Η θεωρία επεξεργασίας της σύγκρουσης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η θεωρία επεξεργασίας της σύγκρουσης"

Transcript

1 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ 32

2 33 Η θεωρία επεξεργασίας της σύγκρουσης Άννα Μαντόγλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η σύγκρουση αποτελεί βασική έννοια γνωστικής ιδιοποίησης της ανθρωποκοινωνικής πραγματικότητας. Οι Μαρξ και Ένγκελς (1848) προσπάθησαν να οικειοποιηθούν την τελευταία, οικοδομώντας ένα υπόδειγμα με πυρήνα την έννοια της σύγκρουσης, σύμφωνα με το οποίο η ιστορία οποιασδήποτε κοινωνίας είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων. Κατ αντίθεση με τους Μαρξ και Ένγκελς, ο Dahrendorf (1972) θεωρεί ότι η μαρξιστική θεωρία αφορά την κεφαλαιοκρατική περίοδο του 19 ου αιώνα για τις τάξεις και δεν μπορεί να γενικευθεί. Η θεωρία των κοινωνικών συγκρούσεων, αλλά και της κοινωνικής αλλαγής, πρέπει να είναι ευρύτερη και να εξηγεί τόσο τη δημιουργία των κοινωνικών ομάδων, που συγκρούονται, όσο και τη δράση αυτών των ομάδων που οδηγούν στις αλλαγές της δομής του κοινωνικού συστήματος, Συγκεκριμένα, ο Dahrendorf μεταθέτει το πρόβλημα από την έννοια της εκμετάλλευσης, στην οποία πολώνονται οι τάξεις, στο δίπολο κυριαρχία-υποταγή. Το δίπολο αυτό, το οποίο δε διχοτομεί την κοινωνία, αλλά τις πολλαπλές ομάδες που συγκροτούν μια κοινωνία, αναπαριστά τη διαφοροποιημένη δύναμη των ομάδων και καθορίζει τις συγκρούσεις. Εάν όμως η κοινωνία συγκροτείται από πολλές ομάδες, τότε η διχοτομία της κοινωνικής δύναμης και η σύγκρουση που συνεπάγεται αφορά την εκάστοτε ομάδα ξεχωριστά που οργανώνεται σε ένα συγκεκριμένο τομέα. Στον τελευταίο, τα άτομα διαιρούνται σε αυτά που έχουν συμφέρον να αναπαραχθούν οι υφιστάμενες κοινωνικές σχέσεις κυριαρχίας-υποταγής και σε αυτά που έχουν συμφέρον να ανατραπούν. Οι Mendras και Forsé (1983), οι οποίοι έλαβαν υπόψη τους τις παρατηρήσεις του Dahrendorf, υποστηρίζουν ότι η ενδογενής σύγκρουση των τάξεων δεν είναι ο μόνος παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Συγκρούσεις ενδογενείς, όπως φυλετικές,

3 34 θρησκευτικές, αλλά και εξωγενείς, όπως η στρατιωτική κατάκτηση, οδηγούν επίσης σε δομικές αλλαγές. Ο Touraine (1978) οικοδόμησε ένα μοντέλο σύμφωνα με το οποίο κάθε κοινωνία έχει ένα κεντρικό κίνημα. Το κεντρικό κίνημα της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας, για παράδειγμα, είναι αυτό της εργατικής τάξης, το οποίο διαμορφώνεται σε σχέση με την κεφαλαιοκρατική τάξη και ένα αντικείμενο πάλης. Ορίζεται, δηλαδή, σε σχέση με έναν αντίπαλο και ένα διακύβευμα, πράγμα που μας ανάγει στην έννοια της σύγκρουσης ή στην πρόταση του «ποιος μάχεται εναντίον ποιου και για ποιο σκοπό». Ο Dahl (1979) διαμόρφωσε την υπόθεση έρευνάς του, γράφοντας ότι οι άνθρωποι που ζουν μαζί ποτέ δεν συμφωνούν πάνω σε όλα τα θέματα, αν θέλουν όμως να συνεχίσουν να ζουν μαζί δεν μπορούν να διαφωνούν απόλυτα στους σκοπούς τους. Προσπαθεί, δηλαδή, να συλλάβει την έννοια της σύγκρουσης συσχετίζοντάς την με την έννοια της συναίνεσης. Ο Coser (1982), ο οποίος αφιέρωσε ένα βιβλίο στην έννοια της σύγκρουσης, προσπάθησε να δείξει ότι αυτή δεν έχει καταστρεπτικές συνέπειες, όπως συνήθως προσλαμβάνεται. Έχει επίσης και μια δημιουργική λειτουργία, διότι οδηγεί στην ανανέωση της κοινωνίας, αποφεύγοντας έτσι την απολίθωση και καταστροφή της. Δεν θα επιμείνουμε όμως άλλο. Σκοπός μας, εδώ, δεν είναι να προσεγγίσουμε ούτε τους τρόπους που οι διάφοροι κοινωνικοί επιστήμονες συλλαμβάνουν την έννοια της σύγκρουσης, ούτε το σύνολο των λειτουργιών της, όπως προσπάθησε ο Coser. Σκοπός μας είναι να παρουσιάσουμε τη σύγκρουση στην Κοινωνική Ψυχολογία και πιο συγκεκριμένα στα φαινόμενα πειθούς. Στο παρόν κεφάλαιο δεν θα παρουσιάσουμε το παρελθόν και την προοπτική της έννοιας της σύγκρουσης ούτε το περιεχόμενο και το ρόλο που της αποδόθηκε στα διάφορα κοινωνικά, ιστορικά, πολιτικά και ιδεολογικά πλαίσια. Θα περιορίσουμε την παρουσία της έννοιας της σύγκρουσης στους κόλπους της κοινωνικής ψυχολογίας και πιο συγκεκριμένα στα φαινόμενα των διαδικασιών κοινωνικής επιρροής που εγγράφονται στο «γενετικό» μοντέλο (Moscovici, 1979). Η θεωρία επεξεργασίας της σύγκρουσης, η οποία εκπονήθηκε στο πλαίσιο των διαδικασιών κοινωνικής επιρροής, τοποθετεί τη σύγκρουση στο επίκεντρο αυτών των διαδικασιών. Σύμφωνα με τους Pérez, Mugny (1993, 1996), η σύγκρουση, που διέπει τις διαδικασίες κοινωνικής επιρροής, καθώς και η επεξεργασία της συνιστούν ένα γενικό θεωρητικό μοντέλο που ενσωματώνει τα χαρακτηριστικά του πομπού, του δέκτη, του μηνύματος -αντικείμενο

4 35 σύγκρουσης- και του επιπέδου κοινωνικής επιρροής (έκδηλη-λανθάνουσα, άμεσηέμμεση, δημόσια-ιδιωτική, συνειδητή-ασυνείδητη, ενδοτικότητα-μεταστροφή). 1. Η σύγκρουση στην Κοινωνική Ψυχολογία Ο Carlo Cattaneo (βλ. Doise, 1993, 1995), Ιταλός παιδαγωγός «παρουσίασε στη Βασιλική Ακαδημία των Επιστημών και Τεχνών έναν καινούριο κλάδο, την κοινωνική ψυχολογία, και μια έννοια-κλειδί, τη σύγκρουση, που όφειλε να προσανατολίσει τις έρευνες σε αυτό τον κλάδο» (Λομβαρδία, 1863). Ο τίτλος της ομιλίας του ήταν : «Η αντίθεση ως μέθοδος της κοινωνικής ψυχολογίας». Τοποθετώντας την «αντίθεση», δηλαδή τη «σύγκρουση» στο επίκεντρο του νέου αυτού επιστημονικού κλάδου, θέτει τις θεωρητικές βάσεις αυτού που μετά από εκατό και πλέον χρόνια ονομάστηκε «γενετικό μοντέλο» στην κοινωνική επιρροή. Η μελέτη της συγκρουσιακής σχέσης ατόμου και κοινωνίας αποτελεί το αντικείμενο της κοινωνικής ψυχολογίας. Η κοινωνική ψυχολογία είναι η επιστήμη των ιδεολογικών φαινομένων (κοινωνικών γνώσεων και αναπαραστάσεων) και των φαινομένων επικοινωνίας (διαδικασίες κοινωνικής επιρροής), στα οποία υπεισέρχεται ρητά ή άρρητα η σύγκρουση. Από τους δύο αυτούς ορισμούς που μας προτείνει ο Moscovici (1970, 1984), παρατηρούμε ότι η σύγκρουση βρίσκεται στον πυρήνα της κοινωνικής ψυχολογίας. Η σύγκρουση, όμως, φαίνεται να αποτελεί γενικότερα μια οργανωτική αρχή που διέπει τις ατομικές και κοινωνικές λειτουργίες. Βρίσκεται δηλαδή στο επίκεντρο τόσο των θεωριών που μελετούν τα ατομικά ή ψυχικά φαινόμενα όσο και αυτών που μελετούν τα κοινωνικά ή συλλογικά φαινόμενα. Οι θεωρίες αυτές προσπαθούν να προσεγγίσουν την ίδια πραγματικότητα. Μερικές, όμως, δίνουν έμφαση στην αποφυγή της σύγκρουσης ή την επίλυσή της στο πλαίσιο της κοινωνικής συμμόρφωσης, της συνοχής, της σταθερότητας και της διατήρησης των κοινωνικών κανόνων, ενώ άλλες τονίζουν μια διαμετρικά αντίθετη θεώρηση, αυτή της αναζήτησης της σύγκρουσης ή της δημιουργίας της, για την επίτευξη της κοινωνικής αλλαγής. Το πέρασμα από μια διπολική μπιχεβιοριστική ψυχολογία Εγώ-Αντικείμενο σε μια τριπολική αλληλεπιδρασιακή Εγώ-Άλλος-Αντικείμενο δηλώνει και το πέρασμα από μια στατική κατάσταση σε μια γνωστική και στη συνέχεια κοινωνιογνωστική ή,

5 36 διαφορετικά, το πέρασμα από μια ψυχολογία της ισορροπίας σε μια ψυχολογία της σύγκρουσης. Οι πρώτες κοινωνιοψυχολογικές θεωρίες επικεντρώθηκαν στις ενδοατομικές διεργασίες, στη συνέχεια, συνέκριναν τα άτομα και τις ομάδες, για να φτάσουν, τέλος, στη μελέτη της αλληλεπιδρασιακής σχέσης ατόμου και κοινωνίας. Σε όλη αυτήν την προσπάθεια της κοινωνικής ψυχολογίας να οικειοποιηθεί την πραγματικότητα, να την κατανοήσει, να την ερμηνεύσει και να την προβλέψει, έχει ως βασικό όργανο ανάλυσης τη σύγκρουση. Θα λέγαμε καλύτερα ότι είναι ο κεντρικός της πυρήνας. Υπάρχουν θεωρίες, στις οποίες υπεισέρχεται η σύγκρουση με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, που ασχολούνται με την αποφυγή της σύγκρουσης ή την επίλυσή της για τη διατήρηση της ισορροπίας, του status quo, της διασφάλισης της κοινωνικής τάξης, της συνοχής, της σταθερότητας και της ομοιομορφίας. Υπάρχουν, όμως, και θεωρίες οι οποίες ασχολούνται με την αναζήτηση και διατήρηση της σύγκρουσης, την αμφισβήτηση των κυρίαρχων κοινωνικών κανόνων, αποσκοπώντας στην κοινωνική αλλαγή και την καινοτομία. Η θεωρία του Heider (1946) πάνω στη γνωστική ισορροπία, του Festinger (1954, 1957), πάνω στην κοινωνική σύγκριση και στη γνωστική ασυμφωνία, του Brehm (1966) πάνω στην ψυχολογική αναδραστικότητα, του Heider (1958), των Jones και Davis (1965), του Kelley (1967) πάνω στην κοινωνική απόδοση, του Sherif (1937), πάνω στην κανονικοποίηση, του Stoner (1961) πάνω στις συλλογικές αποφάσεις, του Sherif (1966) πάνω στις διομαδικές σχέσεις, του Milgram (1974), πάνω στην υποταγή στην αυθεντία κ.ά., φαίνεται να τονίζουν την κοινωνική ισορροπία. Κατ αντίθεση, η θεωρία των Moscovici και Zavalloni (1969) πάνω στη συλλογική πόλωση, του Tajfel (1957, 1971) πάνω στην κοινωνική κατηγοριοποίηση, του Lemaine (1966) πάνω στην κοινωνική διαφοροποίηση, του Moscovici (1976) πάνω στις κοινωνικές αναπαραστάσεις, του Moscovici (1979), των Παπαστάμου και Μιούνυ, (1983), του Παπαστάμου (1989α, 1989β), των Pérez και Mugny (1993), κ.ά., πάνω στις διαδικασίες κοινωνικής επιρροής έχουν στο επίκεντρό τους την κοινωνική σύγκρουση και την καινοτομία Κοινωνικές συγκρούσεις και κοινωνική επιρροή Από το «λειτουργικό» στο «γενετικό» μοντέλο Μέχρι τη δεκαετία του 70, κυριαρχούσε η κοινωνική ψυχολογία της ισορροπίας. Από την δεκαετία του 70 και μετά, και ιδιαίτερα στη δεκαετία του 80,

6 37 εμφανίζεται η κοινωνική ψυχολογία της σύγκρουσης, η οποία μας επιτρέπει να κατανοήσουμε την κοινωνική αλλαγή ως προϊόν της σύγκρουσης που δημιουργούν οι ενεργές μειονότητες με τις πλειονοτικές ή κυρίαρχες κοινωνικές ομάδες. Στην εξέλιξη της κοινωνίας υπάρχουν περίοδοι σχετικά σταθερές και περίοδοι που χαρακτηρίζονται από κοινωνικές αλλαγές (Moscovici, 1979, Mugny, Pérez, 1998). Αυτές οι αλλαγές προέρχονται από τις ενεργές μειονότητες, οι οποίες δηλώνουν σταθερά τη διαφωνία τους, ανοίγοντας σύγκρουση με τις κυρίαρχες δυνάμεις. Η επεξεργασία και διαχείριση αυτής της σύγκρουσης οδηγεί τον πληθυσμό στην κοινωνική αλλαγή. «Η σύγκρουση είναι η απαραίτητη συνθήκη της κοινωνικής επιρροής. Είναι η αρχή και το μέσο για να αλλάξουν οι άλλοι, να εγκατασταθούν καινούριες σχέσεις ή να σταθεροποιηθούν οι παλιές», γράφει ο Moscovici (1979, σ. 116), και συνεχίζει επισημαίνοντας ότι η καινοτομία «τείνει προς τη δημιουργία συγκρούσεων, όπως η κανονικοποίηση τείνει προς την αποφυγή της σύγκρουσης και η συμμόρφωση προς τον κοινωνικό έλεγχο και την επίλυση των συγκρούσεων» (στο ίδιο, σ. 193). Ο Moscovici, μελετώντας τις έρευνες που έγιναν πάνω στα φαινόμενα κοινωνικής επιρροής, μας προτείνει δύο μοντέλα: το «λειτουργικό» και το «γενετικό», τα οποία διακρίνονται από την ένταση της σύγκρουσης και τον τρόπο επίλυσής της. Το λειτουργικό μοντέλο, το οποίο μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «συντηρητικό» στο πολιτικο-κοινωνικό επίπεδο, «λειτουργικό» στο επιστημονικό επίπεδο, επικεντρώνεται στην αναπαραγωγή και διατήρηση των κοινωνικών σχέσεων, των κυρίαρχων κοινωνικών κανόνων, του status quo. Το γενετικό μοντέλο, το οποίο μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «προοδευτικό» στο πολιτικο-κοινωνικό επίπεδο, «αλληλεπιδρασιακό» στο επιστημονικό επίπεδο, εστιάζεται στην κοινωνική αλλαγή και την καινοτομία. Σύμφωνα με το πρώτο μοντέλο, για να μπορέσει μια πηγή να ασκήσει κοινωνική επιρροή πρέπει να υπερέχει αριθμητικά (Asch, 1956), γνωστικά και συναισθηματικά (Festinger, 1950), να κατέχει κάποια εξουσία (Milgram, 1974), να έχει αναγνωρισμένες ικανότητες (Hass, 1981), να είναι ελκυστική (Kelman, 1958), να είναι κόλακας (Jones, 1965) ή μελλοντικός ηγέτης (Hollander, 1960). Στην αναπαράσταση που οικοδομεί αυτό το μοντέλο, η κοινωνική επιρροή ασκείται με μονόδρομο τρόπο από πάνω προς τα κάτω, καθιστώντας το μονοδιάστατο. Ο κοινωνικός έλεγχος είναι ο απώτερος σκοπός της κοινωνικής επιρροής, ο οποίος εξασφαλίζεται μέσω της κανονιστικής ή πληροφοριακής εξάρτησης (Deuch, Gerard,

7 ), που εγκαθιδρύεται μεταξύ της πηγής και του στόχου κοινωνικής επιρροής. Η πλειονοτική επιρροή ασκείται για να επιτευχθεί η κοινωνική συμμόρφωση στις κυρίαρχες κοινωνικές αξίες, απόψεις, πρακτικές και συμπεριφορές, να εξαλειφθεί η σύγκρουση και να διασφαλισθεί η ομαλή λειτουργία και συνοχή της ομάδας ή της κοινωνίας. Για το γενετικό μοντέλο, οποιοδήποτε κοινωνικό υποκείμενο (άτομο ή ομάδα) ακόμα και μειονοτικό, μπορεί να αποτελέσει δυνάμει πηγή κοινωνικής επιρροής. Για να μπορέσει μία μειονότητα να λειτουργήσει ως πηγή κοινωνικής επιρροής και να οδηγήσει στην καινοτομία, χρειάζεται, σύμφωνα με τον Moscovici (1979), «Πρώτον να επιλέξει μια καθαρά δική της θέση, στη συνέχεια να επιχειρήσει να δημιουργήσει και να διατηρήσει μια σύγκρουση με την πλειονότητα, εκεί όπου οι περισσότεροι τείνουν να την αποφύγουν και, τέλος, να συμπεριφερθεί με σταθερό τρόπο, ο οποίος θα σημαίνει τον αμετάκλητο χαρακτήρα της επιλογής της, από τη μια, και την άρνηση οποιουδήποτε συμβιβασμού πάνω σε ουσιαστικά θέματα, από την άλλη». Μια σταθερή μειονότητα που διαθέτει έναν αντι-κανόνα δημιουργεί μια κοινωνιογνωστική σύγκρουση που οφείλεται στην ύπαρξη διαφορετικών προσλήψεων για το ίδιο αντικείμενο. Η επιρροή, στα πλαίσια του γενετικού μοντέλου, ασκείται λοιπόν για την καινοτομία, την αμφισβήτηση και αντικατάσταση των κυρίαρχων κανόνων από νέους, πράγμα που υπονοεί τη γένεση μιας σύγκρουσης μεταξύ της μειονότητας και της πλειονότητας. Ο Coser (1982), ο οποίος αναφέρεται στις λειτουργίες της κοινωνικής σύγκρουσης, υποστηρίζει ότι «η σύγκρουση μπορεί να προκύψει από την αλλαγή άλλα μπορεί επίσης να αποτελέσει την πηγή της» (σ. 99). Οι Moscovici και Ricateau (1972), στα πλαίσια της μειονοτικής επιρροής, αναφέρονται στη σύγκρουση, γράφοντας τα εξής: «Στην πραγματικότητα, αν η σύγκρουση μοιάζει εκ πρώτης όψεως παράγοντας μπλοκαρίσματος, παράγει αναγκαστικά βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα την αλλαγή. Η εμφάνιση και μόνο αντιφατικών εκτιμήσεων ή αντιλήψεων αρκεί για να δημιουργηθεί αβεβαιότητα, να επικρατήσει αμφιβολία και για τις πιο καλά εγκαθιδρυμένες απόψεις (...). Αρκεί ένα μέλος της ομάδας να απαντήσει διαφορετικά, να υιοθετήσει μία ασυνήθιστη συμπεριφορά για να αισθανθεί ολόκληρη η ομάδα ότι απειλείται. Βέβαια, οι μειονότητες δεν έχουν μεγάλο κύρος ούτε κατέχουν υψηλή κοινωνική θέση, κατέχουν ωστόσο μια εξουσία, στην πραγματικότητα τεράστια: την εξουσία να αρνηθούν την κοινωνική συναίνεση. Εάν τη χρησιμοποιήσουν χωρίς να καταστεί δυνατό να

8 39 αποκλειστούν από την ομάδα, όπως συνήθως γίνεται, τότε ο πίνακας των κοινών αξιών χάνει την ισχύ και τη νομιμότητά του, πρέπει να τροποποιηθεί σύμφωνα με τις νέες κατευθυντήριες γραμμές που είναι πλέον αποδεκτές από όλους» (σ. 160). Η δημιουργία και ο τρόπος διαχείρισης της σύγκρουσης εξαρτάται από τη συμπεριφορά της πηγής κοινωνικής επιρροής. Μεταξύ των τρόπων συμπεριφοράς που έχουν προταθεί (Moscovici, 1979), όπως προαναφέραμε, η σταθερότητα είναι η πλέον αποτελεσματική. Για να μπορέσει μια μειονότητα να επηρεάσει πρέπει να υιοθετήσει μια σταθερή συμπεριφορά, η οποία κλονίζει την κοινωνική συναίνεση, εντείνει τη σύγκρουση και οδηγεί το στόχο να συμπεράνει ότι η πηγή είναι αποφασισμένη στην ενεργή διατήρηση της άποψής της, παρά τις κοινωνικές πιέσεις που ασκούνται πάνω της. Η σταθερότητα διακρίνεται στη συγχρονική και στη διαχρονική. Η πρώτη αφορά την ομοιομορφία των απαντήσεων των μελών της μειονότητας (ενδο-μειονοτική συνοχή) και η δεύτερη τη συστηματική διατήρηση του ίδιου τρόπου απάντησης στο χώρο και το χρόνο. Έχει καταδειχθεί ότι, όταν η μειονότητα επιδεικνύει μια αστάθεια στη συμπεριφορά της, η επιρροή που ασκεί είναι σχεδόν μηδενική (Moscovici, Lage, Naffrechoux, 1969, Moscovici, Lage, 1976). Το ίδιο είναι μηδενική η επιρροή της μειονότητας, όταν η ένταση της σύγκρουσης είναι ασθενής (Mugny, Pérez, 1986). Η εγγραφή των διαδικασιών κοινωνικής επιρροής σε ένα σύνθετο κοινωνικό πλαίσιο εμπλέκει τρεις κοινωνικές οντότητες: τη μειονότητα, την εξουσία και τον πληθυσμό. Στο τριαδικό μοντέλο μειονοτικής επιρροής που μας προτείνουν οι Mugny (1982) και Παπαστάμου, Μιούνυ (1983), το οποίο αποτελεί εμβάθυνση και ανάπτυξη του γενετικού μοντέλου του Moscovici, η σύγκρουση που φέρνει αντιμέτωπη τη μειονότητα με την εξουσία δηλώνει τη ρήξη της πρώτης με την κυρίαρχη κοινωνική ομάδα και τους κανόνες και αξίες που αυτή πρεσβεύει. Η ίδια σύγκρουση, όμως, ενδέχεται να προκληθεί και απέναντι στον πληθυσμό, τον οποίο η μειονότητα στοχεύει να επηρεάσει. Η διαπραγμάτευσης της σύγκρουσης (που προστίθεται στο σταθερό τρόπο συμπεριφοράς της μειονότητας), η οποία φέρνει αντιμέτωπη τη μειονότητα τόσο με την εξουσία όσο και με τον πληθυσμό, επιτρέπει την αποτελεσματική διεξαγωγή της διαδικασίας μειονοτικής επιρροής. Η μειονότητα οφείλει να υιοθετήσει μια σταθερή συμπεριφορά απέναντι στην εξουσία και να μην διαπραγματευτεί τη σύγκρουση που επιφέρει η σταθερή της συμπεριφορά. Αντίθετα, απέναντι στο στόχο κοινωνικής επιρροής, τον πληθυσμό, η μειονότητα οφείλει να

9 40 είναι σταθερή στις απόψεις της, αλλά να τον λαμβάνει υπόψη της και, εάν χρειαστεί, να υποχωρεί σε δευτερεύοντα και διαδικαστικά θέματα. Το πρώτο είδος διαπραγμάτευσης της σύγκρουσης χαρακτηρίζεται ως άκαμπτο, ενώ το δεύτερο ως ευλύγιστο. Η μειονότητα ασκεί μεγαλύτερη άμεση ή δημόσια επιρροή, όταν υιοθετεί μια συμπεριφορά σταθερή και ευλύγιστη. Αντίθετα, επιτυγχάνει μια μεγαλύτερη έμμεση επιρροή, όταν συμπεριφέρεται σταθερά και άκαμπτα. Σ αυτήν την περίπτωση, η σύγκρουση εντείνεται και επιλύεται σε ένα λανθάνον, ιδιωτικό επίπεδο, παράγοντας το φαινόμενο της ιδεολογικής μεταστροφής (Moscovici, 1980). Οι κοινωνιοψυχολογικοί μηχανισμοί που εξηγούν το ρόλο της σύγκρουσης στις διαδικασίες κοινωνικής επιρροής (πλειονοτικής και μειονοτικής) αφορούν τη γνωστική διεργασία και την εστία προσοχής των υποκειμένων. Η πλειονοτική σύγκρουση εγείρει μια διαδικασία κοινωνικής σύγκρισης στρέφοντας την προσοχή του στόχου στον «άλλο» και τις τυπικές πλευρές της σχέσης (σχεσιολογική ή διαπροσωπική σύγκρουση), ενώ η μειονότητα ενεργοποιεί μια διαδικασία γνωστικής επικύρωσης κατά την οποία ο στόχος επικεντρώνεται στο συγκρουσιακό περιεχόμενο του μηνύματος (κοινωνιο-γνωστική σύγκρουση). Η πλειονοτική επιρροή, υποστηρίζει o Moscovici (1980) μπορεί να εξηγηθεί μέσω της διαδικασίας κοινωνικής σύγκρισης, όπου τονίζεται η ομοιότητα ή η διαφορά των απόψεων, χωρίς να δίνεται σημασία στο περιεχόμενο. Αντίθετα, η μειονοτική επιρροή, απορρέει από μια διαδικασία επικύρωσης, η οποία θέτει σε κίνηση κοινωνιογνωστικούς μηχανισμούς που επικεντρώνονται στο πρόβλημα που θέτει η μειονότητα. Οι έρευνες των Personnaz ( ), Moscovici, Lage (1976), Guillon, Personnaz (1983), Tesser, Campbell, Mickler (1983), Maass, Clark (1983), Personnaz, Guillon (1985) επιβεβαιώνουν τα παραπάνω αποτελέσματα. Οι μειονότητες οδηγούν τον πληθυσμό-στόχο να στρέψει την προσοχή του στο αντικείμενο, στο ερέθισμα, στο συγκρουσιακό περιεχόμενο του μηνύματος που διατείνεται ότι θα καταργήσει τους μέχρι τώρα κοινά αποδεκτούς κοινωνικούς κανόνες, αυξάνοντας τις πιθανότητες ενεργοποίησης καινούργιων επιχειρημάτων και ελαχιστοποιώντας τις πιθανότητες υποταγής του. Οι πλειονότητες δίνουν προτεραιότητα στους κοινωνικούς δεσμούς, στις σχέσεις με τον «άλλο», στα χαρακτηριστικά αυτού του «άλλου», αποσκοπώντας στην ομοιομορφία και την κοινωνική συναίνεση. Η γνωστική δραστηριότητα του πληθυσμού-δέκτη διαφοροποιείται ανάλογα με τον μειονοτικό ή πλειονοτικό χαρακτήρα της πηγής. Η μειονότητα υποχρεώνει τα

10 41 άτομα να δώσουν πολλαπλές και σύνθετες απαντήσεις και να επεξεργαστούν διαφοροποιημένες γνωστικές στρατηγικές. Απέναντι σε μια ομόφωνη πλειονοτική πηγή, της οποίας οι απαντήσεις είναι «σωστές», τα άτομα αισθάνονται μόνα, και με το φόβο μην αποκλεισθούν επικεντρώνονται στις απαντήσεις που δίνει η πηγή. Η μειονότητα προκαλεί μια αποκλίνουσα σκέψη, ενώ η σκέψη που παράγει η πλειονότητα είναι συγκλίνουσα (Nemeth, 1986). Οι Nemeth και Wachtler (1983) έδειξαν ότι η σύγκρουση που δημιουργεί η μειονότητα διευκολύνει μια έντονη γνωστική δραστηριότητα, η οποία είναι πιο πρωτότυπη, πιο δημιουργική, και πιο διαφοροποιημένη, μέσω της οποίας αναζητούνται καινούριες απαντήσεις. Η μειονότητα υιοθετεί μια σταθερή συμπεριφορά την οποία διατηρεί, εντείνοντας τη σύγκρουση που την καθιστά κοινωνικά ορατή. Ωστόσο, τα αρνητικά χαρακτηριστικά που συνοδεύουν τη χαμηλή κοινωνική της θέση εμποδίζουν το στόχο να αποδεχτεί ανοιχτά και δημόσια την εναλλακτική της πρόταση. Αποδοχή της μειονοτικής πρότασης σημαίνει ταύτιση με τη μειονότητα, αυτο-απόδοση των μειονοτικών χαρακτηριστικών και ορισμό μιας νέας κοινωνιοψυχολογικής ταυτότητας (Mugny, Pérez, 1986, 1987, Tajfel, 1982, Turner, 1981, Moscovici, 1987). Ο στόχος, στην προσπάθειά του να επιλύσει τη σύγκρουση, οδηγείται σε μια διαδικασία γνωστικής ακύρωσης του περιεχόμενου του μειονοτικού μηνύματος, η οποία συντελεί στην ανακάλυψη νέων πλευρών αυτού του τελευταίου. Η δυσκολία ταύτισης με τη μειονότητα (μέσω της κοινωνικής σύγκρισης, Festinger, 1954) παρεμποδίζει την άμεση, δημόσια, έκδηλη επιρροή, ενώ η ενεργή ενασχόληση με το μειονοτικό μήνυμα και ο εντοπισμός καινούριων και διαφορετικών διαστάσεων που το αφορούν πυροδοτεί μια διαδικασία επίλυσης της σύγκρουσης σε ένα έμμεσο, ιδιωτικό, λανθάνον επίπεδο. Πρόκειται για ένα «διαστροφικό» φαινόμενο (Butera, Pérez, 1995), σύμφωνα με το οποίο η απόρριψη της μειονότητας και η ακύρωση του μηνύματός της την καθιστούν ορατή, εντείνοντας τη σύγκρουση. Όσο περισσότερο απορρίπτεται η μειονότητα, τόσο περισσότερο εντείνεται η σύγκρουση και τόσο περισσότερο λαμβάνεται υπόψη το μήνυμα, σε ένα λανθάνον επίπεδο, εφόσον οι μειονοτικές πηγές απορρίπτονται στο έκδηλο επίπεδο. Η σύγκρουση επιλύεται με τη λανθάνουσα αποδοχή του μηνύματος, προκαλώντας το φαινόμενο της ιδεολογικής μεταστροφής (Moscovici, 1980, Moscovici, Personnaz, 1980). Η μειονοτική επιρροή και η καινοτομία οδηγούν στην ιδεολογική μεταστροφή (Moscovici, Mugny, 1987): μια ακούσια, μη συνειδητή αλλαγή, μια έμμεση και βαθιά επιρροή, την οποία ο

11 42 στόχος επιρροής αντιλαμβάνεται μετά την κοινωνική αλληλεπίδραση. Έχουμε να κάνουμε με ένα φαινόμενο «κοινωνικής κρυπτομνησίας», το οποίο χαρακτηρίζεται από το ότι ο στόχος επιρροής ξεχνάει την πηγή της ιδέας, ενώ θυμάται το περιεχόμενό της. Ξεχνάει το «ποιος» και θυμάται το «τι». «Μέσω μιας επιτήδειας ψυχικής διεργασίας, αποδεχόμαστε την υποβολή, απορρίπτουμε όμως την υποταγή, και κατά συνέπεια την εξουσία που θα ασκούσε πάνω μας αυτός που θα προκαλούσε την υποβολή. (...) Η λειτουργία της λήθης συνίσταται λοιπόν στο διαχωρισμό της επιρροής από την εξουσία. Πειθόμεθα, αλλά δεν υποκύπτουμε στην εξάρτηση αυτού που μας πείθει» (σ ). Στις μέρες μας, δεν αμφισβητείται ο ρόλος των ενεργών μειονοτήτων και τα θετικά αποτελέσματα της σύγκρουσης στο πλαίσιο των διαδικασιών κοινωνικής αλλαγής. Ωστόσο, φαίνεται ότι η τελευταία βρίσκει μια αντίσταση σε έναν αρκετά παλιό μηχανισμό διάδοσης της καινοτομίας, αυτόν της ψυχολογιοποίησης (Παπαστάμου, 1989β), της απόδοσης δηλαδή, μιας κοινωνικής συμπεριφοράς ή ενός λόγου στα ιδιαίτερα ψυχολογικά ή ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά του δράστη, με σκοπό να μειώσει την εν δυνάμει εμβέλειά του. Η ψυχολογιοποίηση είναι μία διαδεδομένη στρατηγική αντίστασης σε οτιδήποτε είναι καινούριο και μπορεί να επιφέρει αναστάτωση στο κοινωνικό πεδίο. Ο Παπαστάμου μελέτησε το φαινόμενο αυτό από ιστορική, πολιτική, κοινωνική και κοινωνιοψυχολογική πλευρά. «... η εξήγηση μιας κοινωνικής συμπεριφοράς με ψυχολογικούς όρους, υποστηρίζει ο συγγραφέας, δεν εμφανίζεται γενικά και αδιάφορα. Ήδη στους αρχαίους, μια τέτοια εξήγηση εμφανίζεται κάθε φορά που επιχειρείται η κατανόηση μιας ασυνήθιστης συμπεριφοράς, αντίθετης με τις ισχύουσες νόρμες και τις αναμενόμενες συμπεριφορές που αποτελούν αντικείμενο θετικής αξιολόγησης από την κοινωνία στο σύνολό της. Το ίδιο γίνεται και στις μέρες μας. Δεν ψυχολογιοποιούμε κάποιον που συμμορφώνεται με τις κυρίαρχες νόρμες, ούτε κάποιον του οποίου ο λόγος και η δράση (ιδίως η πολιτική) συμπίπτουν με τις προδιαγραφές, με άλλα λόγια με τα δόγματα της εξουσίας, ή του κόμματος στο οποίο ανήκει. Στην καθημερινή ζωή ψυχολογιοποιούμε μάλλον αυτούς των οποίων η συμπεριφορά αποκλίνει από αυτό που θεωρείται φυσιολογικό, ή αυτούς των οποίων οι στάσεις φαίνονται επικίνδυνες για το κοινό καλό» (σ. 222). Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να αντισταθεί κάποιος στο καινούριο, στο παράξενο, στο ξένο, στη διαφορά, σε αυτό που παρεκκλίνει από το κυρίαρχο κανονιστικό και

12 43 αξιακό πλαίσιο, στην κοινωνική αλλαγή. Η επίδειξη δύναμης που συνοδεύεται από την καταπίεση, τη βία ή το πραξικόπημα είναι ένας τρόπος. Υπάρχει όμως και ένας κοινωνιοψυχολογικός μηχανισμός, ο οποίος συνίσταται στην εγκαθίδρυση μιας αντιστοιχίας μεταξύ των ιδεολογικών απόψεων που υποστηρίζει μία πηγή, μία μειονότητα, και των ιδιαίτερων ψυχολογικών της χαρακτηριστικών. Μεταξύ των προβλημάτων που έχει να αντιμετωπίσει η πηγή του συγκρουσιακού μηνύματος ή της συγκρουσιακής συμπεριφοράς, είναι και αυτό του να γίνει αντικείμενο ψυχολογιοποίησης, εφόσον έχει αποδειχθεί ότι κατ αυτόν τον τρόπο μειώνεται η αποτελεσματικότητα της διάδοσης της καινοτομίας της (Mugny, Papastamou, ). Η σύγκρουση είναι αναγκαία συνθήκη για τη διάδοση της κοινωνικής αλλαγής, όχι όμως και ικανή, όταν παρεμβαίνει η ψυχολογιοποίηση στη ερμηνεία της. Όταν η σύγκρουση ερμηνεύεται με όρους διαφωνίας απόψεων, ή συμπεριφορών ή ανάγνωσης της πραγματικότητας, τότε η επεξεργασία της μπορεί να γίνει στα πλαίσια της κοινωνικής αλλαγής. Όταν όμως εγκαθιδρυθεί μια αιτιατή σχέση μεταξύ του συγκρουσιακού περιεχομένου των απόψεων της πηγής και των ψυχολογικών ιδιαιτεροτήτων της, τότε η αντιπρότασή της θα θεωρηθεί ως μη αντικειμενική, αναξιόπιστη, δογματική, αποτέλεσμα διαταραγμένης προσωπικότητας και η επίλυση της σύγκρουσης θα κατευθυνθεί προς της απόρριψη της εναλλακτικής πρότασης. Βέβαια, δεν είναι η ένταση της σύγκρουσης αυτή καθεαυτή που καθορίζει την επεξεργασία της και τον τρόπο επίλυσής της, όσο η σημασία που προσλαμβάνει ή διαφορετικά η ερμηνεία της ή ακόμη ο τρόπος με τον οποίο γίνεται αντιληπτή. Η ψυχολογιοποίηση της σύγκρουσης είναι μια στρατηγική αντίστασης των κυρίαρχων κοινωνικών δυνάμεων, οι οποίες αποσκοπούν στη διατήρηση της κοινωνικής τάξης των πραγμάτων, την ενίσχυση της συμμόρφωσης και την αύξηση της ομοιογένειας. Αποδίδοντας τη σύγκρουση στα προσωπικά χαρακτηριστικά των αυτουργών της και όχι στο σύνολο των κοινωνιοψυχολογικών συνθηκών που την προκάλεσαν, κατευθύνουν την επεξεργασία της σε ένα διαπροσωπικό επίπεδο, το οποίο παρεμποδίζει την κοινωνική αλλαγή Προβληματισμός ορισμού ενός «νέου» θεωρητικού μοντέλου Τα παραπάνω ερευνητικά, κυρίως πειραματικά, αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν φαίνεται να εμπεριέχουν μερικά παράδοξα φαινόμενα, τα οποία δημιουργούν πρόβλημα στα μοντέλα κοινωνικής επιρροής και τα οποία

13 44 ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες. Η πρώτη αφορά την κοινωνική συμμόρφωση, η δεύτερη την πραγματογνωσία της πηγής και η τρίτη τον ενδο-ομαδικό της χαρακτήρα (Pérez, Mugny, 1993). Στην αρχή, η επιρροή είχε προσληφθεί στο πλαίσιο της κοινωνικής συμμόρφωσης, της δυνατότητας άσκησής της μόνο από μια ειδική ή ενδοομαδική πηγή. Πολύ γρήγορα, όμως, αποδείχθηκε ότι μια μειονότητα, μια αναξιόπιστη ή εξω-ομαδική πηγή μπορεί να ασκήσει κοινωνική επιρροή. Στρέβλωση της συμμόρφωσης Μειονότητες και πλειονότητες επιτυγχάνουν διαφορετικές επιρροές: η πλειονότητα ασκεί περισσότερο έκδηλη επιρροή, ενώ η μειονότητα ασκεί περισσότερο λανθάνουσα επιρροή. Η πλειονοτική επιρροή ασκείται μέσω της διαδικασίας της κοινωνικής σύγκρισης, ενώ η μειονοτική επιρροή μέσω της κοινωνιογνωστικής επικύρωσης του μηνύματος (Moscovici, 1980). Η μειονότητα οδηγεί τον πληθυσμό σε μια αποκλίνουσα και δημιουργική σκέψη, ενώ η πλειονότητα σε μια συγκλίνουσα γνωστική λειτουργία (Nemeth, 1987). Στρέβλωση πραγματογνωσίας Ενώ η πλειονότητα παράγει περισσότερο έκδηλη παρά λανθάνουσα επιρροή και η μειονότητα ακριβώς το αντίστροφο, τα αποτελέσματα μερικών ερευνών έθεσαν σε αμφισβήτηση αυτή τη διαπίστωση. Για παράδειγμα, σε ένα πείραμα αντίληψης, οι Sorrentino, King & Leo (1980) δεν βρήκαν μια αυξημένη λανθάνουσα μειονοτική και, αντίστοιχα, αυξημένη έκδηλη πλειονοτική επιρροή. Επίσης, βρέθηκε ότι η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας της πλειονοτικής πηγής οδηγεί σε μια λανθάνουσα επιρροή (Moscovici, Personnaz, 1986, Mugny, ), με την προϋπόθεση το πειραματικό έργο να είναι αντικειμενικό μη διφορούμενο (Brandstatter, Ellemers και άλλοι, 1991, Pérez, Mugny, και άλλοι, 1991). Επιπλέον, ένα άλλο αποτέλεσμα που βρέθηκε είναι ότι η γνωστική ακύρωση της αξιοπιστίας ενός μηνύματος μειώνει την άμεση επιρροή τόσο της μειονότητας, όσο και της πλειονότητας, ενώ απελευθερώνει την έμμεση επιρροή μόνο της πλειονότητας (Pérez, Mugny, Moscovici, 1986). Στρέβλωση ενδο-ομάδας Η εξω-ομάδα, ιδιαίτερα όταν προσλαμβάνεται μέσω αρνητικών συμπαραδηλώσεων (όπως συχνά γίνεται με τις μειονότητες), ασκεί μικρότερη έκδηλη παρά λανθάνουσα επιρροή. Ωστόσο, στο επίπεδο της λανθάνουσας επιρροής και της ιδεολογικής μεταστροφής, μια εξω-ομαδική μειονότητα επιτυγχάνει μεγαλύτερη

14 45 επιρρoή, απ ό,τι μια ενδο-ομαδική μειονότητα (Mugny, Kaiser, Papastamou, 1983, Turner, 1981, 1987, 1991). Tα επίπεδα επιρροής φαίνεται ότι είναι συνάρτηση της φύσης του έργου κοινωνικής επιρροής και των χαρακτηριστικών της πηγής. Οποιαδήποτε ομάδα (μειονοτική ή πλειονοτική) μπορεί να αποτελέσει πηγή κοινωνικής επιρροής, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Μια γενική θεωρία των διαδικασιών κοινωνικής επιρροής οφείλει να ενσωματώνει όλα τα πιθανά αποτελέσματα. Όλοι οι κοινωνιοψυχολογικοί μηχανισμοί επεμβαίνουν με διαφορετικό τρόπο στις διαδικασίες κοινωνικής επιρροής, ανάλογα με τη σύγκρουση που δημιουργεί ένα πειραματικό έργο μεταξύ της πηγής και του στόχου κοινωνικής επιρροής. 2. Η Θεωρία Επεξεργασίας της Σύγκρουσης (Θ.Ε.Σ.) Η κοινωνική επιρροή κατέχει δίκαια μια από τις θεμελιώδεις θέσεις στην κοινωνική ψυχολογία. Το σύνολο των ερευνών που ασχολήθηκαν με τα φαινόμενα πειθούς κατέστησαν επιτακτική την ανάγκη ορισμού ενός κοινωνιο-ψυχολογικού μοντέλου των διαδικασιών κοινωνικής επιρροής. Η επιρροή, άμεσα συνδεδεμένη με τη σύγκρουση, είτε αποφυγή (=κοινωνική συμμόρφωση) είτε δημιουργία (=καινοτομία), και τον τρόπο διαχείρισής της, οδήγησε στον ορισμό της Θεωρία Επεξεργασίας της Σύγκρουσης. Η θεωρία αυτή συνθέτει τις έρευνες των διαδικασιών κοινωνικής επιρροής, λαμβάνοντας υπόψη τα χαρακτηριστικά πηγής και του στόχου, τη φύση των σχέσεων που εγκαθιδρύονται μεταξύ τους, τα αντικείμενα σύγκρουσης (εν προκειμένω τη φύση των πειραματικών έργων) και τα επίπεδα επιρροής. Η θεωρία πρεσβεύει ότι οι διαδικασίες κοινωνικής επιρροής διέπονται από μια κοινή ερμηνευτική αρχή, αυτήν της επεξεργασίας και διαχείρισης της σύγκρουσης. Το βασικό αξίωμα αυτής της θεωρίας είναι ότι η κοινωνική επιρροή απορρέει από τη διαφορά απόψεων μεταξύ στόχου και πηγής για ένα αντικείμενο. Η έννοια της επεξεργασίας της σύγκρουσης παραπέμπει στον τρόπο με τον οποίο ο στόχος διαχειρίζεται κοινωνιογνωστικά αυτή τη διαφορά και της προσδίδει μια κάποια σημασία. Αυτή η σημασία εξαρτάται από τη φύση του πειραματικού έργου και της πηγής. Τρεις γενικές υποθέσεις χαρακτηρίζουν τη θεωρία επεξεργασίας της σύγκρουσης, σύμφωνα με τους Pérez και Mugny (1993) :

15 46 Η επεξεργασία της σύγκρουσης γίνεται με διαφορετικό τρόπο, όταν δύο διαφορετικές πηγές δίνουν τις ίδιες απαντήσεις για το ίδιο πειραματικό έργο. Η επεξεργασία της σύγκρουσης γίνεται με διαφορετικό τρόπο, όταν η ίδια πηγή δίνει τις ίδιες απαντήσεις για δύο διαφορετικά πειραματικά έργα. Για διαφορετικές επεξεργασίες της σύγκρουσης αντιστοιχούν διάφορα επίπεδα ανάλυσης και επομένως επιρροής. Ι. Πειραματικά έργα Τα πειραματικά έργα διακρίνονται στη βάση δύο κριτηρίων. Το πρώτο αφορά τη δυνατότητα απόδειξης της σωστής ή λανθασμένης απάντησης του έργου (υψηλή θεμελίωση λάθους - χαμηλή θεμελίωση λάθους) και, το δεύτερο, την κοινωνική εμπλοκή του στόχου στο πειραματικό έργο, που μας ανάγει στην έννοια της «ταυτότητας» και της εικόνας του στόχου στη σχέση του με την πηγή (κοινωνικά παγιωμένο έργο - κοινωνικά μη παγιωμένο έργο). Ο συνδυασμός αυτών των δύο κριτηρίων οδηγεί σε τέσσερις τυπολογίες έργων: τα αντικειμενικά μη διφορούμενα έργα, τα έργα ικανοτήτων, τα έργα γνώμης και τα έργα μη εμπλοκής (σχήμα 1). Σχήμα 1: Τυπολογία των πειραματικών έργων επιρροής Υψηλή θεμελίωση λάθους Έργα κοινωνικά παγιωμένα Έργα Ικανοτήτων Διφορούμενη αντίληψη Επίλυση προβλημάτων Δημιουργικότητα Λήψη αποφάσεων Γνώμες Στάσεις Αξίες Έργα Γνώμης Έργα Αντικειμενικά Μη Διφορούμενα Αντιληπτική σαφήνεια Γνωστή πληροφορία Απλό λογικό έργο Έργα κοινωνικά μη παγιωμένα Διαμόρφωση γνώμης Προσωπική προτίμηση ή άποψη Πρόβλεψη σε ένα τυχερό παιχνίδι Αυτοκινητικό φαινόμενο Έργα Μη Εμπλοκής Χαμηλή θεμελίωση λάθους

16 47 ΙΙ. Δημιουργία συγκρούσεων Η πηγή κοινωνικής επιρροής, μειονοτική ή πλειονοτική, ορίζεται από την αριθμητική της δύναμη, την ποιότητα του μηνύματός της, την κοινωνική της θέση, το βαθμό πραγματογνωμοσύνης της, την εξουσία ή το κύρος της, τις ικανότητές της, το βαθμό ιδεολογικής συγγένειας με το στόχο, τις κοινές κατηγοριακές υπαγωγές που έχει με αυτόν. Ανάλογα με τα πειραματικά έργα, μερικά από τα χαρακτηριστικά της πηγής θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία κοινωνικής επιρροής και θα προσανατολίσουν τη σύγκρουση. Η κοινωνική επιρροή ορίζεται ως η διαδικασία (και το αποτέλεσμα) μέσω της οποίας ένα άτομο ή μια ομάδα αλλάζει τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του, όταν βρίσκεται σε πραγματική ή συμβολική αλληλεπίδραση με ένα άλλο άτομο ή ομάδα, για να τον προσαρμόσει σ αυτόν που το άτομο ή η ομάδα του προτείνει (Παπαστάμου, 1989α). Ο στόχος κοινωνικής επιρροής, λοιπόν, έρχεται αντιμέτωπος με ένα σύνολο απόψεων, που προβάλλονται από μια δεδομένη πηγή κοινωνικής επιρροής, οι οποίες είναι διαφορετικές από τις δικές του. Το μέγεθος της διαφοράς ή διαφωνίας που υπάρχει μεταξύ των απόψεων του στόχου και της πηγής θα καθορίσει και την κοινωνική επιρροή. Η διαφωνία όμως θα πάρει συγκεκριμένη μορφή ανάλογα με το έργο κοινωνικής επιρροής (το αντικείμενο σύγκρουσης) και με τα χαρακτηριστικά της πηγής (μειονοτικά ή πλειονοτικά), οδηγώντας κάθε φορά σε μια ιδιαίτερη σύγκρουση. Οι διαδικασίες κοινωνικής επιρροής εντάσσονται σε ένα αλληλεπιδρασιακό πλαίσιο Στόχος-Αντικείμενο-Πηγή (Moscovici, 1984), και καθορίζονται από την κοινωνική αναπαράσταση που έχει ο στόχος για το αντικείμενο και την πηγή. Ο στόχος αναπαριστά το αντικείμενο με ένα συγκεκριμένο τρόπο, τον οποίο αμφισβητεί η πηγή και προτείνει την αντικατάστασή του. Δεν είναι τόσο το πειραματικό έργο αυτό καθεαυτό, το αντικείμενο δηλαδή της σύγκρουσης, ή η ταυτότητα της πηγής που καθορίζουν τη μορφή της σύγκρουσης και την επεξεργασία της, όσο η κοινωνική τους αναπαράσταση. Τόσο το αντικείμενο όσο και η πηγή ενέχουν συχνά διφορούμενα ή διπλά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, ένα έργο ικανοτήτων μπορεί να γίνει αντιληπτό ως έργο γνώμης, και το αντίστροφο, ή ένα αντικειμενικό μη διφορούμενο έργο μπορεί να προσληφθεί ως έργο ικανοτήτων, και το αντίστροφο. Η πηγή μπορεί να είναι υψηλού ή χαμηλού καθεστώτος και ταυτόχρονα να είναι

17 48 πλειοψηφική ή μειοψηφική, ειδική ή μη ειδική, ενδο-ομαδική ή εξω-ομαδική, κλπ. Στα πειραματικά υποδείγματα που χρησιμοποιούνται, ο χειρισμός της φύσης του πειραματικού έργου και της ταυτότητας της πηγής, μπορεί να γίνει στο ίδιο το έργο και την πηγή ή στην αναπαράστασή τους. Οι διαδικασίες κοινωνικής επιρροής επομένως είναι συνάρτηση της αντιστοιχίας μεταξύ των αναπαραστάσεων του έργου και της φύσης των πηγών επιρροής. ΙΙΙ. Επίλυση των συγκρούσεων Η επίλυση της σύγκρουσης, η οποία αναφέρεται στο ίδιο το αποτέλεσμα της επιρροής, στο κατά πόσο δηλαδή ο στόχος επιρροής αλλάζει, εξαρτάται από τον τρόπο διαχείρισης της σύγκρουσης στο έκδηλο ή στο λανθάνον επίπεδο. Η επιρροή, σε σχέση με τα χαρακτηριστικά του έργου, της πηγής, του στόχου και της σύγκρουσης που απορρέει, παίρνει τη μορφή της κοινωνικής ενδοτικότητας, της ακολουθητικής συμπεριφοράς, της μίμησης, της προφορικής αποδοχής, της κοινωνικής συμμόρφωσης, της γενίκευσης, της ιδεολογικής μεταστροφής, της καινοτομίας, της εσωτερίκευσης ή ακόμα της κοινωνιογνωστικής παραλυσίας (απουσία κοινωνικής επιρροής). Μία από τις βασικές αρχές της Θ.Ε.Σ. (Θεωρία Επεξεργασίας της σύγκρουσης), την οποία οφείλουμε να λάβουμε υπόψη, είναι ότι κάθε γνωστική σύγκρουση είναι ταυτόχρονα και κοινωνική σύγκρουση. Η τελευταία αφορά τη σχέση του στόχου με την πηγή κοινωνικής επιρροής και η πρώτη με το περιεχόμενο του μηνύματός της. Προϋπόθεση για την επεξεργασία της γνωστικής σύγκρουσης είναι η επίλυση της κοινωνικής σύγκρουσης. Ας δούμε όμως συγκεκριμένα τα πειραματικά έργα και, ως προς αυτά, τα χαρακτηριστικά των πηγών που εισάγουν τη διαφωνία, τα είδη σύγκρουσης που απορρέουν και τους πιθανούς τρόπους επίλυσής τους Αντικειμενικά μη διφορούμενα έργα Ι. Γενικά χαρακτηριστικά Στην τυπολογία των αντικειμενικών μη διφορούμενων έργων ανήκουν το πειραματικό υπόδειγμα του Asch (1956) και το υπόδειγμα μπλε-πράσινο (Moscovici, Lage, Naffrechoux, 1969) που χαρακτηρίζονται από την αντικειμενικότητα και

18 49 μοναδικότητα των απαντήσεων, καθώς και από την απουσία κοινωνιο-ψυχολογικής εμπλοκής του ατόμου στις απαντήσεις του. Το υποκείμενο-στόχος είναι σίγουρο ότι γνωρίζει τη σωστή απάντηση και είναι πεπεισμένο για την ομοιομορφία και την ομοφωνία των απαντήσεων της ομάδας. Οποιαδήποτε απόκλιση από τις απαντήσεις, απ όπου κι αν προέρχεται, θέτει σε αμφισβήτηση την αντικειμενικότητα του έργου και προκαλεί σύγκρουση. Η επεξεργασία αυτής της σύγκρουσης καθορίζεται από τον πλειοψηφικό ή μειοψηφικό χαρακτήρα της πηγής, από τον αριθμό δηλαδή των ατόμων που προσβάλει την αναμενόμενη ομοφωνία. Στα αντικειμενικά μη διφορούμενα έργα, η βασική σύγκρουση είναι κοινωνιοεπιστημική, με την έννοια ότι αφορά πλήρεις και συστηματικές γνώσεις φαινομένων, που είναι προϊόν μακρόχρονης κοινωνικής μάθησης. Ο στόχος περιμένει μια πλήρη συναίνεση στις απαντήσεις, να δουν δηλαδή και να αναγνωρίσουν όλοι ό,τι αυτός ο ίδιος βλέπει και αναγνωρίζει. Η αμφισβήτηση των απαντήσεών του τον φέρνει αντιμέτωπο με μια σύγκρουση, η οποία διαφοροποιείται ανάλογα με την αριθμητική δύναμη της πηγής. * Όταν η πηγή είναι πλειοψηφική, το άτομο-στόχος διαισθάνεται τον κίνδυνο της γελοιοποίησης, της παρέκκλισης, της απόρριψης, της αποδοκιμασίας. Η σύγκρουση που δημιουργείται παίρνει τη μορφή των διαπροσωπικών σχέσεων (σχεσιολογική σύγκρουση). Το άτομο θα αποφύγει τη διατήρηση των ανεξάρτητων αλλά παρεκκλινόντων απαντήσεών του και θα συμμορφωθεί στην πλειοψηφία, δίνοντας έκδηλες συναινετικές απαντήσεις, οι οποίες αποκαθιστούν τη σχέση. Το άτομο στρέφει την προσοχή του στη σχέση του με την πηγή και η γνωστική του δραστηριότητα εστιάζεται στην επίλυση της σχεσιολογικής σύγκρουσης. Το άτομο ενδίδει στις απαντήσεις της πλειοψηφίας και υιοθετεί μια άβουλη αποδοχή συμπεριφοράς. Στην περίπτωση που η έκδηλη λεκτική αποδοχή της πλειοψηφικής θέσης προσλαμβάνεται από το άτομο-στόχο ως «τακτική» αντιμετώπισης μιας δυσάρεστης κατάστασης, δεν παρατηρείται καμιά λανθάνουσα αλλαγή. Το άτομο επιστρέφει στις αρχικές του θέσεις με το πέρας της διαδικασίας επιρροής. Αντίθετα, όταν το άτομο προσλαμβάνει την άβουλη αποδοχή συμπεριφοράς του ως μια μορφή υποταγής στις πιέσεις της πλειοψηφίας, τότε επιδιώκεται η επανάκτηση της αυτονομίας του και της θετικής του αυτο-εικόνας. Αυτό εμφανίζεται σε ένα λανθάνον επίπεδο, όπου οι κανονιστικές πιέσεις που ασκεί η πλειοψηφία δεν

19 50 υφίστανται και τα άτομα επικεντρώνονται στην επιστημική διάσταση της σύγκρουσης που δημιουργεί το έργο. * Όταν η πηγή είναι μειοψηφική, το άτομο δεν αισθάνεται κάποια ιδιαίτερη σχεσιολογική σύγκρουση, πόσο μάλλον που οι απαντήσεις του χαίρουν του κυρίαρχου πλειοψηφικού κανόνα. Η διαφωνία εισάγει μια προβληματική ως προς τη μοναδικότητα και το αλάνθαστο των προκατασκευασμένων γνώσεων, εφόσον διαταράσσεται η αναμενόμενη ομοφωνία, συστατικό στοιχείο των αντικειμενικών μη διφορούμενων έργων. Η σύγκρουση που δημιουργείται είναι επιστημική. Το άτομο αντιμέτωπο με μια μειοψηφική πηγή, συμμορφώνεται με τις απόψεις του, δίνοντας προσωπικές και ανεξάρτητες απαντήσεις. Για την εγκυρότητα όμως των απαντήσεων χρειάζεται συναίνεση και ομοιομορφία. Οι διαφοροποιημένες μειοψηφικές απαντήσεις εισάγουν την αμφισβήτηση του αντικειμένου/έργου, προκαλώντας μια επιστημική σύγκρουση. Για την επίλυση αυτής της σύγκρουσης, το άτομο αναπτύσσει μια γνωστική δραστηριότητα, επικεντρώνοντας την προσοχή του στις ιδιότητες του αντικειμένου (διαδικασία επικύρωσης). Η ιδεολογικο-επιστημική αναγκαιότητα της μοναδικότητας του αντικειμένου οδηγεί στον επανορισμό του, και με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται η ομοιογένεια των απαντήσεων. Σ αυτή την περίπτωση, ενώ δεν παρατηρείται έκδηλη επιρροή, οι λανθάνουσες απαντήσεις τροποποιούνται, προσεγγίζοντας αυτές της μειοψηφίας. ΙΙ. Πειραματικές αποδείξεις Στα αντικειμενικά μη διφορούμενα έργα τα άτομα αναμένουν απόλυτα συναινετικές απαντήσεις. Οποιαδήποτε απόκλιση από αυτές τις απαντήσεις δημιουργεί σύγκρουση. Αντιμέτωπος με μια πλειοψηφική πηγή, ο στόχος συμμορφώνεται στις απόψεις της πηγής, ενώ αντιμέτωπος με μια μειοψηφική πηγή συμμορφώνεται στις δικές του ανεξάρτητες απόψεις. Αυτό εμφανίζεται για τις δημόσιες, έκδηλες απαντήσεις. Τα αποτελέσματα σχεδόν αντιστρέφονται, όταν μετρώνται οι ιδιωτικές, λανθάνουσες απαντήσεις: στην περίπτωση της πλειοψηφικής πηγής η σχεσιολογική σύγκρουση δεν υφίσταται και ο στόχος επανέρχεται στις αρχικές του απόψεις, ενώ στην περίπτωση της μειοψηφικής πηγής εξασφαλίζεται μια ομοιομορφία συμβατή με τη μειοψηφική άποψη, οφειλόμενη στην επιστημική επεξεργασία της σύγκρουσης. Τα παραπάνω ισχύουν στο βαθμό που το πειραματικό έργο αναπαρίσταται ως αντικειμενικό μη διφορούμενο. Όταν η αναπαράσταση αυτού

20 51 του έργου αλλάξει και από αντικειμενικό μη διφορούμενο μετατραπεί σε έργο ικανοτήτων, τότε και η δυναμική της σύγκρουσης και των αποτελεσμάτων που επιφέρει θα τροποποιηθούν. Στο κλασικό πειραματικό υπόδειγμα του Asch, τυπικό των αντικειμενικών μη διφορούμενων έργων, τα πειραματικά υποκείμενα οφείλουν να εκτιμήσουν ποια από τις τρεις μεταβλητές-γραμμές έχει το ίδιο μήκος με τη γραμμή-ερέθισμα. Οι μετρήσεις, όμως, επιρροής περιορίζονται στις έκδηλες απαντήσεις των υποκειμένων και ο τρόπος με τον οποίο απαντά η πηγή δεν διακρίνεται από μια οργανωτική αρχή, όπως για παράδειγμα να υποτιμά ή να υπερτιμά σταθερά τις μεταβλητές-γραμμές. Ο Mugny ( ) χρησιμοποιεί το αντιληπτικό πειραματικό υπόδειγμα του Asch, δημιουργώντας τις κατάλληλες μεθοδολογικές συνθήκες, που επιτρέπουν μετρήσεις τόσο άμεσων όσο και έμμεσων αλλαγών. Ο χειρισμός των ανεξάρτητων μεταβλητών αφορά τον πλειοψηφικό (το 88% του πληθυσμού) ή μειοψηφικό (το 12% του πληθυσμού) χαρακτήρα της πηγής και την επικέντρωση ή όχι των υποκειμένων σε μια οπτικογεωμετρική ψευδαίσθηση (τύπου αντεστραμμένου Τ ή >---<--->). Ο χειρισμός της τελευταίας μεταβλητής εισάγεται για την επικέντρωση των πειραματικών υποκειμένων, κυρίως των πλειοψηφικών συνθηκών, στο πειραματικό έργο και τη δημιουργία μιας βασικής επιστημικής σύγκρουσης. Το πειραματικό έργο συνίσταται στο να εκτιμήσουν τα πειραματικά υποκείμενα ποια από τρεις άνισες λεπτές μεταβλητές-γραμμές έχει το ίδιο μήκος με μια παχιά γραμμή-ερέθισμα. Η πηγή κοινωνικής επιρροής υποτιμά σταθερά τις μεταβλητές-γραμμές σε όλες τις δοκιμασίες. Εκτός από τις τέσσερις πειραματικές συνθήκες που δημιουργούνται από τη διασταύρωση των δύο ανεξάρτητων μεταβλητών, υπάρχει και μια συνθήκη ελέγχου, κατά την οποία δεν παρεμβαίνει κανένας πειραματικός χειρισμός. Η άμεση επιρροή εκφράζεται με την επιλογή μιας μεταβλητής-γραμμής μεγαλύτερης από τη γραμμή-ερέθισμα, ενώ η έμμεση επιρροή εκφράζεται από την αύξηση των απαντήσεων στις οποίες η λεπτή γραμμή δηλώνεται ως πιο μικρή από τη γραμμή ερέθισμα. Τα αποτελέσματα του πειράματος εγγράφονται στον πίνακα 1. Από την ανάγνωση του πίνακα 1, παρατηρούμε ότι οι πλειοψηφικές πηγές ασκούν μεγαλύτερη άμεση επιρροή, απ ό,τι οι μειοψηφικές, οι οποίες δεν διαφοροποιούνται από τη συνθήκη ελέγχου. Η έμμεση επιρροή είναι αυξημένη στη συνθήκη πλειοψηφία με ψευδαίσθηση και στη συνθήκη μειοψηφία χωρίς ψευδαίσθηση. Η μειοψηφία ασκεί λανθάνουσα επιρροή, με την προϋπόθεση ότι δεν

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση Eισαγωγή... 15

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση Eισαγωγή... 15 περιεχόμενα Πρόλογος για την ελληνική έκδοση... 11 Eισαγωγή... 15 Kεφάλαιο 1 Τα επίπεδα ανάλυσης... 19 Ι. Μια κρίση που διαρκεί...20 1. Τα δύο έργα του Wundt... 20 2. Αντιθέσεις μεταξύ συγγραφέων... 21

Διαβάστε περισσότερα

Η σύγκρουση: από το micro στο macro και vice versa

Η σύγκρουση: από το micro στο macro και vice versa ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ 6 7 Η σύγκρουση: από το micro στο macro και vice versa Μαντόγλου Άννα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Μεταξύ των ορισμών που δόθηκαν για την Κοινωνική Ψυχολογία είναι και αυτός της συγκρουσιακής σχέσης ατόμου και

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Η φύση της προκατάληψης (Allport, 1954).

Η φύση της προκατάληψης (Allport, 1954). Η φύση της προκατάληψης (Allport, 1954). Για τον Allport η προκατάληψη αποτελεί το σχηματισμό γνώμης χωρίς να έχουμε επαρκή στοιχεία. Ακόμα και όταν κάποιος επικαλείται επαρκή στοιχεία συχνά συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα

Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μάθηση σε νέα τεχνολογικά περιβάλλοντα Ενότητα 4: Γνωστικές Θεωρίες Μάθησης Βασιλική Μητροπούλου-Μούρκα Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Στερεότυπα και προκαταλήψεις. Το σύνολο των χαρακτηριστικών που πιστεύεται ότι καθορίζουν µια οµάδα ανθρώπων ονοµάζονται στερεότυπα.

Στερεότυπα και προκαταλήψεις. Το σύνολο των χαρακτηριστικών που πιστεύεται ότι καθορίζουν µια οµάδα ανθρώπων ονοµάζονται στερεότυπα. Στερεότυπα και προκαταλήψεις. Το σύνολο των χαρακτηριστικών που πιστεύεται ότι καθορίζουν µια οµάδα ανθρώπων ονοµάζονται στερεότυπα. Βάση των στερεοτύπων συχνά κρίνουµε τα άτοµα που ανήκουν σε µια οµάδα

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Όλα αυτά αποκτούν νόηµα µόνο µέσα από τη σύγκριση µε άλλες οµάδες.

Όλα αυτά αποκτούν νόηµα µόνο µέσα από τη σύγκριση µε άλλες οµάδες. ιοµαδικές Σχέσεις. Το παράδειγµα της ελάχιστης οµάδας. Και µόνο η γνώση ότι το άτοµο ανήκει σε µια οµάδα είναι ικανό να επηρεάσει τη συµπεριφορά του προς αυτήν. Η Θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας. Τα άτοµα

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ (http://edu.klimaka.gr)

Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ (http://edu.klimaka.gr) Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ (http://edu.klimaka.gr) ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 18 ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ jordan@uom.gr Κτήριο Η- Θ γραφείο 402 Τηλ. 2310-891-591 DAN BORGE «Η διαχείριση του κινδύνου είναι δυνατό να μας βοηθήσει να αρπάξουμε μια ευκαιρία

Διαβάστε περισσότερα

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ

Πέραν της θεωρίας του Piaget. Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Πέραν της θεωρίας του Piaget Κ. Παπαδοπούλου ΕΚΠΑ/ΤΕΑΠΗ Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Siegler, R. (2002) Πώς Σκέφτονται τα Παιδιά. Αθήνα: Gutenberg. Προσεγγίσεις επεξεργασίας πληροφοριών Η γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος Εισηγητής Δύναμη: Η πιθανότητα που έχει ο «άνθρωπος» να είναι σε θέση να «περάσει» τις δικές του επιθυμίες μέσα από μία κοινωνική σχέση παρά την αντίσταση. Εξουσία: Η εξουσία ορίζεται ως το νόμιμο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης http://users.uoa.gr/~dhatziha Αριθμός: 1 Η εισαγωγή σε μια επιστήμη πρέπει να απαντά σε δύο ερωτήματα: Ποιον τομέα και με ποιους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή 1 ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Μάθηµα: Κοινωνική Ταυτότητα και ιοµαδικές Σχέσεις ιδάσκουσα: Αλεξάνδρα Χαντζή Εισαγωγή Πηγές: Dovidio, J. F., & Gaertner, S. L. (2010). Intergroup bias. In S. T. Fiske, D. T. Gilbert,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΑΘΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΕΡΟΣ Α-ESSAY QUESTIONS-ΑΠΑΝΤΗΣΤΕ ΣΕ 5 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1.Αναλύστε την Κοινωνική διάσταση της κοινωνικής ψυχολογίας μπορείτε να αναφερθείτε

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές Προσομοίωσης

Εφαρμογές Προσομοίωσης Εφαρμογές Προσομοίωσης H προσομοίωση (simulation) ως τεχνική μίμησης της συμπεριφοράς ενός συστήματος από ένα άλλο σύστημα, καταλαμβάνει περίοπτη θέση στα πλαίσια των εκπαιδευτικών εφαρμογών των ΤΠΕ. Μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

«Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος

«Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος EIΣΑΓΩΓΗ «Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος Η ηγεσία και η άσκησή της η έννοιά της και το σύνολο των συμπεριφορών που τη συνθέτουν,

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 8: Η Συνειδητοποίηση μέσα από τον Κριτικό Στοχασμό Γιώργος Κ.

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο «Φιλολογικό» Φροντιστήριο 2 ο Διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Α Λυκείου Επιμέλεια: Μάνθου Άρτεμις [Ο διαδικτυακός διάλογος] Δεν μπορεί, ασφαλώς, να αμφισβητηθεί ότι ο διάλογος αποτελεί απαραίτητο στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας Ηγεσία και Διοικηση Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας 1. Η έννοια της αποτελεσματικής ηγεσίας Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε πως η έννοια της ηγεσίας δεν είναι ταυτόσημη με τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ο ρόλος της σύγκρουσης και της πληροφορίας, κατά την επίλυση προβλημάτων μη οικείων φυσικών εννοιών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ο ρόλος της σύγκρουσης και της πληροφορίας, κατά την επίλυση προβλημάτων μη οικείων φυσικών εννοιών ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ 82 83 Ο ρόλος της σύγκρουσης και της πληροφορίας, κατά την επίλυση προβλημάτων μη οικείων φυσικών εννοιών Μαντόγλου Άννα, Σαμαρτζή Σταυρούλα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η μελέτη

Διαβάστε περισσότερα

3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών

3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών 3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα συνοπτικά περιγράμματα των μαθημάτων που διδάσκονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, είτε αυτά προσφέρονται από το τμήμα που είναι

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 3 Ορισμός και Κατηγοριοποίηση Ομάδων Η ομάδα ορίζεται ως «δύο ή περισσότερα άτομα που αλληλεπιδρούν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για τη Διαπολιτισμική Ψυχολογία. Θεωρητικές προσεγγίσεις Το οικολογικό-πολιτισμικό μοντέλο Κοινωνικοποίηση & επιπολιτισμός

Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για τη Διαπολιτισμική Ψυχολογία. Θεωρητικές προσεγγίσεις Το οικολογικό-πολιτισμικό μοντέλο Κοινωνικοποίηση & επιπολιτισμός Ένα εννοιολογικό πλαίσιο για τη Διαπολιτισμική Ψυχολογία Θεωρητικές προσεγγίσεις Το οικολογικό-πολιτισμικό μοντέλο Κοινωνικοποίηση & επιπολιτισμός Ψευδο-ερμηνείες της συμπεριφοράς (θεωρίες των ενστίκτων)

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 5 Έννοιες και Κλασική Θεωρία Εννοιών Έννοιες : Θεμελιώδη στοιχεία από τα οποία αποτελείται το γνωστικό σύστημα Κλασική θεωρία [ή θεωρία καθοριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Οικολογική Ερμηνεία. Ενότητα 2 : 2 ο μάθημα. Αικατερίνη Γ. Τσαλαμπούνη Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

Οικολογική Ερμηνεία. Ενότητα 2 : 2 ο μάθημα. Αικατερίνη Γ. Τσαλαμπούνη Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Οικολογική Ερμηνεία Ενότητα 2 : 2 ο μάθημα Αικατερίνη Γ. Τσαλαμπούνη Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγικά. Ενότητα Β: Γενικοί σκοποί της διδασκαλίας και διδακτικοί στόχοι. Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή Φιλοσοφίας Τμήμα Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας

Παιδαγωγικά. Ενότητα Β: Γενικοί σκοποί της διδασκαλίας και διδακτικοί στόχοι. Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή Φιλοσοφίας Τμήμα Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Παιδαγωγικά Ενότητα Β: Γενικοί σκοποί της διδασκαλίας και διδακτικοί στόχοι Ζαχαρούλα Σμυρναίου Σχολή Φιλοσοφίας Τμήμα Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Σκοποί ενότητας Σύγχρονες προσεγγίσεις των γενικών σκοπών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ/ΤΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ Δ/ΛΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ. Μανώλης Πατσαδάκης

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ/ΤΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ Δ/ΛΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ. Μανώλης Πατσαδάκης ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ/ΤΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ Δ/ΛΙΑΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Μανώλης Πατσαδάκης Γιατί Αξιολόγηση των Μαθητών; ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΛΟΓΗ Υποστηρίζει την επίτευξη των γενικών εκπ/κών στόχων της

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ»

«Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ» ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2015 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ, 7 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΤΟΜΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού

Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Εναλλακτικές θεωρήσεις για την εκπαίδευση και το επάγγελμα του εκπαιδευτικού Η εκπαίδευση ως θεσμός κοινωνικοπολιτισμικής μεταβίβασης δομολειτουργισμός και ως θεσμός κοινωνικού μετασχηματισμού κριτική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1

ΕΙ ΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΤΗΣ ΧΡΗΣΗ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. β. φιλιππακοπουλου 1 ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΧΑΡΤΗΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΧΡΗΣΗ β. φιλιππακοπουλου 1 Αναλυτικό Πρόγραµµα 1. Εισαγωγή: Μια επιστηµονική προσέγγιση στη χαρτογραφική απεικόνιση και το χαρτογραφικό σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εθνομεθοδολογία Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 9ο (σελ. 197 207) 2 Η Εθνομεθοδολογία Βασικές Θέσεις Η εθνομεθοδολογία, αποτελεί έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης Οικονομική της Τεχνολογίας Διάλεξη 6 η: Οικονομική Θεωρία και το Ζήτημα της Τεχνολογικής Αλλαγής: & II 1 Ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού ή Διοίκηση Προσωπικού. Έννοια και Περιεχόμενο

Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού ή Διοίκηση Προσωπικού. Έννοια και Περιεχόμενο Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού ή Διοίκηση Προσωπικού Έννοια και Περιεχόμενο 1.1 Ορισμός O Η Διοίκηση προσωπικού αποτελεί ειδικό κλάδο στο πλαίσιο της επιστήμης του Management. Aναφέρεται στο σύνολο των

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΕΙΣ ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Το φύλο δεν είναι ένα απλό γεγονός

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο της έννοιας «πολιτισμός» Γνωρίσματα Λειτουργικός ορισμός Πολιτισμικός σχετικισμός

Περιεχόμενο της έννοιας «πολιτισμός» Γνωρίσματα Λειτουργικός ορισμός Πολιτισμικός σχετικισμός Περιεχόμενο της έννοιας «πολιτισμός» Γνωρίσματα Λειτουργικός ορισμός Πολιτισμικός σχετικισμός Ορισμοί για τον πολιτισμό Περιγραφικοί. Έμφαση στην καθημερινή ζωή. Ιστορικοί. Έμφαση στην παράδοση. Γενετικοί.

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 3ο (σελ. 67-79) 2 Talcott

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Ηθεωρία της ρεαλιστικής σύγκρουσης (Sherif, 1966).

Ηθεωρία της ρεαλιστικής σύγκρουσης (Sherif, 1966). Ηθεωρία της ρεαλιστικής σύγκρουσης (Sherif, 1966). Ο Sherif υποστήριζε ότι δεν είναι δυνατόν να θεωρούµε ότι µπορούµε να εξηγήσουµε τις διοµαδικές σχέσεις βασιζόµενοι σε θεωρίες προσωπικότητας. Πίστευε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΟΙ 6 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΟΙ 6 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2016 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ, 7 ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΤΟΜΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση

Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση Ανάλυση των δραστηριοτήτων κατά γνωστική απαίτηση Πέρα όµως από την Γνωσιακή/Εννοιολογική ανάλυση της δοµής και του περιεχοµένου των σχολικών εγχειριδίων των Μαθηµατικών του Δηµοτικού ως προς τις έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ Φιλία Ίσαρη Επίκουρη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΥΝ-ΒΟΥΛΕΥΟΜΑΙ=συνεξετάζω με κάποιον το πρόβλημα του και

Διαβάστε περισσότερα

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση Πρόλογος Tα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια υπάρχουν δύο έννοιες που κυριαρχούν διεθνώς στο ψυχολογικό και εκπαιδευτικό λεξιλόγιο: το μεταγιγνώσκειν και η αυτο-ρυθμιζόμενη μάθηση. Παρά την ευρεία χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα. Επιχειρηματικότητα. Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης

Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα. Επιχειρηματικότητα. Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης Επιχειρήσεις 2.0 & Η Νέα Επιχειρηματικότητα Επιχειρηματικότητα Εισηγητής: Βασίλης Δαγδιλέλης Ποια είναι η «δημόσια εικόνα» της; Οπωσδήποτε δεν είναι πάντοτε μια έννοια «θετικά φορτισμένη» τουλάχιστον στη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες της Επικοινωνίας

Γνωστικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες της Επικοινωνίας Γνωστικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες της Επικοινωνίας ιδάσκουσα: Μπετίνα Ντάβου ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2011-2012 Η ύλη των εξετάσεων αποτελείται από τις παρακάτω θεματικές ενότητες: Εισαγωγικά

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Ενότητα 8: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Διοίκηση Επιχειρήσεων Έννοια του Μάνατζμεντ Ικανότητες των Μάνατζερ Στόχοι του Μάνατζμεντ Βασικές Λειτουργίες του Μάνατζμεντ Σχεδιασμός Οργάνωση Διεύθυνση Έλεγχος Εφαρμογή του Μάνατζμεντ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές δραστηριότητες με υπολογιστή

Μαθησιακές δραστηριότητες με υπολογιστή ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Μαθησιακές δραστηριότητες με υπολογιστή Εκπαιδευτικά υπερμεσικά περιβάλλοντα Διδάσκων: Καθηγητής Αναστάσιος Α. Μικρόπουλος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα:

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011 Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: α) Πτυχιούχοι Τμημάτων Α.Ε.Ι. εσωτερικού και ισοτίμων ιδρυμάτων του

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα εκπαίδευσης και κατάρτισης για τις δεξιότητες ηγεσίας. Αξιολόγηση Ικανοτήτων

Ενότητα εκπαίδευσης και κατάρτισης για τις δεξιότητες ηγεσίας. Αξιολόγηση Ικανοτήτων 3 Ενότητα εκπαίδευσης και κατάρτισης για τις δεξιότητες ηγεσίας Αξιολόγηση Ικανοτήτων Αξιολόγηση Ικανοτήτων Γενική Περιγραφή της Ενότητας: Αυτή η ενότητα στοχεύει στην αξιολόγηση των ηγετικών ικανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Οι γλώσσες αλλάζουν (5540)

Οι γλώσσες αλλάζουν (5540) Κείμενο 1 Οι γλώσσες αλλάζουν (5540) Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη σκέψη, για να διαπιστώσει κανείς ότι οι φυσικές γλώσσες αλλάζουν με το πέρασμα του χρόνου, όπως όλες οι πτυχές του φυσικού κόσμου και της ζωής

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία 3

Γνωστική Ψυχολογία 3 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Γνωστική Ψυχολογία 3 Ενότητα #9: Κατηγοριοποίηση Διδάσκων: Οικονόμου Ηλίας ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Δεοντολογία Επαγγέλματος Ηθική και Υπολογιστές

Δεοντολογία Επαγγέλματος Ηθική και Υπολογιστές Δεοντολογία Επαγγέλματος Ηθική και Υπολογιστές ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Τ.Ε.Ι. ΚΑΒΑΛΑΣ ΠΑΛΑΙΓΕΩΡΓΙΟΥ Γ. Ηθική Φορτισμένος και πολυσήμαντος όρος Εικόνα μιας «βαθύτερης εσωστρεφούς πραγματικότητας»

Διαβάστε περισσότερα

Δράση και Διακεκριμένη Επίδοση Σελίδα.1

Δράση και Διακεκριμένη Επίδοση Σελίδα.1 Δράση και Διακεκριμένη Επίδοση Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο) Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ. Η δράση που έχει σχέση με τη διακεκριμένη επίδοση, την προοπτική και την αειφορία προκαλείται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο. Θεμέλια. της λήψης. αποφάσεων

Κεφάλαιο. Θεμέλια. της λήψης. αποφάσεων Κεφάλαιο Θεμέλια της λήψης αποφάσεων Μαθησιακά αποτελέσματα Περιγράψτε τη διαδικασία λήψης αποφάσεων Εξηγήστε τις τρεις θεωρίες που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι μάνατζερ για τη λήψη αποφάσεων Περιγράψτε

Διαβάστε περισσότερα

Ενδο-ομαδικές διεργασίες:

Ενδο-ομαδικές διεργασίες: Ενδο-ομαδικές διεργασίες: Η σχολική τάξη ως κοινωνική ομάδα Πανεπιστήμιο Αθηνών Τομέας Ψυχολογίας ΠΜΣ Σχολικής Ψυχολογίας Ακαδ. έτος 2007-08 Βασίλης Παυλόπουλος vpavlop@psych.uoa.gr http://psych.uoa.gr/~vpavlop

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου)

Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Παναής Κασσιανός, δάσκαλος Διευθυντής του 10ου Ειδικού Δ.Σ. Αθηνών (Μαρασλείου) Ομιλία-συζήτηση με βασικό άξονα προσέγγισης το Φάσμα του Αυτισμού και με αφορμή το βιβλίο της Εύας Βακιρτζή «Το Αυγό» στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΓΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΗΓΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΗΓΕΣΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΣΤΙΑΣΗ ΣΕ ΠΕΛΑΤΗ & ΑΓΟΡΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΜΗΧΑΝΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΧΡΗΜΑΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτική Άσκηση σε σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης

Πρακτική Άσκηση σε σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Πρακτική Άσκηση σε σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Άρθρα - Υλικό Δέσποινα Πόταρη, Γιώργος Ψυχάρης Σχολή Θετικών επιστημών Τμήμα Μαθηματικό Χειραπτικά εργαλεία Υλικά/εργαλεία στο νέο Πρόγραμμα σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 10: Ο Κριτικός Στοχασμός στον Εργασιακό Χώρο Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

«17 ΝΟΕΜΒΡΗ»: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ Μία μελέτη για την τρομοκρατία, την ταυτότητά της και την επιρροή της

«17 ΝΟΕΜΒΡΗ»: Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ Μία μελέτη για την τρομοκρατία, την ταυτότητά της και την επιρροή της ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Π.Μ.Σ. «ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ, ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΦΥΛΟ» ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ E-learning Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης, σας καλωσορίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΟ CLOUD COMPUTING ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΟ CLOUD COMPUTING ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗΣ ΣΤΟ CLOUD COMPUTING ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ - Καθορισμός του πλαισίου μετάβασης στο περιβάλλον του cloud computing - Αναγνώριση ευκαιριών και ανάλυση κερδών/κόστους από την

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο 1 Εφηβεία (4590)

Κείμενο 1 Εφηβεία (4590) Κείμενο 1 Εφηβεία (4590) Οι έφηβοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα του επόμενου βήματος, που οδηγεί στην ενηλικίωση, ενώ η κοινωνία απαιτεί απ αυτούς να αρχίσουν να προετοιμάζονται για τους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΓΩΝΙΩΝ ΤΡΙΓΩΝΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΡΑΠΛΕΥΡΟΥ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΟΥ CABRI

ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΓΩΝΙΩΝ ΤΡΙΓΩΝΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΡΑΠΛΕΥΡΟΥ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΟΥ CABRI ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΓΩΝΙΩΝ ΤΡΙΓΩΝΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΡΑΠΛΕΥΡΟΥ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΟΥ CABRI Πέτρος Κλιάπης Τάξη Στ Βοηθητικό υλικό: Σχολικό βιβλίο μάθημα 58 Δραστηριότητα 1, ασκήσεις 2, 3 και δραστηριότητα με προεκτάσεις Προσδοκώμενα

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

18 \ 01\ 2015 Κείμενο : Σχέσεις γονέων εφήβων

18 \ 01\ 2015 Κείμενο : Σχέσεις γονέων εφήβων ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ 10 Ον\ μο :.. Α Λυκείου 18 \ 01\ 2015 Κείμενο : Σχέσεις γονέων εφήβων Μελετώντας κανείς τις σχέσεις των εφήβων και των γονέων μέσα από το πρίσμα της επικράτησης ενός γενικότερου

Διαβάστε περισσότερα