ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΔΡΟΜΗΣ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΥΠΟ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Π.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΔΡΟΜΗΣ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΥΠΟ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Π."

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ: ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΜΠΕΡΑΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΔΡΟΜΗΣ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΥΠΟ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Π. ΜΟΥΚΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΑΤΡΑ 2009

2 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Μπεράτη Σταυρούλα Γουρζής Φίλιππος Χρόνη Ελισάβετ Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Παν. Πατρών Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Παν. Πατρών Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Επίκουρη Καθηγήτρια Νευρολογίας Παν. Πατρών Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Μπεράτη Σταυρούλα Μπεράτης Νικόλαος Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Παν. Πατρών Επιβλέπουσα Καθηγήτρια Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Ομ. Καθηγητής Παιδιατρικής Παν. Πατρών Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Παπαθανασόπουλος Παναγιώτης Καθηγητής Νευρολογίας Παν. Πατρών Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Ασημακόπουλος Κωνσταντίνος Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Παν. Πατρών Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Γουρζής Φίλιππος Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Παν. Πατρών Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Πολυχρονόπουλος Παναγιώτης Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Παν. Πατρών Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Χρόνη Ελισάβετ Επίκουρη Καθηγήτρια Νευρολογίας Παν. Πατρών Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΕΛΙΔΑ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. 2 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ. 5 ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ... 7 ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ.. 9 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ.. 12 ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΝΕΥΡΟΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. 15 ΝΕΥΡΟΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ. 16 ΔΙΑΓΝΩΣΗ. 20 ΥΠΟΤΥΠΟΙ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ 23 ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. 25 ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 28 ΠΟΡΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΓΝΩΣΗ. 30 ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΡΟΝΟΣΗΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ.. 32 ΠΡΟΔΡΟΜΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ 36 ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΣΚΟΠΟΣ.. 43 ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ. 43 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ.. 47 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. 48 ΣΥΖΗΤΗΣΗ.. 54 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 59 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ.. 66 SUMMARY.. 68 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. 69

4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η σχιζοφρένεια είναι η μεγάλη πρόκληση της Ψυχιατρικής στον 21ο αιώνα. Γενιές ψυχιάτρων έχουν δεσμευθεί, δεσμεύονται και θα συνεχίσουν να δεσμεύονται στην κοινή προσπάθεια άρσης των φοβερών συνεπειών της νόσου. Ο κατάλογος των παθήσεων που άλλοτε έμοιαζαν αήττητες και τώρα αναφέρονται μόνο στα βιβλία Ιστορίας της Ιατρικής ή θεραπεύονται εύκολα είναι ατελείωτος. Θα συνεχίσει να μακραίνει όσο υπάρχουν άνθρωποι που αναρωτιούνται για τη φύση των πραγμάτων και νοιάζονται για τον συνάνθρωπό τους. Η σύνδεση ανάμεσα στην συμπτωματολογία της πρόδρομης φάσης και τη βαρύτητα και το είδος της ψυχοπαθολογίας της ενεργού φάσης της σχιζοφρένειας, που αποτελεί το κύριο αντικείμενο αυτής της μελέτης, φιλοδοξεί να προσθέσει ένα μικρό λιθαράκι στην κατανόηση της σχιζοφρένειας. Στην πραγμάτωση αυτής της διατριβής συνέβαλαν πολλοί άνθρωποι δάσκαλοι μου, συνάδελφοι και φίλοι. Τους ευχαριστώ όλους. Ιδιαίτερα θα ήθελα να ευχαριστήσω την καθηγήτριά μου κ. Σταυρούλα Μπεράτη, χωρίς τις συμβουλές και την καθοδήγηση της οποίας δεν θα ήταν δυνατή η πραγματοποίηση της διατριβής. Πάνω από όλα όμως

5 θέλω να τη ευχαριστήσω για τις γνώσεις που μου μετέδωσε, μαθαίνοντας με να αναγνωρίζω το σημαντικό και να προσηλώνομαι σε αυτό.

6 1 ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΔΡΟΜΗΣ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΥΠΟ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η σχιζοφρένεια είναι μία ψυχιατρική διαταραχή που βρίσκεται πάντα στην κορυφή του ενδιαφέροντος της Ψυχιατρικής επιστήμης. Είναι η βασίλισσα των ψυχώσεων και κατά πολλούς ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Ιατρικής. Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι κάθε θέμα που αφορά τη σχιζοφρένεια είναι αντικείμενο ενεργού και γόνιμης αντιπαράθεσης στους κόλπους της ψυχιατρικής κοινότητας. Η αιτιολογία της (γενετική προδιάθεση, επιγενετικές επιδράσεις, περιβάλλον, αλληλεπίδραση ή κάτι άλλο;), η παθοφυσιολογία της (ντοπαμινεργική υπερευαισθησία, απώλεια εγκεφαλικής ουσίας ή κάτι άλλο;), η φυσική της ιστορία(νευροαναπτυξιακή ή νευροεκφυλιστική;), η θεραπεία της (τυπικά ή άτυπα αντιψυχωτικά, μόνα ή σε συνδυασμό, χρήση ψυχοθεραπείας και αποκατάστασης κ.τ.λ) γεννούν περισσότερα ερωτήματα από τις απαντήσεις που υπάρχουν. Δεν ξεφεύγει από τον κανόνα ο ορισμός της σχιζοφρένειας. Ορισμένοι τη θεωρούν νόσο του εγκεφάλου, άλλοι την περιγράφουν σαν κλινικό σύνδρομο και άλλοι ως

7 2 ομάδα διαταραχών. Όπως και να την ορίσει κανείς ωστόσο, η σχιζοφρένεια είναι μία χρόνια διαταραχή που επιδρά σε σημαντικές νοητικές λειτουργίες (σκέψη, αντίληψη, συναίσθημα, βούληση, γνωσιακή ικανότητα κ.λ.π.) και στη συμπεριφορά. Η επίδραση διαφέρει από άτομο σε άτομο είναι όμως πάντα σημαντική και προκαλεί σημαντική έκπτωση στην ποιότητα ζωής και τη λειτουργικότητα του ασθενούς. Δέον να τονισθεί, ότι τα άτομα που πάσχουν από σχιζοφρένεια έχουν μειωμένο κατά 15 έτη προσδόκιμο επιβίωσης σε σχέση με το γενικό πληθυσμό [1],[2]. ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Υπάρχουν πολλές αναφορές συμπτωμάτων στην ιατρική βιβλιογραφία από την αρχαιότητα μέχρι τον 18 ο αιώνα που ομοιάζουν με συμπτώματα σχιζοφρένειας[3],[4]ωστόσο η πρώτη προσπάθεια διαγνωστικής κατηγοριοποίησης έγινε στην αυγή του 19 ου αιώνα. Το 1850 ο Morel χρησιμοποιεί τον όρο demencé precocé προκειμένου να περιγράψει γνωσιακά ελλείμματα της εφηβείας.[5] Ήδη στο δεύτερο μισό του 19 ου αιώνα ο Kahlbaum έχει εισαγάγει τον όρο κατατονία [6] και ο Hecker τον όρο ηβηφρένεια [7]. Ο Emil Kraepelin διαχώρισε τις μη συφιλιδικής αιτιολογίας ψυχώσεις σε πρώιμο άνοια (dementia praecox) και σε μανιοκαταθλιπτική ψύχωση. Ως διαφορά χρησιμοποίησε την έκβαση της νόσου- αποδιοργάνωση στην

8 3 πρώιμο άνοια, καλύτερη λειτουργικότητα στην μανιοκαταθλιπτική ψύχωση. Στην πρώιμο άνοια συμπεριέλαβε την ηβηφρένεια, την παράνοια και την κατατονία. [8], [9]. Το 1911 ο Eugene Bleuler [10] [11] εισήγαγε τον όρο σχιζοφρένεια για να περιγράψει την διαταραχή, θεωρώντας ότι ο όρος πρώιμος άνοια περιορίζει την διάγνωση και δεν εκφράζει όλο το προγνωστικό της φάσμα. Αναφέρθηκε μάλιστα σε πρωτοπαθή και δευτεροπαθή συμπτώματα, ορίζοντας ως πρωτοπαθή α) την χάλαση του συνειρμού β)την διαταραχή του συναισθήματος γ) την αυτιστική σκέψη και συμπεριφορά και δ) την αμφιθυμία. Την δεκαετία του 1930 ο Kurt Schneider όρισε τα πρώτης και δευτέρας τάξης συμπτώματα, θεωρώντας τα πρώτης τάξεως απαραίτητα( όχι όμως και παθογνωμονικά) για τη διαταραχή [12]. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Kraepelin δίνει έμφαση στην πορεία της νόσου, ο Bleuler στις ψυχικές λειτουργίες και ο Schneider στα συμπτώματα. Το γεγονός αυτό δεν είναι άνευ σημασίας γιατί οδήγησε σε διαφορετικές σχολές διαγνωστικής σκέψης, με τους Ευρωπαίους, επηρεασμένους από τον Kraepelin να θέτουν τη διάγνωση λιγότερο συχνά από τους επηρεασμένους από τον Bleuler Βορειοαμερικανούς.[13] Όπως όλα λοιπόν σε αυτή την διαταραχή, έτσι και η διάγνωση της σχιζοφρένειας υπήρξε αντικείμενο αντιπαράθεσης, όχι φυσικά τόσο

9 4 έντονης όσο αυτή περί της φύσης και της αιτιολογίας της νόσου που θα δούμε παρακάτω, αλλά αρκετής για να προκαλέσει σύγχυση. [14][19]Η ανάγκη όμως για σαφείς διαγνώσεις που ακολούθησε την ανακάλυψη δραστικών αντιψυχωτικών με πρώτη τη χλωροπρομαζίνη τη δεκαετία του 1950, οδήγησε σε αθεωρητικές προσεγγίσεις που συμπεριέλαβαν και τους τρείς πρωτοπόρους ψυχιάτρους στα σύγχρονα διαγνωστικά εγχειρίδια[15],[16]. Ο συνδυασμός διάγνωσης και θεραπείας οδήγησε στην εντυπωσιακή μείωση (π.χ.50% στις ΗΠΑ) των νοσηλευόμενων σε ψυχιατρεία παρά την αλματώδη αύξηση του πληθυσμού. Έδωσε επιπλέον την ευκαιρία να γίνει σε παγκόσμιο επίπεδο πλήθος μελετών που οδήγησαν σε συναρπαστικά ευρήματα και ενίσχυσαν τις γνώσεις μας για την παθοφυσιολογία και την θεραπευτική προσέγγιση της διαταραχής. Κατά πολλούς το πλαίσιο αυτό όπως το προσδιόρισαν ουσιαστικά οι σκαπανείς των αρχών του 20 ου αιώνα πρέπει να παραμείνει η βάση κάθε μελλοντικής ταξινόμησης. Κατά άλλους ότι είχε να δώσει το έδωσε και λειτουργεί πλέον περιοριστικά στις προσπάθειες κατανόησης της σχιζοφρένειας. Άλλη μία γόνιμη αντιπαράθεση κεφαλαιώδους σημασίας για την πορεία των διαγνωστικών συστημάτων και τελικά για την αντιμετώπιση της ψύχωσης[17].

10 5 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ Είναι σαφές ότι η περιγραφική διάγνωση της σχιζοφρένειας, χωρίς απολύτως αξιόπιστες εργαστηριακές μετρήσεις δημιουργεί προβλήματα στις επιδημιολογικές μελέτες. Ωστόσο α) η ένταση της κλινικής εικόνας, β) η μακροχρόνια δοκιμασμένη χρήση των διαγνωστικών εγχειριδίων και γ) ένα μεγάλο πλήθος μελετών σε παγκόσμια κλίμακα με περίπου τα ίδια αποτελέσματα, αποτελούν εγγυήσεις για την κατά προσέγγιση ακρίβεια των επιδημιολογικών δεδομένων. Έτσι ο επιπολασμός της διαταραχής κυμαίνεται από 0,4 μέχρι 1,4% στις διάφορες μελέτες και η επίπτωσή της από 0,14 έως 0,54 ανά 1000 κατοίκους το έτος[20][21]. Όσο παλαιότερες είναι οι μελέτες τόσο μεγαλύτερα είναι τα ποσοστά στην επίπτωση και τον επιπολασμό. Αυτό οφείλεται σε μια πιο ευρεία διάγνωση της σχιζοφρένειας που ουσιαστικά ταυτιζόταν σε πολλές περιπτώσεις με την ψύχωση, συμπαρασύροντας και διαγνώσεις όπως διπολική διαταραχή, κατάθλιψη με ψυχωτικά, βραχεία ψυχωτική διαταραχή επί εδάφους διαταραχής προσωπικότητας, οργανικές ψυχώσεις, παραληρητικές διαταραχές κ.λ.π.[22]. Πράγματι σε μία μνημειώδη μελέτη της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας το 1978 σε δέκα αντιπροσωπευτικές περιοχές του πλανήτη, όταν χρησιμοποιήθηκε ευρεία διάγνωση της διαταραχής προέκυπταν στατιστικώς σημαντικές διαφορές, όταν όμως αναζητήθηκε αυτό που τότε ονομαζόταν πυρηνική σχιζοφρένεια ουσιαστικά μία πιο

11 6 αυστηρή και προσεκτική διάγνωση- τα ποσοστά μειώνονταν αλλά εξισώνονταν σχεδόν, ανά την υφήλιο[18]. Έκτοτε πολλές μελέτες επιβεβαίωσαν το βασικό συμπέρασμα αυτής της μελέτης, ότι δηλαδή η σχιζοφρένεια είναι μία διαταραχή με παγκόσμια κατανομή και συχνότητα περί το 1% [23]. Η έναρξη της νόσου μπορεί να συμβεί οποτεδήποτε από την παιδική ηλικία μέχρι το γήρας, η συντριπτική πλειοψηφία όμως των περιστατικών είναι ανάμεσα στο 15 ο και το 54 ο ηλικιακό έτος[24][25]. Αναλυτικότερα ενώ η αναλογία αντρών-γυναικών είναι περίπου ένα προς ένα, στους άντρες η κορύφωση στην καμπύλη της ηλικίας έναρξης είναι ανάμεσα στα 20 και τα 24 έτη, ενώ στις γυναίκες η καμπύλη είναι δικόρυφη με τη μία κορυφή στα 20 με 24 και την άλλη μετά τα 35. Μέχρι τα 35 η επίπτωση της νόσου είναι σημαντικά μεγαλύτερη στους άντρες, από το σημείο αυτό και μετά αντιστρέφεται ( 1:2 στα 40, 1:4 για όψιμης ενάρξεως σχιζοφρένεια)[26][27][28]. Ένα ακόμη αξιοσημείωτο και σταθερά επαναλαμβανόμενο εύρημα στις επιδημιολογικές μελέτες είναι η αυξημένη συχνότητα της νόσου στα χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα, στα αστικά κέντρα και στους μετανάστες. Δεν είναι ξεκάθαρο εάν οφείλεται στην επίπτωση της διαταραχής στη λειτουργικότητα (στροφή προς τα κάτω), ή η φτώχεια, η ζωή στο κέντρο μεγάλων πόλεων και η μετανάστευση αποτελούν στρες

12 7 που πυροδοτούν τη διαταραχή σε άτομα με προδιάθεση[29][30]. ΑΙΤΙΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Η μελέτη της αιτιοπαθογένειας μιας νόσου απαντά σε δύο ερωτήματα. Το ερώτημα γιατί ο συγκεκριμένος άνθρωπος ασθενεί απαντάται μέσω της αιτιολογίας της νόσου (π.χ. κάποιος άνθρωπος πάσχει από στρεπτοκοκκική αμυγδαλίτιδα γιατί υπάρχουν αποικίες στρεπτόκοκκου στις αμυγδαλές του, δηλαδή η αιτία της στρεπτοκοκκικής αμυγδαλίτιδας είναι ο στρεπτόκοκκος). Το ερώτημα με ποιο μηχανισμό προκαλείται βλάβη στον ανθρώπινο οργανισμό απαντάται μέσω της παθολογικής φυσιολογίας της νόσου (π.χ. ο μηχανισμός της φλεγμονής είναι ο παθοφυσιολογικός μηχανισμός πρόκλησης βλάβης στη στρεπτοκοκκική αμυγδαλίτιδα). Η αιτιολογία της σχιζοφρένειας είναι άγνωστη. Σε όλο το φάσμα της ιατρικής και για τις περισσότερες νόσους αυτή είναι η συνήθης κατάσταση. Σπάνια είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε με ακρίβεια την αιτία μιας νόσου και αυτό συμβαίνει κυρίως για κληρονομικές νόσους, επαγγελματικές νόσους και λοιμώξεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις βρίσκουμε παράγοντες κινδύνου,δηλαδή παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο αλλά δεν προβλέπουν με βεβαιότητα μία νόσο( π.χ. το κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο για στεφανιαία νόσο αλλά δεν την προκαλεί σε όλους τους καπνιστές, ενώ υπάρχουν και μη καπνιστές που νοσούν, συνεπώς το κάπνισμα είναι παράγοντας κινδύνου για τη στεφανιαία

13 8 νόσο). Όσο περισσότεροι παράγοντες κινδύνου για μία νόσο συνυπάρχουν σε έναν άνθρωπο τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να νοσήσει[31]. Με βάση αυτά το κυρίαρχο μοντέλο ερμηνείας της αιτιολογίας της σχιζοφρένειας είναι το μοντέλο προδιάθεσης-στρες. Σύμφωνα με αυτό νοσεί από σχιζοφρένεια ένα άτομο με προδιάθεση για τη νόσο μετά από επίδραση στρες. Υπάρχουν δηλαδή προδιαθεσικοί και στρεσσογόνοι παράγοντες κινδύνου. Οι προδιαθεσικοί παράγοντες κινδύνου μπορεί να είναι γενετικοί, επιγενετικοί( π.χ. μαιευτικές επιπλοκές), ψυχοσυγκρουσιακοί(π.χ. καθηλώσεις), συνδυασμοί τους ή άλλοι παράγοντες που δεν έχουν ακόμη μελετηθεί. Οι στρεσσογόνοι παράγοντες κινδύνου μπορεί να είναι οξείς ή χρόνιοι και το στρες μπορεί να είναι κατά κύριο λόγο βιολογικό (π.χ. λοίμωξη, χρήση ουσιών, κόπωση από εργασία κ.τ.λ.) ή κατά κύριο λόγο ψυχολογικό( π.χ. απώλεια, μετανάστευση, στρατός κ.τ.λ.) αν και τα όρια μεταξύ των δύο δεν είναι σαφή. Εις ότι αφορά την παθοφυσιολογία της σχιζοφρένειας τα δεδομένα αθροίζονται με μεγαλύτερη ταχύτητα από τη δυνατότητα επεξεργασίας τους και μολονότι δεν υπάρχει σήμερα μία ενιαία θεωρία για την παθοφυσιολογία της διαταραχής μπορεί κανείς να ελπίζει ότι σύντομα θα υπάρξει. Τα σημεία κλειδιά θα είναι μάλλον η ντοπαμίνη το

14 9 γλουταμινικό οξύ, το μεταιχμιακό σύστημα, ο προμετωπιαίος φλοιός και η συναπτογένεση. Στις επόμενες παραγράφους αναπτύσσονται οι κυριότεροι παράγοντες κινδύνου και οι βασικές παθοφυσιολογικές θεωρίες για την σχιζοφρένεια. ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ Ο ισχυρότερος παράγοντας κινδύνου για να νοσήσει ένα άτομο από σχιζοφρένεια είναι το να πάσχει συγγενής πρώτου βαθμού. Η πιθανότητα νόσου είναι περίπου 1% στο γενικό πληθυσμό, 8% όταν πάσχει αδερφός, 12% όταν πάσχει γονέας,12% όταν πάσχει διζυγωτικός δίδυμος αδερφός, 40% όταν πάσχουν και οι δύο γονείς και 50% όταν πάσχει μονοζυγωτικός δίδυμος αδερφός. Είναι συνεπώς προφανές ότι υπάρχει γενετική επιβάρυνση στη νόσο[32][33]. Ένα πρώτο ερώτημα είναι το κατά πόσο αυτή η επιβάρυνση οφείλεται περισσότερο σε γενετικούς ή περιβαλλοντικούς παράγοντες. Απάντηση σε αυτό το ερώτημα δίνουν μελέτες υιοθεσίας και μελέτες διδύμων. Εάν η γενετική επιβάρυνση οφειλόταν σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (επίδραση της ανατροφής) τότε δεν θα διέφερε ο κίνδυνος νόσου ανάμεσα σε μονοζυγωτικούς και διζυγωτικούς διδύμους (μελέτες διδύμων)[34],[35][36], ενώ υιοθετημένα παιδιά από πάσχοντες βιολογικούς γονείς θα είχαν τον κίνδυνο του γενικού πληθυσμού ή τον αναλογούντα στην θετή οικογένεια κίνδυνο(μελέτες υιοθεσίας)[37],[38].

15 10 Καμία από τις υποθέσεις αυτές δεν ισχύει. Τόσο οι μελέτες διδύμων όσο και οι μελέτες υιοθεσίας επιβεβαιώνουν ότι η γενετική επιβάρυνση της νόσου είναι γενετικής φύσεως. Ένα δεύτερο ερώτημα είναι το κατά πόσο μπορεί να βρεθούν συγκεκριμένα γονίδια και χρωμοσώματα σχετιζόμενα με τη νόσο. Υπάρχει ένα πλήθος μελετών, άλλες μονήρεις άλλες επαναλαμβανόμενες, με πλήθος αποτελεσμάτων, τα κυριότερα από τα οποία αφορούν το χρωμόσωμα 22 στις θέσεις q12-q13.1, όπου είναι το γονίδιο για την COMT, λειτουργικά πολυμορφικό με τα αλλήλια VAL και MET, το χρωμόσωμα 8 στις θέσεις p22-p21 όπου βρίσκεται το γονίδιο για την neuregulin NRG1, καθώς και θέσεις στα χρωμοσώματα 6,13,5,10,15 με πλήθος γονιδίων υπό έλεγχο. Είναι προφανές ότι δεν αναμένεται να βρεθεί ένας γονιδιακός τόπος υπεύθυνος για την νόσο και ότι η γενετική επιβάρυνση οφείλεται στην ασθενή αθροιζόμενη δράση πολλών γονιδίων σε διάφορα χρωμοσώματα.[39],[40],[41],[42]. Το τρίτο και σημαντικότερο ίσως ερώτημα είναι το κατά πόσο η σχιζοφρένεια είναι μία κληρονομική, γενετικά μεταβιβαζόμενη νόσος. Προφανώς δεν είναι διότι αλλιώς το ποσοστό συνοσηρότητας μεταξύ μονοζυγωτικών διδύμων θα ήταν 100%. Πέραν αυτού η διάγνωση της νόσου στηρίζεται σε κριτήρια και όχι σε αντικειμενικά ευρήματα και αυτό ίσως είναι πολύ σημαντικό σε σχέση με την γονιδιακή επιβάρυνση δεδομένου ότι τα γονίδια δεν διαβάζουν DSM-IV. Επιπλέον υπάρχουν

16 11 ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν κλινική εικόνα προσομοιάζουσα σε σχιζοφρένεια (phenocopies), κάτι που δεν συνηθίζεται σε κληρονομικά νοσήματα. Άλλωστε η γενετική επιβάρυνση στις οικογένειες συχνά αφορά γενικότερα ψυχιατρικές διαταραχές και όχι συγκεκριμένα την σχιζοφρένεια, ενώ και η γεωγραφική κατανομή είναι σε γενικές γραμμές ισόρροπη. Τέλος δεδομένης της τάσης των ασθενών με σχιζοφρένεια ως γκρουπ να μην παντρεύονται και να μην αποκτούν απογόνους, θα έπρεπε να υπήρχε σαφώς καταγεγραμμένη τάση μείωσης της συχνότητας της νόσου-εάν ήταν κληρονομικά μεταβιβαζόμενη- κάτι που δεν προκύπτει από τις επιδημιολογικές μελέτες[43]. Συμπερασματικά οι μελέτες αποδεικνύουν πέραν πάσης αμφιβολίας ότι υπάρχει γενετική επιβάρυνση για τη νόσο, η οποία δεν μπορεί να εντοπιστεί σε κάποιο συγκεκριμένο γονιδιακό τόπο και δεν επαρκεί για να εξηγήσει την ύπαρξη της νόσου και την εμφάνισή της ανά άτομο. Επομένως η παλαιά φιλονικία για το αν η νόσος είναι γενετική ή οφείλεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες(nature vs nurture) είναι αντιπαραγωγική και έχει αντικατασταθεί από την αναζήτηση μοντέλων αλληλεπίδρασης γονιδίων και περιβάλλοντος (gene-environment interplay) που να μπορούν να ερμηνεύσουν πειστικότερα την κλινική εικόνα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε στην καθ ημέρα κλινική πράξη[44].

17 12 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ Υπάρχουν αρκετές μελέτες που αναδεικνύουν περιγεννετικούς παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση σχιζοφρένειας αν και οι συσχετίσεις είναι ασθενείς και η συντριπτική πλειοψηφία των νεογνών που εκτίθενται σε αυτούς τους παράγοντες κινδύνου δεν εμφανίζουν τη διαταραχή. Επιπλοκές κύησης όπως (π.χ. αιμορραγία, προεκλαμψία, διαβήτης κυήσεως), επιπλοκές τοκετού (π.χ. ασφυξία εμβρύου, ατονία μήτρας, επείγουσα καισαρική), διαταραχές εμβρυικής ανάπτυξης (π.χ. χαμηλό βάρος γέννησης, συγγενείς δυσπλασίες, μικρή περίμετρος κεφαλής), προβλήματα σίτισης της μητέρας κατά την κύηση και Rh ασυμβατότητα είναι οι μαιευτικές επιπλοκές που έχουν συσχετισθεί με την εμφάνιση σχιζοφρένειας[45],[46]. Μία άλλη θεωρία για την αιτιολογία της σχιζοφρένειας είναι η συσχέτισή της με λοιμώξεις και συγκεκριμένα με εμβρυική ή νεογνική έκθεση στον ιό της ινφλουέντσα, συμβατή και με το εύρημα ότι η πλειοψηφία των ασθενών με σχιζοφρένεια στο Βόρειο Ημισφαίριο έχει γεννηθεί χειμερινούς μήνες. Ο τομέας της ψυχοανοσολογίας ασχολείται ιδιαίτερα με αυτή την υπόθεση (μεταλοιμώδης ή αυτοάνοση αιτιολογία), ωστόσο τα ευρήματα ορισμένων μελετών (π.χ. μειωμένη παραγωγή IL 2 από Τ λεμφοκύτταρα) πρέπει να επαναληφθούν σε πολλές μελέτες και να ερμηνευθούν στη συνέχεια[47],[48],[49],[50].

18 13 Τέλος υπάρχουν και οι περιβαλλοντικοί παράγοντες κινδύνου της ενηλίκου ζωής που προκύπτουν από επιδημιολογικές μελέτες, όπως η μετανάστευση, η ζωή σε μεγάλες πόλεις, η χαμηλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση και η χρήση τοξικών ουσιών, κυρίως κάνναβης[51],[52],[53],[54]. ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ Η ψυχανάλυση ήδη από την εποχή του Freud ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την ψύχωση, τόσο για την ερμηνεία του ίδιου του φαινομένου όσο και για την ερμηνεία των συμπτωμάτων. Κατά τον Sigmund Freud η ψύχωση είναι ναρκισσιστική νεύρωση, δηλαδή η λιβιδινική ενέργεια δεν επενδύεται στο αντικείμενο αλλά στον εαυτό. Ορισμένοι ψυχαναλυτές θεωρούν ότι αυτό συμβαίνει λόγω παλινδρόμησης του εγώ σε πρώιμα στάδια ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι υπάρχει καθήλωση σε αυτά τα στάδια και το εγώ δεν μπόρεσε να αναπτυχθεί. Αυτή η διαμάχη ( conflict vs deficit) που κράτησε επί μακρόν έληξε με επικράτηση της θεωρίας περί πρωτογενούς ελλείμματος του εγώ[55],[56]. Κατά τη Melanie Klein το ψυχωτικό άγχος εμφανίζεται είτε λόγω αδυναμίας ενδοβολής του αντικειμένου (με αποτέλεσμα απομόνωση, απόσυρση και μόνωση του συναισθήματος), είτε λόγω ενδοβολής μόνο του κακού αντικειμένου (με αποτέλεσμα το φόβο καταστροφής και μέσω

19 14 του μηχανισμού της προβολής, των παρανοϊκών ιδεών διώξεως), είτε λόγω διχοτόμησης (splitting) που προκαλείται στο εγώ με διαχωρισμό στο καλό και στο κακό αντικείμενο και εαυτό μηχανισμός που εμφανίζεται και στην οριακή διαταραχή προσωπικότητας[57],[58]. Κατά τη Margaret Mahler η βλάβη έγκειται στην ανταποδοτική σχέση μητέρας-βρέφους. Το παιδί δεν μπορεί να αποχωριστεί την συμβιωτική απόλυτα εξαρτημένη σχέση της στοματικής περιόδου και να προχωρήσει περαιτέρω, να σχηματίσει σταθερή εικόνα για το εγώ και το αντικείμενο και να νοιώσει ασφαλές[59]. Κατά τον Paul Federn στη ψύχωση υπάρχει απώλεια των ορίων του εγώ με αδυναμία διαχωρισμού του από τον έξω κόσμο και άγχος καταστροφής μέσω συγχώνευσης( fusion). Το ανώριμο εγώ δεν επιτελεί μία από τις βασικές του λειτουργίες, τον έλεγχο της πραγματικότητας (reality testing)[60]. Κατά τον Harry Stack Sullivan η ψύχωση οφείλεται σε διαταραχή της ικανότητας για διαπροσωπικές σχέσεις με παράγωγή μαζικού άγχους, λόγω της αίσθησης του ατόμου ότι δεν συνδέεται με κανένα, άρα απειλείται με συνέπεια την παραμόρφωση της πραγματικότητας (parataxic distortion)[61].

20 15 ΝΕΥΡΟΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Οι προσπάθειες των παθολογοανατόμων του 19 ου και των αρχών του 20 ου αιώνα να βρουν μία νευροπαθολογική βάση για την σχιζοφρένεια απέτυχαν με αποτέλεσμα στο μεγαλύτερο μέρος του προηγούμενου αιώνα να κυριαρχήσει η άποψη ότι η σχιζοφρένεια είναι μία λειτουργική διαταραχή. Θεωρείται πλέον δεδομένο ότι αυτό δεν ισχύει. Πλήθος ευρημάτων σε μελέτες με ΗΕΓ, C/T, MRI, fmri, PET, SPECT έχουν δώσει σταθερά και επαναλαμβανόμενα ευρήματα κυριότερα των οποίων είναι τα εξής: - μείωση του όγκου του φλοιού του εγκεφάλου με συνοδό μεγέθυνση των κοιλιών [62][63] - αλλοίωση της ασυμμετρίας των δύο ημισφαιρίων ιδιαίτερα στο μετωπιαίο, το βρεγματικό και το κροταφικό λοβό [64][65] - μειωμένη αιμάτωση και μειωμένος μεταβολισμός στον προμετωπιαίο λοβό που υποδεικνύουν μειωμένη λειτουργικότητα[66][67]. - μείωση του όγκου και μειωμένη λειτουργικότητα του ιπποκάμπου και άλλων δομών του μεταιχμιακού συστήματος [68][69] - μείωση του αριθμού των πυρήνων του θαλάμου [70][71] - λειτουργικά ελλείμματα και αύξηση νευρώνων στα βασικά γάγγλια[72][73]

21 16 - ηλεκτροφυσιολογικά ευρήματα κυρίως για το προκλητό δυναμικό P 300, με το δεύτερο κύμα να είναι παθολογικό στα άτομα με σχιζοφρένεια(απαντούν σαν να μην υπήρχε πρώτο κύμα)[74][75] - βλάβη στις σακκαδικές κινήσεις των οφθαλμών (50-85% των ασθενών έναντι 10% του γενικού πληθυσμού )[76][77]. Η επεξεργασία και η ερμηνεία αυτών των ευρημάτων δεν είναι εύκολη ενώ και οι μελέτες είναι εκ των πραγμάτων περιορισμένες ιδιαίτερα για τις ακριβές λειτουργικές απεικονίσεις. Συχνά τα ευρήματα αφορούν τους ασθενείς με σχιζοφρένεια ως γκρουπ, διαφέρουν όμως στον κάθε ένα ξεχωριστά. Επιπλέον οι διαφορές μπορεί να είναι στατιστικά σημαντικές αλλά είναι μικρές και τελικά ασήμαντες στην κλινική πράξη με βάση τις γνώσεις και τα θεραπευτικά εργαλεία του σήμερα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και ότι δεν αναμένεται να αποτελέσουν κάποτε μέρος των διαγνωστικών κριτηρίων (σίγουρα όχι στο DSM-V, ίσως στο DSM-VI;) ή ακόμη και του θεραπευτικού σχεδιασμού. ΝΕΥΡΟΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ Ο νευρομεταβιβαστής που κυρίως εμπλέκεται στην παθοφυσιολογία της σχιζοφρένειας είναι η ντοπαμίνη. Η παλαία ντοπαμινεργική θεωρία πρέσβευε ότι η κλινική εικόνα της ψύχωσης οφείλεται σε αυξημένη παραγωγή ντοπαμίνης κατά κύριο λόγο στο μεταιχμιακό σύστημα. Ευρήματα όπως η δράση των κλασσικών (D2 antagonists)

22 17 αντιψυχωτικών, η αυξημένη απελευθέρωση ντοπαμίνης στις συνάψεις, η αύξηση των μετασυναπτικών ντοπαμινεργικών υποδοχέων, η ύπαρξη ντοπαμινεργικών ψυχωσιομιμιτικών ναρκωτικών και φαρμάκων και η αύξηση του μεταβολίτη της ντοπαμίνης, του ομοβαλλινικού οξέως, στα βιολογικά υγρά ασθενών με σχιζοφρένεια ενίσχυαν την θεωρία αυτή (υπερντοπαμινεργική υπόθεση). Μία σειρά άλλων ευρημάτων ωστόσο απέδειξαν ότι η παθοφυσιολογία της σχιζοφρένειας δεν είναι τόσο απλή υπόθεση. Νεότερα φάρμακα δρουν με διαφορετικούς μηχανισμούς, συχνά έχουν ισχυρή αντιψυχωτική δράση με ελάχιστο αποκλεισμό των ντοπαμινεργικών υποδοχέων (π.χ. κλοζαπίνη), ενώ υπάρχουν ψυχωσιομιμιτικές ουσίες με δράση σε άλλους υποδοχείς όπως π.χ. το LSD στη σεροτονίνη και η κεταμίνη στους NMDA υποδοχείς της γλουταμίνης. Επιπλέον υπάρχουν περιοχές όπως ο προμετωπιαίος φλοιός όπου παρατηρείται έλλειμμα ντοπαμίνης. Κάποια σημασία φαίνεται επίσης να έχει η σχέση D1/D2 υποδοχέων στις συνάψεις δεδομένου ότι συχνά οι δράσεις τους είναι αντίθετες αναφορικά με την ενεργοποίηση της αδενυλικής κυκλάσης. Με βάση αυτά διαμορφώνεται η νέα θεωρία της ντοπαμίνης σύμφωνα με την οποία οι ασθενείς με σχιζοφρένεια κατά το σχηματισμό των νευρωνικών κυκλωμάτων αποκτούν υπερευαισθησία στη ντοπαμίνη (dopamine hypersensitivity), με συνέπεια την διαταραχή της ισορροπίας της

23 18 ντοπαμίνης (dopamine dysregulation) με περίσσεία της στο μεταιχμιακό σύστημα που ευθύνεται για τα θετικά συμπτώματα και έλλειμμά της σε άλλες περιοχές του εγκεφάλου κυρίως τον προμετωπιαίο ( αρνητικά συμπτώματα ). Δύο είναι τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της θεωρίας: πρώτον αντιλαμβάνεται την λειτουργία του εγκεφάλου ως πολύπλοκη λειτουργία νευρωνικών κυκλωμάτων που συνδέουν τις διάφορες περιοχές του εγκεφάλου. Έτσι δεν είναι το μεταιχμιακό σύστημα ή τα βασικά γάγγλια ή ο προμετωπιαίος λοβός ή ο θάλαμος ή ο υποθάλαμος που πάσχουν αλλά οι μεταξύ τους συνδέσεις. Ο εγκέφαλος είναι ένα δίκτυο που λειτουργεί ή δυσλειτουργεί ενιαία και η απλούστευση της λειτουργίας του εξυπηρετεί τη δική μας ανάγκη να την κατανοήσουμε, δεν ισχύει στην πραγματικότητα[78],[79],[80]. Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι ότι αφήνει χώρο για την αναζήτηση του ρόλου άλλων νευρομεταβιβαστών, δεδομένου ότι οι νευρομεταβιβαστές μάλλον βρίσκονται σε δυναμική ισορροπία μεταξύ τους και η δυσλειτουργία του ενός επηρεάζει και τους υπόλοιπους. Στην πρωτοπορία της μελέτης βρίσκονται το GABA( βασικός ανασταλτικός νευρομεταβιβαστής του Κ.Ν.Σ.) και το γλουταμινικό (βασικός διεγέρτης του Κ.Ν.Σ.) και ιδιαίτερα οι NMDA υποδοχείς του[81],[82]. Η σεροτονίνη της οποίας οι υποδοχείς διαχέονται σε όλο τον εγκέφαλο έχει σίγουρα ρόλο στην παθοφυσιολογία της ψύχωσης, όπως και η ακετυλοχολίνη που πιθανόν να μπορεί να εξηγήσει τη γνωσιακή έκπτωση

24 19 των ασθενών με σχιζοφρένεια[83],[84],[85]. Στο επίπεδο των νευρομεταβιβαστών οι γνώσεις μας είναι περιορισμένες και για να σχηματιστεί μία εικόνα του δρόμου που πρέπει να διανυθεί προκειμένου να σχηματισθεί μία ενιαία και αξιόπιστη παθοφυσιολογική ερμηνεία της σχιζοφρένειας- απαραίτητη για να υπάρξει κατανόηση και θεραπεία της νόσου- αξίζει κανείς να προσθέσει τα εξής: - όλα αυτά αφορούν απλώς υποδοχείς στη μεμβράνη του νευρικού κυττάρου. Μέσω second messenger (π.χ. c AMP) θα μεταφέρουν την πληροφορία στο κυτόπλασμα και από εκεί ένας third messenger θα την μεταφέρει στον πυρήνα του κυττάρου προκειμένου να ενεργοποιηθεί η λειτουργία γονιδίων που θα παραγάγουν πρωτεϊνες που θα δράσουν για να παραχθεί το τελικό αποτέλεσμα, πολλές φορές μέσω messenger επίσης[86],[87]. Κάθε ένα από αυτά τα στάδια πρέπει να ταυτοποιηθεί προκειμένου να έχουμε καθαρή εικόνα του τι συμβαίνει - όπως απέδειξε ο νομπελίστας Eric Kandell με την μελέτη του στην Aplysia η νευροχημεία της μάθησης βρίσκεται σε αλληλεπίδραση και μπορεί να αλλάξει από ερεθίσματα του περιβάλλοντος[88]. Επιπλέον μία πρόσφατη ανακάλυψη έδειξε ότι μπορεί να υπάρξει συναπτογένεση στην ενήλικο ζωή ενώ μέχρι πρόσφατα πιστευόταν ότι οι συνάψεις σχηματίζονται, μεταναστεύουν και όσες δεν χρειάζονται αποπίπτουν, στην εμβρυική νεογνική και βρεφική έως νηπιακή

25 20 ηλικία[89]. Από εκεί και έπειτα πιστευόταν ότι η μόνη μοίρα που υπήρχε για τις συνάψεις ήταν η εκφύλιση. Η σημασία αυτών των φαινομένων είναι τεράστια, εκτεινόμενη σε όλο το φάσμα της νευροεπιστήμης από τις βασικές επιστήμες μέχρι την ψυχανάλυση. Αναρωτιέται για παράδειγμα κανείς τι μπορεί να σημαίνει για ένα ασθενή με σχιζοφρένεια ή με οποιαδήποτε άλλη ψυχική νόσο το ότι η νευροχημεία του μπορεί να υποστεί αλλαγές με επίδραση του περιβάλλοντος και ότι διατηρεί την ικανότητα να σχηματίσει νέες συνάψεις που θα αντικαταστήσουν τις παλιές; Τι αλλαγές στη θεραπεία θα φέρουν τέτοιες ανακαλύψεις όταν καταστεί δυνατόν να χρησιμοποιηθούν στην κλινική πράξη; ΔΙΑΓΝΩΣΗ Σύμφωνα με το DSM-IV-TR η διάγνωση της σχιζοφρένειας τίθεται όταν πληρούνται τα κάτωθι κριτήρια: Α) Χαρακτηριστικά συμπτώματα:δύο(ή περισσότερα) από τα ακόλουθα, το καθένα από τα οποία είναι παρόν για σημαντικό τμήμα του χρόνου κατά τη διάρκεια μιας περιόδου ενός μηνός(ή λιγότερο αν αντιμετωπιστεί επιτυχώς): (1) παραληρητικές ιδέες (2) ψευδαισθήσεις (3) αποδιοργανωμένος λόγος (π.χ. συχνός εκτροχιασμός ή ασυναρτησία)

26 21 (4) αρνητικά συμπτώματα π.χ. συναισθηματική επιπέδωση, αλογία ή αβουλησία Σημείωση: Απαιτείται μόνο ένα σύμπτωμα του κριτηρίου Α αν οι παραληρητικές ιδέες είναι αλλόκοτες ή οι ψευδαισθήσεις αποτελούνται από μία φωνή που σχολιάζει αδιάκοπα τη συμπεριφορά ή τις σκέψεις του ατόμου ή από δύο ή περισσότερες φωνές που συνδιαλέγονται μεταξύ τους. Β) Κοινωνική /Επαγγελματική δυσλειτουργία:για ένα σημαντικό τμήμα του χρόνου από τη στιγμή της έναρξης της διαταραχής, μία ή περισσότερες μείζονες περιοχές της λειτουργικότητας, όπως η εργασία, οι διαπροσωπικές σχέσεις ή η αυτομέριμνα είναι καταφανώς κάτω από το επίπεδο που είχε επιτευχθεί πριν την έναρξη (ή όταν η έναρξη τοποθετείται στην παιδική ηλικία ή την εφηβεία, η αποτυχία να επιτευχθεί το αναμενόμενο επίπεδο διαπροσωπικών, σχολικών ή επαγγελματικών επιτευγμάτων). Γ) Διάρκεια: Συνεχή σημεία της διαταραχής επιμένουν για τουλάχιστον 6 μήνες. Αυτή η περίοδος των 6 μηνών πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον ένα μήνα συμπτωμάτων (ή λιγότερο αν αντιμετωπιστούν επιτυχώς), τα οποία πληρούν το Κριτήριο Α (δηλ. ενεργός φάση των συμπτωμάτων) και μπορεί να περιλαμβάνει περιόδους με πρόδρομα ή υπολειμματικά συμπτώματα. Κατά τη διάρκεια αυτών των περιόδων, της πρόδρομης ή της υπολειμματικής, τα σημεία της διαταραχής μπορούν να

27 22 εκδηλώνονται μόνον με αρνητικά συμπτώματα ή είναι παρόντα σε πιο εξασθενημένη μορφή δύο ή περισσότερα συμπτώματα που συγκαταλέγονται στο Κριτήριο Α(π.χ. παράδοξες πεποιθήσεις, ασυνήθη αισθητηριακά βιώματα). Δ) Αποκλεισμός της Σχιζοσυναισθηματικής Διαταραχής και Διαταραχής της Διάθεσης: Η Σχιζοσυναισθηματική Διαταραχή και η Διαταραχή της Διάθεσης Με Ψυχωτικά Στοιχεία έχουν αποκλειστεί επειδή είτε (1) δεν υπήρχε παρουσία Μείζονος Καταθλιπτικού ή Μικτού Επεισοδίου ταυτόχρονα με την ενεργό φάση των συμπτωμάτων, ή (2) αν υπήρχε παρουσία επεισοδίων της διάθεσης κατά τη διάρκεια της ενεργού φάσης των συμπτωμάτων, η συνολική τους διάρκεια ήταν βραχεία σε σχέση με τη διάρκεια της ενεργού και της υπολειμματικής περιόδου. Ε) Αποκλεισμός Ουσιών/ γενικήςσωματικής κατάστασης: Η διαταραχή δεν οφείλεται στις άμεσες φυσιολογικές δράσεις μιας ουσίας (π.χ. ουσία κατάχρησης, φάρμακα) ή γενικής σωματικής κατάστασης. ΣΤ) Σχέση με Διάχυτη Αναπτυξιακή Διαταραχή:Αν υπάρχει ιστορικό Αυτιστικής Διαταραχής ή άλλης Διάχυτης Αναπτυξιακής Διαταραχής, η επιπρόσθετη διάγνωση της Σχιζοφρένειας τίθεται μόνον αν υπάρχουν επίσης προεξάρχουσες παραληρητικές ιδέες ή ψευδαισθήσεις για τουλάχιστον ένα μήνα (ή λιγότερο αν αντιμετωπιστούν επιτυχώς).

28 23 ΥΠΟΤΥΠΟΙ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ Οι υπότυποι της σχιζοφρένειας ορίζονται από την προεξάρχουσα συμπτωματολογία κατά τη χρονική στιγμή της αξιολόγησης. ΠΑΡΑΝΟΕΙΔΗΣ ΤΥΠΟΣ Ένας τύπος Σχιζοφρένειας, στον οποίον πληρούνται τα ακόλουθα κριτήρια: A. Έντονη ενασχόληση με μία ή περισσότερες παραληρητικές ιδέες B. ή συχνές ακουστικές παραισθήσεις. C. Δεν προεξάρχει κανένα από τα ακόλουθα: αποδιοργανωμένος λόγος, αποδιοργανωμένη ή κατατονική συμπεριφορά, επίπεδο ή απρόσφορο συναίσθημα. ΑΠΟΔΙΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟΣ ΤΥΠΟΣ Ένας τύπος Σχιζοφρένειας, στον οποίον πληρούνται τα ακόλουθα κριτήρια: Α. Προεξάρχουν όλα τα ακόλουθα: (1) αποδιοργανωμένος λόγος (2) αποδιοργανωμένη συμπεριφορά (3) επίπεδο ή απρόσφορο συναίσθημα Β. Δεν πληρούνται τα κριτήρια του Κατατονικού Τύπου ΚΑΤΑΤΟΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ Ένας τύπος Σχιζοφρένειας, στην κλινική εικόνα του οποίου κυριαρχούν τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα:

29 24 (1) κινητική ακαμψία που εμφανίζεται με καταληψία (συμπεριλαμβανομένης της κηρώδους ευκαμψίας) ή εμβροντησία (2) υπέρμετρη κινητική δραστηριότητα (η οποία είναι εμφανώς άσκοπη και δεν επηρεάζεται από εξωτερικά ερεθίσματα) (3) υπερβολικός αρνητισμός (μια αντίσταση με προφανή έλλειψη κινήτρων σε όλες τις οδηγίες ή διατήρηση μιας άκαμπτης στάσης ενάντια σε προσπάθειες να κινηθεί) ή βωβότητα (4) ιδιορρυθμίες των εκούσιων κινήσεων που εμφανίζονται με στάσεις (εκούσια ανάληψη απρόσφορων ή αλλόκοτων στάσεων ), στερεότυπες κινήσεις ή χαρακτηριστικούς μαννερισμούς ή μορφασμούς (5) ηχολαλία ή ηχοπραξία ΑΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΤΟΣ ΤΥΠΟΣ Ένας τύπος Σχιζοφρένειας, στον οποίον είναι παρόντα συμπτώματα που πληρούν το κριτήριο Α, αλλά δεν πληρούνται τα κριτήρια του Παρανοειδούς, του Αποδιοργανωμένου ή του Κατατονικού Τύπου. ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ Ένας τύπος Σχιζοφρένειας, στον οποίον πληρούνται τα ακόλουθα κριτήρια: Α. Απουσιάζουν προεξάρχουσες παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις, αποδιοργανωμένος λόγος και έντονα αποδιοργανωμένη ή κατατονική

30 25 συμπεριφορά. Β. Υπάρχουν συνεχιζόμενες ενδείξεις της διαταραχής, όπως φαίνεται από την παρουσία αρνητικών συμπτωμάτων ή δύο ή περισσότερων συμπτωμάτων που συγκαταλέγονται στο κριτήριο Α, τα οποία είναι παρόντα σε πιο εξασθενημένη μορφή( π.χ. παράδοξες πεποιθήσεις, ασυνήθη αισθητηριακά συμπτώματα). ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Η Σχιζοφρένεια είναι πάθηση που χαρακτηρίζεται από μεγάλο πλήθος συμπτωμάτων που διαφέρουν από ασθενή σε ασθενή ή και στον ίδιο ασθενή σε διαφορετικές φάσεις της νόσου. Λόγω του πλήθους των συμπτωμάτων έχει γίνει προσπάθεια να ομαδοποιηθούν. Οι συχνότερα χρησιμοποιούμενες ομαδοποιήσεις είναι η ομαδοποίηση σε θετικά (ψυχωτικά και αποδιοργανωτικά) και αρνητικά και η ομαδοποίηση ανά νοητική λειτουργία. Ακολουθεί σύντομη αναφορά των κυριότερων συμπτωμάτων με χρήση της δεύτερης ομαδοποίησης. Διαταραχές του περιεχομένου της σκέψης Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν οι παραληρητικές ιδέες δηλαδή πεποιθήσεις στις οποίες ακλόνητα πιστεύει ο ασθενής, στηριζόμενες σε ψευδή ερμηνεία η παρερμηνεία της πραγματικότητας, χωρίς να υπάρχει θόλωση της συνειδήσεως. Οι πεποιθήσεις αυτές είναι εκτός του πολιτισμικού πλαισίου του ατόμου. Ο ασθενής δεν πείθεται περί του

31 26 αντιθέτου ακόμη και όταν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι η ιδέα δεν είναι αληθής. Κατά κάποιο τρόπο ο παραληρητικός ιδεασμός αυτονομείται από την πραγματικότητα αποτελώντας(μαζί με τις ψευδαισθήσεις) τον πυρήνα της ψύχωσης, της απώλειας δηλαδή ελέγχου της πραγματικότητας. Η ψύχωση είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για τη διάγνωση της σχιζοφρένειας καθώς υπάρχει και σε άλλες ψυχιατρικές παθήσεις. Μπορεί να υπάρχει δηλαδή ψύχωση χωρίς σχιζοφρένεια, όμως για να διαγνωσθεί σχιζοφρένεια σε ένα ασθενή πρέπει υποχρεωτικά κάποια στιγμή να έχει εκδηλώσει ψύχωση (κριτήριο Α). Οι παραληρητικές ιδέες στη σχιζοφρένεια μπορεί να είναι αλλόκοτες (σχεδόν παθογνωμονικές) ή να έχουν πιθανότητα να συμβούν στην αληθινή ζωή. Θεωρητικά μία παραληρητική ιδέα μπορεί και να είναι αληθής ως συμπέρασμα, στηρίζεται όμως πάντα σε παθολογική διεργασία σκέψης (π.χ. το να πιστεύει κάποιος ότι τον κυνηγά η Εφορία στα πλαίσια μιας παγκόσμιας συνομωσίας εις βάρος του είναι παραληρητικό, ακόμη και αν πράγματι χρωστά στην Εφορία και διώκεται για αυτό). Ο ασθενής μπορεί να δρα επί της παραληρητικής ιδέας ή να την έχει για χρόνια χωρίς να δρα αντίστοιχα. Μπορεί μετά από θεραπεία να αναγνωρίσει ότι αυτό που πίστευε δεν ισχύει, ή να πάψει να πιστεύει ότι ισχύει χωρίς να το αναγνωρίσει ως παθολογικό ( π.χ. μετά από αντιψυχωτική αγωγή ένας ασθενής μπορεί να πει ότι δεν ήταν καλά και πίστευε ότι τον κυνηγούν ή να πει ότι τον κυνηγούσαν πράγματι και τώρα

32 27 απλώς σταμάτησαν). Οι συνηθέστερες παραληρητικές ιδέες στη σχιζοφρένεια είναι: ιδέες διώξεως, μεγαλείου, αναφοράς, συσχετίσεως, επιδράσεως, σωματικού περιεχομένου, εκπομπής σκέψης, κλοπής σκέψης, τηλεπάθειας κ.λ.π. Διαταραχές της αντιλήψεως Σε αυτή την κατηγορία υπάγονται διαταραχές της αντίληψης της πραγματικότητας μέσω των αισθήσεων: όρασης, ακοής, αφής, όσφρησης. Η παρερμηνεία μιας αίσθησης ονομάζεται παραίσθηση ενώ η αντίληψη ενός αισθητικού ερεθίσματος που δεν υπάρχει ονομάζεται ψευδαίσθηση. Στη σχιζοφρένεια υπάρχουν παραισθήσεις αλλά οι ψευδαισθήσεις είναι κατά πολύ συχνότερες. Οι ακουστικές ψευδαισθήσεις είναι συχνότερες όλων ενώ οι οπτικές, απτικές και οι οσφρητικές παρότι εμφανίζονται και στη σχιζοφρένεια είναι συχνότερες σε άλλες παθήσεις. Οι ακουστικές ψευδαισθήσεις μπορεί να είναι απλοί ήχοι συνήθως όμως είναι μία η περισσότερες φωνές που σχολιάζουν ή δίνουν εντολές στον ασθενή, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις ο ασθενής ακούει τη σκέψη του/ Διαταραχές της δομής της σκέψης Σε αυτή την κατηγορία υπάρχουν διαταραχές που εκφράζουν αποδιοργάνωση, όπως η κατ εφαπτομένη σκέψη, ο εκτροχιασμός της σκέψης, η χάλαση του συνειρμού έως ασυναρτησία, ο σχοινοτενής λόγος, οι νεολογισμοί, ο περιφερικός λόγος και διαταραχές που εκφράζουν

33 28 απώλεια γνωσιακών ικανοτήτων ( αρνητικά συμπτώματα) όπως πτωχεία της σκέψης, πτωχεία του λόγου, διαταραχή της συγκέντρωσης, αδυναμία αφαιρετικής σκέψης. Διαταραχές της διάθεσης Σε αυτή την κατηγορία υπάρχουν διαταραχές που εκφράζουν αποδιοργάνωση, όπως το απρόσφορο συναίσθημα, σχιζοευφορία και η ευερεθιστότητα και διαταραχές που εκφράζουν απώλεια συναισθηματικής ανταπόκρισης όπως το αμβλύ και το επίπεδο συναίσθημα. Συχνή είναι επίσης η κατάθλιψη και ιδιαίτερα ανάμεσα στα ψυχωτικά επεισόδια ( αναφέρονται ποσοστά έως και 65% εντός 36 μηνών από το επεισόδιο). Διαταραχές της βούλησης της κινητικότητας και της συμπεριφοράς Σε αυτή την κατηγορία υπάρχουν διαταραχές που εκφράζουν αποδιοργάνωση, όπως η αμφιβουλησία και αρνητικά συμπτώματα όπως η αβουλία. Μία ξεχωριστή υποκατηγορία που υπάγεται εδώ είναι τα κατατονικά συμπτώματα. Η κατατονία είναι πλέον σπάνια στη σχιζοφρένεια. ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η διαφορική διάγνωση της σχιζοφρένειας γίνεται από πλήθος διαταραχών των Αξόνων Ι,ΙΙ, και ΙΙΙ του DSM-IV-TR. Διαφορική διάγνωση θα γίνει από:

34 29 Σχιζοφρενικόμορφη διαταραχή, Βραχεία Ψυχωτική διαταραχή, Σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, Παραληρητική διαταραχή, Επινεμόμενη Ψυχωτική διαταραχή, Ψυχωτική διαταραχή μη προσδιοριζόμενη αλλιώς( π.χ. επιλόχεια ψύχωση), Μείζονα Καταθλιπτική διαταραχή, Διπολική διαταραχή, Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, διαταραχή προσωπικότητας( σχιζοειδή, σχιζότυπη, παρανοειδή, οριακή κ.λπ.), Προσποιητή διαταραχή με κυρίαρχα ψυχολογικά συμπτώματα και σημεία, Υπόκριση, ψύχωτική διαταραχή οφειλόμενη σε ουσίες(αμφεταμίνη, ψευδαισθησιογόνα, αλκοόλ, κοκαίνη, σύνδρομο στέρησης από βενζοδιαζεπίνες, κλπ), φαρμακοεπαγόμενη ψύχωση, ψυχωτικά συμπτώματα οφειλόμενα σε μη ψυχιατρική νόσο ( κροταφική επιληψία, νεόπλασμα, αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, οξεία διαλείπουσα πορφυρία, AIDS, έλλειψη Β12, δηλητηρίαση από CO, μεταχρωματική λευκοδυστροφία, δηλητηρίαση από βαρέα μέταλλα, λοίμωξη του ΚΝΣ και ιδίως ερπητική εκεφαλίτιδα, υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης, ομοκυστινουρία, πελλάγρα, λιποείδωση του εγκεφάλου, ομοκυστινουρία, νευροσύφιλη, συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, νόσος των Creutzfeldt- Jacob, νόσος του Fabry, νόσος του Fahr, νόσος του Wilson, νόσος του Huntington, νόσος των Hallervorden-Spatz, νόσος των Wernicke- Korsakoff).

35 30 ΠΟΡΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΓΝΩΣΗ Η πορεία της σχιζοφρένειας διαφέρει από άτομο σε άτομο. Μπορεί να είναι επεισοδιακή χωρίς ελλείμματα μεταξύ των επεισοδίων, επεισοδιακή με υπολειμματικά συμπτώματα (κυρίως αρνητικά) μεταξύ των επεισοδίων ή συνεχής ( πληρείται συνεχώς το κριτήριο Α). Μελέτες έχουν δείξει ότι το 10-20% έχει καλή εξέλιξη, χωρίς σημαντικά αποτυπώματα της νόσου στη λειτουργικότητα, 20-30% έχουν μέτρια έκπτωση της λειτουργικότητας σε βαθμό που τους επιτρέπει ωστόσο να διαβιούν σχετικά καλά, ενώ περίπου το 40-50% έχει κακή πορεία με πολλά επεισόδια και αποδιοργανωμένη εξέλιξη. Σε αυτούς ανήκει και το 10-20% που χρειάζονται προστατευμένο περιβάλλον για να ζήσουν. Οι πάσχοντες από σχιζοφρένεια ως γκρουπ ζουν 15 περίπου χρόνια λιγότερο από τον γενικό πληθυσμό λόγω μειωμένης φροντίδας της υγείας τους, κακών κατά τεκμήριο συνθηκών διαβίωσης, χρόνιας χρήσης φαρμακευτικής αγωγής και αυτοκτονικότητας. Σε γενικές γραμμές όσο αργότερα αρχίσει η νόσος, όσο περισσότερο έχει προλάβει να οργανώσει την προνοσηρή ζωή του ο ασθενής, όσο καλύτερο υποστηρικτικό περιβάλλον και πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας διαθέτει και όσο νωρίτερα από την εκδήλωση της νόσου αρχίσει φαρμακευτική αγωγή, τόσο το καλύτερο για την πρόγνωση[90],[91],[92],[93],[94].

36 31 ΘΕΡΑΠΕΙΑ Σε γενικές γραμμές η θεραπεία της σχιζοφρένειας είναι δύσκολη και ιδανικά εμπεριέχει τη συμμετοχή περισσότερων του ενός επαγγελματιών ψυχικής υγείας σε συνθήκες ευπροσάρμοστες στις διαφορετικές ανά περιόδους ανάγκες του ασθενούς. Τέτοιου τύπου θεραπείες δεν είναι εφικτές σήμερα. Στην πράξη η θεραπεία της σχιζοφρένειας είναι νοσοκομειακή και εξωνοσοκομειακή. Νοσοκομειακή θεραπεία απαιτείται όταν στα συμπτώματα του ασθενούς περιλαμβάνεται αύτο ή έτεροκαταστροφικός ιδεασμός, ή υπάρχουν φαρμακευτικές παρενέργειες που χρήζουν νοσοκομειακής αντιμετώπισης( π.χ. κακόηθες σύνδρομο από νευροληπτικά). Η φαρμακευτική θεραπεία του οξέως επεισοδίου έχει αντιψυχωτική και κατασταλτική (προς αντιμετώπιση της συχνά συνυπάρχουσας διεγέρσεως) κατεύθυνση και γίνεται με αντιψυχωτικά πρώτης ή δεύτερης γενεάς. Σε δεύτερο χρόνο σκοπός είναι η αποφυγή νέου ψυχωτικού επεισοδίου μέσω θεραπείας διατήρησης( πλήθος μελετών έχει πέραν πάσης αμφιβολίας αποδείξει ότι η χρήση αντιψυχωτικής αγωγής μετά το πέρας του οξέως ψυχωτικού επεισοδίου, μειώνει κατά πολύ τον κίνδυνο εμφάνισης νέου επεισοδίου ή τουλάχιστον παρατείνει αισθητά το διάστημα μεταξύ των επεισοδίων). Πέραν των αντιψυχωτικών σκευασμάτων συχνή είναι στη σχιζοφρένεια η χρήση βενζοδιαζεπινών, σταθεροποιητών του συναισθήματος, αντικαταθλιπτικών, αντιχολινεργικών και αντιαρρυθμικών φαρμάκων

37 32 είτε ως προσθήκη στην κύρια θεραπεία, είτε για την αντιμετώπιση παρενεργειών[95],[96],[97]. Πέραν της φαρμακευτικής αγωγής μία σειρά παρεμβάσεων όπως η ψυχοεκπαίδευση, η υποστηρικτική ψυχοθεραπεία, η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, η θεραπεία οικογένειας, η ομαδική ψυχοθεραπεία και φυσικά η διατήρηση καλής θεραπευτικής σχέσης ιατρού-ασθενούς, αποσκοπούν στο να βοηθήσουν τον ασθενή α) να αντιληφθεί ότι νοσεί (εναισθησία), τη φύση της νόσου και των συμπτωμάτων και τη σημασία της λήψης φαρμακευτικής αγωγής(compliance), β) να προσαρμόσει με επιτυχία τη ζωή του στα νέα δεδομένα και να ξεπεράσει το σοκ της νόσου και γ) να αναπτύξει τεχνικές που μπορεί να δρουν προειδοποιητικά για υποτροπές[98],[99],[100]. ΠΡΟΝΟΣΗΡΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ Ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα στη μελέτη της σχιζοφρένειας είναι το ποια είναι η κατάσταση του ασθενούς προ της εμφανίσεως της διαταραχής. Γενική είναι η πεποίθηση ότι η διαταραχή δεν εμφανίζεται ξαφνικά, σε ένα άτομο απολύτως υγιές την προηγούμενη ημέρα. Η περίοδος που προηγείται της πλήρους εμφανίσεως της νόσου, που σηματοδοτείται με το πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο, διακρίνεται σε προνοσηρή, που αποτελεί το αντικείμενο αυτής της παραγράφου και

38 33 πρόδρομη. Η προνοσηρή περίοδος εκτείνεται από τη γέννηση μέχρι την εμφάνιση των πρώτων προδρόμων συμπτωμάτων. Είναι μία περίοδος σταθερή από πλευράς ψυχοπαθολογίας, σημαντικότατη όμως αναπτυξιακά δεδομένου ότι ταυτίζεται στην ουσία με την βρεφική, παιδική και εφηβική ζωή. Είναι απαραίτητο να τονισθεί ότι το άτομο που αργότερα θα εμφανίσει σχιζοφρένεια όταν βρίσκεται στην προνοσηρή περίοδο δεν νοσεί. Ως εκ τούτου δεν τελεί υπό τακτική ιατρική παρακολούθηση και η όποια καταγραφή δεδομένων δεν μπορεί να είναι λεπτομερής και πέραν πάσης αμφιβολίας ακριβής. Τα δεδομένα αυτά είτε προκύπτουν αναδρομικά, από πληροφορίες του ίδιου του ασθενούς, συγγενών, ή από μελέτη δεδομένων όπως βίντεο της παιδικής ηλικίας, σχολικών αρχείων κ.λ.π., είτε προκύπτουν από μελέτες προδρομικές, που μελετούν δηλαδή από μικρή ηλικία χιλιάδες παιδιά για χρόνια και αναζητούν διαφορές ανάμεσα σε αυτά που ανέπτυξαν τελικά σχιζοφρένεια και σε αυτά που δεν ανέπτυξαν. Οι μελέτες αυτές δεν καταλήγουν σε ένα συγκεκριμένο μοντέλο προνοσηρής περιόδου που όλοι οι μετέπειτα ασθενείς εμφανίζουν, το οποίο θα μπορούσε να λειτουργήσει π.χ. ως συναγερμός. Δεν υπάρχει δηλαδή τρόπος να προβλέψουμε στην προνοσηρή περίοδο ότι κάποιος άνθρωπος θα νοσήσει. Όταν όμως συγκρίνονται όσοι τελικά νόσησαν, ως γκρουπ, σε σχέση με όσους δεν νόσησαν, ως γκρουπ, προκύπτουν

39 34 ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Ορισμένες σημαντικές μελέτες της προνοσηρής περιόδου είναι οι εξής: - Τhe Finnish school records study, (Cannon et al.)[101] : Σε αυτή τη μελέτη συγκρίθηκαν τα σχολικά αρχεία του δημοτικού 400 παιδιών που εκδήλωσαν σχιζοφρένεια και 400 παιδιών που δεν εμφάνισαν σχιζοφρένεια. Τα παιδιά είχαν γεννηθεί από το 1951 έως το 1960 στο Ελσίνκι. Τα παιδιά που αργότερα εκδήλωσαν σχιζοφρένεια, ως γκρουπ, υστερούσαν στα σπορ και στη χειροτεχνία, γεγονός που ίσως σημαίνει έλλειμμα στο συντονισμό των κινήσεων. - The Philadelphia Study (Bearden et al.)[102]: Σε αυτή τη μελέτη συγκρίθηκαν 72 ασθενείς με σχιζοφρένεια, 62 συγγενείς τους (που δεν έπασχαν από τη διαταραχή) και 7941 άτομα ως κοντρόλ γκρουπ. Ελέγχθηκαν λεκτικά και μη λεκτικά γνωσιακά τεστ, των ηλικιών 4 και 7. Κοινωνικές, γνωσιακές και κινητικές δυσλειτουργίες αποτελούν σημαντικούς δείκτες ευαλωτότητας για τη νόσο σύμφωνα με τη μελέτη αυτή. - The 1946 British birth cohort (Jones et al)[103] : Μελετήθηκαν 5000 παιδιά για 40 χρόνια. 30 από αυτά τα παιδιά εκδήλωσαν σχιζοφρένεια. Ως γκρουπ τα παιδιά που εκδήλωσαν σχιζοφρένεια καθυστέρησαν στην επίτευξη των αναπτυξιακών ορόσημων, είχαν περισσότερα προβλήματα λόγου, χαμηλότερα αποτελέσματα στα τεστ

40 35 και λιγότερες κοινωνικές δεξιότητες. - The Swedish Army Study (David et al.)[104]: Μελετήθηκαν δεκαοκτάχρονοι Σουηδοί στρατιώτες που κατετάγησαν το για 12 χρόνια. 195 εξ αυτών νοσηλεύθηκαν για σχιζοφρένεια. Βρέθηκε στατιστικά σημαντική συσχέτιση ανάμεσα σε χαμηλά IQ scores και την εμφάνιση σχιζοφρένειας. - The Northern Finland 1966 cohort (Isohani et al.)[105]: παιδιά μελετήθηκαν από τη γέννηση μέχρι την ηλικία των εξ αυτών ανέπτυξαν σχιζοφρένεια και 55 άλλες ψυχώσεις. Βρέθηκε γραμμική συσχέτιση ανάμεσα στην καθυστέρηση επίτευξης των αναπτυξιακών ορόσημων και του κινδύνου για ψύχωση. - The Dunedin study (Cannon et al)[106]: Μελετήθηκαν 1000 παιδιά που γεννήθηκαν στο Dunedin της Νέας Ζηλανδίας το ,7% εξ αυτών εμφάνισαν σχιζοφρενικόμορφη διαταραχή, όταν εξετάστηκαν σε ηλικία 26 ετών. Όσοι σε αυτή την ηλικία παρουσίασαν οποιαδήποτε ψυχιατρική διάγνωση είχαν περισσότερα συναισθηματικά και διαπροσωπικά προβλήματα ως παιδιά, σε σχέση με τους υπόλοιπους. Γνωσιακές και νευροαναπτυξιακές δυσκολίες είναι παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση σχιζοφρενικόμορφης διαταραχής σε αυτή τη μελέτη. Συμπερασματικά η παλαιά κλινική γνώση ότι οι έφηβοι που αργότερα εκδηλώνουν σχιζοφρένεια τείνουν να είναι πιο απομονωμένοι

41 36 επιβεβαιώνεται ( δυσκολίες στην κοινωνική προσαρμογή) και πιθανόν εξηγείται από το γεγονός ότι φαίνεται να υπάρχουν γνωσιακές και νευροαναπτυξιακές δυσχέρειες που δυσκολεύουν τις κοινωνικές σχέσεις στο ιδιαίτερα ανταγωνιστικό εφηβικό περιβάλλον. Φυσικά πλήθος περιπτώσεων ατόμων με σχιζοφρένεια που παρουσίασαν υψηλές ακαδημαϊκές, κοινωνικές, αθλητικές ή άλλες επιδόσεις, σε οποιοδήποτε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας προ της εμφανίσεως της νόσου, μας υποδεικνύουν ότι όσα ισχύουν σε ένα γκρουπ ατόμων δεν εξατομικεύονται[107],[108],[109]. ΠΡΟΔΡΟΜΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ Η προνοσηρή περίοδος είναι ασυμπτωματική. Ανάμεσα στην περίοδο αυτή και στην πλήρη κλινική εκδήλωση της διαταραχής παρεμβάλλεται η πρόδρομη περίοδος. Η περίοδος αυτή είναι συμπτωματική ( σε αντίθεση με την προνοσηρή), τα συμπτώματα όμως, που ονομάζονται πρόδρομα, δεν έχουν την ένταση, την βαρύτητα, την διάρκεια και την ποιότητα των συμπτωμάτων της ενεργού φάσης[110],[111],[112], [113][114]. Πολλοί ερευνητές πιστεύουν- μάλλον δίκαια- ότι το κλειδί για την ερμηνεία και την αντιμετώπιση της σχιζοφρένειας βρίσκεται σε αυτή ακριβώς την περίοδο. Το ζήτημα είναι ότι οι γνώσεις μας για αυτή τη φάση είναι λιγότερες από τα ερωτήματα που χρήζουν απάντησης. Ας ξεκινήσουμε από αυτά που γνωρίζουμε.

42 37 Γνωρίζουμε καταρχήν ότι η πρόδρομη περίοδος υπάρχει. Τα ποσοστά αναφοράς μιας τέτοιας φάσης σε άτομα που εκδήλωσαν σχιζοφρένεια υπερβαίνουν το 90%. Είναι φυσικά σημαντικό να ξεκαθαριστεί εάν υπάρχει ένα ποσοστό που δεν εμφανίζει πρόδρομα συμπτώματα και γιατί, η γενική πεποίθηση ωστόσο είναι ότι κάποια πρόδρομη περίοδος προηγείται του πρώτου ψυχωτικού επεισοδίου στη σχιζοφρένεια. Η χρονική διάρκεια των προδρόμων ποικίλλει από μερικές εβδομάδες έως πέντε (κατά άλλους επτά) χρόνια με μέσο όρο από ένα έως δύο έτη στις περισσότερες μελέτες. Συνήθως αρχικά υπάρχουν χαμηλής εντάσεως και γενικής φύσεως συμπτώματα ( αρχική πρόδρομη φάση- early prodrome) στα οποία προστίθενται στη συνέχεια πιο ειδικά, προψυχωτικά συμπτώματα ( ύστερη πρόδρομη φάση- late prodrome)[115],[116] [117],[118],. Σε μία μελέτη της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Πατρών[119] τα πρόδρομα συμπτώματα ομαδοποιήθηκαν ως εξής: - αρνητικά συμπτώματα: απομόνωση, απόσυρση, έκπτωση λειτουργικότητας, έκπτωση προσωπικής υγιεινής και περιποίησης, αμβλύ συναίσθημα, επίπεδο συναίσθημα, πτωχεία του λόγου, έκπτωση πρωτοβουλίας, ενδιαφερόντων ή ενεργητικότητας, έκπτωση συγκέντρωσης - θετικά-προψυχωτικά συμπτώματα: παράδοξες πεποιθήσεις/μαγικός

43 38 ιδεασμός, καχυποψία, πίστη σε μαντική ικανότητα, τηλεπάθεια, έκτη αίσθηση, οι άλλοι μπορούν να νοιώσουν τα συναισθήματά μου, υπερεκτιμημένες ιδέες, ιδέες αναφοράς, ασυνήθεις αισθητηριακές εμπειρίες/ αισθητηριακές παρεκκλίσεις/ παρεκκλίσεις της σωματικής εικόνας - θετικά-αποδιοργανωτικά συμπτώματα: ιδιόρρυθμη συμπεριφορά, απρόσφορο συναίσθημα, παρεκβατικός λόγος, αόριστος λόγος, υπερλεπτομερειακός λόγος, περιστασιακός λόγος, πτωχεία του περιεχομένου του λόγου - λιγότερο ειδικά, αφορώντα τη διάθεση, νευρωτικά, σωματικά, συμπεριφορικά και άλλα: καταθλιπτική διάθεση, ιδέες αυτοκτονίας, εναλλαγές διάθεσης, άγχος, ευερεθιστότητα/ θυμός, ανησυχία, διαταραχές του ύπνου, σωματικά/ κιναισθητικά, μείωση της όρεξης, φιλονικίες, επιθετικότητα, υπερακουσία, επίμονη ενασχόληση, καταναγκαστική συμπεριφορά. Στην ίδια μελέτη βρέθηκε ότι η πρόδρομη συμπτωματολογία διαφοροποιείται ανάλογα με τον υπότυπο της σχιζοφρένειας και μπορούν να υπάρξουν συμπτώματα με ειδική διαγνωστική αξία για τον κάθε υπότυπο. Ένα πολύ σημαντικό ερώτημα που προκύπτει είναι το κατά πόσον χρειάζονται αναδρομικές (retrospective) ή προδρομικές (prospective) μελέτες της πρόδρομης συμπτωματολογίας. Το ερώτημα βέβαια έχει αξία

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Συµπτωµατολογία της αρχικής πρόδροµης φάσης στη σχιζοφρένεια

Συµπτωµατολογία της αρχικής πρόδροµης φάσης στη σχιζοφρένεια Συµπτωµατολογία της αρχικής πρόδροµης φάσης στη σχιζοφρένεια Φ. Γουρζής, Α. Κατριβάνου, Στ. Μπεράτη Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Πατρών Ψυχιατρική 2002, 13:106-125 Τα αρχικά πρόδροµα συµπτώµατα της

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας I. Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές II. III. Ειδικές Αναπτυξιακές Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΙΙ

ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΙΙ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΙΙ Παραληρητική ιαταραχή Παραληρητικές ιδέες όχι παράδοξες ή αλλόκοτες (όπως στη Σχιζοφρένεια), αλλά ευλογοφανείς. Οι ακουστικές ή οπτικές ψευδαισθήσεις, αν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Αν. Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2013-2014 Πάτρα, 2013 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής:

Διαβάστε περισσότερα

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε;

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Οι Αισθήσεις Οι αισθήσεις είναι η πηγή όλων των γνώσεων μας για την υλική εξωτερική πραγματικότητα. Οι αισθήσεις (του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Εισαγωγή Ψυχική διαταραχή : αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέπτεται, συμπεριφέρεται προς τους άλλους, και σχετίζεται με τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Σχιζοφρένεια 1 Ευγενία Γεωργάκα

Σχιζοφρένεια 1 Ευγενία Γεωργάκα Σχιζοφρένεια 1 Ευγενία Γεωργάκα Η σχιζοφρένεια είναι ίσως η πιο πολυσυζητημένη διαγνωστική κατηγορία μεταξύ των λεγόμενων ψυχικών διαταραχών. Ως το σήμα κατατεθέν της ψυχιατρικής διάγνωσης υποστηρίχθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Απαρτιωμένη Διδασκαλία Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ψυχιατρική συνέντευξη αποτελεί θεμελιώδη διαδικασία στην άσκηση της Ψυχιατρικής. Κατά τη διάρκειά της οικοδομείται η θεραπευτική σχέση ιατρού-ασθενούς, η οποία οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Ιουλιέττα Καλλή-Λαούρη, M.D., Ph.D. Παιδοψυχίατρος, Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιών & Εφήβων 1 ο Παγκύπριο

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Φίλιππος Γουρζής Απαρτιωμένη Διδασκαλία Σχιζοφρένεια 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι η σοβαρότερη και η πλέον αινιγματική ψυχική νόσος που προσβάλλει τον άνθρωπο 1% του πληθυσμού

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Σχιζοφρένεια. Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Σχιζοφρένεια. Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Σχιζοφρένεια Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Μαρία Καραγιαννίδου, Ψυχολόγος, B.Sc. Middlesex Univ., M.Sc. Univ. of Sheffield Βασίλειος Παπαλιάγκας, Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών

Αγχώδειςδιαταραχές. διαταραχέςκαι Πανικός. Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών. Αθηνών Αγχώδειςδιαταραχές διαταραχέςκαι Πανικός Εµµανουήλ Ν. Κάττουλας MD, PhD Ψυχίατρος- Γνωσιακός Ψυχοθεραπευτής ιδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών Επιστηµονικός Συνεργάτης Α Ψυχιατικής Κλινικής Παν/µίου Αθηνών Ψυχίατρος

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ»

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ, Γ.Ν.Π. «Π.. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΟΜEΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 το όραμα φιλοδοξούμε σε ένα κόσμο που η ανθρωπότητα πλήγεται καθημερινά από ασθένειες,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Επικινδυνότητακαι και Ψυχικές ιαταραχές Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Ιατρική Σχολή Παν/µιου Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Ποιόςείναι είναιεπικίνδυνος; Κοινωνικοδηµογραφικά

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της διατροφής

Ψυχολογία της διατροφής ΚαλλιOΠη ΕμμανουηλIδου Ψυχολογία της διατροφής Πώς οι διατροφικές συνήθειες αντανακλούν τον συναισθηματικό μας κόσμο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Πρόλογος Εισαγωγή Η διατροφή στη ζωή μας Πώς σχετίζεται η επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ 1 ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 2 (2010) ΚΕΚ Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής 3 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

1η συνάντηση: Γνωριμία, σπάσιμο πάγου, αυτοπαρουσίαση μελών ομάδας, κανόνες λειτουργίας ομάδας, ονοματοδοσία ομάδας.

1η συνάντηση: Γνωριμία, σπάσιμο πάγου, αυτοπαρουσίαση μελών ομάδας, κανόνες λειτουργίας ομάδας, ονοματοδοσία ομάδας. Από τον Σεπτέμβριο του 2011 συγκροτούνται ομάδες αυτοβοήθειας ψυχικά ασθενών (πχ πάσχοντες από κατάθλιψη, διάφορα είδη σχιζοφρένειας, σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, διάφορα είδη διπολικής διαταραχής ή

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΟΡΙΣΜΟΣ Ως ινιακή πλαγιοκεφαλία χαρακτηρίζεται η ασυμμετρία και αποπλάτυνση του οπισθίου τμήματος της κεφαλής (βρεγματοϊνιακή χώρα) (όπως αναφέρεται και στο κεφάλαιο των κρανιοσυνοστεώσεων). Ο προσδιορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικοί παράγοντες κινδύνου καρδιαγγειακής νόσου Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου (άγχος, κατάθλιψη, κοινωνική τάξη, συμπεριφορά τύπου Α). Ψυχιατρικές διαταραχές Ψυχοκοινωνικά προβλήματα (ψυχολογικές

Διαβάστε περισσότερα

ΡΕΘΥΜΝΟ 14 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΙΤΛΟΣ: ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ

ΡΕΘΥΜΝΟ 14 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΙΤΛΟΣ: ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: ΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 13254, Πανεπιστήμιο Πατρών, 26504 Πάτρα, P.O. Box 13254, University of Patras, 26 504 Patra http://www.hsfn.gr ΡΕΘΥΜΝΟ 14

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1 ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER της Σταυρούλας Β. Α1 Σε αυτήν την εργασία θα μελετήσουμε τη νόσο του Alzheimer απαντώντας στα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι η νόσος του Alzheimer;...3 Ποια είναι τα αίτια εμφάνισής της;...6

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Φίλιππος Γουρζής

ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Φίλιππος Γουρζής ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Φίλιππος Γουρζής Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΨΥΧΟΓΗΡΙΑΤΡΙΚΗ Κλάδος της ψυχιατρικής που ασχολείται με την προαγωγή της ψυχικής υγείας των ηλικιωμένων την πρόληψη τη διάγνωση των ψυχικών διαταραχών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΧΟΣ ΣΤΡΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΜΑΞΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΕΒΛΑΒΗ ΣΟΦΙΑ

ΑΓΧΟΣ ΣΤΡΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΜΑΞΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΕΒΛΑΒΗ ΣΟΦΙΑ ΑΓΧΟΣ ΣΤΡΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΜΑΞΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΕΒΛΑΒΗ ΣΟΦΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Το άγχος είναι μια επώδυνη συναισθηματική εμπειρία εσωτερικής δυσφορίας, απροσδιόριστης προέλευσης όπου κυριαρχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ Εντάσσεται στο Μέτρο 2.3 «Ενέργειες Πρόληψης Ενίσχυσης της Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ»

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Κοινωνική Χυχιατρική Η Κοινωνική Χυχιατρική αποτελεί κλάδο της ψυχιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΕΠΙΒΑΡΥΝΣΗ (FAMILY BURDEN): ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΕ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΙΠΟΛΙΚΗ ΙΑΤΑΡΑΧΗ

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΕΠΙΒΑΡΥΝΣΗ (FAMILY BURDEN): ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΕ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΙΠΟΛΙΚΗ ΙΑΤΑΡΑΧΗ ΑΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΕΠΙΒΑΡΥΝΣΗ (FAMILY BURDEN): ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΕ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΙΠΟΛΙΚΗ ΙΑΤΑΡΑΧΗ Σπουδάστρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΡΩΤΟΓΕΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ

ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΡΩΤΟΓΕΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΡΩΤΟΓΕΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ Σωµατόµορφες διαταραχές: οµάδα ψυχικών παθήσεων που παρουσιάζονται µε τη µορφή σωµατικών συµπτωµάτων, για τα οποία δεν µπορεί να δοθεί επαρκής παθοφυσιολογική ερµηνεία. Κοινή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Π. ΒΟΥΤΥΡΑΚΟΣ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΑΥΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Π. ΒΟΥΤΥΡΑΚΟΣ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΑΥΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Π. ΒΟΥΤΥΡΑΚΟΣ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ Κριτήρια Ποιοτική απόκλιση στην κοινωνική αλληλεπίδραση Ποιοτική απόκλιση στην επικοινωνία υσκολίες στη σκέψη, στη φαντασία, περίεργα

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Αγγελίνα Κατριβάνου

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Αγγελίνα Κατριβάνου Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής (ΔΠΤ) Ψυχογενής Ανορεξία (ΨΑ) Ψυχογενής Βουλιμία (ΨΒ) Επεισοδιακή Υπερφαγία (ΕΥ) 15% ΨΑ ΨΒ 1 % ΨΒ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ 1. Παρασκευή 21 Φεβρουαρίου Εισαγωγή (Εισαγωγή/ Χαιρετισμός: Γ. Παπαδημητρίου) α) Εγκέφαλος και συμπεριφορά: Ιστορική ανάδυση και

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς ανοϊκών

Διαταραχές συμπεριφοράς ανοϊκών Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012 Διαταραχές συμπεριφοράς ανοϊκών ασθενών που φροντίζονται στο σπίτι Ελένη Μαργιώτη Κλινική Νευροψυχολόγος Συντονίστρια Κέντρου Ημέρας Αμαρουσίου

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης γυναίκας µε Υποχονδρίαση και Ιδεοψυχαναγκαστική ιαταραχή και στοιχεία Ιδεοψυχαναγκαστικής ιαταραχής Προσωπικότητας 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου...

Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου... Περιεχόμενα Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου... 27 Εισαγωγή στην Ψυχοτραυματολογία 1. Τι είναι τραύμα;...

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας.

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΑΣΘΜΑ Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. Αν από το τρέξιμο, τη γυμναστική ή άλλη εργασία, δυσκολεύεται η αναπνοή, αυτό λέγεται άσθμα. Αρεταίος Καππαδόκης, 100 μχ Οι γυναίκες ήταν

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική 110 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 14 (2), 2003 Ερευνητική εργασία Research paper Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική Β. Μποζίκας, 1 Β. Τσιπροπούλου, 1 Χ. εσερή, 1 Μ. Κοσµίδου,

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ

ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ Γιάννης Μαλογιάννης Ψυχίατρος Βασικοί στόχοι ΓΣΘ στη Σχιζοφρένεια Εναλλακτικές ερµηνείες σχιζοφρενικών συµπτωµάτων Ελάττωση της επίδρασης των θετικών και

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Επιβλέπων καθηγητής: ΝΑΣΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΠΑΓΑΛΟΥ ΑΓΛΑΪΑ Α.Μ: 12514 Τι είναι ο αυτισμός; Είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα

Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Η ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα του 21 ου αιώνα Μ. Μαδιανός Κέντρο Κοινοτικής Ψυχικής Υγιεινής Ζωγράφου, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ψυχιατρική 2002, 13:297-300 Η Ελλάδα, τρία έτη µετά την ένταξή της από το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Δρ Γεώργιος Ι Κούρτογλου Παθολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ Εκρηκτικές διαστάσεις λαμβάνει πλέον ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜIV ΜΗΛΙΩΝΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer Η Παγκόσμια Ημέρα Αlzheimer γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Σεπτεμβρίου. Σκοπόs: ευαισθητοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΚΌΛΛΗΣΗ ΠΛΑΚΟΎΝΤΑ

ΑΠΟΚΌΛΛΗΣΗ ΠΛΑΚΟΎΝΤΑ ΑΠΟΚΌΛΛΗΣΗ ΠΛΑΚΟΎΝΤΑ Παθοφυσιολογία, Διάγνωση και Αντιμετώπιση Alexander Kofinas, MD Director Kofinas Perinatal Associate Professor Clinical Obstetrics and Gynecology Cornell University, College of Medicine

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Λέξεις ευρετηρίου: νόσος του Πάρκινσον, µείζων κατάθλιψη, δυσθυµία, διαταραχές διάθεσης, άνοια.

Λέξεις ευρετηρίου: νόσος του Πάρκινσον, µείζων κατάθλιψη, δυσθυµία, διαταραχές διάθεσης, άνοια. ιαταραχές της διάθεσης και άνοια σε παρκινσονικούς ασθενείς Ε. Πάλλης, 1 Ι. Πεδιαδίτης, 2 Ε. Καναβάκης, 3 Η. Πρασσάς 1 1 Νευρολογικό, 2 Παθολογικό, 3 ΨυχιατρικόΤµήµα Βενιζελείου Περιφερειακού Γενικού Νοσοκοµείου

Διαβάστε περισσότερα

αντιμετώπιση προβλημάτων σίτισης σε νεογνά και βρέφη

αντιμετώπιση προβλημάτων σίτισης σε νεογνά και βρέφη αντιμετώπιση προβλημάτων σίτισης σε νεογνά και βρέφη ο ρόλος του λογοθεραπευτή Dore Blom Λογοθεραπεύτρια Senior NDT Bobath tutor Διαταραχές σίτισης και κατάποσης στην βρεφική ηλικία «αναπτυξιακή δυσφαγία»

Διαβάστε περισσότερα

Οξεία μυελογενής λευχαιμία

Οξεία μυελογενής λευχαιμία Οξεία μυελογενής λευχαιμία Γενικά στοιχεία Ταξινόμηση και τύποι Ενδείξεις και συμπτώματα Αίτια πρόκλησης Διάγνωση Παρουσίαση και επαναστόχευση από Βικιπαίδεια Οξεία μυελογενής λευχαιμία : Ζήσου Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Ηλικία - Επιχειρηματικότητα

Ηλικία - Επιχειρηματικότητα Ηλικία - Επιχειρηματικότητα 40% 35% 34,3% 34,0% 30% 25% 20% 21,3% 15% 10% 5% 0% 1,3% 18-24 25-34 35-44 45-54 55+ 9,0% 1 Τι επιλέγει 84% επιλέγει την έναρξη νέας δραστηριότητας ανεξάρτητα επιπέδου εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ Το άσθμα είναι ένα από τις πιο συχνές νόσους που περιπλέκει την εγκυμοσύνη. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν πως περίπου 8-10% των εγκύων έχουν άσθμα και μπορεί να επηρεάσει την εγκυμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Περιεχόμενα Εισαγωγή Γνώση και κατανόηση του αυτισμού Διαγνωστικά εργαλεία για την ανίχνευση του αυτισμού Βασικές αρχές αποτελεσματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ. Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΨΥΧΩΣΙΚΟ ΑΣΘΕΝΗ Επιµέλεια:Τσακανίκα Μαρία Καρυπίδου Ελίνα ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Ψυχική Υγεία είναι η αρµονική λειτουργία της ψυχοσωµατικής ενότητας της

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά

Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά Αυτοκαταστροφικότητα και βίαιη συμπεριφορά Αλεξάνδρα Θεοδωροπούλου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αυτοκαταστροφικότητα Θεωρείται ως μια διαταραγμένη ανθρώπινη συμπεριφορά που σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με ανοιχτή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ!

ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ! ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ! Είναι αλήθεια ότι η άσκηση βοηθά σημαντικά στην διατήρηση της υγείας. Μπορεί όμως να γίνει επικίνδυνη όταν δεν γίνεται με τον σωστό τρόπο!

Διαβάστε περισσότερα