ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΣΠΟΙΝΑ N. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΥΡΩΣΗ ΚΑΤΑΣΤΡΕΠΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗ ΚΑΤΑΣΤΡΕΠΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟ ΩΝ ΠΟΛΥΣΤΟΙΧΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ ΜΕ ΤΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΗΣ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΕΚΠΟΜΠΗΣ ΕΠΑΓΩΓΙΚΑ ΣΥΖΕΥΓΜΕΝΟΥ ΠΛΑΣΜΑΤΟΣ (ICP-AES) ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑΣ ΦΘΟΡΙΣΜΟΥ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ (µ-xrf). ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗΝ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΑΒ ΗΡΩΝ. Ι ΑΚΤΟΡΙΚH ΙΑΤΡΙΒΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2005

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΣΠΟΙΝΑ N. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ Ανάπτυξη και επικύρωση καταστρεπτικών και µη καταστρεπτικών µεθόδων πολυστοιχειακής ανάλυσης κεραµικών µε τις τεχνικές της φασµατοσκοπίας ατοµικής εκποµπής επαγωγικά συζευγµένου πλάσµατος (ICP-AES) και της µικροφασµατοσκοπίας φθορισµού ακτίνων Χ (µ-xrf). Εφαρµογή στην κεραµική των αρχαίων Αβδήρων. Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ που εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Αναλυτικής Χηµείας Α.Π.Θ., του Τοµέα Φυσικής, Αναλυτικής και Περιβαλλοντικής Χηµείας, του Τµήµατος Χηµείας Α.Π.Θ. Ηµεροµηνία προφορικής εξέτασης: 4 Ιουλίου 2005 ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Καθηγητής: Ιωάννης Στράτης (Επιβλέπων) Καθηγητής: Χριστόδουλος Χαµζάς (Μέλος συµβουλευτικής επιτροπής) Επ. Καθηγήτρια: Ευαγγελία Βαρέλλα (Μέλος συµβουλευτικής επιτροπής) Καθηγητής: Κωνσταντίνος Κωτσάκης Καθηγητής: Μιχαήλ Τιβέριος Επ. Καθηγητής: Γεώργιος Ζαχαριάδης Λέκτορας: Αριστείδης Ανθεµίδης

3 Η επταµελής εξεταστική επιτροπή που ορίστηκε για την κρίση της ιδακτορικής ιατριβής της κας έσποινας Παπαδοπούλου, Χηµικού, συνήλθε σε συνεδρίαση στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης την 4 η Ιουλίου 2005, όπου παρακολούθησε την υποστήριξη της διατριβής µε τίτλο «Ανάπτυξη και επικύρωση καταστρεπτικών και µη καταστρεπτικών µεθόδων πολυστοιχειακής ανάλυσης κεραµικών µε τις τεχνικές της φασµατοσκοπίας ατοµικής εκποµπής επαγωγικά συζευγµένου πλάσµατος (ICP-AES) και της µικροφασµατοσκοπίας φθορισµού ακτίνων Χ (µ-xrf). Εφαρµογή στην κεραµική των αρχαίων Αβδήρων». Η επιτροπή έκρινε οµόφωνα ότι η διατριβή είναι πρωτότυπη και αποτελεί ουσιαστική συµβολή στην πρόοδο της Επιστήµης. ΤΑ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΕΠΤΑΜΕΛΟΥΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Καθηγητής: Ιωάννης Στράτης (Επιβλέπων) Καθηγητής: Χριστόδουλος Χαµζάς (Μέλος συµβουλευτικής επιτροπής) Επ. Καθηγήτρια: Ευαγγελία Βαρέλλα (Μέλος συµβουλευτικής επιτροπής) Καθηγητής: Κωνσταντίνος Κωτσάκης Καθηγητής: Μιχαήλ Τιβέριος Επ. Καθηγητής: Γεώργιος Ζαχαριάδης Λέκτορας: Αριστείδης Ανθεµίδης

4 έσποινα Ν. Παπαδοπούλου Α.Π.Θ. «Ανάπτυξη και επικύρωση καταστρεπτικών και µη καταστρεπτικών µεθόδων πολυστοιχειακής ανάλυσης κεραµικών µε τις τεχνικές της φασµατοσκοπίας ατοµικής εκποµπής επαγωγικά συζευγµένου πλάσµατος (ICP-AES) και της µικροφασµατοσκοπίας φθορισµού ακτίνων Χ (µ-xrf). Εφαρµογή στην κεραµική των αρχαίων Αβδήρων» ISBN «Η έγκριση της παρούσης ιδακτορικής ιατριβής από το Τµήµα Χηµείας του Αριστοτέλειου Πανεπιστήµιου Θεσσαλονίκης δεν υποδηλώνει αποδοχή των γνωµών του συγγραφέως» (Ν. 5343/1932, άρθρο 202, παρ. 2)

5 Αφιερώνεται στους γονείς µου Νικόλαο και Σεβαστή

6 Ο χρόνος είναι γρήγορος ίσκιος πουλιών Τα µάτια µου ορθάνοιχτα µεσ στις εικόνες του Γύρω απ την ολοπράσινη επιτυχία των φύλλων Οι πεταλούδες ζουν µεγάλες περιπέτειες Ενώ η αθωότητα Ξεντύνεται το τελευταίο της ψέµα Γλυκιά περιπέτεια Γλυκιά Η Ζωή Ο ΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ ΕΥΤΕΡΗ ΦΥΣΗ ΙΙ, ΠΡΩΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ από τη συλλογή:προσανατολισμοι

7 Π Ι Ν Α Κ Α Σ Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Ω Ν Περιεχόµενα... i-vii Πρόλογος... viii-ix ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ 1.1 Αρχαιοµετρία Φυσικές Επιστήµες και Αρχαιολογία Ανάλυση Αντικειµένων Πολιτιστικής Αξίας Αρχαία Κεραµική Τεχνολογία Γενικά Κεραµική Παραγωγή Τα Αρχαία Άβδηρα και η Κεραµική των Αρχαίων Αβδήρων Σκοποί της ιδακτορικής ιατριβής ιάρθρωση της ιδακτορικής ιατριβής...15 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΕΚΠΟΜΠΗΣ MΕ ΕΠΑΓΩΓΙΚΑ ΣΥΖΕΥΓΜΕΝΟΥ ΠΛΑΣΜΑ, ICP-AES 2.1 Ατοµική Φασµατοσκοπία Γενικά Aτοµικά Φάσµατα Εκποµπής Φασµατοσκοπία ICP-AES Η φύση του Πλάσµατος Επαγωγικά Συζευγµένο Πλάσµα Μορφή και Φαινόµενα που Λαµβάνουν Χώρα στο Πλάσµα Οργανολογία ICP-AES Γενικά Πυρσός Πλάσµατος Εκνεφωτές Πνευµατικοί Εκνεφωτές Εκνεφωτές Υπερήχων Ηλεκτροθερµικοί Εκνεφωτές...31 i

8 Περιεχόµενα Γεννήτριες Ραδιοσυχνότητας Οπτικό Σύστηµα Εισαγωγή Στερεών ειγµάτων ιατάξεις Παρατήρησης Πλάσµατος Παρεµποδίσεις Όρια Ανίχνευσης Εφαρµογές της Φασµατοσκοπίας ICP-AES στην Ανάλυση Αρχαίων Κεραµικών (βιβλιογραφική ανασκόπηση)...37 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΕΙΓΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΕΙΟΜΕΤΡΙΑΣ 3.1 ιαλυτοποίηση είγµατος Υγρή Όξινη Πέψη Σύντηξη ιαλυτοποίηση µε Μικροκύµατα Μικροκύµατα Φούρνοι Μικροκυµάτων Εφαρµογές και Πρότυπες Μέθοδοι µε την Επίδραση Μικροκυµάτων Χηµειοµετρία Γενικά οκιµές Σηµαντικότητας Σύγκριση ιακυµάνσεων, οκιµή F Ανάλυση ιακύµανσης, Ανάλυση κατά Οµάδες Ανάλυση Κύριων Συνιστωσών...53 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΦΥΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΠΟΥ ΙΕΠΟΥΝ ΤΙΣ ΑΚΤΙΝΕΣ-Χ 4.1 Εισαγωγή Ακτίνες-Χ Βασική Αρχή Παραγωγής των Ακτίνων-Χ οµή του Ατόµου και Ατοµικά Φάσµατα Φάσµα Aκτίνων-Χ Συνεχές Φάσµα Χαρακτηριστική Ακτινοβολία Αλληλεπίδραση των Aκτίνων-Χ µε την Ύλη Φωτοηλεκτρικό Φαινόµενο Σκεδασµός Compton Απόδοση Φθορισµού Κύρια Είδη της Φασµατοσκοπίας Ακτίνων-Χ Φασµατοσκοπία Φθορισµού Ακτίνων-Χ µε ιασπορά Μήκους Κύµατος Φασµατοσκοπία Φθορισµού Ακτίνων-Χ µε ιασπορά Ενέργειας...67 ii

9 Περιεχόµενα 4.7 Εφαρµογές της Φασµατοσκοπίας Φθορισµού Ακτίνων-Χ...67 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΜΙΚΡΟ-ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΦΘΟΡΙΣΜΟΥ ΑΚΤΙΝΩΝ-Χ, µ-xrf 5.1 Εισαγωγή Βασική Αρχή Λειτουργίας Οργανολογία Πηγή Ακτίνων-Χ Οπτικές ιατάξεις Ανιχνευτές Ανιχνευτές µε Ηµιαγωγικά υλικά Ανιχνευτές Πυριτίου-λιθίου, Si(Li) Ανιχνευτές Ολίσθησης Πυριτίου Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Ψύξη ανιχνευτών Παραγωγή Φάσµατος Φασµατοσκοπία µ-xrf στην Ανάλυση Αρχαιολογικών ειγµάτων (βιβλιογραφική επισκόπηση) Παράµετροι Φάσµατος Ακτίνων-Χ Σχήµα Κορυφών Υπόβαθρο Κορυφές ιαφυγής Ενίσχυση Κορυφών Όρια Ανίχνευσης Ανάλυση Φάσµατος Ακτίνων-Χ Μέθοδοι Βασικών Παραµέτρων...89 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΚΑΙ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ 6.1 Γενικά Χηµικά Στοιχεία στη Φύση Πετρώµατα και Ορυκτά Πυριγενή Πετρώµατα Ιζηµατογενή Πετρώµατα Μεταµορφωµένα Πετρώµατα Ο Κύκλος της Αργίλου Τα Ορυκτά της Αργίλου Γενικά Τα Πυριτικά Ορυκτά Είδη Ορυκτών της Αργίλου Χηµικές Ιδιότητες της Αργίλου Φυσικές Ιδιότητες της Αργίλου iii

10 Περιεχόµενα 6.8 Κατασκευή Κεραµικών Αντικειµένων Γενικά Κατηγορίες Κεραµικών Αντικειµένων Ιδιότητες των Κεραµικών Πορώδες και Πυκνότητα Σκληρότητα Συνθήκες Όπτησης Χρώµα ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ OΡΓΑΝΑ 7.1 Υλικά Αντιδραστήρια Πρότυπα Υλικά Κυρίως Όργανα Φασµατοσκοπία ICP-AES Μικρο-Φασµατοσκοπία Φθορισµού Ακτίνων-Χ (µ-xrf) Φούρνος Μικροκυµάτων Πηγές Θέρµανσης Βοηθητικές Συσκευές Συσκευή Παρασκευής Υπερ-καθαρού Νερού Υδραυλική Πρέσα Συσκευή Ανάµιξης Ζυγός Λοιπά Βοηθητικά Σκεύη Φωτογραφική Μηχανή Λογισµικά Προγράµµατα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ ΟΣΤΡΑΚΩΝ 8.1 Γενικά Επίδραση Συνθηκών Ταφής και Όπτησης στη Χηµική Σύσταση Περιγραφή Αρχαίων Κεραµικών ειγµάτων Βάση εδοµένων ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ 9.1 Γενικά Προετοιµασία ειγµάτων στη Φασµατοσκοπία ΙCP-AES Υγρή πέψη µε Εφαρµογή Μικροκυµάτων iv

11 Περιεχόµενα Μέθοδος ΜW Μέθοδος ΜW Μέθοδος ΜW Μέθοδος ΜWWD Υγρή Πέψη σε Ανοιχτά οχεία Σύντηξη Λευκά είγµατα (Blank) Ανάλυση µε ICP-AES Παρασκευή Πρότυπων ιαλυµάτων Μετρήσεις ICP-AES Πειραµατικές Συνθήκες Μετρήσεις µε τη Φασµατοσκοπία µ-xrf Γενική Περιγραφή Πειραµατικές Συνθήκες µ-xrf Επεξεργασία Φασµάτων Ποσοτικοποίηση Προετοιµασία Πεπιεσµένων ισκίων Προετοιµασία Κεραµικών Οστράκων Κοσκίνηση Προσδιορισµός Πορώδους και Πυκνότητας Προσδιορισµός Χρώµατος Προσδιορισµός Σκληρότητας ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ-ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10: ΕΠΙΛΟΓΗ ΜΕΘΟ ΟΥ ΙΑΛΥΤΟΠΟΙΗΣΗΣ 10.1 Μέσες Συγκεντρώσεις και Ποσοστά Ανάκτησης Ανάλυση Παλινδρόµησης Σύγκριση Προφίλ Πίεσης και Θερµοκρασίας στις Μεθόδους MW1,MW2 και MW Στατιστική Επεξεργασία οκιµή Student (t-test) Ανάλυση ιακύµανσης και Ανάλυση κατά Οµάδες Όρια Ανίχνευσης Συµπεράσµατα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11: ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ µ-xrf 11.1 Εισαγωγή Συνεχής Ακτινοβολία (Bremsstrahlung) Επίδραση του υναµικού Επιτάχυνσης v

12 Περιεχόµενα Γενική Περιγραφή Προσδιορισµός της Γεωµετρίας Ευαισθησία Γενικά Ευαισθησία Όρια Ανίχνευσης Επαναληψιµότητα Υπολογισµός Μεγέθους έσµης Ακτίνων-X Επίδραση Γωνίας Πρόσπτωσης σε Κεραµικά είγµατα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12: ΣΥΓΚΡΙΣΗ µ-xrf ΚΑΙ ICP-AES 12.1 Γενικά Μεθοδολογία Ανάλυσης είγµατα και Προετοιµασία Βαθµονόµηση µ-xrf Ακρίβεια Ανάλυση Αρχαίων Κεραµικών Στατιστική Ανάλυση Συµπεράσµατα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13: ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ 13.1 Εισαγωγή Μέτρηση Χρώµατος και Σκληρότητας Πορώδες και Πυκνότητα Ανάλυση της Κεραµικής των Αρχαίων Αβδήρων µε τη Φασµατοσκοπία µ-xrf Ανάλυση της Κεραµικής των Αρχαίων Αβδήρων µε τη Φασµατοσκοπία ICP-AES Ανάλυση Παλινδρόµησης Ανάλυση Αρχαίων Κεραµικών µε Μαύρο Επίχρισµα µε τη Φασµατοσκοπία, µ-xrf Ανάλυση Κεραµικών που εµφανίζουν ιχρωµία στην Τοµή τους µε τη Φασµατοσκοπία µ-xrf Επιλογή Χηµικών Στοιχείων στην Ανάλυση κατά Οµάδες Ανάλυση κατά Οµάδες Ανάλυση Κύριων Συνιστωσών Φασµατοσκοπία µ-xrf και ICP-AES Φασµατοσκοπία ICP-AES ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ vi

13 Περιεχόµενα Περίληψη στα Ελληνικά Περίληψη στα Αγγλικά ηµοσιεύσεις Βιβλιογραφία Αγγλική Βιβλιογραφία Ελληνική Βιβλιογραφία Ιστοσελίδες Κατάλογος Σχηµάτων Κατάλογος Πινάκων Γλωσσάριο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Παράρτηµα Ι: Φωτογραφίες Αρχαίων Κεραµικών Οστράκων vii

14 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η σηµαντικότητα της συµβολής των φυσικών επιστηµών στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονοµιάς έχει αναγνωρισθεί εδώ και χρόνια τόσο παγκοσµίως όσο και στην Ελλάδα. Ο νέος ερευνητικός χώρος που διαµορφώθηκε από την αλληλεπίδραση των φυσικών επιστηµών µε την αρχαιολογία καλείται αρχαιοµετρία. Η εφαρµογή της χηµείας ειδικότερα στη µελέτη των διαφόρων πολιτιστικών αντικειµένων, έχει οδηγήσει στην ανάπτυξη ενός νέου επιστηµονικού κλάδου, της αρχαιολογικής χηµείας. Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στον ευρύτερο χώρο της αρχαιοµετρίας και αφορά στην ανάπτυξη και επικύρωση καταστρεπτικών και µη καταστρεπτικών µεθόδων πολυστοιχειακής ανάλυσης κεραµικών µε τις τεχνικές της φασµατοσκοπίας ατοµικής εκποµπής επαγωγικά συζευγµένου πλάσµατος (ICP-AES) και της µικροφασµατοσκοπίας φθορισµού ακτίνων Χ (µ-xrf). Οι παραπάνω µέθοδοι εφαρµόστηκαν στη µελέτη δειγµάτων αρχαίας κεραµικής του 5-7ου αιώνα π.χ., που προέρχονται από την αρχαιολογική ανασκαφή των Αβδήρων. Η επιστηµονική έρευνα εκπονήθηκε στο Εργαστήριο Αναλυτικής Χηµείας του Τµήµατος Χηµείας Α.Π.Θ., αλλά και στο Εργαστήριο Αρχαιοµετρίας του Ινστιτούτου Πολιτιστικής και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας (Κ.Ε.Τ.Ε.Π./Ι.Π.Ε.Τ.) στην Ξάνθη. Πιο συγκεκριµένα στο εργαστήριο αρχαιοµετρίας του Ι.Π.Ε.Τ. πραγµατοποιήθηκε η διαλυτοποίηση των αρχαίων κεραµικών, οι µετρήσεις µε τη φασµατοσκοπία µ-xrf, η µέτρηση χρώµατος, σκληρότητας, πορώδους και η φωτογράφηση των δειγµάτων, ενώ στο εργαστήριο αναλυτικής χηµείας του Α.Π.Θ. πραγµατοποιήθηκαν οι µετρήσεις µε τη φασµατοσκοπία ΙCP-AES. Η αρχική παρότρυνση να ασχοληθώ µε την παρούσα διατριβή, προήλθε από τον Καθηγητή κ. Στράτη Ιωάννη. Ο Καθηγητής κ. Στράτης είναι ένας από τους πρώτους χηµικούς στην Ελλάδα που ασχολήθηκε ενεργά µε το πεδίο της αρχαιοµετρίας και χαίροµαι ιδιαίτερα που µου δόθηκε η ευκαιρία να γίνω µέλος της ερευνητικής του οµάδας. Τον ευχαριστώ ειλικρινά και ολόψυχα για την εµπιστοσύνη που έδειξε στον πρόσωπο µου για να φέρω εις πέρας ένα δύσκολο έργο. Ακόµη τον ευχαριστώ θερµά για τη διαρκή υποστήριξη και επίβλεψη του και για τη δυνατότητα που µου έδωσε να λαµβάνω οικονοµική βοήθεια µε την ένταξη µου στο πρόγραµµα ΠΕΝΕ Εκφράζω τις ευχαριστίες µου στον Καθηγητή κ. Χαµζά Χριστόδουλο, διευθυντή του Κ.Ε.Τ.Ε.Π./Ι.Π.Ε.Τ. Ξάνθης για τη δυνατότητα που µου έδωσε να εκτελέσω σηµαντικό τµήµα της έρευνας µου στις εγκαταστάσεις του ινστιτούτου καθώς και για την οικονοµική βοήθεια που έλαβα από το ινστιτούτο ως υπότροφος. Επίσης, τον ευχαριστώ για τις εύστοχες διορθώσεις του. Ευχαριστώ την Επίκουρη Καθηγήτρια κ. Ευαγγελία Βαρέλλα, µέλος της τριµελούς επιτροπής, για τις εποικοδοµητικές της παρατηρήσεις. viii

15 Ευχαριστώ εγκάρδια τον Επίκουρο Καθηγητή κ. Ζαχαριάδη Γεώργιο και τον Λέκτορα κ. Ανθεµίδη Αριστείδη για την πολύτιµη βοήθεια τους στο ερευνητικό κοµµάτι, τη θετική ενέργεια που µου εξέπεµπαν συνεχώς και τις τονωτικές τους συζητήσεις από τις οποίες αναπτερώθηκε το ηθικό µου σε δύσκολες περιόδους. Ευχαριστώ τον ρ Τσιρλιγκάνη Νέστορα, Ερευνητή στο Κ.Ε.Τ.Ε.Π./Ι.Π.Ε.Τ για την σηµαντική του βοήθεια σε όλη τη διάρκεια του διδακτορικού µου, τόσο στο πειραµατικό κοµµάτι που αφορούσε στη φασµατοσκοπία µ-xrf όσο και κατά τη συγγραφή της διατριβής. Τον ευχαριστώ για τις προσπάθειες του να µε κάνει να δω τα πράγµατα πιο ρεαλιστικά. Ακόµη, θα ήθελα να εκφράσω τις ειλικρινείς µου ευχαριστίες στην αρχαιολόγο κα Κ. Καλλιντζή από την Ι Εφορεία Αρχαιοτήτων και υπεύθυνη του αρχαιολογικού µουσείου των Αβδήρων. Την ευχαριστώ θερµά για την εκτέλεση της δειγµατοληψίας των δειγµάτων που µελετήθηκαν στην παρούσα διατριβή καθώς και για τις αρχαιολογικές πληροφορίες που µου παρείχε. Επίσης, την ευχαριστώ και το διαρκές πνεύµα συνεργασίας που διακατείχε τις σχέσεις µας. Ευχαριστώ επίσης τους, Απόστολο Τσοµπανόπουλο για τη βοήθεια του στην κατασκευή της βάσης δεδοµένων σε µορφή access, ρ Γεώργιο Παυλίδη για τη βοήθεια του στην επεξεργασία εικόνων µε το πρόγραµµα Matlab, κ. Θεοδόσιο Μυρωδή για την κατασκευή του στοιχείου στήριξης των δειγµάτων στο όργανο µ-xrf, κο. Μιχαήλ Σοφωνίου για τη βοήθεια του στην προετοιµασία πεπιεσµένων δισκίων. Ευχαριστώ ολόψυχα το ηµήτρη για την κατανόηση του και την ψυχολογική του υποστήριξη. Ευχαριστώ τις φίλες µου Μαρία, Ευγενία, Γιούλη, έσποινα, Ντίνα, Γεωργία και τον αδελφό µου Κυριάκο, που στάθηκαν στο πλευρό µου και µου έδωσαν δύναµη και κουράγιο. Ευχαριστώ τους συναδέλφους µου στο Ι.Π.Ε.Τ. για το ευχάριστο κλίµα και τις στιγµές ανέµελης απόδρασης. Πάνω από όλα, ευχαριστώ τους γονείς µου που µε στήριξαν ακούραστα και µε υποµονή όλα αυτά τα χρόνια. Θεσσαλονίκη Ιούλιος, 2005 Παπαδοπούλου έσποινα ix

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

17 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ Αρχαιοµετρία Μέσα στα πλαίσιο της εξέλιξης των επιστηµών, η αρχαιολογία αλληλεπιδρά ολοένα και περισσότερο µε διάφορες φυσικές επιστήµες [Pollard and Heron, 1996]. Υπό την κλασική έννοια, ως αρχαιολογία ορίζεται η επιστήµη που µελετά τους παρελθόντες ανθρώπινους πολιτισµούς και τις δραστηριότητες των ανθρώπινων κοινωνιών, µέσα από την εξέταση του συνόλου των διασωθέντων υλικών ευρηµάτων που έρχονται στο φως κατά τη διάρκεια των αρχαιολογικών κυρίως ανασκαφών. Τα υλικά ευρήµατα (µέταλλα, κεραµικά, γυαλιά) αποτελούν την κύρια πηγή γνώσης του παρελθόντος για τους αρχαιολόγους [Renfrew and Bahn, 2000; Wisseman 1994]. Στην περίπτωση δε της απουσίας γραπτών ιστορικών πηγών, η διερεύνηση της φύσης των υλικών ευρηµάτων προσφέρει αποκλειστικά όλες εκείνες τις απαραίτητες πληροφορίες για την ανασύσταση των παρελθόντων πολιτισµών και την επίλυση προβληµατισµών που σχετίζονται µε την παραγωγή, διασπορά και προέλευση των αρχαιολογικών αντικειµένων [Gebhard, 2003]. Τα κεραµικά αντικείµενα (είτε ως αγγεία είτε ως λοιπά κεραµικά αντικείµενα) αποτελούν τα πιο κοινά αρχαιολογικά ευρήµατα καθώς συναντώνται στις µεγαλύτερες ποσότητες από οποιοδήποτε άλλο εύρηµα [Τιβέριος, 1996]. Τις τελευταίες δεκαετίες δηµιουργήθηκαν οι κατάλληλες συνθήκες υπό τις οποίες πραγµατoποιήθηκε η αλληλεπίδραση της αρχαιολογίας µε τις διάφορες ανθρωπιστικές επιστήµες [Ciliberto, 2000]. Το αποτέλεσµα της αλληλεπίδρασης τους ήταν η δηµιουργία ενός νέου ερευνητικού πεδίου. Ως αρχαιοµετρία περιγράφεται σήµερα η εφαρµογή του συνόλου των φυσικών επιστηµών στην αρχαιολογία που επιτρέπει µία πιο ολοκληρωµένη προσέγγιση στην αντιµετώπιση προβληµάτων που σχετίζονται µε τα αρχαιολογικά ευρήµατα και τα έργα τέχνης γενικότερα [Pollard and Heron, 1996]. Κάθε µία από τις φυσικές επιστήµες προσφέρει πολλαπλές µεθόδους ανάλυσης των αρχαιολογικών ευρηµάτων. Η εφαρµογή δε µίας και µοναδικής µεθόδου δεν είναι επαρκής για την εξαγωγή συµπερασµάτων αλλά χρειάζεται συνδυασµός περισσότερων γιατί κάθε µία από τις φυσικές επιστήµες προσφέρει µια συγκεκριµένη προσέγγιση στην επίλυση ενός αρχαιολογικού προβλήµατος [Hughes, 1991; Feliu et al., 2004]. Το ενδιαφέρον των Ελλήνων επιστηµόνων σχετικά µε την αρχαιοµετρία και τις νέες ερευνητικές δυνατότητες που προσφέρονται εκδηλώθηκε µέσα από µια σειρά σχετικών θεµατικά συµποσίων και συνεδρίων. Είναι χαρακτηριστική η φράση που διετύπωσε στο Α Συµπόσιο Αρχαιοµετρίας ο αείµνηστος καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. Μ. 1

18 Κεφάλαιο 1 Ανδρόνικος: «Πρέπει να ξεπεράσουµε την ενδεχόµενη δυσπιστία των αρχαιολόγων απέναντι στις αρχαιοµετρικές έρευνες, αλλά συγχρόνως να µην υποταχθούµε αβασάνιστα στην αυθεντία της επιστήµης που αντιπροσωπεύουν» [Ανδρόνικος, 1990]. Παρά την αρχικά δύσπιστη στάση των αρχαιολόγων απέναντι στις φυσικές επιστήµες λόγω της πεποίθησης τους περί αυτάρκειας και αυτοδυναµίας των µεθόδων της αρχαιολογικής επιστήµης, η αρχαιοµετρία κατάφερε να αναπτυχθεί σε µεγάλο βαθµό τις τελευταίες δεκαετίες και να αποτελεί σήµερα ένα σηµαντικό ερευνητικό πεδίο [Brothwell and Pollard, 2001; Maniatis 1989]. Στον ελλαδικό δε χώρο το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε αρχικά στη συνεργασία των φυσικών επιστηµών και της αρχαιολογίας µε σκοπό τη συντήρηση αρχαιολογικών µνηµείων, ενώ αργότερα επεκτάθηκε και σε άλλου είδους έρευνες όπως η ανάλυση πηλού, µετάλλου, λίθου κτλ. [Jones, 1986; Pernicka and Wagner, 1991; Kessisoglou et al., 1996]. 1.2 Φυσικές Επιστήµες και Αρχαιολογία Η αναγκαιότητα της συµβολής των θετικών επιστηµών στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονοµιάς, αναγνωρίστηκε ήδη από τα τέλη του 19 ου αιώνα όταν άρχισαν να δηµιουργούνται και να λειτουργούν τα πρώτα αναλυτικά εργαστήρια µέσα σε αρχαιολογικά µουσεία (κρατικό Μουσείο του Βερολίνου, Βρετανικό µουσείο και κέντρο έρευνας για τα µουσεία της Γαλλίας) [Spoto, 2003]. Η µεθοδολογία ανάλυσης που χρησιµοποιείται κάθε φορά σε µία αρχαιοµετρική µελέτη καθορίζεται αφού ληφθούν πρώτα υπόψη ορισµένες επί µέρους παράµετροι, όπως: Το είδος και η αξία του αντικειµένου προς ανάλυση Ο σκοπός της έρευνας Τα διαθέσιµα όργανα Ο αποδεκτός βαθµός καταστροφής του αντικειµένου Η µελέτη των υλικών στην αρχαιολογία περιλαµβάνει δύο στάδια. Πρώτον, την ανασύσταση των διεργασιών παραγωγής, διασποράς και χρήσης των αντικειµένων και δεύτερον την ερµηνεία των αποτελεσµάτων µε σκοπό την κατανόηση της συµπεριφοράς των ανθρώπινων κοινωνιών που παρήγαγαν και χρησιµοποίησαν τα υλικά αυτά [Tite, 2001]. Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα που έχει διαµορφωθεί σήµερα µετά από την αλληλεπίδραση των φυσικών επιστηµών µε την αρχαιολογία έχει οδηγήσει στη διαµόρφωση των παρακάτω ερευνητικών χώρων [Tite, 1991]: Χρονολόγηση αρχαίων αντικειµένων Μελέτη προέλευσης και τεχνολογίας κατασκευής αρχαίων αντικειµένων Μελέτη του αρχαίου περιβάλλοντος, της αντίστοιχης χλωρίδας και πανίδας, των ανθρώπινων διατροφικών συνηθειών, της υγείας και της παθολογίας Χρήση µαθηµατικών µοντέλων για την επεξεργασία δεδοµένων 2

19 Εισαγωγή Εφαρµογή µεθόδων συντήρησης και αποκατάστασης µνηµείων Εφαρµογή µεθόδων τηλεπισκόπησης (GIS) Η συµβολή της χηµείας ειδικότερα στη µελέτη των διαφόρων αρχαιολογικών ευρηµάτων είναι πολύ σηµαντική. Η ενασχόληση των επιστηµόνων µε την ανάλυση αρχαιολογικών ευρηµάτων ξεκίνησε ήδη από το 18 ο και 19 ο µ.χ. αιώνα, όπου έχουν καταγραφεί µελέτες αρχαίου γυαλιού και νοµισµάτων. Μερικοί από τους πιο γνωστούς επιστήµονες που ασχολήθηκαν µε αυτού του είδους τη χηµική ανάλυση είναι ο Davy, o Berzelius, o Faraday και o Berthelot [Pollard and Heron, 1996; Henderson, 2000]. Οι διάφορες ενόργανες µέθοδοι ανάλυσης που έχουν αναπτυχθεί σήµερα µπορούν να διαχωριστούν σε µεθόδους που απευθύνονται στην ανάλυση ανόργανων, οργανικών και βιολογικών υλικών [Spoto, 2003]. Παρακάτω ακολουθεί µία σύντοµη περίληψη για κάθε ένα από αυτούς τους τοµείς και µία καταγραφή των διαθέσιµων ενόργανων µεθόδων ανάλυσης: (α) Ανόργανη ανάλυση Τα κύρια υλικά που αναλύονται στην περίπτωση της ανόργανης ανάλυσης είναι τα κεραµικά, το γυαλί, η πέτρα και τα µέταλλα. Σηµαντική ώθηση δόθηκε στην ανόργανη χηµική ανάλυση µετά το τέλος του εύτερου Παγκοσµίου πολέµου, καθώς αναπτύχθηκαν και βελτιώθηκαν πολλές από τις ενόργανες µεθόδους ανάλυσης. Η µέθοδος της ανάλυσης µε νετρονική ενεργοποίηση (Neutron Activation Analysis, NAA) ήταν για χρόνια κυρίαρχη στην ανάλυση ανόργανων αρχαιολογικών αντικειµένων καθώς επιτρέπει την πολύ-στοιχειακή ανάλυση µικρών ποσοτήτων δείγµατος και παρουσιάζει χαµηλά όρια ανίχνευσης. Μεταξύ των µειονεκτηµάτων της µεθόδου αυτής είναι ο ακριβός εξοπλισµός και οι µεγάλες εγκαταστάσεις που απαιτούνται καθώς και το γεγονός ότι δεν έχουν όλα τα στοιχεία ραδιενεργά ισότοπα. Η µέθοδος χρησιµοποιείται µε επιτυχία για το χαρακτηρισµό αρχαίων κεραµικών εδώ και πολλά χρόνια και εξακολουθεί να εφαρµόζεται σε αναλύσεις αρχαιολογικών ευρηµάτων [Bieber et al., 1976; Τσολακίδου κ.α., 2001; Mommsen et al., 2001; Xu et al., 2001]. Μεταξύ των µεθόδων ανόργανης ανάλυσης σηµαντική θέση κατέχουν οι µέθοδοι της φασµατοσκοπίας ατοµικής απορρόφησης και ατοµικής εκποµπής. H παλαιότερη µέθοδος που εφαρµόστηκε στην αρχαιολογία είναι η φασµατοσκοπία οπτικής εκποµπής (Optical Emission Spectroscopy, OES). Η µέθοδος αυτή αντικαταστάθηκε σταδιακά από τη µέθοδο της φασµατοσκοπίας ατοµικής απορρόφησης (Atomic Absorption Spectroscopy, AAS) που προσέφερε χαµηλότερα όρια ανίχνευσης, καλύτερη επαναληψιµότητα και µεγαλύτερη ευαισθησία [Hughes et al., 1976]. Εν τούτοις, η µέθοδος της ατοµικής απορρόφησης δεν επιτρέπει την ταυτόχρονη ανίχνευση πολλών στοιχείων γεγονός που αποτελεί ένα σηµαντικό µειονέκτηµα της. Αντίθετα η φασµατοσκοπία ατοµικής εκποµπής (Atomic Emission Spectroscopy, AES) επιτρέπει τον ταυτόχρονο προσδιορισµό πολλών χηµικών στοιχείων. Ιδιαίτερα διαδεδοµένη είναι η µελέτη κεραµικών και µετάλλων µε τη φασµατοσκοπία 3

20 Κεφάλαιο 1 ατοµικής εκποµπής µε συζευγµένο πλάσµα (Inductively Coupled Plasma, ICP-AES) [Bruno et al., 2000]. Η χρήση ανιχνευτών µάζας για την ανίχνευση ισοτοπικών βαρών, οδήγησε στην ανάπτυξη ενός νεότερου κλάδου, της µεθόδου ICP-MS µε σηµαντικές εφαρµογές στον χώρο της αρχαιοµετρίας [Tykot and Young, 1996]. Τα κύρια πλεονεκτήµατα της µεθόδου είναι η µικρή απαιτούµενη ποσότητα δείγµατος, ο πολυστοιχειακός χαρακτήρας της και η µεγάλη ευαισθησία. Τελευταία, αναπτύσσεται και η µέθοδος LA-ICP-MS (Laser Ablation) που περιλαµβάνει την εισαγωγή του δείγµατος στο χώρο του πλάσµατος µε τη χρήση λέιζερ [Yoon et al., 2001]. Άλλες µέθοδοι που χρησιµοποιούνται στην ανάλυση ανόργανων αρχαιολογικών υλικών είναι η φασµατοσκοπία φθορισµού ακτίνων-χ (X-ray Fluorescence Spectroscopy, XRF), η περίθλαση ακτίνων-χ (X-ray Diffraction, XRD), η µικροσκοπία ηλεκτρονικής σάρωσης (Scanning Electron Microscopy, SEM), η φασµατοσκοπία ακτίνων-χ µε δέσµη πρωτονίων (Proton Induced X-ray Emission, PIXE), η µικροανάλυση µε δέσµη ηλεκτρονίων (Εlectron Beam MicroAnalysis, EΒMA), η φασµατοσκοπία ηλεκτρονίων Auger (Auger Electron Spectroscopy, AES), η φασµατοσκοπία φωτοηλεκτρονίων (X-ray Photoelectron Spectroscopy, XPS), η φασµατοσκοπία Mossbauer και η µικροσκοπική ανάλυση µε τη σάρωση ηλεκτρονίων (Scanning Electron Microscopy, SEM). Η µέθοδος της περίθλασης των ακτίνων-χ ειδικότερα, προσφέρει πολύτιµα συµπεράσµατα σχετικά µε την παρουσία ορυκτών στα κεραµικά. Επίσης, µε βάση τη µέθοδο αυτή µπορεί κανείς να οδηγηθεί σε συµπεράσµατα σχετικά µε τη θερµοκρασία όπτησης των κεραµικών, γιατί ανάλογα µε τη θερµοκρασία όπτησης εµφανίζονται καινούργιες ορυκτές φάσεις και εξαφανίζονται άλλες [Zhu et al., 2004]. Ανάλογες πληροφορίες προκύπτουν και µε την τεχνική της διαφορικής θερµικής ανάλυσης (Differential Thermal Analysis, DTA) και τη θερµοστατική ανάλυση (Thermogravimetric Analysis, TGA) [Moropoulou et al., 1995]. (β) Οργανική ανάλυση Τα κύρια υλικά που αναλύονται στην περίπτωση της οργανικής ανάλυσης είναι τα υπολείµµατα τροφών, οι χρωστικές και οι ρητίνες [Budd et al., 1998]. Μεταξύ των µεθόδων της οργανικής ανάλυσης, οι πιο διαδεδοµένες είναι οι µέθοδοι υγρής χρωµατογραφίας (Liquid Chromatography, LC, High Pressure Liquid Chromatography, HPLC) και αέριας χρωµατογραφίας (Gas Chromatography, GC) καθώς και o συνδυασµός τους µε τη φασµατοσκοπία µάζας (LC-MS, GC-MS). Άλλες µέθοδοι είναι η φασµατοσκοπία υπερύθρου µε µετασχηµατισµό Fourier (Fourier Transformation Infrared Spectroscopy, FT- IR) και η µέθοδος του πυρηνικού µαγνητικού συντονισµού (Nuclear Magnetic Resonance, NMR). (γ) Βιολογική ανάλυση Τα κύρια υλικά που αναλύονται στην περίπτωση της βιολογικής ανάλυσης είναι οι βιολογικοί ιστοί, τα οστά και το αρχαίο γενετικό υλικό (DNA). Ειδικότερα, κατά τη µελέτη 4

21 Εισαγωγή γενετικού υλικού, διακρίνεται η µελέτη µοτοχονδριακού και χρωµοσωµικού DNA. Οι επιθυµητές πληροφορίες αφορούν στον προσδιορισµό του φύλλου, της γενεαλογικής προέλευσης και σπανιότερα στη µελέτη λοιµώξεων. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να ακολουθούνται αυστηρά πρωτόκολλα για την αντιµετώπιση τυχόν επιµολύνσεων των δειγµάτων που αναλύονται Ανάλυση αντικειµένων πολιτιστικής αξίας Η σπανιότητα και η µεγάλη αξία των αντικειµένων πολιτιστικής αξίας δυσχεραίνουν την επιλογή της καταλληλότερης µεθόδου ανάλυσης τους. Για το σκοπό αυτό έχουν διατυπωθεί στο παρελθόν κάποια απαραίτητα κριτήρια που θα πρέπει να πληρεί. Στην πραγµατικότητα είναι πολύ δύσκολο µία µέθοδος να πληρεί όλα τα απαραίτητα κριτήρια. Σε αυτή την περίπτωση επιλέγεται η καλύτερη δυνατή, αυτή δηλαδή που ενέχει τις λιγότερες «υποχωρήσεις» ως προς τις απαιτήσεις. Περιληπτικά λοιπόν, µία ιδανική µέθοδος για την ανάλυση αντικειµένων πολιτιστικής αξίας θα πρέπει να ικανοποιεί τα παρακάτω κριτήρια [Lahanier et al., 1986; Janssens et al. 2000]: Να είναι µη-καταστρεπτική: Η εφαρµογή της µεθόδου θα πρέπει να εγγυάται τη διατήρηση της φυσικής ακεραιότητας του υλικού που µελετάται. Με αυτό τον τρόπο αποφεύγεται η δειγµατοληψία ή λαµβάνονται µικροσκοπικά δείγµατα. Να είναι γρήγορη: Είναι επιθυµητό η µέθοδος να είναι γρήγορη, έτσι ώστε ένας µεγάλος αριθµός παρόµοιων αντικειµένων να µπορούν να αναλυθούν ή ένα αντικείµενο να µπορεί να εξεταστεί σε πολλά σηµεία. Να είναι καθολική: Αποτελεί επιδίωξη η µέθοδος να µπορεί να χρησιµοποιηθεί για την ανάλυση µεγάλης ποικιλίας αντικειµένων διαφορετικών διαστάσεων και σχηµάτων. Να είναι ευέλικτη: Συχνά απαιτείται η γνώση της µέσης συγκέντρωσης ενός αντικειµένου ενώ άλλοτε απαιτείται η γνώση της σύστασης συγκεκριµένων περιοχών πάνω σε ετερογενή υλικά. Μία ιδανική µέθοδος θα πρέπει να µπορεί να χρησιµοποιηθεί και στις δύο περιπτώσεις. Να είναι ευαίσθητη: Εκτός από τον προσδιορισµό των κύριων και δευτερευόντων στοιχείων, µία ιδανική µέθοδος θα πρέπει να οδηγεί στον προσδιορισµό και των ιχνοστοιχείων. Να είναι πολυστοιχειακή: Είναι πολύ σηµαντικό σε µία µοναδική µέτρηση να µπορούν να ανιχνευθούν ταυτόχρονα πολλά στοιχεία. 5

22 Κεφάλαιο Αρχαία Κεραµική Τεχνολογία Γενικά Η σχέση του ανθρώπου µε ένα γήινο υλικό όπως είναι ο πηλός, είναι βαθιά και µακρόχρονη. Τα κεραµικά αρχαιολογικά ευρήµατα αποδεικνύουν τη σηµαντική θέση που αυτά κατείχαν σε όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας. Το ερώτηµα όµως του γιατί αλλά και του πως ξεκίνησαν να κατασκευάζονται τα πρώτα κεραµικά, δεν έχει απαντηθεί πλήρως [Rice, 1999]. Αν και δεν έχει διευκρινιστεί ακόµη η ακριβής χρονολογία κατά την οποία κατασκευάστηκαν τα πρώτα κεραµικά, γίνεται δεκτό ότι αυτά κατασκευάστηκαν γύρω στο π.χ.. Από τα παλαιότερα κεραµικά που έχουν ανακαλυφθεί είναι τα κεραµικά σε Παλαιολιθικό οικισµό στην Τσεχία [Middleton, 1991; Pollard and Heron, 1996]. Το ερώτηµα της προέλευσης των κεραµικών έχει απασχολήσει τους αρχαιολόγους οι οποίοι έχουν διατυπώσει κατά καιρούς διάφορες θεωρίες. Μεταξύ των σηµαντικότερων που έχουν διατυπωθεί, είναι ότι η κατασκευή των κεραµικών εγκαινίασε µία «νέα εποχή στην ανθρώπινη πρόοδο προς την κατεύθυνση µιας βελτιωµένης διαβίωσης και µίας αυξηµένης οικιακής άνεσης». Επίσης, µία πολύ σηµαντική διαπίστωση είναι ότι η κατασκευή κεραµικών αντικειµένων αποτέλεσε την «πρώτη συνειδητή χρήση µια χηµικής µεταβολής» της µετατροπής δηλαδή ενός ανόργανου υλικού που βρίσκεται σε αφθονία στη φύση (ο πηλός) σε ένα νέο σκληρό υλικό (το κεραµικό) [Tite, 1999]. Από ανθρωπολογική άποψη, η σύνδεση της παραγωγής κεραµικών µε την καθιέρωση κοινοτήτων καλλιεργητών δεν είναι πάντα ακριβής, καθώς υπήρχαν κοινότητες καλλιεργητών που δεν είχαν αναπτύξει τεχνολογία κατασκευής κεραµικών ενώ υπήρχαν κοινότητες κυνηγών µε αξιόλογη παραγωγή κεραµικών. Η χρήση των κεραµικών αντικειµένων από µια ανθρώπινη κοινότητα εξαρτάται από παράγοντες: Κοινωνικούς Ιστορικούς Οικονοµικούς Περιβαλλοντικούς Το ενδιαφέρον των αρχαιολόγων για τα κεραµικά ευρήµατα εστιάστηκε για µεγάλο χρονικό διάστηµα στη χρήση των κεραµικών ως δεικτών χρονολόγησης. Στηριζόµενοι σε τυπολογικά χαρακτηριστικά αλλά και σε γραπτές µαρτυρίες, οι αρχαιολόγοι είναι σε θέση να χρονολογήσουν µία νέα ανασκαφή µε βάση τα κεραµικά που εντοπίζονται σε αυτή. Έτσι, το αποτέλεσµα της χρονολόγησης µπορεί να είναι πολύ ακριβές. Εκτός από τη χρήση τους ως δεικτών χρονολόγησης, τα κύρια πεδία έρευνας που διαµορφώθηκαν την τελευταία εικοσαετία σχετικά µε την αρχαία κεραµική είναι: Η µελέτη της προέλευσης των κεραµικών Η µελέτη της τεχνολογίας κατασκευής Η µελέτη των λειτουργικών χαρακτηριστικών και των δυνατοτήτων χρήσης τους Η µελέτη των εµπορικών συναλλαγών της αρχαιότητας 6

23 Εισαγωγή Η συµβολή των θετικών επιστηµών στη µελέτη των αρχαίων κεραµικών είναι πολύ µεγάλη και µπορεί να προσφέρει πληροφορίες για κάθε ένα στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας τους (από την επιλογή πρώτων υλών, την µορφοποίηση, την όπτηση µέχρι και τη χρήση των τελικών αντικειµένων) [Tite, 1999; Henderson, 2000a]. Σε ότι αφορά στην ορολογία που χρησιµοποιείται στην κεραµική τεχνολογία, κρίνεται σκόπιµο να αναφερθούν σε αυτό το σηµείο οι όροι που θα χρησιµοποιηθούν κατά την ανάπτυξη της παρούσας διδακτορικής διατριβής. Έτσι, µε τον όρο άργιλος περιγράφεται η ορυκτή πρώτη ύλη, µε τον όρο κεραµική ύλη περιγράφεται το µίγµα που προκύπτει από την ανάµιξη της αργίλου µε διάφορα άλλα µη πλαστικά υλικά και το οποίο σε ανάµιξη µε το νερό δίνει µία εύπλαστη µάζα που µπορεί να λάβει ορισµένο σχήµα. Με τον όρο κεραµικό περιγράφεται το προϊόν που προκύπτει από την όπτηση και που µπορεί να είναι αγγείο ή κάποιο άλλο αντικείµενο (π.χ. κεραµίδι). Τέλος, τα κοµµάτια πήλινων αγγείων που ανακαλύπτονται στις αρχαιολογικές ανασκαφές αποκαλούνται όστρακα Κεραµική παραγωγή Αν και η κεραµική παραγωγή στην αρχαιότητα καλύπτει µία µεγάλη ποικιλία αντικειµένων (αγγεία, σαρκοφάγοι, κεραµίδια, πήλινα διακοσµητικές επενδύσεις κτλ.), η αρχαία ελληνική κεραµική τέχνη από τη µυκηναϊκή εποχή και έπειτα, άγγιξε την τελειότητα της στον τοµέα της κατασκευής των αγγείων. Έτσι, τα διακοσµηµένα αρχαία ελληνικά αγγεία αποτελούν µία ξεχωριστή και ιδιαίτερη οµάδα. Η πολύ καλή ποιότητα και η ποικιλία των µορφών και των διακοσµητικών τεχνικών, φανερώνουν το υψηλό επίπεδο της αγγειοπλαστικής που είχε επιτευχθεί κατά την αρχαιότητα [Τιβέριος, 1996]. Είναι αξιοθαύµαστο το γεγονός ότι ένα ευτελούς αξίας υλικό όπως είναι ο πηλός, µπορεί να χρησιµοποιηθεί για τη δηµιουργία τόσο θαυµάσιων αντικειµένων. Σε γενικές γραµµές, τα υλικά που χρησιµοποιούνται για την κατασκευή κεραµικών αντικειµένων χαρακτηρίζονται από τις ιδιότητες τους πριν την όπτηση και από τις ιδιότητες που έχουν κατά τη διάρκεια ή που αποκτούν µετά την όπτηση. Στο απλούστερο τεχνολογικό επίπεδο, η παραγωγή κεραµικών απαιτεί πηλό, νερό και καύσιµο [Goffer, 1980]. Η ανάπτυξη βέβαια της κεραµικής τεχνολογίας διεύρυνε την γκάµα των υλικών που µπορούν να χρησιµοποιηθούν. Οι αρχαίοι Έλληνες κεραµείς κατάφεραν µέσα από πολλαπλές δοκιµές να τελειοποιήσουν σε πολλές περιπτώσεις την αγγειοπλαστική τέχνη, επιλέγοντας τις κατάλληλες πρώτες ύλες και εφαρµόζοντας προχωρηµένες τεχνικές όπτησης. Έτσι, στον ελλαδικό χώρο αναπτύχθηκαν πολύ σηµαντικά κέντρα κεραµικής παραγωγής, µε ποιο γνωστά αυτά της Αττικής και της Κορίνθου αλλά και της Βοιωτίας, της Λακωνίας, των Κυκλάδων κτλ.. Τα αρχαία κεραµικά εργαστήρια, ήταν συνήθως εγκατεστηµένα έξω από τα τείχη των πόλεων, καθώς η χρήση των φούρνων όπτησης καθιστούσε τις εγκαταστάσεις ρυπογόνες και ενοχλητικές. 7

24 Κεφάλαιο 1 Η µετατροπή του πηλού σε ένα κεραµικό αντικείµενο είναι µία σύνθετη διεργασία [Scheibler, 1992; Henderson, 2000b; Velde and Druc, 1999; Noble, 1966]. Τα στάδια που περιλαµβάνει η παραγωγή κεραµικών αντικειµένων και οι παράγοντες που διαµορφώνουν τις τελικές του ιδιότητες περιγράφονται συνοπτικά παρακάτω: Α. Εξόρυξη φυσικής αργίλου, προετοιµασία και κατεργασία του πηλού µε σκοπό την αποµάκρυνση ανεπιθύµητων υλικών Η παραγωγή των κεραµικών περιλαµβάνει αρχικά την επιλογή της κατάλληλης πρώτης ύλης. Έτσι, πραγµατοποιείται εξόρυξη του πηλού από φυσικές εναποθέσεις κάτι το οποίο πραγµατοποιούνταν και στην αρχαιότητα όπως φανερώνουν οι παραστάσεις πάνω σε αρχαία αγγεία (Σχήµα 1.1). Η πρώτη ύλη µεταφέρεται στο εργαστήριο όπου ο αγγειοπλάστης (κεραµέας) αποµακρύνει τα ανεπιθύµητα ξένα στοιχεία, όπως πέτρες, κλαδιά, και ρίζες φυτών. Για να αποµακρυνθούν πλήρως τα ανεπιθύµητα συστατικά ακολουθείται η τεχνική του λασπόλουτρου όπου ο φυσικός πηλός αναµιγνύεται µε νερό δηµιουργώντας ένα αιώρηµα. Τα βαριά υλικά (πέτρες) κατακάθονται γρήγορα ενώ τα ελαφρύτερα επιπλέουν (levigation process). Το αιώρηµα διέρχεται από διαδοχικές λεκάνες καθίζησης οι οποίες βρίσκονται σε υψοµετρική διαφορά και καθώς προχωρά, τα ελαφρύτερα σωµατίδια προχωρούν προς τη χαµηλότερη λεκάνη ενώ τα βαρύτερα παραµένουν στις υψηλότερες (Σχήµα 1.2) [Schreiber, 1999]. Με αυτό τον εµπειρικό τρόπο, οι αγγειοπλάστες της αρχαιότητας µπορούσαν να επιλέξουν το κατάλληλο κοκκοµετρικό κλάσµα της αργίλου το οποίο ήταν απαλλαγµένο από τις ανεπιθύµητες προσµίξεις. Όταν ήταν επιθυµητό να κατασκευαστούν αγγεία µε λεπτά τοιχώµατα, η διαδικασία καθαρισµού ήταν πιο χρονοβόρα και απαιτητική. Μετά από την αποµάκρυνση του µεγαλύτερου ποσοστού του νερού στην τελευταία λεκάνη καθίζησης, παραµένει µία ηµί-υγρη µάζα πηλού. Πριν χρησιµοποιηθεί ο πηλός, προηγείται συνήθως το στάδιο της ωρίµανσης του. Ο πηλός σε αυτό το στάδιο κόβεται σε µεγάλα κοµµάτια και αποθηκεύεται σε υγρό µέρος µέχρι να χρησιµοποιηθεί. Σχήµα 1.1: Εξόρυξη πρώτης ύλης κατά την αρχαιότητα. Πήλινος κορινθιακός πίνακας ~580 π.χ., Βερολίνο [πηγή: Scheibler, 1983] 8

25 Εισαγωγή Β. Προσθήκη µη πλαστικών εγκλεισµάτων µε σκοπό τη βελτίωση των ιδιοτήτων της µάζας πηλού, ανάµιξη διαφορετικών πρώτων υλών Στο δεύτερο στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας ο αγγειοπλάστης ελέγχει τις ιδιότητες του πηλού όπως την πλαστικότητα (plasticity) που αποκτά όταν αναµιγνύεται µε νερό, την ευκολία µε την οποία µπορεί να δουλευτεί (workability) κτλ.. Με βάση τα συµπεράσµατα που θα προκύψουν, ο αγγειοπλάστης αποφασίζει αν θα αναµίξει διαφορετικές πρώτες ύλες µε σκοπό να τροποποιήσει ή να βελτιώσει ορισµένες ιδιότητες του πηλού. Μία τεχνική που ακολουθούσαν συχνά οι αγγειοπλάστες στην αρχαιότητα όταν ο πηλός είχε τόση πλαστικότητα ώστε να µη µπορεί να δουλευτεί, ήταν να αναµιγνύουν το πηλό µε άµµο ή σπανιότερα µε θραύσµατα ψηµένου πηλού ή θαλάσσιων όστράκων (tempering agents). Η παρουσία αυτών των εγκλεισµάτων είναι πολλές φορές άµεσα ορατή σε αντικείµενα χονδρόκοκκης κεραµικής. Για να γίνει ο πηλός εύπλαστος θα πρέπει να «ζυµωθεί» κατάλληλα από τους αγγειοπλάστες (wedging). Επιπλέον µε τη διαδικασία αυτή αφαιρείται ο αέρας µέσα από τη µάζα του πηλού κάτι που είναι ιδιαίτερα σηµαντικό στο στάδιο της όπτησης, όπου αποφεύγεται η εµφάνιση ρωγµών. Στην αρχαιότητα το στάδιο της ζύµωσης γίνονταν µε τα πόδια. Μεγάλες µάζες πηλού στοιβάζονταν η µία πάνω στην άλλη και ζυµώνονταν έως ότου να γίνουν εύπλαστες. Μετά το ζύµωµα ο πηλός είναι πλέον έτοιµος να τοποθετηθεί πάνω στον τροχό και να λάβει την επιθυµητή µορφή του [Schreiber, 1998]. Σχήµα 1.2: Λεκάνες καθίζησης για τον καθαρισµό της φυσικής αργίλου [πηγή: Velde and Druc, 1999] Γ. Μορφοποίηση αντικειµένου Η επινόηση του κεραµικού τροχού συνέβαλλε στην αύξηση της κεραµικής παραγωγής αλλά και στη βελτίωση της ποιότητας των παραγόµενων αντικειµένων. Ο κεραµικός τροχός είναι γνωστός από την 4 η χιλιετία π.χ. και ανακαλύφθηκε στην Ανατολή. Στην Ελλάδα εµφανίζεται την 3 η χιλιετία π.χ. Πριν την ανακάλυψη του, τα κεραµικά αγγεία κατασκευάζονταν µε την τεχνική του «κουλούρας» όπου ο πηλός πλάθονταν σε µακριά κορδόνια τα οποία τοποθετούνταν κυκλικά το ένα πάνω στο άλλο δίνοντας ύψος στο αντικείµενο που κατασκευάζονταν. Η τεχνική αυτή ήταν επίπονη και χρονοβόρα [Schreiber, 1999]. Οι πρώτοι τροχοί, ήταν κατασκευασµένοι από ξύλο, πέτρα ή ψηµένο πηλό και η κίνηση τους γινόταν µε το χέρι (Σχήµα 1.3). Με τη χρήση του περιστρεφόµενου τροχού µειώθηκε ο χρόνος κατασκευής των κεραµικών αγγείων. Ο πηλός τοποθετείται πάνω στον 9

26 Κεφάλαιο 1 τροχό όπου και κεντράρεται και στη συνεχεία µε κινήσεις των χεριών λαµβάνει το επιθυµητό σχήµα. Συχνά τα ίχνη από τα δάκτυλα των αγγειοπλαστών παραµένουν πάνω στο αντικείµενο ως απόδειξη του τρόπου κατασκευής του. Η αποκόλληση του αντικειµένου από τον τροχό γίνεται µε τη βοήθεια νήµατος. Για την κατασκευή αντικειµένων µεγάλων διαστάσεων µπορούν να χρησιµοποιηθούν και καλούπια. Πρόσθετα τµήµατα, όπως λαβές, προστίθενται αφού ολοκληρωθεί το κυρίως σώµα του αγγείου. Στην αρχαιότητα τα µεγάλα αγγεία (π.χ. πιθάρια) κατασκευάζονταν τµηµατικά σε κοµµάτια που στη συνέχεια συνενώνονταν [Scheibler, 1983]. Μετά την µορφοποίηση τους, τα αγγεία αφήνονται να ξεραθούν σε σκιερά και προστατευµένα από τη βροχή µέρη ώστε η ξήρανση να γίνει οµοιόµορφα και αργά. Στη συνέχεια επανατοποθετούνται πάνω στον κεραµικό τροχό ώστε να πραγµατοποιηθεί η διαδικασία του φινιρίσµατος. Με τη βοήθεια µεταλλικών ελασµάτων βελτιώνεται η υφή της εξωτερικής επιφάνειας και αφαιρείται η περιττή ποσότητα πηλού από ορισµένα σηµεία.. Όπτηση Το στάδιο της όπτησης των κεραµικών αγγείων περιλαµβάνει την τοποθέτηση των αγγείων σε κλιβάνους. Οι κλίβανοι που χρησιµοποιούταν στην αρχαιότητα ήταν υπέργειοι φούρνοι κατασκευασµένοι συνηθέστερα από πλιθιά [Rye, 1981]. Σχήµα 1.3: Αρχαίος κεραµικός τροχός. Πήλινος κορινθιακός πίνακας, 6 ος αι. π.χ., Λούβρο [πηγή: Scheibler, 1983] Τα καύσιµα υλικά ήταν κλαδιά και ξύλα, και εισάγονταν συνήθως από µπροστά. Ο φούρνος είχε στις περισσότερες περιπτώσεις χαρακτηριστικό θόλο µε την απαραίτητη οπή εξαερισµού ενώ το µέγεθος του σχετίζονταν µε τα αντικείµενα για τα οποία προορίζονταν να χρησιµοποιηθεί. Οι θερµοκρασίες που επιτυγχάνονταv κυµαίνονταν µεταξύ ο C και απαιτούσαν συνεχή τροφοδοσία µε καύσιµα. Αν και οι αρχαίοι κεραµείς δεν γνώριζαν µε επιστηµονικά κριτήρια τις διαδικασίες που πραγµατοποιούνταν κατά την διάρκεια της όπτησης, εφάρµοζαν µε µεγάλη επιτυχία και µε βάση την εµπειρία των κεραµέων της εποχής, τις τεχνικές όπτησης για να επιτύχουν την επιθυµητή απόχρωση στα αγγεία. 10

27 Εισαγωγή Σχήµα 1.4: Απεικόνιση αρχαίου κεραµικού φούρνου. Πήλινος κορινθιακός πίνακας, 6 ος αι. π.χ., Λούβρο [πηγή: Scheibler, 1983] Γνωστές είναι οι τεχνικές των επιχρισµάτων (slips) που επέτρεψαν την κατασκευή των περίφηµων ερυθρόµορφων και µελανόµορφων αγγείων. Συγκεκριµένα, τα αγγεία ψήνονταν αρχικά στη θερµοκρασία των 900 ο C σε οξειδωτικές συνθήκες. Σε αυτό το στάδιο τα κεραµικά αποκτούσαν ένα χαρακτηριστικό κόκκινο χρώµα λόγω της οξείδωσης του σιδήρου σε τρισθενή (Fe 2 O 3 ). Στη συνέχεια η δίοδος του οξυγόνου στο φούρνο όπτησης έκλεινε και επικρατούσαν αναγωγικές συνθήκες. Η µετατροπή του τρισθενούς σιδήρου σε επιτεταρτοξείδιο του σιδήρου (Fe 3 O 4 ) προσέδιδε στα αγγεία ένα µαύρο χρώµα. Η επικράτηση στη συνέχεια των οξειδωτικών συνθηκών εκ νέου, προσέδιδε το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώµα στις περιοχές του αγγείου που δεν είχαν επίχρισµα, λόγω της οξείδωσης του σιδήρου σε τρισθενή. Τέλος, θα πρέπει να σηµειωθεί ότι οι ιδιότητες που αποκτά ένα κεραµικό επηρεάζονται από κάθε ένα στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας, αλλά µπορεί επίσης να επηρεαστούν και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες που επικρατούν κατά τη διάρκεια της ταφής του. 1.4 Τα Αρχαία Άβδηρα και η Κεραµική των Αρχαίων Αβδήρων Τα Άβδηρα, γενέτειρα του ηµόκριτου, βρίσκονται κτισµένα στο ακρωτήριο Μπουλούστρα το οποίο εντοπίζεται µεταξύ των εκβολών του Νέστου ποταµού και του Πόρτο Λάγος (Σχήµα 1.5). Από γεωλογική άποψη, τα Άβδηρα εντάσσονται στη µάζα της Ροδόπης, στην οποία είναι έντονη η παρουσία όξινων πυριγενών πετρωµάτων [Μουντράκης, 1985]. Τα 'Αβδηρα εποικίστηκαν στα µέσα του 7ου π.χ. αιώνα από τους Κλαζοµένιους και το 545 π.χ. από τους Τήιους. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές ξεκίνησαν το 1950 από τον. Λαζαρίδη και συνεχίστηκαν µέχρι και το 1966 µε αποτέλεσµα την αποκάλυψη των τειχών και των κτισµάτων του νοτίου περιβόλου (νεώτερη πόλη). Στη συνέχεια και µέχρι σήµερα, οι ανασκαφές διεξάγονται από την ΙΘ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Μερικές σηµαντικές χρονολογίες στην ιστορία των Αβδήρων αναφέρονται συνοπτικά 11

28 Κεφάλαιο 1 παρακάτω [Λαζαρίδη, 1972]: π.χ. : Ιδρύεται η πρώτη αποικία από τους Κλαζοµένιους µε αρχηγό τον Τιµησία. Οι Κλαζοµένιοι ξεκίνησαν από τη χερσόνησο της Ερυθραίας στα παράλια της Μικράς Ασίας και η απόπειρα για εγκατάσταση των πρώτων αυτών Ελλήνων αποίκων φαίνεται να ήταν µία ιδιωτική πρωτοβουλία παρά µία επιχείρησης ολόκληρης της πόλης των Κλαζοµένιων. Η προσπάθεια εγκατάστασης απέτυχε εξαιτίας των Θρακών που επιτέθηκαν και κατέστρεψαν την πρώτη αποικία. 545 π.χ. : Τα Άβδηρα ιδρύονται από τους κατοίκους της Ιωνικής πόλης Τέω Η πόλη είχε εµπορικό χαρακτήρα λόγω της πλεονεκτικής γεωγραφικές της θέσης. Παρατηρείται πλούσια νοµισµατοκοπία. 512 π.χ. : Περνά από την περιοχή περσικός στρατός µε αρχηγό τον στρατηγό του αρείου Μεγάβαζο και λίγο αργότερα (το 491 π.χ.) µε το στρατηγό Μαρδόνιο. Το λιµάνι των Αβδήρων χρησιµοποιείται ως βάση για τις περσικές επιχειρήσεις. 480 π.χ : Τα Άβδηρα είναι µία από τις πόλεις που ορίζονται για τη φιλοξενία των Περσών κατά την εκστρατεία του Ξέρξη εναντίον των ελληνικών πόλεων. 479 π.χ. : Ο Ξέρξης κατά τη φυγή του από τη Ελλάδα φιλοξενείται στα Άβδηρα π.χ. : Τα Άβδηρα γίνονται µέλος της Ά Αθηναϊκής Συµµαχίας και πληρώνουν φόρο στο ταµείο της συµµαχίας. Η Αθήνα και τα Άβδηρα αναπτύσσουν στενές σχέσεις. 411 π.χ. : Τα Άβδηρα αποστατούν από την Αθηναϊκή Συµµαχία και συνάπτουν συµµαχία µε τους Λακεδαιµόνιους. Οι Αθηναίοι επανακτούν τον έλεγχο το 408 π.χ. µετά από την εκστρατεία του στρατηγού Θρασύβουλου. Το 405 π.χ µετά από την ήττα των Αθηναίων στους Αιγός Ποταµούς, τα Άβδηρα περνούν στη σφαίρα επιρροής των Λακεδαιµονίων. 376 π.χ. : Η πόλη λεηλατείται από εισβολείς, τους Τριβαλούς. Τα Άβδηρα δέχθηκαν τη βοήθεια του Αθηναίου στρατηγού Χαβρία και σώθηκαν από ολοκληρωτικό αφανισµό. 375 π.χ. : Τα Άβδηρα που βρίσκονται σε περίοδο παρακµής γίνονται µέλος της Β Αθηναϊκής συµµαχίας π.χ. : Η πόλη καταλαµβάνεται από το βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππο Β. Στα χρόνια που ακολουθούν τα Άβδηρα αλλάζουν συνεχώς κυρίαρχο. Μετά το θάνατο του Κασσάνδρου ανήκουν στο βασίλειο του Λυσιµάχου ενώ µετά το θάνατο του Λυσιµάχου περιέρχονται διαδοχικά στην κυριαρχία των Μακεδόνων, Σελευκιδών και Πτολεµαίων. 202 π.χ. : Την πόλη κυριεύει ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Ε. 196 π.χ. : Η πόλη έρχεται σε Ρωµαϊκή κατοχή. 170 π.χ. : Τα Άβδηρα καταστρέφονται από Ρωµαϊκά στρατεύµατα συνεπικουρούµενα και από στρατεύµατα του βασιλιά της Περγάµου Ευµένη Β. Η ελευθερία της πόλης 12

29 Εισαγωγή αποκαταστάθηκε αργότερα µε απόφαση της Ρωµαϊκής Συγκλήτου. Με το πέρασµα του χρόνου τα Άβδηρα παρακµάζουν σταδιακά και δεν µνηµονεύονται σε αρχαίες γραπτές πηγές. 9 ος αιώνας µ.χ. : Η πόλη µνηµονεύεται στα πεπραγµένα της (ποιάς;) Οικουµενικής Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως µε το όνοµα Πολύστυλον. Στα Άβδηρα έχει βρεθεί κεραµική τόσο εισηγµένη όσο και ντόπια. Τον 4 ο αιώνα π.χ. εντοπίζονται και κεραµικά αγγεία που µιµούνται τα αττικά αγγεία. Οι αρχαιολογικοί προβληµατισµοί αφορούν στη διαπίστωση της προέλευσης της εισαγόµενης κεραµικής και στον εντοπισµό πιθανών πηγών πρώτης ύλης που χρησιµοποιήθηκε για την ντόπια παραγωγή. Ο αρχαιολογικός χώρος των Αβδήρων καλύπτει µεγάλη έκταση και χωρίζεται σε ευδιάκριτα τµήµατα τα οποία ανήκουν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, γεγονός που διευκολύνει τη δειγµατοληψία κεραµικών οστράκων, καθώς µπορούν να ληφθούν οµάδες δειγµάτων της ίδιας χρονικής περιόδου. Σχήµα 1.5: Γεωλογικός χάρτης της ευρύτερης περιοχής των Αβδήρων [πηγή: ΙΓΜΕ] 1.5 Σκοποί της διδακτορικής διατριβής Οι σκοποί της παρούσας διδακτορικής διατριβής εστιάζονται στα παρακάτω σηµεία. 1. Στην αναζήτηση της καταλληλότερης µεθόδου προκατεργασίας των αρχαίων κεραµικών, µε σκοπό τη λήψη, σε µορφή διαλύµατος, του περιεχοµένου τους σε ιχνοστοιχεία 13

30 Κεφάλαιο 1 για την εν συνεχεία ανάλυση τους µε τη φασµατοσκοπία ατοµικής εκποµπής µε τη µέθοδο του συζευγµένου πλάσµατος (ICP-AES). Ειδικότερα, στόχος είναι να διερευνηθεί η δυνατότητα χρήσης των µικροκυµάτων στη διαλυτοποίηση των κεραµικών και η αξιολόγηση της αποτελεσµατικότητας διαφορετικών συνδυασµών από ισχυρά ανόργανα οξέα. Η µελέτη αυτή θα εφαρµοστεί σε ένα πρότυπο κεραµικό υλικό αναφοράς έτσι ώστε τα συµπεράσµατα που θα προκύψουν να τεκµηριώσουν ένα νέο πρωτόκολλο προκατεργασίας αρχαίων κεραµικών δειγµάτων το οποίο θα µπορεί να εφαρµοστεί σε εργαστηριακή βάση ρουτίνας. Για την επιλογή της καταλληλότερης µεθόδους προκατεργασίας, θα γίνει χρήση των διαφόρων µεθόδων της στατιστικής ανάλυσης, όπως η εκτέλεση δοκιµών σηµαντικότητας και η ανάλυση κατά οµάδες. 2. Στη διερεύνηση των αναλυτικών χαρακτηριστικών της µικρο-φασµατοσκοπίας φθορισµού ακτίνων-χ (µ-xrf) που αποτελεί µία σύγχρονη µη καταστρεπτική πολύστοιχειακή µέθοδο ανάλυσης και στην εφαρµογή της για πρώτη φορά στην ποσοτική ανάλυση αρχαίων κεραµικών. Ακόµη, θα αξιολογηθούν τα πλεονεκτήµατα που προσφέρει το φορητό σύστηµα µ-xrf που χρησιµοποιήθηκε για την επιτόπια (in situ) ανάλυση αρχαίων κεραµικών στους χώρους έκθεσης τους όπως τα µουσεία. 3. Στον χαρακτηρισµό της χηµικής σύστασης αρχαίων κεραµικών οστράκων από την ανασκαφή στο αρχαίο νεκροταφείο των Αβδήρων, τόσο µε τη χρήση µίας καταστρεπτικής µεθόδου ενόργανης ανάλυσης (ICP-AES) όσο και µε τη χρήση µίας µη καταστρεπτικής µεθόδου (µ-xrf). Τα χηµικά στοιχεία που θα προσδιοριστούν περιλαµβάνουν κύρια και δευτερεύοντα στοιχεία όπως SiO 2, Al 2 O 3, Fe 2 O 3, K 2 O, CaO, MgO, NaO, αλλά και ιχνοστοιχεία όπως Ti, Cu, Zn, Mn, Cr, Ni. Cd, Ba, Co, P κτλ. 4. Στη µελέτη διαφόρων ειδικών οµάδων από τα αρχαία κεραµικά όπως τα κεραµικά µε µαύρο επίχρισµα και τα κεραµικά που παρουσιάζουν διχρωµία κατά την τοµή τους. 5. Στη σύγκριση δύο πολύστοιχειακών µεθόδων ανάλυσης, µίας σύγχρονης καταστρεπτικής µεθόδου (ICP-AES) και µίας επίσης σύγχρονης µη καταστρεπτικής µεθόδου (µ-xrf) υπό όρους ακρίβειας, ευαισθησίας και επαναληψιµότητας. 6. Στην ανάπτυξη µίας µεθοδολογίας για την ολοκληρωµένη µελέτη της αρχαίας κεραµικής, η οποία περιλαµβάνει τον προσδιορισµό διαφόρων φυσικοχηµικών παραµέτρων (χηµική ανάλυση, µέτρηση πορώδους, σκληρότητας, χρώµατος) και την κατασκευή βάσεων δεδοµένων για την τεκµηρίωση των δειγµάτων. 7. Η εφαρµογή µεθόδων της χηµειοµετρίας (στατιστικών µοντέλων) στην επεξεργασία των αναλυτικών δεδοµένων που προέκυψαν, όπως η ανάλυση κατά οµάδες και η ανάλυση 14

31 Εισαγωγή κύριων συνιστωσών. 1.6 ιάρθρωση της ιδακτορικής ιατριβής Η παρούσα διδακτορική διατριβή χωρίζεται σε τρία κύρια τµήµατα (θεωρητικό, πειραµατικό, αποτελέσµατα) και περιλαµβάνει 13 συνολικά κεφάλαια. Το θεωρητικό τµήµα αποτελείται από τα κεφάλαια 1-6. Σε αυτά παρουσιάζονται, οι έννοιες της αρχαιοµετρίας, περιγράφεται η εφαρµογή των φυσικών µεθόδων στην επίλυση αρχαιολογικών προβληµάτων, δίνονται στοιχεία της αρχαίας κεραµικής τεχνολογίας, περιγράφονται οι ιδιότητες των πρώτων υλών που χρησιµοποιούνται στην κατασκευή των κεραµικών αγγείων, περιγράφονται οι µέθοδοι προετοιµασίας των δειγµάτων µε έµφαση στη χρήση µικροκυµάτων, και παρουσιάζονται αναλυτικά οι ενόργανες µέθοδοι που χρησιµοποιήθηκαν στην παρούσα διδακτορική διατριβή δηλαδή, η φασµατοσκοπία ατοµικής εκποµπής µε τη µέθοδο του συζευγµένου πλάσµατος (ICP-AES) και η µικρο-φασµατοσκοπία φθορισµού ακτίνων-χ (µ-xrf). Τέλος, στα κεφάλαια 2 και 5 αυτά συµπεριλαµβάνονται δύο βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις. Η πρώτη αφορά στην εφαρµογή της µεθόδου ICP-AES στην ανάλυση αρχαίων κεραµικών και η δεύτερη στην εφαρµογή της µεθόδου µ-xrf στην ανάλυση αρχαίων κεραµικών και πολιτιστικών αντικειµένων γενικότερα. Το πειραµατικό τµήµα αποτελείται από τα κεφάλαια 7-9. Σε αυτά περιγράφονται οι συσκευές, τα αντιδραστήρια και τα πρότυπα υλικά αναφοράς που χρησιµοποιήθηκαν για την εκτέλεση των πειραµατικών διεργασιών. Επίσης, παρουσιάζονται τα δείγµατα που µελετήθηκαν και περιγράφεται η διαδικασία της δειγµατοληψίας αρχαίων κεραµικών οστράκων από την ανασκαφή των αρχαίων Αβδήρων. Τέλος, περιγράφονται αναλυτικά τα πρωτόκολλα των διεργασιών που ακολουθήθηκαν για την προετοιµασία των δειγµάτων προς ανάλυση και µε τις δύο ενόργανες µεθόδους, η βαθµονόµηση των οργάνων και τα πρωτόκολλα προσδιορισµού των διαφόρων φυσικοχηµικών χαρακτηριστικών. Τα αποτελέσµατα αποτελούνται από τα κεφάλαια Στο κεφάλαιο 10 παρουσιάζονται τα συµπεράσµατα από τη συγκριτική µελέτη µεταξύ των έξι µεθόδων διαλυτοποίησης που εφαρµόστηκαν στο πρότυπο υλικό αναφοράς SARM 69. Στο κεφάλαιο 11 παρουσιάζονται τα αναλυτικά χαρακτηριστικά του οργάνου µ-xrf και εξετάζεται µε λεπτοµέρεια η επίδραση ορισµένων κρίσιµων παραµέτρων στο αποτέλεσµα των µετρήσεων. Στο κεφάλαιο 12 παρουσιάζονται τα συµπεράσµατα από τη συγκριτική µελέτη των δύο ενόργανων µεθόδων ανάλυσης που χρησιµοποιήθηκαν τόσο για την ανάλυση αρχαίων κεραµικών όσο και διαφόρων προτύπων υλικών αναφοράς. Στο κεφάλαιο 13 παρουσιάζονται τα αποτελέσµατα από την ανάλυση 104 δειγµάτων κεραµικών οστράκων µε τις µεθόδους ICP-AES και µ-xrf. Τα δεδοµένα που προέκυψαν από τις δύο µεθόδους επεξεργάστηκαν µε διάφορες στατιστικές µεθόδους (ανάλυση κύριων συνιστωσών, ανάλυση κατά οµάδες κτλ.) και τα αντίστοιχα αποτελέσµατα παρουσιάζονται επίσης στο κεφάλαιο

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ Ορισµός ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΑΚΤΙΝΩΝ Χ - Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µικρού µήκους κύµατος (10-5 - 100 Å) - Συνήθως χρησιµοποιούνται ακτίνες Χ µε µήκος κύµατος 0.1-25

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση στον 21 ο αιώνα. Αναλύσεις και σε άλλα είδη κεραμικής όπως ειδώλια, πλίνθοι, φούρνοι (εστίες).

Η ανάλυση στον 21 ο αιώνα. Αναλύσεις και σε άλλα είδη κεραμικής όπως ειδώλια, πλίνθοι, φούρνοι (εστίες). Η ανάλυση στον 21 ο αιώνα Πλήθος εξειδικευμένων μελετών που συνδυάζουν περισσότερες από μία αναλυτικές τεχνικές Εφαρμογή αναλυτικών τεχνικών σε κεραμικά σύνολα προϊστορικών αλλά και ιστορικών χρόνων Αναλύσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΝΙΤΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΝΙΤΡΩΔΩΝ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΝΕΡΟ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΥΔΡΟΓΟΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΩΝ ΕΙΓΜΑΤΩΝ- XRF & ΝΑΑ

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΩΝ ΕΙΓΜΑΤΩΝ- XRF & ΝΑΑ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΩΝ ΕΙΓΜΑΤΩΝ- XRF & ΝΑΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Ιστορικά στοιχεία XRF / ΝΑΑ 2. Αρχή λειτουργίας 3. Οργανολογία 4. Αναλυτικές δυνατότητες ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάλυση στερεών Μη καταστρεπτικές τεχνικές

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΚΛΕΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΟΞΕΙΔΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΘΑΝΙΟΥ ΠΡΟΣ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ Βασιλική

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικά Πλεονεκτήµατα. Βασική αρχή της µεθόδου XRF. Στοιχεία πειραµατικήςδιάταξης Φορητά Συστήµατα. reflection XRF, TXRF)

Χαρακτηριστικά Πλεονεκτήµατα. Βασική αρχή της µεθόδου XRF. Στοιχεία πειραµατικήςδιάταξης Φορητά Συστήµατα. reflection XRF, TXRF) Μέθοδος φθορισοµετρίας XRF X-ray Fluorescence Ποιοτικός και ποσοτικός προσδιορισµός βαρέων µετάλλων και ιχνοστοιχείων σε νερό 1 Χαρακτηριστικά Βασική αρχή της µεθόδου XRF Φορητά Συστήµατα Ειδική γεωµετρία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΟΞΕΙΔΙΩΝ ΤΟΥ ΑΖΩΤΟΥ (NO X

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΤΕΜΙΣΙΝΙΝΗΣ ΜΕ ΑΙΜΙΝΗ ΚΑΙ ΑΙΜΑΤΙΝΗ ΜΕΣΩ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑΣ ΥΠΕΡΥΘΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική. Ευρυδίκη Κεφαλίδου Λίγα λόγια για την αρχαία κεραμική Ευρυδίκη Κεφαλίδου Η κεραμική είναι το πολυπληθέστερο και πιο συχνό αρχαιολογικό αντικείμενο. Με τη βοήθεια της κεραμικής: α) εντοπίζουμε μια αρχαιολογική θέση β) χρονολογούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ. Αριάδνη Αργυράκη

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ. Αριάδνη Αργυράκη ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Αριάδνη Αργυράκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Αναλυτική χημεία και γεωεπιστήμες 2. Ταξινόμηση μεθόδων ανάλυσης 3. Επιλογή μεθόδων ανάλυσης ΟΡΙΣΜΟΣ- ΣΤΟΧΟΙ Αναλυτική Γεωχημεία εφαρμογή της Αναλυτικής

Διαβάστε περισσότερα

1) Να οριστεί η δοµή των στερεών. 2) Ποιες είναι οι καταστάσεις της ύλης; 3) Τι είναι κρυσταλλικό πλέγµα και κρυσταλλική κυψελίδα;

1) Να οριστεί η δοµή των στερεών. 2) Ποιες είναι οι καταστάσεις της ύλης; 3) Τι είναι κρυσταλλικό πλέγµα και κρυσταλλική κυψελίδα; ιάλεξη η 10 ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ιάλεξη 4η 1) Να οριστεί η δοµή των στερεών. 2) Ποιες είναι οι καταστάσεις της ύλης; 3) Τι είναι κρυσταλλικό πλέγµα και κρυσταλλική κυψελίδα; 4) Ποια είναι η ιδιότητα, η οποία ξεχωρίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ, ΦΜΑ) ΙΝSTRUMENTAL METHODS OF CHEMICAL ANALYSIS

ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ, ΦΜΑ) ΙΝSTRUMENTAL METHODS OF CHEMICAL ANALYSIS ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ, ΦΜΑ) ΙΝSTRUMENTAL METHODS OF CHEMICAL ANALYSIS Περιεχόμενα Ι. Τι είναι η ενόργανη χημική ανάλυση Ενόργανη χημική ανάλυση/κλασική αναλυτική χημεία Σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Γ ΕΚ ΟΣΗΣ Μετά την τρίτη έκδοση του βιβλίου µου µε τα προβλήµατα Μηχανικής για το µάθηµα Γενική Φυσική Ι, ήταν επόµενο να ακολουθήσει η τρίτη έκδοση και του παρόντος βιβλίου µε προβλήµατα Θερµότητας

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα

Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα Σενάριο 3. Τα µέσα των πλευρών τριγώνου Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Γ' Γυµνασίου: Παραλληλία πλευρών, αναλογίες γεωµετρικών µεγεθών, οµοιότητα τριγώνων, τριγωνοµετρικοί αριθµοί περίµετρος και εµβαδόν.

Διαβάστε περισσότερα

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev.

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. To ορατό καταλαµβάνει ένα πολύ µικρό µέρος του ηλεκτροµαγνητικού φάσµατος: 1,6-3,2eV. Page 1

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Οι Ενόργανες Μέθοδοι Ανάλυσης είναι σχετικές μέθοδοι και σχεδόν στο σύνολο τους παρέχουν την αριθμητική τιμή μιας φυσικής ή φυσικοχημικής ιδιότητας, η

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις

Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις Γ. Κακάλη, Αν. Καθ. Ε.Μ.Π. Α. Γάκη, Χηµ. Μηχ. ΕΜΠ Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις ΑΣΚΗΣΗ 6 Παρασκευή ασβεσταργιλικών ενώσεων µε τη µέθοδο πολυµερισµού αρχικών διαλυµάτων και τη χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Ταραντίλης- Αναπληρωτής καθηγητής Χρήστος Παππάς -Επίκουρος ρς καθηγητής

Πέτρος Ταραντίλης- Αναπληρωτής καθηγητής Χρήστος Παππάς -Επίκουρος ρς καθηγητής Instrumental Chemical Analysis Πέτρος Ταραντίλης- Αναπληρωτής καθηγητής Χρήστος Παππάς -Επίκουρος ρς καθηγητής Οι σπουδαστές και οι επιστήμονες των κλάδων: Χημείας, Βιολογίας, Γεωπονίας, Γεωλογίας, Φαρμακευτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Δεν έχει καταχωρηθεί κωδικός επαγγέλματος από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Αντικείμενο του ισχύοντος προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Κεραµικά &µέταλλα σε επαφή. Η κατάσταση στην Ελλάδα

Κεραµικά &µέταλλα σε επαφή. Η κατάσταση στην Ελλάδα Γενικό Χηµείο του Κράτους, Β Χηµική Υπηρεσία Αθήνας Κεραµικά &µέταλλα σε επαφή µε τρόφιµα: Η κατάσταση στην Ελλάδα ανάη Θεοφίλου, Προϊσταµένη Τµήµατος Μετάλλων & Ανόργανων Υλών Το Γ.Χ.Κ. πραγµατοποιεί

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ, ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΣΤΩΝ (ΜΕΡΟΣ 2 ο ) ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ, ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΣΤΩΝ (ΜΕΡΟΣ 2 ο ) ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ, ΜΕΤΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΣΤΩΝ (ΜΕΡΟΣ 2 ο ) ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΩΝ ΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗ Όπως ήδη αναφέρθηκε για να αναλυθεί ένα δείγμα φυτικών ιστών ή φύλλων θα πρέπει αυτό να

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ... 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ... 1 Πε ρ ι ε χ ο μ ε ν α ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1... 1 ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ... 1 1.1 Εισαγωγή...1 1.2 Δειγματοληψία...2 1.2.1 Μέθοδοι και τεχνικές δειγματοληψίας...2 1.3 Προκατεργασία-Φύλαξη δειγμάτων...12 1.3.1 Δοχεία

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός Αναλυτικής Χημείας

Ορισμός Αναλυτικής Χημείας Ορισμός Αναλυτικής Χημείας Αναλυτική Χημεία ορίζεται ως ο επιστημονικός κλάδος, που αναπτύσσει και εφαρμόζει μεθόδους, όργανα και στρατηγικές, για να δώσει πληροφορίες σχετικά με τη σύσταση και φύση υλικών

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Μεθοδολογία της Έρευνας ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Μορφή µαθήµατος.

Εισαγωγή στη Μεθοδολογία της Έρευνας ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Μορφή µαθήµατος. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ιάλεξη 1. Εισαγωγή στη Μεθοδολογία της έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Φαινόµενα ρευστοποίησης εδαφών στον Ελληνικό χώρο Κεφάλαιο 1

Φαινόµενα ρευστοποίησης εδαφών στον Ελληνικό χώρο Κεφάλαιο 1 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 Εισαγωγικό σηµείωµα Η προκαλούµενη, κατά τη διάδοση των σεισµικών κυµάτων, εφαρµογή κυκλικών διατµητικών τάσεων οδηγεί τους κορεσµένους χαλαρούς αµµώδεις σχηµατισµούς σε συµπύκνωση.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΟΝΙΟΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ

ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΟΝΙΟΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΜΕ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΟΝΙΟΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ Η πρώτη ύλη με τη μορφή σωματιδίων (κόνεως) μορφοποιείται μέσα σε καλούπια, με μηχανισμό που οδηγεί σε δομική διασύνδεση των σωματιδίων με πρόσδοση θερμότητας.

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα. συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη τιµή.

Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα. συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη τιµή. Σενάριο 6. Συµµεταβολές στο ισοσκελές τρίγωνο Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Β' Λυκείου. Συµµεταβολή µεγεθών. Εµβαδόν ισοσκελούς τριγώνου. Σύστηµα συντεταγµένων. Γραφική παράσταση συνάρτησης. Μέγιστη - ελάχιστη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Χημεία της Συντήρησης των Aνόργανων Υλικών

Η Χημεία της Συντήρησης των Aνόργανων Υλικών Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης Πρόγραμμα Διαχείρισης Εκκλησιαστικών Κειμηλίων Η Χημεία της Συντήρησης των Aνόργανων Υλικών Ολοκλήρωση των ανόργανων υλικών που έχουν χρησιμοποιηθεί στα κειμήλια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΆ ΥΛΙΚΆ. 1. Παρασκευή Στηριγμένων Καταλυτών. 2. Χαρακτηρισμός Καταλυτών

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΆ ΥΛΙΚΆ. 1. Παρασκευή Στηριγμένων Καταλυτών. 2. Χαρακτηρισμός Καταλυτών ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΆ ΥΛΙΚΆ 1. Παρασκευή Στηριγμένων Καταλυτών 2. Χαρακτηρισμός Καταλυτών Παρασκευή Στηριγμένων Καταλυτών Τεχνικές Εμποτισμού Ξηρός Εμποτισμός Υγρός Εμποτισμός Απλός Εμποτισμός Εναπόθεση - Καθίζηση

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΜΗΜΑ Χ Η Μ Ι Κ Ω Ν ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 2016 Η συνεισφορά της Χημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Περιβάλλοντος

Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Περιβάλλοντος Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Χημικής Μηχανικής Εισαγωγή Το Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Περιβάλλοντος βρίσκεται σε διαδικασία μετεξέλιξης σε ένα σύγχρονο Τμήμα Χημικών Μηχανικών,

Διαβάστε περισσότερα

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία με λ [ m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev.

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία με λ [ m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία με λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. ότι το αόρατο το «φώς» από τον σωλήνα διαπερνούσε διάφορα υλικά (χαρτί, ξύλο, βιβλία) κατά την

Διαβάστε περισσότερα

Ενόργανη Ανάλυση Εργαστήριο Φασματοσκοπία Raman (Raman Spectroscopy)

Ενόργανη Ανάλυση Εργαστήριο Φασματοσκοπία Raman (Raman Spectroscopy) Ενόργανη Ανάλυση Εργαστήριο Φασματοσκοπία Raman (Raman Spectroscopy) Πέτρος Α. Ταραντίλης 1 Σκέδαση Raman 2 Οργανολογία Φασματομέτρου Raman Ανιχνευτής σύζευξης φορτίου - chargecoupled device (CCD) είγμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΩΝ ΒΑΡΕΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΤΟΥΣ Μιχαήλ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΝΑΝΟΣΩΛΗΝΩΝ ΑΝΘΡΑΚΑ ΜΕΣΩ ΘΕΡΜΟΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΜΟΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΕ ΣΤΕΡΕΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Α.Μ. Νέτσου 1, Ε. Χουντουλέση 1, Μ.Περράκη 2, Α.Ντζιούνη 1, Κ. Κορδάτος 1 1 Σχολή Χημικών Μηχανικών, ΕΜΠ 2 Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Υδρογεωχημεία Αναλυτική Γεωχημεία Ενότητα 8: Κριτήρια επιλογής κατάλληλης τεχνικής χημικής ανάλυσης

Υδρογεωχημεία Αναλυτική Γεωχημεία Ενότητα 8: Κριτήρια επιλογής κατάλληλης τεχνικής χημικής ανάλυσης Υδρογεωχημεία Αναλυτική Γεωχημεία Ενότητα 8: Κριτήρια επιλογής κατάλληλης τεχνικής χημικής ανάλυσης Αριάδνη Αργυράκη Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος Στόχοι ανάλυσης/ ερευνητή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΑΔΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΑΝΟΡΓΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

ΜΟΝΑΔΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΑΝΟΡΓΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΠΡΟΪΟΝΤΩΝ NATIONAL TECHNICAL UNIVERSITY OF ATHENS ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2008 1 ΜΟΝΑΔΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΑΝΟΡΓΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ & ( ITTC,. ISO 9002) ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΠΡΟΪΟΝΤΩΝ LABORATORY

Διαβάστε περισσότερα

Ενόργανη Ανάλυση Εργαστήριο. Φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού Nuclear Magnetic Resonance spectroscopy, NMR. Πέτρος Α.

Ενόργανη Ανάλυση Εργαστήριο. Φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού Nuclear Magnetic Resonance spectroscopy, NMR. Πέτρος Α. Ενόργανη Ανάλυση Εργαστήριο Φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού Πέτρος Α. Ταραντίλης 1 Βασικές αρχές Που βασίζεται; Στη μέτρηση της απορρόφησης της ακτινοβολίας στην περιοχή των ραδιοσυχνοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις Εργαστηρίου ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑΣ

Σημειώσεις Εργαστηρίου ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Σημειώσεις Εργαστηρίου ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑΣ του ΙΟΡ ΑΝΙ Η ΑΝ ΡΕΑ Επίκουρου Καθηγητή Κοζάνη, 2007 Περιεχόμενα Πρόλογος.2 Εισαγωγή.3 Εργαστήριο 1ο - Αναλυτική Γεωχημεία.7

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ Ε.Μ.Π.

ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ Ε.Μ.Π. ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Εργαστήριο Συστημάτων Αποφάσεων και Διοίκησης Δ.Π.Μ.Σ. Τεχνοοικονομικά Συστήματα Επιλογή κατάλληλου υλικού καθαρισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr

ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ. Θεσσαλονίκη, 2015. sep4u.gr ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΧΗΜΙΚΟΥ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ, ΣΠΟΥΔΕΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΤΜΗΜΑ Χ Η Μ Ι Κ Ω Ν ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 2015 Η συνεισφορά της Χημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ)

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ) ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΛΙΠΑΝΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΩΝ ΜΕ ΧΡΗΣΗ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ (ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Π.Ε. ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ) ρ. Αριστοτέλης Παπαδόπουλος Γενικός /ντης Αγροτικής Έρευνας ΕΛ.Γ.Ο. «ΗΜΗΤΡΑ» ρ. Φραντζής Παπαδόπουλος Τακτικός Ερευνητής

Διαβάστε περισσότερα

«Περιβαλλοντική Βιολογία - ιαχείριση Χερσαίων και Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων»

«Περιβαλλοντική Βιολογία - ιαχείριση Χερσαίων και Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων» ιιδρυµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Περιβαλλοντική Βιολογία - ιαχείριση Χερσαίων και Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων» ΕΚΘΕΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Ιούλιος 2003 Η διαδικασία αξιολόγησης του Μεταπτυχιακού Προγράµµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες, Συχνότητα κατανομής των χημικών στοιχείων Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ

ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ Φασματοσκοπία Mossbauer ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΑΚΡΙΒΟΣ Τμήμα Χημείας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Το μικροσκόπιο ως αναλυτικό όργανο. Το μικροσκόπιο δεν μας δίνει μόνο εικόνες των παρασκευασμάτων μας.

Το μικροσκόπιο ως αναλυτικό όργανο. Το μικροσκόπιο δεν μας δίνει μόνο εικόνες των παρασκευασμάτων μας. Το μικροσκόπιο ως αναλυτικό όργανο. Το μικροσκόπιο δεν μας δίνει μόνο εικόνες των παρασκευασμάτων μας. Η διάκριση των μικροσκοπίων σε κατηγορίες βασίζεται, κατά κύριο λόγο, στην ακτινοβολία που χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 12 1. Παράδειγµα κριτηρίου κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου - κρίσης (µάθηµα ηµέρας) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΑΘΗΤΗ ΕΠΩΝΥΜΟ. ΟΝΟΜΑ ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΜΑΘΗΜΑ Σκοπός εξέτασης: Η διαπίστωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 Ποιότητα και Ποιοτικός Έλεγχος Ο όρος «ποιότητα» συχνά χρησιµοποιείται χωρίς την πραγµατική της έννοια. ηλαδή δεν προσδιορίζεται αν το προϊόν στο οποίο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή διατριβή

Μεταπτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Μεταπτυχιακή διατριβή ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΒΙΟΑΙΘΑΝΟΛΗΣ ΑΠΟ ΑΠΟΒΛΗΤΑ ΠΟΡΤΟΚΑΛΙΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΣΤΑΥΡΙΝΟΥ Λεμεσός 2016 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

-VIΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ ΣΤΗΝ Ι- ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟ- ΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΙΑΛΕΞΗ»

-VIΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ ΣΤΗΝ Ι- ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟ- ΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΙΑΛΕΞΗ» -VIΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ ΣΤΗΝ Ι- ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟ- ΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΙΑΛΕΞΗ» ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΤΗΤΑ: «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΙΑΛΕΞΗ» ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σο πυρίτιο Φημεία Γ Γυμνασίου

Σο πυρίτιο Φημεία Γ Γυμνασίου Σο πυρίτιο Φημεία Γ Γυμνασίου Επιμέλεια: Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός ΤΝΟΠΣΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΟ ΠΤΡΙΣΙΟ 1. ΣΟ ΠΤΡΙΣΙΟ ΣΗ ΥΤΗ Το πυρίτιο (Si) ανήκει στη 14 η ομάδα του περιοδικού πίνακα και στη τρίτη

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Κατασκευής Συσκευών Διεργασιών ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλοι οι άνθρωποι εκτιμούν την άνεση που παρέχουν τα σύγχρονα συστήματα κλιματισμού. Τα περισσότερα συστήματα που εγκαταστάθηκαν πρίν τη δεκαετία

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Στεφανίδης

Κωνσταντίνος Στεφανίδης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης Οικολογική

Διαβάστε περισσότερα

Υδρογεωχημεία Αναλυτική Γεωχημεία Ενότητα 4: Τεχνικές ανάλυσης διαλυμάτων

Υδρογεωχημεία Αναλυτική Γεωχημεία Ενότητα 4: Τεχνικές ανάλυσης διαλυμάτων Υδρογεωχημεία Αναλυτική Γεωχημεία Ενότητα 4: Αριάδνη Αργυράκη Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Φασματοσκοπία ατομικής απορρόφησης 2. Φασματοσκοπία ατομικής εκπομπής

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Εξάμηνο Υ/Ε Ώρες Θεωρίας Ώρες Ασκήσης Διδακτικές μονάδες ECTS A Υ 3 1 4 6 Διδάσκουσα Ε. Καλδούδη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Φυσικής Αντικειμενικοί στόχοι του μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΡΑΚΑ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΡΑΜΠΟΥΡΝΑΚΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ

ΟΣΤΡΑΚΑ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΡΑΜΠΟΥΡΝΑΚΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΟΣΤΡΑΚΑ ΚΛΑΣΙΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΡΑΜΠΟΥΡΝΑΚΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ Κύρια Μεταπτυχιακή

Διαβάστε περισσότερα

2. Σκοπός και οµή του ιδακτορικού Προγράµµατος

2. Σκοπός και οµή του ιδακτορικού Προγράµµατος Οδηγός ιδακτορικών Σπουδών Στο Τµήµα λειτουργούν, από το 1985, µεταπτυχιακές σπουδές διδακτορικής βαθµίδας. Με τη νοµοθεσία που ισχύει σήµερα, µε αίτησή τους οι απόφοιτοι του Μ.Π.Σ. µπορούν να συνεχίσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΑ ΝΕΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΑΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΑΒ ΗΡΩΝ

ΕΝΑ ΝΕΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΑΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΑΒ ΗΡΩΝ ΕΝΑ ΝΕΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΡΧΑΙΟΜΕΤΡΙΑΣ ΣΤΗ ΘΡΑΚΗ ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΑΒ ΗΡΩΝ Νέστωρ Τσιρλιγκάνης 1, Κωνσταντίνα Καλλιντζή 2 1 Ινστιτούτο Πολιτιστικής και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας, Τσιµισκή 48, 671

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ

ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΦΑΣΜΑΤΟΜΕΤΡΙΑ ΜΑΖΩΝ Ίσως η τεχνική με τη μεγαλύτερη ποικιλία εφαρμογών και την εντυπωσιακότερη ανάπτυξη την τελευταία δεκαετία. Η τεχνική MS παρέχει πληροφορίες σχετικά με: Τη στοιχειακή σύσταση του δείγματος

Διαβάστε περισσότερα

διατήρησης της μάζας.

διατήρησης της μάζας. 6. Ατομική φύση της ύλης Ο πρώτος που ισχυρίστηκε ότι η ύλη αποτελείται από δομικά στοιχεία ήταν ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Δημόκριτος. Το πείραμα μετά από 2400 χρόνια ήρθε και επιβεβαίωσε την άποψη αυτή,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία Περιεχόμενα Σχετικά με τους συγγραφείς... ΧΙΙΙ Πρόλογος... XV Eισαγωγή...XVΙΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας Εισαγωγή... 1 Τι είναι η έρευνα;... 2 Τι είναι η έρευνα των επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2014 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ: Τα άτομα έχουν διακριτές ενεργειακές στάθμες ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ

ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ: Τα άτομα έχουν διακριτές ενεργειακές στάθμες ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ: Τα άτομα έχουν διακριτές ενεργειακές στάθμες ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΤΑ ΦΑΣΜΑΤΑ Ένα σημαντικό αποτέλεσμα της κβαντομηχανικής θεωρίας είναι ότι τα μόρια, όχι μόνο βρίσκονται σε διακριτές ενεργειακές

Διαβάστε περισσότερα

ΠροσθήκηΑποξηραµένης Λυµατολάσπης σε Κεραµικούς Οπτόπλινθους: ιερεύνηση Φυσικών & Μηχανικών Ιδιοτήτων

ΠροσθήκηΑποξηραµένης Λυµατολάσπης σε Κεραµικούς Οπτόπλινθους: ιερεύνηση Φυσικών & Μηχανικών Ιδιοτήτων 1 ο Πανελλήνιο Συνέδριο οµικών Υλικών & Στοιχείων / Αθήνα, Μάιος 2008 ΠροσθήκηΑποξηραµένης Λυµατολάσπης σε Κεραµικούς Οπτόπλινθους: ιερεύνηση Φυσικών & Μηχανικών Ιδιοτήτων Σουζάνα Π. ΤΑΣΤΑΝΗ, ρ. Πολιτικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. Άσκηση 2 η : Φασματοφωτομετρία. ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Γενικό Τμήμα Εργαστήριο Χημείας

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. Άσκηση 2 η : Φασματοφωτομετρία. ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Γενικό Τμήμα Εργαστήριο Χημείας Άσκηση 2 η : ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Εκχύλιση - Διήθηση Διαχωρισμός-Απομόνωση 2. Ποσοτικός Προσδιορισμός 3. Ποτενσιομετρία 4. Χρωματογραφία Ηλεκτροχημεία Διαχωρισμός-Απομόνωση 5. Ταυτοποίηση Σακχάρων Χαρακτηριστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS)

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΛΕΠΤΩΝ ΥΜΕΝΙΩΝ ΥΔΡΟΓΟΝΩΜΕΝΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ (Si:H) ΜΕ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΑ ΥΠΕΡΙΩΔΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥ (UV/VIS) Γ. Αλεξίου, Β. Περδικάρη, Π. Δημητρακέλλης, Ε. Φάρσαρη, Α. Καλαμπούνιας, Ε.Αμανατίδης και Δ.Ματαράς

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός 1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05 Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός Στόχος της Τεχνολογίας στην Γ Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες Τεχνικές Λέιζερ στον Έλεγχο της Λειτουργικότητας Συνθετικών Μονωτήρων Προκλήσεις και Προοπτικές

Σύγχρονες Τεχνικές Λέιζερ στον Έλεγχο της Λειτουργικότητας Συνθετικών Μονωτήρων Προκλήσεις και Προοπτικές Σύγχρονες Τεχνικές Λέιζερ στον Έλεγχο της Λειτουργικότητας Συνθετικών Μονωτήρων Προκλήσεις και Προοπτικές Ο. Κοκκινάκη, Α. Κλίνη, Γ. Κατσοπρινάκης, Δ. Σοφικίτης, Κ. Καλπούζος, Δ. Άγγλος Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής

Διαβάστε περισσότερα

«Αριθμητική και πειραματική μελέτη της διεπιφάνειας χάλυβασκυροδέματος στις σύμμικτες πλάκες με χαλυβδόφυλλο μορφής»

«Αριθμητική και πειραματική μελέτη της διεπιφάνειας χάλυβασκυροδέματος στις σύμμικτες πλάκες με χαλυβδόφυλλο μορφής» ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ «Αριθμητική και πειραματική μελέτη της διεπιφάνειας χάλυβασκυροδέματος στις σύμμικτες πλάκες με χαλυβδόφυλλο μορφής» του Θεμιστοκλή Τσαλκατίδη, Δρ. Πολιτικού Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνος Προγράµµατος: Καθηγητής Νικόλαος Σταµπολίδης. (ΚΑΡ) Κλασική Αρχαιολογία (ΑΙΣ) Αρχαία Ιστορία (ΠΑΡ) Προϊστορική Αρχαιολογία

Υπεύθυνος Προγράµµατος: Καθηγητής Νικόλαος Σταµπολίδης. (ΚΑΡ) Κλασική Αρχαιολογία (ΑΙΣ) Αρχαία Ιστορία (ΠΑΡ) Προϊστορική Αρχαιολογία Ο αρχαίος µεσογειακός κόσµος: Ιστορία και Αρχαιολογία (ΦΕΚ 786/Β/6-10-93, αντικ. ΦΕΚ 170/Β/6-3-97, τροπ. ΦΕΚ 1137/Β/22-12-1997, διορθ. ΦΕΚ 401/Β/29-4-1998, τροπ. ΦΕΚ 1537/B/ 17-10-2003) τρεις κατευθύνσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

Όργανα και συσκευές εργαστηρίου Χημείας

Όργανα και συσκευές εργαστηρίου Χημείας Όργανα και συσκευές εργαστηρίου Χημείας Τα βασικά όργανα και συσκευές ενός εργαστηρίου Χημείας, τα οποία απαιτούνται για τις εργαστηριακές δραστηριότητες του παρόντος φύλλου εργασίας, είναι τα ακόλουθα:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΧΑΜΗΛΟ ΙΑΣΤΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟ SiC

ΜΕΛΕΤΗ ΧΑΜΗΛΟ ΙΑΣΤΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟ SiC ΤΙΤΛΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΧΑΜΗΛΟ ΙΑΣΤΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟ SiC Λαφατζής ηµήτριος Υποψήφιος διδάκτωρ στο Α.Π.Θ. Τµήµα Φυσικής ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: Καθηγ. ΛΟΓΟΘΕΤΙ ΗΣ ΣΤΕΡΓΙΟΣ (Τµ. Φυσικής,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΩΝ ΑΝΑΛΥΣΕΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ ΝΑΟΥΜΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ (1) ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ Προπτυχιακό ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΤΥ 408 ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 4 o ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑ ΙI ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού''

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Οι παρακάτω προσκλήσεις εντάσσονται στο Έργο «ΠΑΝ ΕΚΤΗΣ Νο2- Ψηφιακός Θησαυρός Πρωτογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΤΕΧΝΗΤΟΙ ΛΊΘΟΙ- ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ μέρος Α

ΔΟΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΤΕΧΝΗΤΟΙ ΛΊΘΟΙ- ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ μέρος Α ΔΟΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΤΕΧΝΗΤΟΙ ΛΊΘΟΙ- ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ μέρος Α Πρώτες ύλες Οι πρώτες ύλες για την παρασκευή των τεχνητών δοµικών λίθων είναι : άργιλοι για αργιλικά ή κεραµικά δοµικά στοιχεία, καολίνης για προϊόντα

Διαβάστε περισσότερα

Στην οικογένεια μου και στους φοιτητές μου.

Στην οικογένεια μου και στους φοιτητές μου. Στην οικογένεια μου και στους φοιτητές μου. 6 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 14 Ενότητα πρώτη: Εννοιολογικές διερευνήσεις... 19 Η διατήρηση της υλικής πολιτισμικής κληρονομιάς ως διεπιστημονικό πεδίο...19 Έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Γεωγραφικές Επιστήµες Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ένας άρρηκτος δεσµός συµβίωσης. Γεώργιος Ταξιάρχου 1

Γεωγραφικές Επιστήµες Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ένας άρρηκτος δεσµός συµβίωσης. Γεώργιος Ταξιάρχου 1 Γεωγραφικές Επιστήµες Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ένας άρρηκτος δεσµός συµβίωσης. Γεώργιος Ταξιάρχου 1 Σύµφωνα µε την γενική αρχή που καθιέρωσε η UNESCO, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση έχει στόχο να διαµορφώσει

Διαβάστε περισσότερα

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε:

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε: Αρχαιολογία ένα κλειδί για την πύλη του χρόνου 14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Συνοπτική περιγραφή Στο Α μέρος τα παιδιά κατασκευάζουν σε συνεργασία με τον/την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ (1) ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ Προπτυχιακό ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΤΥ 405 ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 4 o ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΥΛΙΚΩΝ Ι ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΙΙ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΙΙ PA0360 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΙΙ Τίτλος Μαθήματος Συντετμημένος Τίτλος: Πλήρης Τίτλος: ΤΕΜ-ΙΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΙΙ Κωδικός Μαθήματος: PA0360 Επίπεδο Μαθήματος: Προπτυχιακό Τύπος Μαθήματος: Υποχρεωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 5. Μετασχηµατισµοί στο επίπεδο. Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Α' Λυκείου. Συµµετρία ως προς άξονα. Σύστηµα συντεταγµένων.

Σενάριο 5. Μετασχηµατισµοί στο επίπεδο. Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Α' Λυκείου. Συµµετρία ως προς άξονα. Σύστηµα συντεταγµένων. Σενάριο 5. Μετασχηµατισµοί στο επίπεδο Γνωστική περιοχή: Γεωµετρία Α' Λυκείου. Συµµετρία ως προς άξονα. Σύστηµα συντεταγµένων. Απόλυτη τιµή πραγµατικών αριθµών. Συµµεταβολή σηµείων. Θέµα: Στο περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΥΔΡΟΒΙΟΤΟΠΟΥ ΤΗΣ ΑΛΥΚΗΣ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΑΠΟΡΡΟΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Χημικής Μηχανικής. Σύντομη Παρουσίαση Προγράμματος

Πρόγραμμα Χημικής Μηχανικής. Σύντομη Παρουσίαση Προγράμματος Πρόγραμμα Χημικής Μηχανικής Σύντομη Παρουσίαση Προγράμματος Τι είναι η Χημική Μηχανική; Τι είναι η Χημική Μηχανική Η χημική μηχανική αποτελεί διακριτό, τεχνολογικό και επιστημονικό κλάδο της επιστήμης

Διαβάστε περισσότερα

σωµάτων. φωτός και η µελέτη του φάσµατός της. τις οποίες αποτελείται.

σωµάτων. φωτός και η µελέτη του φάσµατός της. τις οποίες αποτελείται. Φάσµατα Το φαινόµενο του διασκεδασµού του φωτός αξιοποιείται στα φασµατοσκόπιαµε µε τα οποία παίρνουµε τα φάσµατατων των σωµάτων. Το φασµατοσκόπιοείναι ένα όργανο µε το οποίο γίνεται η ανάλυσηµίας δέσµης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (INSTRUMENTAL METHODS OF ANALYSIS)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (INSTRUMENTAL METHODS OF ANALYSIS) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (INSTRUMENTAL METHODS OF ANALYSIS) ΑΘΗΝΑ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2014 ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ (Ποιοτική Ανάλυση/ Ποσοτική Ανάλυση) Κλασσική Χημική Ανάλυση Ενόργανη Χημική Ανάλυση Σταθμική

Διαβάστε περισσότερα

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας

Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Ορυκτά και πολύτιμοι λίθοι της Ελλάδας Βασίλης Μέλφος Λέκτορας Κοιτασματολογίας-Γεωχημείας Τομέας Ορυκτολογίας, Πετρολογίας, Κοιτασματολογίας Τμήμα Γεωλογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης melfosv@geo.auth.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Επιτροπή Σπουδών ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2010-2011 ΟΙ ΕΜΒΑΘΥΝΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΧΜ ΕΜΠ Η Σχολή Χημικών Μηχανικών του Ε.Μ.Π.

Διαβάστε περισσότερα