική. Αυτό σημαίνει ότι η αφηρημένη συλλαβική μήτρα περιλαμβάνει υποδιαιρέσεις οι οποίες είναι και αυτές αφηρημένες και λειτουργούν ως «υπο-μήτρες», ενώ μπορούν να διακρίνονται περαιτέρω σε μικρότερες υποδιαιρέσεις. Η βασική υποδιαίρεση της συλλαβής είναι σε έναρξη (ή «έμβαση» onset) και ρίμα (rime). Η έναρξη είναι προαιρετική και μπορεί να περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα σύμφωνα (στα ελληνικά μέχρι τρία). Η ρίμα υπάρχει σε κάθε συλλαβή και και υποδιαιρείται περαιτέρω σε πυρήνα και λήξη (ή «έκβαση» coda). Ο πυρήνας είναι το μόνο υποχρεωτικό στοιχειώδες τμήμα κάθε συλλαβής και στις περισσότερες γλώσσες μπορεί να περιλαμβάνει ένα φωνήεν ή έναν δίφθογγο. Υπάρχουν συλλαβές με μόνο πυρήνα αλλά όχι με μόνο έναρξή ή μόνο λήξη, ενώ δεν υπάρχουν συλλαβές χωρίς πυρήνα. Η λήξη είναι προαιρετική και μπορεί να περιλαμβάνει ένα ή περισσότερα σύμφωνα. Λέγοντας ότι η δομή είναι ιεραρχική και όχι γραμμική σημαίνει ότι η ρίμα, που περιλαμβάνει τον πυρήνα και τη λήξη λειτουργεί ενιαία σε κρίσιμα γλωσσικά φαινόμενα. Δηλαδή, ο πυρήνας δεν αυτονομείται από τη λήξη για να αποτελέσει ομάδα με την έναρξη, ενώ αντίθετα η έναρξη μπορεί να λειτουργεί ως αυτόνομο μέρος της συλλαβής, για παράδειγμα σε λάθη στην εκφορά λέξεων ή σε γλωσσικά παιχνίδια ανταλλαγής φθόγγων μεταξύ λέξεων. Κάθε συλλαβή κάθε λέξης κάθε γλώσσας ανταποκρίνεται στο βασικό αυτό σχήμα: σ ε ρ π Η συλλαβική δομή υπάρχει σε όλες τις γλώσσες και τα κοινά (διαγλωσσικά) της χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν (α) τη δομή έναρξη-πυρήνας-λήξη και (β) στην υποστήριξη δομικών φωνητικών περιορισμών. Οι περιορισμοί που επιβάλλονται στις αλληλουχίες φθόγγων μιας γλώσσας ονομάζονται φωνοτακτικοί περιορισμοί. Οι περιορισμοί αυτοί προσδιορίζονται πάντα στο πεδίο της συλλαβής, δηλαδή αναφέρονται σε θέσεις μέσα στη συλλαβική ιεραρχική δομή (έναρξη-πυρήνας-λήξη) και όχι σε αυθαίρετες θέσεις μέσα στα εκφωνήματα. Για παράδειγμα, όπως αναφέρθηκε ήδη, δεν επιτρέπονται συμφωνικά συμπλέγματα στη λήξη συλλαβών της ελληνικής γλώσσας. Επίσης, στην ελληνική γλώσσα δεν μπορεί μια λέξη ή μια συλλαβή να αρχίζει από νθ-. Όμως η αλληλουχία αυτή («νθ») μπορεί να εμφανίζεται μέσα σε μια λέξη υπό την προϋπόθεση ότι το ν βρίσκεται στη λήξη μιας συλλαβής και το θ στην έναρξη της επόμενης (π.χ. άνθος, άνθρωπος). Υπάρχουν πλήθος τέτοιων περιορισμών σε κάθε γλώσσα οι οποίοι καθορίζουν τι θεωρείται «καλά σχηματισμένη» λέξη, ή πιθανή λέξη. Για παράδειγμα στα ελληνικά δεν υπάρχει λέξη «έκινθος» ούτε «νκέισοθ», όμως η πρώτη είναι καλά σχηματισμένη, και θα μπορούσε να υπάρχει, ενώ η δεύτερη δεν είναι καλά σχηματισμένη και συνεπώς αδύνατη. Οι περιορισμοί αυτοί μπορούν να φανούν ιδιαίτερα χρήσιμοι κατά την αντίληψη της ομιλίας, διότι καθοδηγούν το αντιληπτικό σύστημα να εντοπίζει και να διορθώνει λάθη ή να απορρίπτει ηχητικά σήματα που δεν αντιστοιχούν στη γλώσσα του ακροατή. Ένας ακόμα λόγος για τον οποίο οι φωνοτακτικοί περιορισμοί είναι σημαντικοί για την αντίληψη της ομιλίας είναι ότι οι λέξεις αναγκαστικά αρχίζουν με έναρξη συλλαβής και τελειώνουν με ρίμα (πυρήνα ή λήξη) συλλαβής. Συνεπώς όποιοι περιορισμοί ισχύουν για την έναρξη και τη λήξη συλλαβών ισχύουν και για την έναρξη και λήξη των λέξεων. Κατά την αντίληψη της ομιλίας λοιπόν, οι λ Χάρη στη θέση αυτή μπορούν και να τονίζονται, ανάλογα βέβαια με τα τονικά χαρακτηριστικά της γλώσσας. Παραδείγματα αποτελούν αγγλικές λέξεις όπως η δισύλλαβη «kettle» (τσαγερό), στην οποία η δεύτερη συλλαβή έχει ως συλλαβικό πυρήνα το συλλαβικό σύμφωνο /l/, καθώς και σέρβικες λέξεις όπως «srpski» (σέρβικα), στην οποία ο πυρήνας της τονούμενης πρώτης συλλαβής είναι το /r/. 11

12 φωνοτακτικοί περιορισμοί στους φθόγγους που γίνονται αντιληπτοί βοηθούν στον εντοπισμό των συνόρων μεταξύ λέξεων και άρα στο διαχωρισμό των εκφωνημάτων σε λέξεις. Εκτός από τους αυστηρούς φωνοτακτικούς περιορισμούς υπάρχουν και στατιστικοί δείκτες που σχετίζονται με τις αλληλουχίες φθόγγων σε μια γλώσσα. Για παράδειγμα, στα ελληνικά το ζεύγος φθόγγων /nθ/ εμφανίζεται πολύ σπανιότερα στην ομιλία από το ζεύγος /ka/. Για κάθε μεμονωμένο φθόγγο και κάθε αλληλουχία φθόγγων (ζεύγος, τριάδα, κ.ο.κ.) η συχνότητα με την οποια εμφανίζεται στην ομιλία καθορίζει την αντίστοιχη οικειότητα του συστήματος παραγωγής και αντίληψης ομιλίας και επηρεάζει την ευκολία με την οποία ο φθόγγος ή η αλληλουχία θα γίνεται αντιληπτή. Μια συχνή αλληλουχία θα είναι πιο πιθανή, και έτσι αντιληπτικά θα αποτελεί συμφέρουσα επιλογή σε περίπτωση αβεβαιότητας. Αντίθετα, μια σπάνια αλληλουχία θα είναι απίθανη επιλογή. Αν λοιπόν στη ροή της ομιλίας κάποιος φθόγγος δεν γίνει πλήρως αντιληπτός, η συχνότητα εμφάνισης των πιθανών ερμηνειών του σε σχέση με τους παρακείμενους φθόγγους μπορεί να δώσει χρήσιμη πληροφορία για να συμπληρωθεί αντιληπτικά αυτό που δεν μπόρεσε να υπολογιστεί με βάση μόνο τον ήχο. Επίσης, μια συχνή αλληλουχία φθόγγων θα έχει υποστεί αντιληπτική επεξεργασία πολλές φορές, λόγω της υψηλής της συχνότητας, ενώ μια σπάνια αλληλουχία θα έχει γίνει αντιληπτή πολύ λιγότερες φορές. Άρα το αντιληπτικό σύστημα για την ομιλία θα έχει «εξασκηθεί» πολύ περισσότερο στην επεξεργασία της συχνής αλληλουχίας σε σχέση με τις ευκαιρίες που είχε για να επεξεργαστεί τη σπανιότερη αλληλουχία. Το αποτέλεσμα της διαφορετικής ποσότητας εξάσκησης είναι ότι η συχνότερη αλληλουχία θα γίνεται αντιληπτή ευκολότερα σε σχέση με τη σπανιότερη, αν υποθέσουμε ότι όλοι οι άλλοι παράγοντες που επιδρούν στην ευκολία αντίληψης είναι εξομοιωμένοι. 10 Δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των ειδικών όσον αφορά στην εξελικτική προέλευση της συλλαβικής δομής. Μια δημοφιλής θεωρία υποστηρίζει ότι η συλλαβή προέρχεται από ένα μη γλωσσικό «πλαίσιο» ανοιγοκλεισίματος του στόματος το οποίο θα μπορούσε να βασίζεται σε μασητικά πρότυπα (MacNeilage 1998). Σύμφωνα με μια τέτοια θεώρηση, η ομιλία εξελίχθηκε ξεκινώντας από επαναλαμβανόμενο άνοιγμα-κλείσιμο του στόματος, με διαφοροποιήσεις στις επιμέρους θέσεις των αρθρωτών (γλώσσα, χείλη κλπ), συνδυάζοντας μασητικές κινήσεις με φώνηση στο λάρυγγα (παραγωγή φωνής από τις φωνητικές πτυχές). Η θεωρία αυτή βασίζεται στην παρατήρηση ότι το κεντρικό και υποχρεωτικό τμήμα κάθε συλλαβής, ο πυρήνας, είναι εκείνο που παράγεται με το στόμα σχετικά ανοιχτό, δηλαδή το φωνήεν. Την παρατήρηση αυτή συμπληρώνει το περιορισμένο μήκος της συλλαβικής μονάδας και η επαναληπτικότητα της μονάδας αυτής για την παραγωγή μεγαλύτερων εκφωνημάτων, δηλαδή λέξεων και φράσεων. Ανεξάρτητα από την πιθανή εξελικτική καταγωγή της συλλαβής, σήμερα οι μελέτες δείχνουν πλήρη ανεξαρτησία των συλλαβικών κινητικών σχεδίων από τα μασητικά, στο επίπεδο του κεντρικού νευρικού συστήματος, συγκεκριμένα του κινητικού προγραμματισμού από τον εγκέφαλο (Moore κ. συν., 1996, 2001). Παραμένει όμως αναμφισβήτητος ο επαναληπτικός χαρακτήρας μιας βασικής δομής με την ιεραρχία που προαναφέρθηκε. Η δομή αυτή καθορίζει το είδος και τις σχετικές θέσεις των φθόγγων που παράγονται, τα κινητικά σχέδια και τον προγραμματισμό για την παραγωγή τους, και τον τρόπο επεξεργασίας των ήχων που παράγονται για την αντίληψη της ομιλίας από τους ακροατές. Συνάρθρωση Συνάρθρωση, όπως λέει και η λέξη, ονομάζεται το φαινόμενο παραγωγής των φθόγγων σε ομάδες και όχι μεμονωμένα. Δηλαδή όταν μιλάμε δεν σχεδιάζουμε τις κινήσεις 10 Στην πραγματικότητα είναι πολύ πιθανό να διαφέρουν και πολλοί άλλοι παράγοντες εκτός από τη συχνότητα, οι οποίοι επηρεάζουν την αντίληψη συγκεκριμένων φθόγγων και αλληλουχιών φθόγγων, έτσι η συχνότητα δεν είναι παρά μια συμπληρωματική πηγή πληροφορίας η οποία συνεισφέρει στο αντιληπτικό αποτέλεσμα. 12

13 και εκφέρουμε τους φθόγγους έναν-έναν στη σειρά, αλλά σχεδιάζουμε συνολικές κινήσεις για ομάδες φθόγγων και τους εκφέρουμε βάσει αυτού του συνολικού σχεδίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι αλλάζει η σειρά των φωνητικών χαρακτηριστικών που αντιστοιχούν στους φθόγγους, αλλά ότι τα φωνητικά χαρακτηριστικά από διπλανούς φθόγγους αλληλοεπικαλύπτονται ή καμιά φορά συγχωνεύονται. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο ακριβής ήχος που αντιστοιχεί σε κάθε φθόγγο δεν είναι πάντα ο ίδιος αλλά εξαρτάται από τους άλλους φθόγγους που τον περιστοιχίζουν. Ένα απλό παράδειγμα είναι η άρθρωση του [s], δηλαδή του φθόγγου που γράφουμε με το γράμμα σ. Προφέρετε τις συλλαβές [si] («συ») και [su] («σου») και εστιάστε την προσοχή σας στο [s]. Δοκιμάστε να ετοιμαστείτε για την εκφορά καθεμίας από αυτές τις συλλαβές αλλά μην προχωρήσετε στην παραγωγή του ήχου. Θα διαπιστώσετε ότι στη μια περίπτωση ο πρώτος φθόγγος παράγεται με τα χείλη τεταμένα ενώ στην άλλη με τα χείλη σουφρωμένα. Εκφέρετε τώρα τον ήχο [s] με τις δύο διαφορετικές θέσεις των χειλιών. Θα παρατηρήσετε ότι ο ήχος δεν είναι, φυσικά, ακριβώς ίδιος στις δύο περιπτώσεις, αλλά αντανακλά τις φυσικές ιδιότητες του διαφορετικού σχήματος της φωνητικής οδού που δίνουν τα χείλη σε κάθε περίπτωση. Κι όμως, παρά την ακουστική διαφορά, ακούγεται και στις δύο περιπτώσεις ως [s]. Μια συνέπεια της συνάρθρωσης είναι ότι δεν μπορεί να εντοπιστεί σαφώς κάποιο χρονικό διάστημα που να αντιστοιχεί σε ένα φθόγγο. Επειδή τα ακουστικά χαρακτηριστικά των διπλανών φθόγγων αλληλοεπικαλύπτονται, αυτό σημαίνει ότι τη στιγμή της αλληλοεπικάλυψης το ηχητικό σήμα παρέχει πληροφορίες και για τους δύο φθόγγους, άρα ο ήχος «ανήκει» και στους δύο φθόγγους. Αν προσπαθήσουμε να ηχογραφήσουμε την παραγόμενη ομιλία και στη συνέχεια να την κόψουμε για να διαχωρίσουμε τους φθόγγους της, θα διαπιστώσουμε ότι αυτό είναι αδύνατο διότι, λόγω της συνάρθρωσης, κάθε σημείο θα περιλαμβάνει πληροφορίες για περισσότερους από έναν φθόγγους. Άρα, κάθε κομμάτι που θα κόβουμε είτε θα είναι ελλιπές, δηλαδή δεν θα περιλαμβάνει ολόκληρο το φθόγγο που μας ενδιαφέρει, είτε θα περιλαμβάνει και στοιχεία από άλλους φθόγγους. Το φαινόμενο αυτό έχει πολύ σημαντικές συνέπειες για την αντίληψη της ομιλίας, διότι το αντιληπτικό σύστημα πρέπει να αποκωδικοποιεί όλους τους φθόγγους που αντιστοιχούν σε κάθε χρονική στιγμή του ήχου βασιζόμενο στα συνδυασμένα ή συγχωνευμένα φωνητικά χαρακτηριστικά τους. Υπάρχουν όμως και θετικές επιπτώσεις διότι αν ένα σύντομο τμήμα του ήχου καλυφθεί από κάποιο θόρυβο ή δεν γίνει αντιληπτό για κάποιον άλλο λόγο, μπορεί να είναι δυνατή η κάλυψη της έλλειψης χάρη στα αλλοιωμένα χαρακτηριστικά των διπλανών φθόγγων που θα «προδίδουν» εν μέρει την ταυτότητα του φθόγγου που δεν έγινε άμεσα αντιληπτός. Στο προηγούμενο παράδειγμα με το [s], ακόμα και χωρίς την παραγωγή του φωνήεντος μπορεί κανείς εύκολα να μαντέψει ποιο φωνήεν αντιστοιχεί σε κάθε περίπτωση. Δοκιμάστε το: ζητήστε από κάποιον να γυρίσει αλλού το βλέμμα και προφέρετε το [s] τη μια φορά με τα χείλη τεταμένα και την άλλη με σουφρωμένα. Ρωτήστε ποια περίπτωση μοιάζει με «συ» και ποια με «σου». Ο ακροατής σας δεν θα δυσκολευτεί καθόλου να μαντέψει σωστά, παρότι δεν προφέρθηκε κανένα φωνήεν. Η περίπτωση του [s] είναι απλώς εύκολη στην παραγωγή και στον αντιληπτικό έλεγχο και γι αυτό χρησιμοποιείται ως ένα βολικό παράδειγμα. Το ίδιο όμως συμβαίνει, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, με όλους τους φθόγγους. Υπάρχουν μάλιστα και ορισμένοι φθόγγοι που είναι αδύνατο να προφερθούν χωρίς να συναρθρωθούν με κάποιον άλλο, όσο και αν προσπαθήσουμε. Οι φθόγγοι αυτοί είναι οι λεγόμενοι «κλειστοί», όπως οι [p],[b],[t],[d]. 11 Παράγονται με αύξηση της πίεσης πίσω από ένα εμπόδιο που φράσσει εντελώς τη ροή του αέρα και στη συνέχεια με άφεση (άρση του εμποδίου) και «έκρηξη» λόγω της απότομης εξόδου του αέρα. Ο τόπος άρθρωσης των φθόγγων αυτών είναι το σημείο θέσης του 11 Οι κλειστοί φθόγγοι στα ελληνικά είναι οι [p],[t],[k],[b],[d],[g] καθώς και οι αρχικοί φθόγγοι των λέξεων «κει» και «γκυ», «κιόλας» και «γκιώνης», που συμβολίζονται με [c] και [ɟ], αντίστοιχα.. 13

14 εμποδίου, εκεί δηλαδή που κλείνεται η φωνητική οδός (χείλη για τα [p],[b], πίσω από τα δόντια για τα [t],[d] κλπ.), όμως κατά τη στιγμή της άρθρωσης δεν παράγεται ήχος λόγω της διακοπής της ροής του αέρα. Ο ήχος που αντιστοιχεί στα σύμφωνα αυτά παράγεται τη στιγμή της άφεσης, όμως το σχήμα της φωνητικής οδού έχει ήδη μεταβληθεί, διότι αφενός έχει μετακινηθεί το εμπόδιο και αφετέρου προσεγγίζεται, αν δεν έχει ήδη επιτευχθεί, η θέση του επόμενου φθόγγου. Δοκιμάστε να προετοιμαστείτε να προφέρετε τη συλλαβή «κει» ([ci]) και τη συλλαβή «κα» ([ka]), χωρίς να προχωρήσετε στην παραγωγή του ήχου. Προσέξτε τη σημαντική μεταβολή του σχήματος της φωνητικής οδού, που είναι πολύ πιο ανοιχτή στην περίπτωση που πρόκειται να ακολουθήσει [a]. Το σημαντικό εδώ είναι ότι, όπως κι αν προσπαθήσετε να προφέρετε κάποιον κλειστό φθόγγο, η θέση της φωνητικής οδού τη στιγμή της άφεσης ορίζει κάποιο φωνήεν, άρα η παραγωγή του κλειστού συμφώνου συνεπάγεται αυτόματα και την παραγωγή ενός επόμενου φωνήεντος. 12 Οι συνθήκες εκφοράς της ομιλίας καθορίζουν την ένταση του φαινομένου της συνάρθρωσης, στο βαθμό που αυτό δεν εμποδίζεται από φυσικούς περιορισμούς στην παραγωγή των φθόγγων. Συγκεκριμένα, όταν μιλάμε βιαστικά, όπως συνήθως κάνουμε στην καθημερινή μας επικοινωνία σε φυσιολογικές συνθήκες με σχετικά χαμηλό θόρυβο στο περιβάλλον, τότε η άρθρωσή μας είναι «πρόχειρη», δηλαδή δεν θα παράγονται καθαρά όλοι οι φθόγγοι. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται υποάρθρωση και είναι απολύτως φυσιολογικό. Γίνεται ιδιαίτερα αντιληπτό όταν μιλά στην τηλεόραση ή στο ραδιόφωνο κάποιος που δεν έχει εκπαιδευτεί ειδικά για τη δουλειά αυτή, οπότε είναι ιδιαίτερα έντονη η αντίθεση με τους επαγγελματίες παρουσιαστές. Η υποάρθρωση αποτελείται από δύο αλληλοσχετιζόμενες συνιστώσες: την ατελή παραγωγή και την αυξημένη συνάρθρωση. Ατελής παραγωγή είναι το φαινόμενο της παραγωγής φθόγγων «κατά προσέγγιση», δηλαδή όταν η φωνητική οδός δεν φτάνει ακριβώς στη θέση που αντιστοιχεί στο φθόγγο, αλλά την προσεγγίζει σε κάποιο βαθμό και μεταβαίνει πρόωρα στη θέση που αντιστοιχεί στον επόμενο φθόγγο. Η αυξημένη συνάρθρωση συμβαίνει επειδή η μετάβαση από τον ένα φθόγγο στον άλλο είναι σχεδόν συνεχόμενη και δεν διακόπτεται από τις σταθερές περιοχές πλήρους άρθρωσης του κάθε φθόγγου. Το αντίθετο ακριβώς φαινόμενο είναι αυτό που παρατηρούμε σε ιδιαίτερα εκπαιδευμένους παρουσιαστές του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης και ονομάζεται υπεράρθρωση. Η υπεράρθρωση χαρακτηρίζεται από υπερβολή στην παραγωγή κάθε φθόγγου, φτάνοντας πάντα ή και ξεπερνώντας την ακριβή θέση άρθρωσής του, και από μειωμένη σχετικά συνάρθρωση λόγω της αυξημένης παραμονής στις σταθερές θέσεις άρθρωσης των φθόγγων. Δεν είναι όμως μόνο επαγγελματικό χαρακτηριστικό. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι σε θέση να παράγουν υπεραρθρωμένο λόγο και το κάνουν σε συνθήκες αυξημένης δυσκολίας, όπως έντονος περιβαλλοντικός θόρυβος (π.χ. σε ένα εργοτάξιο) ή δυσχερής μεταφορά του ήχου (π.χ. σε μια κακή τηλεφωνική σύνδεση). Η υπεράρθρωση στις περιπτώσεις αυτές συνοδεύεται και από αύξηση της έντασης της ομιλίας, όμως η αύξηση της έντασης δεν έχει αρκετά μεγάλη επίδραση στην καταληπτότητα αν δεν συνοδεύεται από την υπεράρθρωση. Το αντικείμενο της αντίληψης Είναι κοινά αποδεκτό ότι η ανθρώπινη ομιλία αποτελείται από φθόγγους, οι οποίοι παράγονται από τους ομιλητές και γίνονται αντιληπτοί από τους ακροατές. Όμως, εξαιτίας της συνάρθρωσης και των πολλών παραγόντων που την επηρεάζουν, ο ήχος, δηλαδή το ακουστικό σήμα που μεταφέρει την ομιλία, δεν αντιστοιχεί ξεκάθαρα σε συγκεκριμένους φθόγγους, αφού κάθε φορά οι ιδιότητες του ήχου εξαρτώνται όχι μόνο από το φωνητικό περιεχόμενο (δηλαδή τους φθόγγους) αλλά και από τις συνθήκες στις οποίες προφέρεται και 12 Το φωνήεν θα ακουστεί καθαρά αν παρατείνουμε τη φώνηση μετά την άφεση (άρση του εμποδίου) χωρίς να μεταβάλλουμε το σχήμα της φωνητικής οδού. 14

15 από τις ιδιαιτερότητες της φωνής του ατόμου που μιλά. Άρα το έργο της αντίληψης είναι εξαιρετικά περίπλοκο, αφού πρέπει ουσιαστικά να ερμηνεύσει και να αποκωδικοποιήσει τον ήχο, και όχι απλώς να τον επεξεργαστεί και να υπολογίσει σε τι φθόγγους αντιστοιχεί. Τον τρόπο της αποκωδικοποίησης δεν τον έχουμε ακόμα κατανοήσει ακριβώς, παρά τις πολύχρονες μελέτες. Αυτός είναι και ο λόγος που δεν έχουν κατασκευαστεί ως τώρα συστήματα αναγνώρισης της ομιλίας σε υπολογιστή που να δουλεύουν χωρίς περιορισμό, με οποιαδήποτε φωνή και σε οποιεσδήποτε συνθήκες. Παρά τη μεγάλη πρόοδο που έχει συντελεστεί στις επιμέρους λεπτομέρειες, παραμένουν αναπάντητα ορισμένα θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με το πώς θα πρέπει να προσδιοριστεί μια ολοκληρωμένη θεωρία αντίληψης της ομιλίας. Ένα κεντρικό θεωρητικό πρόβλημα αφορά στον ορισμό του αντικειμένου της αντίληψης, δηλαδή τι στόχο έχει το σύστημα αντίληψης ομιλίας όταν επεξεργάζεται τον ήχο της ομιλίας. Μια πιθανή απάντηση είναι «να αναγνωρίσει τις λέξεις που περιλαμβάνονται στην ομιλία», επειδή όμως οι λέξεις αποτελούνται από φθόγγους και οι φθόγγοι είναι λίγοι ενώ οι λέξεις πάρα πολλές, μια πιθανότερη και γενικότερα αποδεκτή απάντηση είναι «να αναγνωρίσει αρχικά τους φθόγγους που περιλαμβάνονται στην ομιλία». Τι είναι όμως οι φθόγγοι, όταν μιλάμε για ένα ηχητικό σήμα; Στο ερώτημα αυτό έχουν προταθεί προς το παρόν τρεις γενικές απαντήσεις, που αντιστοιχούν στις βασικές θεωρίες της φωνητικής αντίληψης. Η πρώτη και απλούστερη απάντηση είναι ότι για το αντιληπτικό σύστημα ο φθόγγος είναι μια ακουστική οντότητα, δηλαδή ηχητικές ιδιότητες: ένα σύνολο ακουστικών χαρακτηριστικών τα οποία μπορούν να εξαχθούν άμεσα από την επεξεργασία του ήχου. Η προσέγγιση αυτή ονομάζεται ακουστική θεωρία της φωνητικής αντίληψης. Η θεωρία αυτή σκοντάφτει στο πρόβλημα της ακουστικής ποικιλίας με την οποία μπορεί (λόγω συνάρθρωσης) να μεταφέρεται ένας φθόγγος. Οι προσπάθειες να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα αυτό ακολουθούν δύο γενικές κατευθύνσεις: Η πρώτη είναι να αναζητηθούν ακουστικές ιδιότητες που παραμένουν σταθερές παρά την επιφανειακή ποικιλία και να αντιστοιχούν στους φθόγγους-στόχους (Stevens & Blumstein, 1978 Blumstein & Stevens 1981). Η αναζήτηση τέτοιων χαρακτηριστικών επί μερικές δεκαετίες δεν στέφθηκε με επιτυχία και έχει σήμερα ουσιαστικά εγκαταλειφθεί, τουλάχιστον όσον αφορά σε ορισμένα σύμφωνα. Η δεύτερη κατεύθυνση είναι να ορίσουμε τους φθόγγους ως σύνολα από διαφορετικά ακουστικά χαρακτηριστικά, συμπεριλαμβάνοντας μέσα στον ορισμό όλη την ποικιλία με την οποία παρουσιάζονται και τις συνθήκες από τις οποίες εξαρτάται η εκάστοτε ακουστική μορφή (Klatt, 1979). Επειδή όμως παρόμοια ακουστικά χαρακτηριστικά μπορεί να αντιστοιχούν σε διαφορετικούς φθόγγους ανάλογα με το φωνητικό περιβάλλον, με τον τρόπο αυτό αναγκαστικά ξεφεύγουμε από την υπόθεση ότι το αντικείμενο της αντίληψης είναι φθόγγοι και περνάμε σε ομάδες φθόγγων, ή «φθόγγους εξαρτώμενους από το περιβάλλον», μια λύση που αντιβαίνει στην αρχική απλουστευτική υπόθεση ότι αναζητούμε ακουστικό προσδιορισμό των φθόγγων. Η δεύτερη απάντηση που έχει δοθεί στο τι είναι φθόγγος βασίζεται στη γενική θεωρία της αντίληψης του Gibson (1979) και ονομάζεται, αντίστοιχα με κείνη, οικολογική θεωρία της φωνητικής αντίληψης (Fowler, 1986). Σύμφωνα με την οικολογική θεωρία, το αντικείμενο της αντίληψης είναι πάντα το μακρινό γεγονός που προκάλεσε τη μετάδοση της πληροφορίας σε μας και όχι οι ιδιότητες του μέσου που μετέφερε την πληροφορία. Έτσι, το αντικείμενο της οπτικής αντίληψης είναι τα αντικείμενα που υπάρχουν γύρω μας, και όχι οι ιδιότητες του φωτός που φτάνουν στα μάτια μας, παρότι το φως είναι εκείνο που αντανακλάται στα αντικείμενα με συστηματικό τρόπο και φέρνει στα μάτια μας τις πληροφορίες για την ύπαρξή τους. Αντίστοιχα, το αντικείμενο της ακουστικής αντίληψης είναι τα ακουστικά γεγονότα και όχι οι ιδιότητες του ήχου, παρότι ο ήχος είναι που μεταφέρει στα αυτιά μας την πληροφορία για κάποιο ακουστικό γεγονός. Ειδικότερα, η οικολογική 15

16 θεωρία της φωνητικής αντίληψης προτείνει ότι το αντικείμενο της αντίληψης είναι τα φωνητικά γεγονότα κατά την παραγωγή της ομιλίας από τον ομιλητή, δηλαδή οι κινήσεις και οι θέσεις της φωνητικής οδού, και όχι ιδιότητες του ήχου που μεταφέρουν τις πληροφορίες για τα γεγονότα αυτά. Παρότι η θεωρητική διαφοροποίηση από την ακουστική τοποθέτηση είναι ξεκάθαρη, δεν είναι τόσο σαφές πώς θα πρέπει να επεξεργαστεί τον ήχο το αντιληπτικό σύστημα για να αποκωδικοποιήσει τα μακρινά αντικείμενα που είναι ο στόχος του, δηλαδή τα φωνητικά γεγονότα παραγωγής ομιλίας. Οι υποστηρικτές της οικολογικής θεωρίας δεν έχουν ακόμα καταφέρει να προσδιορίσουν τους κατάλληλους μετασχηματισμούς που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην προσδοκώμενη ανάλυση του ακουστικού σήματος της ομιλίας. Τέλος, η τρίτη απάντηση στο τι είναι φθόγγος είναι ότι πρόκειται για μια θέση ή κίνηση της φωνητικής οδού, δηλαδή ο φθόγγος είναι μια αρθρωτική και όχι ακουστική οντότητα. Η προσέγγιση αυτή ονομάζεται κινητική θεωρία της φωνητικής αντίληψης (Liberman κ. συν., 1967, 1985). Η κινητική θεωρία διαφέρει ριζικά από την ακουστική διότι το πεδίο ορισμού των φωνητικών αντικειμένων είναι εντελώς διαφορετικό. Βασίζεται κυρίως σε ευρήματα από σύμφωνα, ειδικά τα σύμφωνα εκείνα για τα οποία δεν υπάρχουν σταθερά ακουστικά χαρακτηριστικά (και άρα αδυνατεί να τα χειριστεί η ακουστική θεωρία) αλλά υπάρχουν σταθερά αρθρωτικά χαρακτηριστικά (τόπος και τρόπος άρθρωσης). Όπως είναι αναμενόμενο, η κινητική θεωρία πάσχει εκεί ακριβώς όπου τα ακουστικά χαρακτηριστικά είναι σταθερότερα από τα κινητικά, δηλαδή στα φωνήεντα, διότι τα περισσότερα φωνήεντα 13 μπορούν να παραχθούν με μια σχετική ποικιλία θέσεων στη φωνητική οδό, διατηρούν όμως σταθερές τις θέσεις της μέγιστης ακουστικής ενέργειας στο ηχητικό φάσμα. Η κινητική θεωρία αναφέρεται σε ευρύτερο πεδίο από τις προηγούμενες διότι δεν περιορίζεται μόνο στον προσδιορισμό της ουσίας των φθόγγων, αλλά υποστηρίζει ότι οι ικανότητες φωνητικής αντίληψης είναι εγγενείς και εξειδικευμένες για την ομιλία. Ότι υπάρχει δηλαδή στον εγκέφαλο από τη γέννηση κάποιο σύστημα φωνητικής αντίληψης το οποίο είναι αρμόδιο για να επεξεργάζεται ήχο ομιλίας (και μόνο αυτόν) και να υπολογίζει τις φωνητικές-αρθρωτικές οντότητες, δηλαδή τους φθόγγους, που περιλαμβάνονται στον ήχο αυτόν. Η αντιπαράθεση μεταξύ των τριών θεωριών έχει ατονήσει τα τελευταία χρόνια, μια και η εντατική έρευνα δεκαετιών πρόσφερε έναν πλούτο γνώσεων σχετικά με τη φωνητική αντίληψη αλλά δεν κατάφερε να υποστηρίξει ολοκληρωτικά κάποια από τις τρεις θεωρίες. Η σύγχρονη ερευνητική τάση βρίσκεται στην κατεύθυνση της κατανόησης των εγκεφαλικών μηχανισμών που πραγματοποιούν τη φωνητική αντίληψη, με συνδυασμό της λειτουργικής νευροαπεικόνισης, δηλαδή της απεικόνισης των περιοχών του εγκεφάλου που επιτελούν τα διάφορα γνωστικά έργα, και των υπολογιστικών μοντέλων, δηλαδή προγραμμάτων σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές που εκτελούν λειτουργίες τις οποίες σχεδιάζουν οι επιστήμονες για να ερευνήσουν πιθανούς τρόπους γνωστικής επεξεργασίας. Είναι πολύ πιθανό τελικά να διατηρηθούν σημαντικά στοιχεία και από τις τρεις θεωρίες, αφού η καθεμιά εστιάζει σε διαφορετικά φαινόμενα και δικαιολογείται από διαφορετικές θεωρητικές αφετηρίες. Θα πρέπει πάντως να τονιστεί πως η κατάληξη της θεωρητικής αυτής αναζήτησης θα είναι εξαιρετικά σημαντική και για τη μελέτη της ανάπτυξης της φωνητικής αντίληψης. Προς το παρόν καταγράφουμε την αναπτυξιακή πορεία των αντιληπτικών ικανοτήτων σχετικά με την ομιλία, δεν έχουμε όμως μια σαφή εικόνα για τους στόχους και τις μεθόδους του ώριμου συστήματος, δηλαδή της φωνητικής αντίληψης των ενηλίκων. Μόνο όταν αυτή θα έχει γίνει πλήρως κατανοητή θα μπορούμε να διατυπώσουμε μια οριστική, συνεπή και ακριβή θεωρία για την ανάπτυξή της. 13 Εκτός από τα τέσσερα «κύρια» φωνήεντα που αντιστοιχούν σε ακραίες θέσεις της φωνητικής οδού. 16

17 Προσωδία και επιτονισμός Εκτός από τους φθόγγους που αποτελούν τις λέξεις, η ομιλία διακρίνεται από ακουστικά στοιχεία που στην κοινή γλώσσα χαρακτηρίζονται «μουσικά» ή «μελωδικά». Στην επιστημονική μελέτη της ομιλίας τα στοιχεία αυτά ονομάζονται προσωδιακά και περιλαμβάνουν χαρακτηριστικά όπως ο τονισμός και ο επιτονισμός, ο ρυθμός, το συναισθηματικό περιεχόμενο, αλλά και ιδιαιτερότητες όπως ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο μιλά κανείς σε ένα βρέφος ή μικρό παιδί, τα «μαμαδίστικα». Τονισμός ονομάζεται η ιδιότητα ορισμένων συλλαβών να ξεχωρίζουν από τις υπόλοιπες χάρη σε ακουστικές ιδιότητες όπως μεγαλύτερη διάρκεια, ένταση και ύψος φωνής. Ο αριθμός των τονισμένων συλλαβών ανά λέξη, το μετρικό σχέδιο τονισμού, αλλά και τα χαρακτηριστικά του ήχου που αντιστοιχούν στον τονισμό διαφέρουν ανάλογα με τη γλώσσα. Για την ελληνική γλώσσα ισχύει γενικά ότι τονίζεται μια συλλαβή σε κάθε λέξη, 14 η οποία πρέπει να είναι μια από τις τρεις τελευταίες. 15 Ο τονισμός επιτυγχάνεται κυρίως με αύξηση της διάρκειας και της έντασης ενώ ο ρόλος του ύψους της φωνής είναι πιο περίπλοκος και εξαρτάται και από άλλες παραμέτρους. Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό για τα ελληνικά είναι ότι ο τονισμός έχει διακριτικό ρόλο σε επίπεδο λέξης, διακρίνει δηλαδή μεταξύ λέξεων που περιέχουν τους ίδιους φθόγγους. Αυτό σημαίνει ότι μεταβάλλοντας τη θέση του τόνου σε ένα εκφώνημα (μια φράση) μπορούμε να μεταβάλλουμε τη σημασία του, διότι αλλάζουν οι λέξεις που περιέχονται στο εκφώνημα. Για παράδειγμα, τα εκφωνήματα «γέρος άνθρωπος» και «γερός άνθρωπος» διαφέρουν μόνο στη θέση του τόνου της πρώτης λέξης και αυτό αλλάζει τη σημασία τους διότι άλλη λέξη είναι το «γέρος» και άλλη το «γερός». Ο τονισμός μπορεί να χρησιμεύσει και για τον εντοπισμό των λέξεων μέσα στη συνεχή ροή του λόγου σε γλώσσες όπου οι λέξεις τονίζονται σε σταθερή, ή τουλάχιστον σχετικά προβλέψιμη, θέση. Για παράδειγμα, στα γαλλικά όλες οι λέξεις τονίζονται στη λήγουσα, άρα η ακριβής αντίληψη του προσωδιακού αυτού στοιχείου μας διευκολύνει στην κατάτμηση του ηχητικού σήματος σε λέξεις. Στα αγγλικά δεν υπάρχει σταθερή θέση τονισμού, όμως είναι πολύ περισσότερες οι λέξεις που τονίζονται στην αρχική τους συλλαβή από όσες έχουν άτονη πρώτη συλλαβή. Έτσι για την αγγλική γλώσσα μπορεί να εφαρμοστεί μια αντιληπτική τακτική που να υποθέτει σε πρώτη φάση ότι υπάρχει αρχή λέξης όπου εντοπίζεται τονισμένη συλλαβή. Οι ατέλειες στα αποτελέσματα μιας τέτοιας τακτικής μπορούν να διορθώνονται σε επόμενη φάση επεξεργασίας, ενώ έχει στο μεταξύ αποκομιστεί σημαντικό όφελος από την πρόχειρη αλλά εύκολη και γρήγορη αυτή μέθοδο, η οποία ονομάζεται στρατηγική μετρικής κατάτμησης (Cutler & Norris, 1988). Επιτονισμός ονομάζεται το μελωδικό σχέδιο ενός εκφωνήματος και χρησιμοποιείται για να εκφράσει διαφορές σημασίας για τις οποίες δεν αρκούν οι λέξεις. Για παράδειγμα, η διαφορά μεταξύ της καταφατικής πρότασης «θα έρθεις» και της ερωτηματικής «θα έρθεις;» στον τρόπο που εκφέρονται είναι ο τρόπος με τον οποίο μεταβάλλεται το ύψος της φωνής, ιδιαίτερα προς το τέλος του εκφωνήματος. Δεδομένου ότι στον προφορικό λόγο δεν υπάρχουν σημεία στίξης όπως τα ερωτηματικά, καταλαβαίνει κανείς πόσο σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει ο επιτονισμός για την επικοινωνία. Συγκρίνετε το μελωδικό τρόπο προφοράς των λέξεων «θα έρθω» στην περίπτωση εκφοράς με δισταγμό: «Θα έρθω...(σκέψη)...αύριο. Εντάξει;» και με βεβαιότητα: «Θα έρθω. Οπωσδήποτε.». Ο επιτονισμός στη λέξη «έρθω» μαρτυρά αν επίκειται συνέχεια ή όχι καθώς και το βαθμό 14 Ακριβέστερα, ανά φωνολογική λέξη, η οποία περιλαμβάνει μία κύρια λέξη και προαιρετικά μία ή περισσότερες «βοηθητικές» προσκολλημένες σε αυτήν. Για παράδειγμα, η φράση «έφαγα το μήλο μου» περιλαμβάνει τέσσερις λέξεις, αλλά δύο μόνο φωνολογικές λέξεις: «έφαγα» και «το μήλο μου». Στην πρώτη φωνολογική λέξη τονίζεται η συλλαβή «έ» ενώ στη δεύτερη η συλλαβή «μή». 15 Όταν αυτό δεν είναι εφικτό μετά την προσθήκη βοηθητικών λέξεων λόγω της θέσης του τόνου στην κύρια λέξη τότε παρατηρείται το φαινόμενου του διπλού τονισμού φωνολογικής λέξης που ονομάζεται εγκλιτικός τόνος: «το άλογό του», «δώσε μου το» (με τονισμένο «μου»). 17

18 βεβαιότητας του εκφωνήματος. Από τον επιτονισμό λοιπόν λαμβάνει κυρίως ο ακροατής την πληροφορία για την έναρξη ή τη λήξη μιας πρότασης, για την συνέχιση μιας προηγούμενης ή την παρεμβολή μιας εμβόλιμης φράσης κλπ. Με τον επιτονισμό είναι επίσης δυνατό να ξεχωρίσει μια λέξη από τις άλλες, κατά αναλογία προς τον τονισμό, με τον οποίο ξεχωρίζει μια συλλαβή από τις άλλες. Στην περίπτωση του επιτονισμού το φαινόμενο αυτό ονομάζεται εστίαση και χρησιμεύει για να αποσαφηνίσει προτάσεις όπως «θα έρθεις αύριο;». Αν η ερώτηση αυτή προφερθεί ως «ο Νίκος θα έρθει αύριο;», δηλαδή με έμφαση στο «αύριο», μια πιθανή απάντηση μπορεί να είναι «όχι, ο Νίκος θα έρθει μεθαύριο», ενώ αν η ερώτηση προφερθεί ως «ο Νίκος θα έρθει αύριο;», δηλαδή με έμφαση στο «Νίκος», μια πιθανή απάντηση μπορεί να είναι «όχι, αύριο θα έρθει ο Γιάννης». Παρατηρούμε ότι αντίστοιχη έμφαση μπορεί να δοθεί και στην εκφορά των απαντήσεων, όπου λειτουργεί το ίδιο προσωδιακό φαινόμενο για την αποσαφήνιση της σημασίας. Τα προσωδιακά χαρακτηριστικά λοιπόν της ομιλίας χρησιμεύουν, ανάλογα με τη γλώσσα, για διακρίσεις μεταξύ λέξεων και μεταξύ διαφορετικών ερμηνειών σε φράσεις, για τη δημιουργία ρυθμού στην ομιλία, για τη σήμανση σημαντικών συλλαβών και λέξεων στις φράσεις, ενώ μπορεί να βοηθούν και στο διαχωρισμό των εκφωνημάτων σε λέξεις. Εκτός δηλαδή από οποιοδήποτε ρόλο μπορεί να έχει η προσωδία στη μετάδοση «συναισθηματικού» περιεχόμενου του λόγου, συμμετέχει σε μεγάλο βαθμό και στην κωδικοποίηση και μεταφορά γραμματικών και σημασιολογικών διακρίσεων, και δεν πρέπει να παραβλέπεται στη μελέτη του ακουστικού σήματος της ομιλίας και στη διαδικασία παραγωγής και αντίληψής της. Περίληψη Ο ήχος της ομιλίας περιλαμβάνει φθόγγους, οι οποίοι γίνονται αντιληπτοί με εξειδικευμένους τρόπους επεξεργασίας των ακουστικών χαρακτηριστικών τους. Η κατηγορική αντίληψη χαρακτηρίζει την αντίληψη των συμφώνων και το μαγνητικό φαινόμενο την αντίληψη των φωνηέντων. Συλλογικά, οι φθόγγοι, οργανωμένοι σε συλλαβές, και τα προσωδιακά χαρακτηριστικά με τα οποία εκφέρονται τα εκφωνήματα, συγκροτούν το σήμα της ομιλίας το οποίο καλείται να αποκωδικοποιήσει ο ακροατής. Το πρόβλημα που έχει να αντιμετωπίσει ένα βρέφος είναι πολύ πιο περίπλοκο όμως από αυτό του ενήλικου ακροατή διότι το βρέφος έρχεται στον κόσμο μη γνωρίζοντας ποια φωνήματα χρησιμοποιούνται στη γλώσσα του, πώς δομούνται σε συλλαβές, ποια είναι τα μετρικά και άλλα προσωδιακά χαρακτηριστικά της γλώσσας του και με ποιον τρόπο χρησιμοποιούνται. Το βρέφος δεν έχει ούτε έννοιες, στις οποίες να αντιστοιχίσει «ετικέτες», δηλαδή λέξεις, αλλά ούτε και γνώσεις για το γραμματικό σύστημα της γλώσσας του, τους μορφολογικούς, συντακτικούς και σημασιολογικούς κανόνες με τους οποίους συντάσσονται οι λέξεις για να σχηματίσουν προτάσεις με συγκεκριμένο νόημα. Το ζήτημα της ανάπτυξης γλωσσικών δομών αποτελεί αντικείμενο άλλου κεφαλαίου, όμως το ζήτημα της φωνητικής αντίληψης και της ανάπτυξης της ικανότητας για αντίληψη της ομιλίας σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά του γλωσσικού περιβάλλοντος αποτελεί το αντικείμενο του υπολοίπου αυτού του κεφαλαίου. Ανάπτυξη των αντιληπτικών δεξιοτήτων Το βρέφος έρχεται στον κόσμο με ορισμένες ικανότητες που του επιτρέπουν να εστιάσει την προσοχή του στους ήχους της ομιλίας και να ξεκινήσει με βάση αυτούς να μάθει τη μητρική του γλώσσα. Ήδη από τη στιγμή της γέννησης γνωρίζουμε ότι ένα βρέφος μπορεί να διακρίνει μεταξύ ορισμένων τουλάχιστον φθόγγων (ίσως και όλων) με κατηγορικό τρόπο. Το βρέφος μπορεί επίσης να διακρίνει τη φωνή της μητέρας του για την ακρίβεια, την προσωδία της φωνής της μητέρας του. Λίγους μήνες μετά, το βρέφος μπορεί να εκτελέσει όλες τις φωνητικές διακρίσεις, ακόμα και αυτές που δεν εμφανίζονται στη μητρική του γλώσσα (δηλαδή στη γλώσσα του περιβάλλοντός του). Μπορεί να διακρίνει και προτιμά να 18

19 ακούει τη μητρική του γλώσσα από οποιαδήποτε άλλη. Σταδιακά παρατηρείται ικανότητα εστίασης προσοχής σε συγκεκριμένα ρυθμικά χαρακτηριστικά της ομιλίας (μέτρο, συλλαβική δομή) καθώς και ικανότητα απομνημόνευσης «λέξεων», μεμονωμένων ή μέσα από ρέοντα λόγο. Συγχρόνως χάνεται η ικανότητα διάκρισης φωνητικών αντιθέσεων που δεν εμφανίζονται στη μητρική γλώσσα. Μέχρι την ηλικία των 18 μηνών το βρέφος είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται πλήρως τα φωνητικά χαρακτηριστικά της ομιλίας και να εντοπίζει τις λέξεις που υπάρχουν σε αυτήν, αν και η πλήρης ωρίμανση της φωνητικής αντίληψης καθυστερεί αρκετά, μέχρι περίπου την εφηβεία. Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται μερικές από τις κυριότερες πειραματικές μελέτες που θεμελιώνουν την αναπτυξιακή αυτή πορεία και δείχνουν τη σειρά με την οποία αναπτύσσονται οι αντιληπτικές δεξιότητες και τη λογική με την οποία διαμορφώνεται το γλωσσικό σύστημα από τη μεριά της ομιλίας. Για παρουσίαση των σχετικών ερευνητικών ευρημάτων και εκτενή θεωρητική συζήτηση δες το βιβλίο του Jusczyk (1997). Ανάπτυξη της φωνητικής αντίληψης Συχνά θεωρούμε ότι τα βρέφη έρχονται στον κόσμο σαν «άγραφο λευκό χαρτί», εντελώς ανήμπορα και απροετοίμαστα, με νου καταρχήν ανίκανο αλλά έτοιμο να μάθει από την εμπειρία ό,τι είναι απαραίτητο για τη ζωή. Η γενική αυτή άποψη ονομάζεται εμπειρισμός και έχει παίξει πολύ σημαντικό ρόλο στη θεώρηση των αναπτυξιακών φαινομένων. 16 Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, θα περιμέναμε ένα νεογέννητο βρέφος να μην έχει καμία ικανότητα σχετική με την αντίληψη, την παραγωγή ή την επεξεργασία της ομιλίας, τουλάχιστον κατά τους πρώτους μήνες της ζωής του. Δεδομένου ότι ένα βρέφος έρχεται στον κόσμο σε μη προβλέψιμο γλωσσικό περιβάλλον, είναι δηλαδή υποχρεωμένο να αρχίσει να μαθαίνει ειδικά τη μητρική του γλώσσα όταν έρθει σε επαφή με αυτή, θα ήταν λογικό να συμφωνήσουμε καταρχήν με την εμπειριστική άποψη. Οι σύγχρονοι γλωσσολόγοι όμως τονίζουν ότι όλες οι ανθρώπινες γλώσσες έχουν πολλά θεμελιώδη κοινά χαρακτηριστικά και, σε ένα αφαιρετικό επίπεδο, έχουν όμοια κοινή δομή. Μάλιστα επειδή η δομή αυτή είναι εξαιρετικά σύνθετη και, κατά μια δημοφιλή άποψη, αδύνατο να μαθευτεί από τους περιορισμένους πόρους ενός βρέφους σε διάστημα μερικών μηνών, θεωρείται από πολλούς γλωσσολόγους πιθανό ότι ο το βρέφος έρχεται στον κόσμο με προκαθορισμένες σε μεγάλο βαθμό γλωσσικές δυνατότητες και ένα νου έτοιμο να επεξεργαστεί το λόγο με συγκεκριμένο τρόπο. 17 Παρόμοιες απόψεις έχουν εκφραστεί και για άλλα νοητικά πεδία εκτός της γλώσσας. Οι απόψεις αυτές εντάσσονται στο αντίθετο από τον εμπειρισμό στρατόπεδο, αυτό του νατιβισμού. Ο νατιβισμός πρεσβεύει ότι το άτομο διαθέτει εγγενείς νοητικές ικανότητες οι οποίες δεν εξαρτώνται από το περιβάλλον ούτε από τις εμπειρίες για την ωρίμανση και την έκφρασή τους. Η νατιβιστική προσέγγιση στη φωνητική αντίληψη θα προέβλεπε ικανότητες των νεογέννητων βρεφών να αντιλαμβάνονται τους ήχους της ομιλίας ως ξεχωριστούς από άλλους ήχους, και να τους επεξεργάζονται με τους εξειδικευμένους μηχανισμούς φωνητικής αντίληψης που προαναφέρθηκαν, δηλαδή κατηγορικά και σύμφωνα με τις ιδιότητες των αντιληπτικών προτύπων. Όπως συχνά συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις θεωρητικού διπολισμού, η αλήθεια μάλλον βρίσκεται κάπου στη μέση. 16 Βασικός εκφραστής μιας μορφής εμπειρισμού ήταν και ο θεμελιωτής της σύγχρονης μελέτης της γνωστικής ανάπτυξης και πρωτοπόρος της γνωστικής ψυχολογίας Ελβετός Jean Piaget, ο οποίος όμως δεν ασχολήθηκε με ζητήματα λόγου ή γλωσσικής ανάπτυξης. 17 Την άποψη αυτή θεμελίωσε και υποστήριξε σθεναρά για τη γλώσσα ο πατέρας της σύγχρονης θεωρητικής γλωσσολογίας Αμερικανός Noam Chomsky, ο οποίος πρότεινε ότι υπάρχει εγγενώς σε κάθε άνθρωπο μια καθολική γραμματική που καλύπτει όλες τις ανθρώπινες γλώσσες καθώς και ένας ειδικός μηχανισμός γλωσσικής πρόσκτησης με σκοπό τη ρύθμιση της γλωσσικής ικανότητας του ατόμου σύμφωνα με τις απαιτήσεις του γλωσσικού περιβάλλοντος. Ο Chomsky και ο Piaget είχαν την ευκαιρία να διασταυρώσουν δημόσια τα ξίφη τους σε μια συνάντηση στο Παρίσι τον Οκτώβριο του 1975, τα πολύ ενδιαφέροντα πρακτικά της οποίας μπορεί να διαβάσει κανείς σε έναν τόμο επιμέλειας Piatelli-Palmarini (1979). 19

20 Μελέτες αντίληψης σε βρέφη Πώς μπορεί να μελετηθεί η αντίληψη της ομιλίας ενός νεογέννητου βρέφους; Προφανώς δεν μπορούμε να ρωτήσουμε το βρέφος τι άκουσε ή αν διακρίνει κάποια διαφορά μεταξύ δύο ήχων, φωνών ή γλωσσών. Επειδή όμως τα βρέφη έχουν έντονη τάση να προσέχουν ή να προτιμούν το νέο, μπορούμε να βασιστούμε σε ενδείξεις από τη φυσιολογία του οργανισμού που υποδηλώνουν ενδιαφέρον ή προσοχή. Για παράδειγμα, ένα νεογέννητο βρέφος παρουσιάζει την απόκριση του πιπιλίσματος: όταν κάτι τραβήξει την προσοχή του, ο ρυθμός με τον οποίο ρουφά την πιπίλα του αυξάνεται απότομα και μετά μειώνεται σταδιακά στο επίπεδο που βρισκόταν πριν από το ενδιαφέρον ερέθισμα, στο λεγόμενο επίπεδο αναφοράς. Συνεπώς, αν κατά την παρουσίαση κάποιου συγκεκριμένου ερεθίσματος αυξηθεί ο ρυθμός πιπιλίσματος, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το βρέφος αντιλήφθηκε κάποια μεταβολή, η οποία του τράβηξε την προσοχή, άρα ότι το βρέφος μπορεί να διακρίνει το ερέθισμα που παρουσιάσαμε. Το αντίθετο δεν ισχύει: αν δεν παρατηρήσουμε αύξηση ρυθμού δεν είναι σίγουρο ότι το βρέφος αδυνατεί να διακρίνει το ερέθισμα, διότι μπορεί να το διέκρινε αλλά να μην το βρήκε ενδιαφέρον. Ρυθμός πιπιλίσματος Φάση εξοικείωσης Φάση ελέγχου Χρόνος Εικόνα 3: Σχηματική αναπαράσταση των αποτελεσμάτων ενός υποθετικού πειράματος φωνητικής αντίληψης σε βρέφη με τη μέθοδο της μέτρησης του ρυθμού πιπιλίσματος. Στην αριστερή περιοχή του γραφήματος φαίνεται η σταδιακή μείωση του ρυθμού που δείχνει την αυξανόμενη εξοικείωση του βρέφους με το ερέθισμα αναφοράς. Η κατακόρυφη διακεκομμένη γραμμή σηματοδοτεί την έναρξη της φάσης ελέγχου. Στην περίπτωση αλλαγής ερεθίσματος που γίνεται αντιληπτή, το αποτέλεσμα είναι η αύξηση του ενδιαφέροντος του βρέφους και η παρατηρούμενη αύξηση του ρυθμού πιπιλίσματος που καταγράφεται με τους μαύρους κύκλους (ακολουθούμενη και αυτή από σταδιακή μείωση). Αντίθετα, σε περίπτωση διατήρησης του ερεθίσματος αναφοράς, ή μη αντιληπτής αλλαγής, δεν παρατηρείται αύξηση του ρυθμού, όπως καταγράφεται με τους λευκούς κύκλους. Για να εξετάσουμε αν ένα βρέφος διακρίνει μεταξύ δύο παρόμοιων φθόγγων, παρουσιάζουμε πολλές φορές τον ένα από τους δύο φθόγγους μέχρις ότου το ενδιαφέρον του βρέφους εξασθενήσει και ο ρυθμός πιπιλίσματος πέσει στο επίπεδο αναφοράς. Τότε παρουσιάζουμε τον δεύτερο φθόγγο. Τυχόν αύξηση του ρυθμού ερμηνεύεται ως ένδειξη για την ικανότητα διάκρισης του βρέφους. Φυσικά για την εξαγωγή αξιόπιστων συμπερασμάτων απαιτείται επανάληψη της διαδικασίας με πολλά βρέφη και αρκετές φορές για το καθένα. Η μέθοδος του ρυθμού πιπιλίσματος χρησιμοποιείται σε βρέφη νεογέννητα ως τεσσάρων μηνών. Σε βρέφη μεγαλύτερης ηλικίας (6 12 μηνών) χρησιμοποιείται συχνότερα κάποια παραλλαγή της μεθόδου στροφής της κεφαλής, που υποδηλώνει άμεση προτίμηση του βρέφους ή επιλογή βασισμένη σε εξάσκηση. Στην πιο απλή εκδοχή της, η μέθοδος αυτή συνίσταται στην ταυτόχρονη παρουσίαση δύο ερεθισμάτων, για παράδειγμα μια 20

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΑΛΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΗ, University of California, San Diego (UCSD)

ΑΜΑΛΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΗ, University of California, San Diego (UCSD) 1 APPENDIX I Εισαγωγικό Επίπεδο ΑΜΑΛΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΗ, University of California, San Diego (UCSD) ΠΡΟΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΤΟΝΙΣΜΟΣ Η επιτυχία της επικοινωνίας εξαρτάται από την ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς τον

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Διδάσκων : Αργύρης Καραπέτσας Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 1 επίκτητη και ειδική ή εξελικτική δυσλεξία Η δυσλεξία ως πρόβλημα της ανάγνωσης, διακρίνεται σε δύο μεγάλες

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

3 η Ενότητα. Φωνητική παραγωγή

3 η Ενότητα. Φωνητική παραγωγή 3 η Ενότητα Φωνητική παραγωγή 1. Εισαγωγή Η φωνητική παραγωγή αρχίζει με τη γέννηση του βρέφους. Η φωνητική οδός του παιδιού κατά τη γέννησή του ομοιάζει πολύ περισσότερο με αυτή ενός πιθήκου παρά ενός

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στα χαρακτηριστικά των μικροφώνων

Εισαγωγή στα χαρακτηριστικά των μικροφώνων ΕΙΔΗ ΜΙΚΡΟΦΩΝΩΝ Επιμέλεια: Νίκος Σκιαδάς ΠΕ 17.13 Μουσικής Τεχνολογίας Το μικρόφωνο πήρε την ονομασία του από τον Ντέιβιντ Χιουζ, ο οποίος επινόησε μια διάταξη μεταφοράς ήχου που ήταν τόσο ευαίσθητη, που

Διαβάστε περισσότερα

13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο

13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο 13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο «Δυσλεξία: Μια λέξη δύσκολη και μόνο να την πεις φαντάσου το μαρτύριο όμως να τη ζεις» Μαρία Χριστοπούλου, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου,

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΑΛΥΣΗ, ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΣΕ 15 ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΑΣ 3 ΕΩΣ 8 ΕΤΩΝ» ΜΙΚΡΟΒΑ ΕΙΡΗΝΗ-ΒΑΡΒΑΡΑ Α.Μ.9133

«ΑΝΑΛΥΣΗ, ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΣΕ 15 ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΑΣ 3 ΕΩΣ 8 ΕΤΩΝ» ΜΙΚΡΟΒΑ ΕΙΡΗΝΗ-ΒΑΡΒΑΡΑ Α.Μ.9133 ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΙΝΑ «ΑΝΑΛΥΣΗ, ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΣΕ 15 ΠΑΙΔΙΑ ΗΛΙΚΙΑΣ 3 ΕΩΣ 8 ΕΤΩΝ» ΜΙΚΡΟΒΑ ΕΙΡΗΝΗ-ΒΑΡΒΑΡΑ Α.Μ.9133 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009 ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΑΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙ... Η γλωσσική παρέμβαση Είναι η διαδικασία μέσω της

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη. Φωνητική. Αθανάσιος Χρ. Πρωτόπαπας

Εισαγωγή στη. Φωνητική. Αθανάσιος Χρ. Πρωτόπαπας Εισαγωγή στη Φωνητική Αθανάσιος Χρ. Πρωτόπαπας Ιανουάριος 2003 Περιεχόµενα 1 Εισαγωγή 1 1.1 Φθόγγοι..................................... 2 1.2 Ορθογραφία.................................. 3 1.3 Φωνήµατα....................................

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ

ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σ υ ν δ υ α σ τ ι κ ή Πειραιάς 2007 1 Μάθημα 3ο Διατάξεις και μεταθέσεις 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ-ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ- ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ 2.1 Διατάξεις και μεταθέσεις 2.2 Κυκλικές διατάξεις

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ Κ. ΣΠΑΝΑΚΑ Σύντομες Προδιαγραφές Συγγραφής Εκπαιδευτικού Υλικού εξ αποστάσεως εκπαίδευσης: Σημεία Προσοχής ΠΛΣ

ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ Κ. ΣΠΑΝΑΚΑ Σύντομες Προδιαγραφές Συγγραφής Εκπαιδευτικού Υλικού εξ αποστάσεως εκπαίδευσης: Σημεία Προσοχής ΠΛΣ ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ Κ. ΣΠΑΝΑΚΑ Σύντομες Προδιαγραφές Συγγραφής Εκπαιδευτικού Υλικού εξ αποστάσεως εκπαίδευσης: Σημεία Προσοχής ΠΛΣ Πρόκληση ο σχεδιασμός κι η ανάπτυξη εξ αποστάσεως εκπαιδευτικού υλικού. Ζητούμενο

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Τρισδιάστατα Μοντέλα

Κεφάλαιο 7. Τρισδιάστατα Μοντέλα Κεφάλαιο 7. 7.1 ομές εδομένων για Γραφικά Υπολογιστών. Οι δομές δεδομένων αποτελούν αντικείμενο της επιστήμης υπολογιστών. Κατά συνέπεια πρέπει να γνωρίζουμε πώς οργανώνονται τα γεωμετρικά δεδομένα, προκειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΠΑΦΗ!

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΠΑΦΗ! Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΠΑΦΗ! Με μεγάλη μας έκπληξη διαπιστώσαμε πως πρόσφατα (Νοέμβριος 2011) διανεμήθηκε προς διδασκαλία, στα δημοτικά σχολεία της χώρας μας ένα καινούργιο βιβλίο γραμματικής,

Διαβάστε περισσότερα

Τ Ε Ι Κ Ρ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Ρ Ε Θ Υ Μ Ν Ο Υ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2013

Τ Ε Ι Κ Ρ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Ρ Ε Θ Υ Μ Ν Ο Υ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2013 Τ Ε Ι Κ Ρ Η Τ Η Σ Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Ρ Ε Θ Υ Μ Ν Ο Υ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΙΚΗΣ ΗΧΟΛΗΨΙΑ Ι ΞΕΝΙΚΑΚΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΟΥΛΙΟΣ 2013 1 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 ΗΧΟΛΗΨΙΑ 1.1.1 ΓΕΝΙΚΑ 1. Προϋπόθεση πραγματοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Κωδικοποίηση ήχου. Κωδικοποίηση καναλιού φωνής Κωδικοποίηση πηγής φωνής Αντιληπτική κωδικοποίηση Κωδικοποίηση ήχου MPEG

Κωδικοποίηση ήχου. Κωδικοποίηση καναλιού φωνής Κωδικοποίηση πηγής φωνής Αντιληπτική κωδικοποίηση Κωδικοποίηση ήχου MPEG Κωδικοποίηση ήχου Κωδικοποίηση καναλιού φωνής Κωδικοποίηση πηγής φωνής Αντιληπτική κωδικοποίηση Κωδικοποίηση ήχου MPEG Τεχνολογία Πολυµέσων και Πολυµεσικές Επικοινωνίες 10-1 Κωδικοποίηση καναλιού φωνής

Διαβάστε περισσότερα

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΛΓΟΡΙΘΜΩΝ και ΔΟΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ 2.1 Να δοθεί ο ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια Έρευνα Κινδύνου Αποτελεσματικής Διαχείρισης Ταλέντων Γενικά Στοιχεία. Τα 5 Cs: Οι 5 κατηγορίες κινδύνου αποτελεσματικής διαχείρισης ταλέντων

Παγκόσμια Έρευνα Κινδύνου Αποτελεσματικής Διαχείρισης Ταλέντων Γενικά Στοιχεία. Τα 5 Cs: Οι 5 κατηγορίες κινδύνου αποτελεσματικής διαχείρισης ταλέντων Παγκόσμια Έρευνα Κινδύνου Αποτελεσματικής Διαχείρισης Ταλέντων Γενικά Στοιχεία Από το Μάιο έως τον Αύγουστο του 2013, η KPMG International σε συνεργασία με την διεθνώς αναγνωρισμένη εταιρεία ερευνών Brandon

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

1. Τα τμήματα της επιφάνειας εργασίας των Windows

1. Τα τμήματα της επιφάνειας εργασίας των Windows 1. Τα τμήματα της επιφάνειας εργασίας των Windows Εικονίδια συντομεύσεων (αρχείου-φακέλου) Εικονίδια Ανενεργά Ενεργό Επιφάνεια (αρχείου-φακέλου) παράθυρα παράθυρο εργασίας Γραμμή μενού Γραμμή εργαλείων

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το 5/2 1 Παράδειγμα 2: Γράψε ένα κλάσμα που χρησιμοποιεί

Διαβάστε περισσότερα

Συνολικός Χάρτης Πόλης

Συνολικός Χάρτης Πόλης Στα πλαίσια εφαρµογής της οδηγίας 2002/49/ΕΚ, για την αντιµετώπιση των σοβαρών περιβαλλοντικών προβληµάτων που αντιµετωπίζουν οι πόλεις, εξαιτίας του οδικού Θορύβου, µε σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ Έστω ότι επιθυμούμε να μελετήσουμε ένα τυχαίο πείραμα με δειγματικό χώρο Ω και έστω η πιθανότητα να συμβεί ένα ενδεχόμενο Α Ω Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ενώ δεν γνωρίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα

Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα Διασκεδάζουμε μαθαίνοντας μαζί! Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα Πώς μαθαίνουν τα μικρά παιδιά τα Αγγλικά ως ξένη γλώσσα Τα μικρά παιδιά είναι χρήστες της φυσικής τους γλώσσας.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΤΡΑΥΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Σύμφωνα με το DSM-IV ο τραυλισμός ορίζεται ως διαταραχή της φυσιολογικής ροής και της ρυθμικής διαμόρφωσης της ομιλίας, η οποία είναι δυσανάλογη

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες για το νέο HSK

Πληροφορίες για το νέο HSK Πληροφορίες για το νέο HSK Μετάφραση από την ιστοσελίδα http://www.chinesetesting.cn/gosign.do?id=1&lid=0# Το νέο HSK δημιουργήθηκε από το Χανπάν σε μια προσπάθεια καλύτερης εξυπηρέτησης των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία Γεώργιος Πετάσης Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΤMHMA MHXANIKΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ, Πανεπιστήμιο Πατρών, 2012 2013 Τι είναι η γλωσσική τεχνολογία;

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη

ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Δυσλεξία και εκπαιδευτική πράξη του Κωνσταντίνου Θώδη * Η εικόνα που προβάλλεται και έχει επικρατήσει για το παιδί με «μαθησιακές δυσκολίες» είναι η εικόνα ενός έξυπνου παιδιού, το

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής. Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα

Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής. Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα Σύλλογος γονέων & κηδεµόνων παιδικών σταθµών Αγίας Παρασκευής Δυσλεξία Ανάπτυξη Λόγου & Κίνησης Παιδοψυχολόγος: Νότα Ζέρβα Το παιδί µου δεν µιλάει καθαρά... Έως 2 ετών πρέπει να... Καταλαβαίνει σύνθετες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 Αναπτυξιακή Δυσλεξία Παγκόσμια Ομοσπονδία Νευρολογίας το 1968 «μια διαταραχή στα παιδιά τα οποία,

Διαβάστε περισσότερα

«Λογοθεραπευτική παρέμβαση σε

«Λογοθεραπευτική παρέμβαση σε «Λογοθεραπευτική παρέμβαση σε παιδιά με βαρηκοΐα-κώφωση» Σπουδαστής: Σιώμος Χρήστος Α.Μ. : 12728 ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ AYTIOY Το αυτί περιλαμβάνει το αισθητήριο όργανο της ακοής και της ισορροπίας του σώματος και

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης

Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης ΣΤΑΤΙΚΑ ΠΑΙΓΝΙΑ ΕΛΛΙΠΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ 67 Στατικά Παίγνια Ελλιπούς Πληροφόρησης ΣΤΟ ΠΑΡOΝ ΚΕΦAΛΑΙΟ ξεκινά η ανάλυση των παιγνίων ελλιπούς πληροφόρησης, τα οποία ονομάζονται και μπεϋζιανά παίγνια (bayesa

Διαβάστε περισσότερα

FDA 2 Frenchay Dysarthria Assessment (FDA 2)

FDA 2 Frenchay Dysarthria Assessment (FDA 2) FDA 2 Frenchay Dysarthria Assessment (FDA 2) Η Εφαρμογή του στην Ελληνική Γλώσσα σε Φυσιολογικό Νεαρό Ενήλικο Πληθυσμό με Σκοπό την Δημιουργία Φυσιολογικών Τιμών Αναστασία Βογιατζή Ναταλία Γρίβα 1.Εισαγωγικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΞΕΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΔΥΣΛΕΞΙΑ. Ράπτη Ειρήνη ΑΜ 10420

Η ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΞΕΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΔΥΣΛΕΞΙΑ. Ράπτη Ειρήνη ΑΜ 10420 Η ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΞΕΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΔΥΣΛΕΞΙΑ Ράπτη Ειρήνη ΑΜ 10420 Ορισμός μαθησιακών διαταραχών - δυσλεξίας Οι μαθησιακές δυσκολίες ορίζονται ως ειδικές αναπτυξιακές διαταραχές των σχολικών ικανοτήτων,

Διαβάστε περισσότερα

Ακουστική Κλειστών Χώρων

Ακουστική Κλειστών Χώρων Ακουστική Κλειστών Χώρων Παναγιώτης Χατζηαντωνίου Καθηγητής Δ.Ε. Πληροφορικός PhD Ψηφιακής Τεχνολογίας Ήχου Τοπικό Θεµατικό Δίκτυο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Ν. Αχαΐας «Ακουστική και Ιστορική Ξενάγηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ (Transportation Problems) Βασίλης Κώστογλου E-mail: vkostogl@it.teithe.gr URL: www.it.teithe.gr/~vkostogl Περιγραφή Ένα πρόβλημα μεταφοράς ασχολείται με το πρόβλημα του προσδιορισμού του καλύτερου δυνατού

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός. Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός. Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΑΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙ... Στόχοι της γλωσσικής παρέμβασης Νηπιακή ηλικία : Η ανάπτυξη να παραλληλιστεί με την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικές Πράξεις. Εγχειρίδιο εγκατάστασης & χρήσης

Μουσικές Πράξεις. Εγχειρίδιο εγκατάστασης & χρήσης Μουσικές Πράξεις Εγχειρίδιο εγκατάστασης & χρήσης Οι Mουσικές Πράξεις είναι ένα μουσικό εκπαιδευτικό λογισμικό που σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε με τη φιλοδοξία να αποτελέσει: Ένα σημαντικό βοήθημα για

Διαβάστε περισσότερα

Cross sectional Panel Omnibus

Cross sectional Panel Omnibus είδη ερευνών Ποσοτικές έρευνες Η έρευνα µε δοµηµένο ερωτηµατολόγιο Πρόσωπο µε πρόσωπο Τηλεφωνική Ταχυδροµική Μέσω ιαδικτύου 1 Ποσοτικές έρευνες (συνέχεια) Η έρευνα µε δοµηµένο ερωτηµατολόγιο Cross sectional

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: Ακουστική και Ψυχοακουστική

Μάθημα: Ακουστική και Ψυχοακουστική Τμήμα Τεχνών Ήχου και Εικόνας Ιόνιο Πανεπιστήμιο Μάθημα: Ακουστική και Ψυχοακουστική Εργαστηριακή Άσκηση 1 «Ποσοτική εκτίμηση ελαχίστου κατωφλίου ακουστότητας» Διδάσκων: Φλώρος Ανδρέας Δρ. Ηλ/γος Μηχ/κός

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Διαγράμματα διασποράς (scattergrams) Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Η οπτική απεικόνιση δύο συνόλων δεδομένων μπορεί να αποκαλύψει με παραστατικό τρόπο πιθανές τάσεις και μεταξύ τους συσχετίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ ΜΕ BLENDED LEARNING (μάθημα αίθουσας και e-learning)

ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ ΜΕ BLENDED LEARNING (μάθημα αίθουσας και e-learning) Προγράμματα εξειδικευμένων γνώσεων Οκτώβριος Δεκέμβριος 2012 Προκειμένου να καλυφθεί η ανάγκη των σύγχρονων στελεχών και των επιχειρήσεών τους για περιορισμό του χρόνου συμμετοχής σε εκπαίδευση στην τάξη

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία Πολυμέσων. Ενότητα # 4: Ήχος Διδάσκων: Γεώργιος Ξυλωμένος Τμήμα: Πληροφορικής

Τεχνολογία Πολυμέσων. Ενότητα # 4: Ήχος Διδάσκων: Γεώργιος Ξυλωμένος Τμήμα: Πληροφορικής Τεχνολογία Πολυμέσων Ενότητα # 4: Ήχος Διδάσκων: Γεώργιος Ξυλωμένος Τμήμα: Πληροφορικής Χρηματοδότηση Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού έργου του διδάσκοντα. Το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ 3.1 Τυχαίοι αριθμοί Στην προσομοίωση διακριτών γεγονότων γίνεται χρήση ακολουθίας τυχαίων αριθμών στις περιπτώσεις που απαιτείται η δημιουργία στοχαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΕΙΤΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΚΙΝΗΤΟΥ Ή ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΣΑΣ

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΕΙΤΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΚΙΝΗΤΟΥ Ή ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΣΑΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΕΙΤΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΚΙΝΗΤΟΥ Ή ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΣΑΣ Εάν δεν έχετε ακούσει ποτέ για τις βλαβερές συνέπειες της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας που εκπέμπει το κινητό

Διαβάστε περισσότερα

Έκδοση: 1.0. με το. Ασημίνα

Έκδοση: 1.0. με το. Ασημίνα Έκδοση: 1.0 Σύντομες οδηγίες για τη δημιουργία προσβάσιμων εγγράφων με το MS-Word 20100 Ασημίνα Σπανίδου και Γεώργιος Κουρουπέτρογλου aspanidou@di.uoa.gr koupe@di.uoa.gr Έργο «Κεντρικό Μητρώο Ελληνικών

Διαβάστε περισσότερα

O n+2 = O n+1 + N n+1 = α n+1 N n+2 = O n+1. α n+2 = O n+2 + N n+2 = (O n+1 + N n+1 ) + (O n + N n ) = α n+1 + α n

O n+2 = O n+1 + N n+1 = α n+1 N n+2 = O n+1. α n+2 = O n+2 + N n+2 = (O n+1 + N n+1 ) + (O n + N n ) = α n+1 + α n Η ύλη συνοπτικά... Στοιχειώδης συνδυαστική Γεννήτριες συναρτήσεις Σχέσεις αναδρομής Θεωρία Μέτρησης Polyá Αρχή Εγκλεισμού - Αποκλεισμού Σχέσεις Αναδρομής Γραμμικές Σχέσεις Αναδρομής με σταθερούς συντελεστές

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα : Τεχνολογία Ηλεκτρονικών

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια από το συγγραφέα... 7. 91 Βάσεις δεδομένων και Microsoft Access... 9. 92 Microsoft Access... 22

Λίγα λόγια από το συγγραφέα... 7. 91 Βάσεις δεδομένων και Microsoft Access... 9. 92 Microsoft Access... 22 ΕΝΟΤΗΤΑ 5 Περιεχόμενα Λίγα λόγια από το συγγραφέα... 7 91 Βάσεις δεδομένων και Microsoft Access... 9 92 Microsoft Access... 22 93 Το σύστημα Βοήθειας του Microsoft Office... 32 94 Σχεδιασμός βάσης δεδομένων

Διαβάστε περισσότερα

1.1. ΤΡΟΠΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Το εργαλείο καλύπτει τρεις βασικές διαδικασίες σε τρεις ενότητες:

1.1. ΤΡΟΠΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Το εργαλείο καλύπτει τρεις βασικές διαδικασίες σε τρεις ενότητες: 1.1. ΤΡΟΠΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Παράρτημα 1 Το εργαλείο καλύπτει τρεις βασικές διαδικασίες σε τρεις ενότητες: επιλογή υποψηφίων (φύλλο εργασίας 1 του λογιστικού φύλλου) υλοποίηση των έργων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή Νίκος Κ. Μπάρκας Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ nbarkas@arch.duth.gr Ήχος και Θόρυβος μια εισαγωγή στα ακουστικά χαρακτηριστικά του ήχου στις αιτίες και στις συνέπειες του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive. Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περιμένης Κυριάκος Καθηγητής Τεχνολογίας Υπ/ντής 3 ου ΓΕΛ Κερατσινίου perimeniskiriakos@windowslive.com Ο Ρόλος του Εκπαιδευτικού Στηρίζει τους μαθητές στην αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Τα Οικονομικά. 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο

Τα Οικονομικά. 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο 6 Τα Οικονομικά 6.1 Θεωρητικό πλαίσιο Τα οικονομικά του Δημόσιου Τομέα ρυθμίζονται από τον Κρατικό Προϋπολογισμό κάθε έτους, στον οποίο προβλέπονται τα έσοδα από την φορολογία και υπολογίζονται τα ποσά

Διαβάστε περισσότερα

Η μεταβλητή "χρόνος" στη δημογραφική ανάλυση - το διάγραμμα του Lexis

Η μεταβλητή χρόνος στη δημογραφική ανάλυση - το διάγραμμα του Lexis Η μεταβλητή "χρόνος" στη δημογραφική ανάλυση - το διάγραμμα του Lexis Η αναφορά στο χρόνο Αναφερόμενοι στο χρόνο, θα πρέπει κατ αρχάς να τονίσουμε ότι αυτός μπορεί να είναι είτε το ημερολογιακό έτος, είτε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΞΑΝΘΗΣ. Μάθημα : Στατιστική Ι. Υποενότητα : Τρόποι και μέθοδοι δειγματοληψίας

ΙΕΚ ΞΑΝΘΗΣ. Μάθημα : Στατιστική Ι. Υποενότητα : Τρόποι και μέθοδοι δειγματοληψίας ΙΕΚ ΞΑΝΘΗΣ Μάθημα : Στατιστική Ι Υποενότητα : Τρόποι και μέθοδοι δειγματοληψίας Επαμεινώνδας Διαμαντόπουλος Ιστοσελίδα : http://users.sch.gr/epdiaman/ Email : epdiamantopoulos@yahoo.gr 1 Στόχοι της υποενότητας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

Ελαφρύτερος και βαρύτερος Αλγόριθμοι ταξινόμησης

Ελαφρύτερος και βαρύτερος Αλγόριθμοι ταξινόμησης 7η Δραστηριότητα Ελαφρύτερος και βαρύτερος Αλγόριθμοι ταξινόμησης Περίληψη Οι υπολογιστές χρησιμοποιούνται συχνά για την ταξινόμηση καταλόγων, όπως για παράδειγμα, ονόματα σε αλφαβητική σειρά, ραντεβού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel Advanced Interactive Graphic Novels on Mobile Touchscreen Devices ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Πρόγραμμα σπουδών του AGnovel Περιεχόμενο και Δεξιότητες πίσω από την ιστορία το έργου AGnovel (ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ ΝΟ 23) Τίτλος

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΙ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΟΔΗΓΟΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. Μιχάλης Αργύρης

ΛΟΓΟΙ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΟΔΗΓΟΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. Μιχάλης Αργύρης ΛΟΓΟΙ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΟΔΗΓΟΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Μιχάλης Αργύρης 1 Λόγοι και αναλογίες Περίληψη Οι μαθητές έχουν στη διάθεσή τους μια υπολογιστική οντότητα, ένα καγκουρό του οποίου το μέγεθος μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα