ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥ ΖΕΟΛΙΘΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΣΗΣ Υ ΑΤΩΝ ΑΡ ΕΥΣΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥ ΖΕΟΛΙΘΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΣΗΣ Υ ΑΤΩΝ ΑΡ ΕΥΣΗΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥ ΖΕΟΛΙΘΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΣΗΣ Υ ΑΤΩΝ ΑΡ ΕΥΣΗΣ ΟΥΡΑΝΙΑ ΝΙΝΑ Σ. ΙΟΝΥΣΙΟΥ ΓΕΩΠΟΝΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥ ΖΕΟΛΙΘΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΣΗΣ Υ ΑΤΩΝ ΑΡ ΕΥΣΗΣ ΟΥΡΑΝΙΑ ΝΙΝΑ Σ. ΙΟΝΥΣΙΟΥ ΓΕΩΠΟΝΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ Επιβλέποντας Καθηγητής ΜΙΣΟΠΟΛΙΝΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Τριµελής Εξεταστική Επιτροπή 1. ΜΙΣΟΠΟΛΙΝΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 2. ΚΕΡΑΜΙ ΑΣ ΒΗΣΣΑΡΙΩΝΑΣ, ΟΜΟΤΙΜΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ 3. ΖΑΛΙ ΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Μέλη Εξεταστικής Επιτροπής 1. ΧΑΪΝΤΟΥΤΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ 2. ΗΜΗΡΚΟΥ ΑΝΘΟΥΛΑ, ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΡΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ 3. ΜΑΤΣΗ ΘΕΟ ΩΡΑ, ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ 4. ΑΝΤΩΝΙΑ ΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010

3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευχαριστίες... iii Κατάλογος Σχηµάτων...v Κατάλογος Εικόνων...vii Κατάλογος Πινάκων...ix Εισαγωγή - Σκοπός...xii 1. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ Χηµεία του βορίου και του φωσφόρου στο έδαφος Το βόριο Ο φώσφορος Προσρόφηση του βορίου και του φωσφόρου από τα εδαφικά συστατικά Το βόριο και ο φώσφορος στο νερό Οι αρνητικές πιδράσεις του βορίου και του φωσφόρου στο περιβάλλον και στις καλιέργειες Αποκατάσταση υδάτων επιβαρυµένων µε υψηλές συγκεντρώσεις βορίου και φωσφόρου Ζεόλιθοι Κλινοπτιλόλιθος - (Ca,Mg,Na,K)6 (Al6 Si30O72 )20H2O Χρήσεις κλινοπτιλόλιθου Χηµική τροποποίηση του ζεόλιθου και αλλαγή του εξωτερικού του φορτίου Ο τροποποιηµένος φυσικός ζεόλιθος ως µέσο αποµάκρυνσης ανιόντων από υδατικά συστήµατα και η χρήση του ως µέσου απορρύπανσης των υδάτων ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟ ΟΙ Προσδιορισµός της ολικής και της εξωτερικής εναλλακτικής κανότητας ατιόντων του ζεόλιθου και τροποποίηση του επιφανειακού του φορτίου Πειράµατα προσρόφησης βορίου Πειράµατα προσρόφησης φωσφόρου Προκαταρτικά πειράµατα προσρόφησης φωσφόρου Κυρίως πειράµατα προσρόφησης φωσφόρου Πειράµατα εκρόφησης φωσφόρου ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΖΗΤΗΣΗ Πειράµατα προσρόφησης βορίου...48 i

4 3.2. Προκαταρτικά πειράµατα προσρόφησης φωσφόρου Κυρίως πειράµατα προσρόφησης φωσφόρου Επίδραση της θερµοκρασίας στην προσρόφηση φωσφόρου από τον επιφανειακά τροποποιηµένο φυσικό ζεόλιθο Επίδραση του ph στην προσρόφηση φωσφόρου από τον επιφανειακά τροποποιηµένο φυσικό ζεόλιθο Επίδραση της παρουσίας ΝΟ3- στην προσρόφηση φωσφόρου από τον επιφανιακά τροποποιηµένο φυσικό ζεόλιθο Πειράµατα εκρόφησης φωσφόρου ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ABSTRACT ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 86 ii

5 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Με την ολοκλήρωση της διδακτορικής µου διατριβής νοιώθω την υποχρέωση να ευχαριστήσω όλους αυτούς που συνέβαλαν στην οµαλή διεξαγωγή της. Θερµές ευχαριστίες απευθύνονται στον επιβλέποντα καθηγητή κ. Μισοπολινό Νικόλαο για την υπόδειξη του θέµατος, καθώς και για τη συνεχή καθοδήγηση, τις συµβουλές, τη συµπαράσταση, και την αµέριστη βοήθειά του σε όλη την πορεία εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής. Επίσης, ευχαριστώ τα υπόλοιπα µέλη της τριµελούς συµβουλευτικής επιτροπής κ. Κεραµίδα Βησσαρίωνα, οµότιµο καθηγητή και κ. Ζαλίδη Γεώργιο, καθηγητή, για την κριτική ανάγνωση της παρούσας διατριβής αλλά και τις πολύτιµες συµβουλές και υποδείξεις τους κατά τη διάρκεια εκπόνησής της. Επίσης, εκφράζω τις ευχαριστίες µου. στα υπόλοιπα µέλη της επταµελούς επιτροπής κα. Χαϊντούτη Κωνσταντίνα, καθηγήτρια, κα. ηµήρκου Ανθούλα, αναπληρώτρια καθηγήτρια και κ. Αντωνιάδη Βασίλειο, λέκτορα, για την βοήθεια, τις υποδείξεις και τη συνεργασία τους, και ιδιαίτερα στην κα Ματσή Θεοδώρα, επίκουρο καθηγήτρια, για την εποικοδοµητική συνεργασία, τον χρόνο που διέθεσε και για την πολύτιµη συµβολή της στην καθοδήγηση, στον προγραµµατισµό και στην διεξαγωγή των πειραµάτων της παρούσας διατριβής. Θα ήταν παράλειψη από µέρους µου να µην ευχαριστήσω τον καθηγητή κ. Προδρόµου Κων/νο αλλά και όλους τους συνεργάτες του Εργαστηρίου Εφαρµοσµένης Εδαφολογίας και του Εργαστηρίου Εδαφολογίας, της Γεωπονικής Σχολής του Α.Π.Θ. για τις πολύτιµες γνώσεις που µου παρείχαν και για τη βοήθειά τους στα προβλήµατα που προέκυψαν κατά την εκπόνηση της διατριβής καθώς και για το ευχάριστο περιβάλλον εργασίας. Επίσης, απευθύνω τις ευχαριστίες µου στα µέλη του Εργαστηρίου Οργανικής Χηµείας του Τµήµατος Χηµείας του ΑΠΘ και ιδιαίτερα στον διευθυντή του εργαστηρίου Οργανικής Χηµείας καθηγητή κ. Γάλλο Ιωάννη, για την παροχή της επιστηµονικής του γνώσης όποτε του ζητήθηκε αλλά και της απαραίτητης υλικοτεχνικής υποδοµής που µου παρείχε για την ολοκλήρωση τµήµατος του πειραµατικού µέρους της διατριβής καθώς και στην εταιρία Αλεξανδρίδης και ΣΙΑ Ο.Ε. για τη δωρεάν παροχή του ζεόλιθου. iii

6 Οφείλω να ευχαριστήσω επίσης, το Ίδρυµα Κρατικών Υποτροφιών για την εξασφάλιση τροφείων κατά το διάστηµα Τέλος, θα ήθελα να απευθύνω ένα µεγάλο ευχαριστώ στους γονείς µου για την ηθική και υλική συµπαράσταση που έδειξαν σε.όλη τη διάρκεια υλοποίησης της ερευνητικής αυτής προσπάθειας. ιονυσίου Ουρανία - Νίνα iv

7 Κατάλογος Σχηµάτων Σχήµα Σελίδα Σχήµα 3.1.: Προσροφηµένος Ρ, στον επιφανειακά τροποποιηµένο φυσικό ζεόλιθο, συναρτήσει του χρόνου εξισορρόπησης, σε πέντε διαφορετικές συγκεντρώσεις Ρ στο εξωτερικό διάλυµα 53 Σχήµα 3.2.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στους 21 ±1 ο C, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 56 Σχήµα 3.3.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στους 21 ±1 ο C, σύµφωνα µε την εξίσωση Freundlich 56 Σχήµα 3.4.: Ισόθερµοι προσρόφησης Ρ στις θερµοκρασίες 21 ±1 ο C και 65 ±1 ο C 57 Σχήµα 3.5.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, σε ph 4,2 ±0,58, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 60 Σχήµα 3.6.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, σε ph 7,0 ±0,22, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 61 Σχήµα 3.7.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, σε ph 10,4 ±0,36, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 61 Σχήµα 3.8.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, για συγκέντρωση ΝΟ 3-5 mg L -1 στο εξωτερικό 66 v

8 διάλυµα, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir Σχήµα 3.9.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, για συγκέντρωση ΝΟ 3-10 mg L -1 στο εξωτερικό διάλυµα, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 67 Σχήµα 3.10.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, για συγκέντρωση ΝΟ 3-25 mg L -1 στο εξωτερικό διάλυµα, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 67 Σχήµα 3.11.: Ισόθερµος προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, για συγκέντρωση ΝΟ 3-50 mg L -1 στο εξωτερικό διάλυµα, σύµφωνα µε την εξίσωση Langmuir 68 Σχήµα 3.12.: Αθροιστικές τιµές συγκεντρώσεων εκροφηµένου Ρ στα διάφορα στάδια εκρόφησης, στις δύο αρχικές συγκεντρώσεις προστιθέµενου Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο 73 vi

9 Κατάλογος Εικόνων Εικόνα Σελίδα Εικόνα 1.1.: Ο κύκλος του Β στο έδαφος Εικόνα 1.2.: Ο κύκλος του Ρ στο έδαφος 3 6 Εικόνα 1.3.: ιάφοροι τύποι ισοθέρµων 9 Εικόνα 1.4.: Εµπλουτισµός και απώλειες Ρ µιας υδατοσυλλογής 14 Εικόνα 1.5.: Τετράεδρα πυριτίου και οκτάεδρα αργιλίου της δοµής των ζεόλιθων Εικόνα 1.6.: Βασικές δοµές ζεόλιθου Εικόνα 1.7.: Η κυψελωτή δοµή του ζεόλιθου 25 Εικόνα 1.8.: Ορυκτό κλινοπτιλόλιθος 30 Εικόνα 1.9.: Η κυψελωτή δοµή του κλινοπτιλόλιθου 30 Εικόνα 1.10.: Το µόριο HDTMA-Br ( εκαέξυλο-τριµέθυλοαµµωνιοβρωµίδιο) 32 Εικόνα 1.11.: Μηχανισµός σχηµατισµού µονοµοριακού στρώµατος HDTMA + στην επιφάνεια του ζεόλιθου 33 Εικόνα 1.12.: Μηχανισµός σχηµατισµού διµοριακής στοιβάδας HDTMA + στην επιφάνεια του ζεόλιθου 33 vii

10 Εικόνα 1.13.: Προσρόφηση κατιόντων, ανιόντων και µη πολικών οργανικών ενώσεων σε χηµικά τροποποιηµένο ζεόλιθο 35 Εικόνα 1.14.: Πειραµατική δεξαµενή χρησιµοποίησης του επιφανειακά τροποποιηµένου ζεόλιθου ως φίλτρο καθαρισµού υδάτων 39 viii

11 Κατάλογος Πινάκων Πίνακας Σελίδα Πίνακας 1.1.: Σχετική αντοχή διαφόρων καλλιεργειών στο Β του νερού άρδευσης 16 Πίνακας 1.2.:.: Συγκεντρώσεις ολικού Ρ, ολικού Ν, χλωροφύλλης και διαφάνειας, στα διάφορα τροφικά επίπεδα µιας λίµνης 18 Πίνακας 1.3.: Χαρακτηριστικά λιµνών στα διαφορετικά τροφικά επίπεδα Πίνακας 1.4.: Βασικές ιδιότητες των ζεόλιθων Πίνακας 3.1.: Συγκεντρώσεις προσροφηµένου Β στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, µη εκπλυθέντα µε HCl, στα δύο διαφορετικά ph 48 Πίνακας 3.2.: Συγκεντρώσεις προσροφηµένου Β στον επιφανειακά τροποποιηµένο εκπλυµένο µε HCl ζεόλιθο, στα δύο διαφορετικά ph 49 Πίνακας 3.3.: Ποσοστά προσροφηµένου Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, σε διάφορες τιµές του λόγου «εξωτερικό διάλυµα / προσροφητικό µέσο» 52 Πίνακας 3.4.: εδοµένα προσρόφησης Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο στις δύο θερµοκρασίες, 21 ±1 ο C και 65 ±1 ο C 54 Πίνακας 3.5.: Τιµές των συντελεστών προσδιορισµού, των τυπικών σφαλµάτων και των σταθερών των εξισώσεων Langmuir και Freundlich στους 21 ±1 ο C 55 ix

12 Πίνακας 3.6.: Τιµές των σταθερών της εξίσωσης Langmuir και του κριτηρίου t των αντίστοιχων συγκρίσεων, στις θερµοκρασίες 21 ±1 ο C και 65 ±1 ο C 58 Πίνακας 3.7.: Συγκέντρωση προσροφηµένου Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο στις τρεις τιµές ph του διαλύµατος ισορροπίας 59 Πίνακας 3.8.: Τιµές των συντελεστών προσδιορισµού, των τυπικών σφαλµάτων και των σταθερών της εξίσωσης Langmuir και των κριτηρίων F και t στις τρεις τιµές ph 60 Πίνακας 3.9.: Τιµές και συγκρίσεις των σταθερών M και k της εξίσωσης Langmuir στις τρεις τιµές ph 62 Πίνακας : Συγκέντρωση προσροφηµένου Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο, παρουσία τεσσάρων συγκεντρώσεων ΝΟ 3 - και απουσία ΝΟ 3 - στο εξωτερικό διάλυµα 65 Πίνακας 3.11.: Τιµές των συντελεστών προσδιορισµού, των τυπικών σφαλµάτων και των σταθερών της εξίσωσης Langmuir και των - κριτηρίων F και t στις τέσσερις συγκεντρώσεις ΝΟ 3 στο εξωτερικό διάλυµα 66 Πίνακας 3.12.: Τιµές των σταθερών Μ και k της εξίσωσης Langmuir µε την παρουσία τεσσάρων συγκεντρώσεων ΝΟ - 3 στο εξωτερικό διάλυµα - και απουσία ΝΟ 3, και οι τιµές του κριτηρίου t των αντίστοιχων συγκρίσεων 69 Πίνακας 3.13.: Αθροιστικές τιµές συγκεντρώσεων του εκροφηµένου Ρ στα διάφορα στάδια εκρόφησης, στις δύο αρχικές συγκεντρώσεις 72 x

13 προστιθέµενου Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο - Πίνακας 3.14.:: Συγκεντρώσεις εκροφηµένου Ρ σε σχέση µε το χρόνο, στις δύο αρχικές συγκεντρώσεις προστιθέµενου Ρ στον επιφανειακά τροποποιηµένο ζεόλιθο 75 xi

14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΣΚΟΠΟΣ Η µη ορθολογική χρήση λιπασµάτων στα εδάφη, η εντατικοποίηση των γεωργικών και των κτηνοτροφικών εκµεταλλεύσεων, η διάθεση γεωργικών, κτηνοτροφικών, αστικών και βιοµηχανικών λυµάτων επιβαρυµένων µε ρυπογόνα χηµικά στοιχεία στο περιβάλλον ή η οποιαδήποτε χρήση τους όπως η άρδευση, µπορεί να έχει ως αποτέλεσµα αφενός την πρόκληση φυτοτοτοξικότητας στα καλλιεργούµενα είδη, αφετέρου τη µεταφορά ορισµένων χηµικών στοιχείων, κυρίως µέσω της επιφανειακής απορροής, µε συνέπεια τον ανεπιθύµητο εµπλουτισµό µε αυτά των νερών των στραγγιστικών τάφρων, του υπόγειου υδροφορέα αλλά και υδάτινων αποδεκτών, όπως π.χ. λιµνών, ποταµών, λιµνοθαλασσών και δέλτα ποταµών. Επιπλέον συνέπεια των προηγουµένων είναι και η υποβάθµιση της ποιότητας των εδαφών, ο κίνδυνος για την υγεία των ανθρώπων και των ζώων που διαβιούν κοντά σε ρυπασµένες περιοχές ή χρησιµοποιούν το ρυπασµένο νερό για πόση και τέλος η παραγωγή µη ασφαλών προϊόντων για τον καταναλωτή. Κατά συνέπεια εκτός από την ορθολογική χρήση των λιπασµάτων, σε πολλές περιπτώσεις είναι απαραίτητο να µειωθεί και η συγκέντρωση ορισµένων επικίνδυνων για το περιβάλλον ανιόντων και κατιόντων σε ύδατα που καταλήγουν σε υδάτινους αποδέκτες αλλά και σε ύδατα και λύµατα επιβαρυµένα µε τα ανιόντα αυτά. Τα ύδατα αυτά πολλές φορές χρησιµοποιούνται για άρδευση, και επιβάλλεται να είναι σύµφωνα µε τις οδηγίες οι οποίες καθορίζουν τα όρια των χηµικών στοιχείων σε νερά για άρδευση, σε νερά που καταλήγουν σε υδάτινους αποδέκτες αλλά και σε πόσιµα νερά. Ένα από τα στοιχεία το οποίο µπορεί να καταστεί τοξικό για τα φυτά πάνω από µια συγκέντρωση είναι το βόριο ενώ ο ανεπιθύµητος εµπλουτισµός µε φώσφορο των νερών των στραγγιστικών τάφρων και των υδάτινων αποδεκτών, όπως λιµνών, µε τον ευτροφισµό που προκαλεί, αποτελεί µεγάλη παγκόσµια περιβαλλοντική απειλή. Η αποµάκρυνση του βορίου και του φωσφόρου από υδατικά συστήµατα µπορεί να επιτευχθεί µε διάφορες µεθόδους µεταξύ τον οποίων είναι και η προσρόφησή τους σε διάφορα υλικά. Ένα από αυτά είναι και ο κλινοπτιλόλιθος xii

15 (είδος φυσικού ζεόλιθου), γνωστό ορυκτό, φυσικό προϊόν του ελληνικού υπεδάφους, ακίνδυνο και φθηνό, αφού προηγουµένως έχει υποστεί τροποποίηση του επιφανειακού του φορτίου. Αν και στη διεθνή βιβλιογραφία υπάρχουν αρκετές εργασίες σχετικά µε την προσρόφηση ορισµένων ανιόντων, όπως χρωµικών και αρσενικικών, σε τροποποιηµένο ζεόλιθο, µελέτες σχετικά µε την ικανότητα του τροποποιηµένου ζεολίθου να προσροφά βόριο και φώσφορο απουσιάζουν. Ο σκοπός της διατριβής ήταν η µελέτη ορισµένων συνθηκών που επιδρούν στην προσρόφηση βορίου και φωσφόρου σε τροποποιηµένο ζεόλιθο, µε την προοπτική χρήσης του ως µέσο απορρύπανσης υδάτων άρδευσης και υδατικών συστηµάτων. xiii

16 1. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ 1.1. Χηµεία του βορίου και του φωσφόρου στο έδαφος Το βόριο Το βόριο είναι ένα ελαφρύ αµέταλλο στοιχείο. Έχει σταθερό σθένος +3 και πολύ µικρή ιονική ακτίνα της τάξεως των 0,88*10-10 m. Βρίσκεται σε µικρές συγκεντρώσεις στο φλοιό της γης (από 5 έως 15 mg kg -1 ), ενώ στα εδάφη η συγκέντρωση του κυµαίνεται από 2 έως 100 mg kg -1, µε πιο συνηθισµένες συγκεντρώσεις από 7 έως 80 mg kg -1. Το ορυκτό στο οποίο απαντάται σε µεγάλες ποσότητες είναι τουρµαλίνης, ο οποίος είναι ανθεκτικός στην αποσάθρωση (Tisdale και συν., 1990). Παρουσιάζει την τάση να σχηµατίζει ανιονικά σύµπλοκα και όχι κατιονικά. Σχηµατίζει οµοιοπολικούς και όχι ιονικούς δεσµούς και βρίσκεται ελεύθερο στη φύση κυρίως µε µορφή ενώσεών του. Στα συνήθη ph των εδαφών βρίσκεται µε τη µορφή βορικού οξέος (Η 3 ΒΟ 3 ), ενώ πάνω από ph 9,2 επικρατεί το βορικό ανιόν. Το ο βορικό οξύ είναι σχετικά διαλυτό στο νερό (Ks 20 C = 4,72 g ανά 100 ml) και η διαλυτότητά του αυξάνει σηµαντικά µε τη θερµοκρασία. Είναι πολύ ασθενές οξύ και συµπεριφέρεται ως οξύ κατά Lewis. Έτσι προσλαµβάνει ιόντα ΟΗ -, σχηµατίζοντας Β(ΟΗ) - 4, σύµφωνα µε την αντίδραση: Β(ΟΗ) 3 + 2Η 2 Ο Β(ΟΗ) Η 3 Ο + (1) - Το Β(ΟΗ) 3 έχει τριγωνική δοµή ενώ το Β(ΟΗ) 4 παρουσιάζει τετραεδρική δοµή. Αυτή η διαφορά στη δοµή οδηγεί στις διαφορές όσο αναφορά τη χηµική συγγένεια των δύο ειδών µε την άργιλο (Keren και Bingham, 1985). - Σε συγκεντρώσεις Β 0,025 Μ υπάρχουν µόνο τα είδη Β(ΟΗ) 4 και Β(ΟΗ) 3. Σε µεγαλύτερες συγκεντρώσεις Β, όπως στο νερό της θάλασσας αλλά και στο εδαφικό διάλυµα, το Β σχηµατίζει και πολυµοριακές ενώσεις (Waggott, 1969). - - Επίσης το βορικό ανιόν Β(ΟΗ) 4,σχηµατίζει άλατα και ιονικά ζεύγη όπως NaB(OH) 4, CaB(OH) + 4, MgB(OH) + 4, SrB(OH) + + 4, BaB(OH) 4 (Keren και Bingham, 1985). 1

17 Το Β στο έδαφος υπάρχει ως συστατικό των ορυκτών (π.χ τουρµαλίνης), προσροφηµένο στην επιφάνεια της αργίλου και των οξειδίων του Fe και του Al, ένα ποσοστό συγκρατείται από την οργανική ουσία του εδάφους και ένα άλλο βρίσκεται ελεύθερο στο εδαφικό διάλυµα µε τη µορφή βορικού οξέος (Η 3 ΒΟ 3 ), και βορικού ανιόντος Β(ΟΗ) 4 -. Η σχέση των παραπάνω µορφών Β περιγράφονται σχηµατικά στην εικόνα 1.1. (Tisdale και συν., 1990). Το Β συµµετέχει σε αντιδράσεις όπως ανταλλαγής ανιόντων, σχηµατισµού και κατακρήµνισης αδιάλυτων ενώσεων µε οξυ - υδροξείδια Al και Fe, προσρόφησης των Β(ΟΗ) 4 - ή του Η 3 ΒΟ 3, σχηµατισµού οργανικών συµπλόκων, ισόµορφης υποκατάστασης του Al και Si του πλέγµατος των ορυκτών της αργίλου (Goldberg, 1997). Τα εδαφικά συστατικά που προσροφούν Β είναι: α) Τα ορυκτά της αργίλου, κυρίως ο ιλλίτης, ο µοντµοριλλονίτης και ο καολινίτης. Η προσροφητική τους ικανότητα (εκφρασµένη ανά µονάδα βάρους ορυκτού) αυξάνεται µε τη σειρά: καολινίτης < Νa-µοντµοριλλονίτης < Ca- µοντµοριλονίτης < ιλλίτης. Επίσης, η προσρόφηση Β αυξάνεται µε τη µείωση µεγέθους των τεµαχιδίων της αργίλου (αύξηση των θραυσιγενών ακµών) (Keren και Talpaz, 1984). β) Το CaCO 3, το οποίο εκτός του ότι δρα ως προσροφητική επιφάνεια, ευνοεί την προσρόφηση Β, γιατί ρυθµίζει το ph του εδάφους στην αλκαλική περιοχή (Gupta, 1993, Keren και Bingham, 1985). γ) Η οργανική ουσία, µε την προσθήκη της οποίας στο έδαφος αυξάνεται η προσρόφηση Β (Elrashidi και O Connor, 1982). δ) Τα οξείδια υδροξείδια και οξυ-υδροξείδια του Fe και του Al (Keren και Bingham, 1985, Goldberg, 1997), τα οξείδια του Mn (Tsadilas και συν., 1998) και τα οξείδια υδροξείδια του Mg (Rhoades και συν., 1970a, Dionisiou και συν., 2006). Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη διαθεσιµότητα του Β στο εδαφικό διάλυµα και τη προσρόφησή του από τα εδαφικά συστατικά είναι: α) Το ph. Τα Η 3 ΒΟ 3, Β(ΟΗ) 4 -, ΟΗ -, ανταγωνίζονται για τις ίδιες θέσεις προσρόφησης. Σε ph <7 κυριαρχεί το βορικό οξύ (Η 3 ΒΟ 3 ), το οποίο παρουσιάζει µικρή συγγένεια µε τις επιφάνειες προσρόφησης εποµένως τα ποσά Β που προσροφούνται είναι µικρά. Με την αύξηση του ph αυξάνονται τα ποσά του προσροφηµένου Β γιατί αυξάνει η συγκέντρωση των Β(ΟΗ) 4 -, τα οποία παρουσιάζουν µεγαλύτερη συγγένεια µε τις επιφάνειες προσρόφησης. Η προσρόφηση φτάνει στο µέγιστο σε τιµή ph 9. Αν το ph αυξηθεί πάνω από 9, αυξάνεται η συγκέντρωση των ιόντων ΟΗ -, τα οποία ανταγωνίζονται τα Β(ΟΗ) 4 - για τις θέσεις προσρόφησης και εποµένως η προσρόφηση B µειώνεται. β) 2

18 Τα ανταλλάξιµα ιόντα και η ιονική ισχύς του εξωτερικού διαλύµατος επηρεάζουν την προσρόφηση Β από τα ορυκτά της αργίλου γιατί επηρεάζουν το πάχος της διάχυτης διπλής ιονικής στοιβάδας. γ) Η ύπαρξη ορισµένων ανιόντων στο εξωτερικό διάλυµα, όπως τα πυριτικά, τα θειικά, τα φωσφορικά αλλά και τα ιόντα OH -, τα οποία δρουν ανταγωνιστικά µε τα βορικά ανιόντα. δ) Η συγκέντρωση Β στο εξωτερικό διάλυµα, µε την αύξηση της οποίας αυξάνει η προσρόφησή του. ε) Οι κύκλοι ξήρανσης διύγρανσης οι οποίοι έχουν ως αποτέλεσµα την αύξηση της προσρόφησης Β από τα εδαφικά συστατικά. στ) Η θερµοκρασία, η οποία επηρεάζει διαφορετικά την προσρόφηση Β ανάλογα µε το προσροφητικό µέσο και ζ) η περιεκτικότητα εδαφών σε άργιλο, µε την αύξηση της οποίας αυξάνεται και η προσρόφηση του Β στο έδαφος (Keren και Bingham,1985). Β προσροφηµένο στην επιφάνεια των ορυκτών της αργίλου, των οξειδίων και υδροξειδίων Fe και Al Β οργανικής ουσίας Υπολείµµατα Φυτών Β δεσµευµένο στη δοµή των ορυκτών της αργίλου Β εδαφικού διαλύµατος Απορρόφηση από φυτά Μητρικό Υλικό π.χ. Τουρµαλίνης Βοριούχα Λιπάσµατα Έκπλυση Εικόνα 1.1.: Ο κύκλος του Β στο έδαφος (Tisdale και συν., 1990) 3

19 Ο φώσφορος Είναι αµέταλλο χηµικό στοιχείο µε ατοµικό αριθµό 15. Ανακαλύφθηκε το 1669 από τον γερµανό Αλχηµιστή H. Brandt, στο Αµβούργο. Το όνοµα του προέρχεται από τις ελληνικές ρίζες φως και φέρω, λόγω του ότι έχει την ιδιότητα να φωσφορίζει στο σκοτάδι. Είναι το 11 ο κατά σειρά αφθονίας στοιχείο στον στερεό φλοιό της γης, στον οποίο υπάρχει σε κάποια ορυκτά και πετρώµατα και κυρίως στον απατίτη, από τον οποίο ελευθερώνεται στη φύση µε την αποσάθρωση. Πιο συχνά απαντάται σε κοιτάσµατα στη Νότιο Αφρική, στην Κίνα, στο Μαρόκο και στην Αµερική. Ο Ρ βρίσκεται στα ζώα, στα φυτά, στον άνθρωπο, στο έδαφος και στο νερό και θεωρείται απαραίτητο χηµικό στοιχείο για τη ζωή λόγω του γεγονότος ότι είναι στοιχείο κλειδί για τις φυσιολογικές και τις βιοχηµικές διεργασίες όλων των ζωντανών οργανισµών. Αποτελεί απαραίτητο συστατικό της δοµή της κυτταρικής µεµβράνης, συµµετέχει στη δοµή του DNA και του RNA, είναι απαραίτητος για τη διεργασία της φωτοσύνθεσης, συµµετέχει ως ένα από τα κύρια συστατικά των δοντιών και των οστών. Ως στοιχείο ο Ρ δεν µπορεί να υπάρξει ελεύθερος αλλά συνδέεται µε άλλα χηµικά στοιχεία σχηµατίζοντας φωσφορικές ενώσεις (Oelkers και Valsami Jones, 2008). Μετά το Ν, ο φώσφορος αποτελεί το δεύτερο σπουδαιότερο στοιχείο το οποίο επηρεάζει τις αποδόσεις των καλλιεργούµενων φυτών. Ευνοεί την ανάπτυξη του ριζικού συστήµατος, προκαλεί πρώιµη ωρίµανση των καρπών και αυξάνει την απόδοση των καλλιεργειών. Η έλλειψή του στο φυτό προκαλεί περιορισµένη ανάπτυξη του ριζικού συστήµατος, ατροφική ανάπτυξη του υπέργειου τµήµατος, και στα ψυχανθή µπορεί να προκαλέσει έλλειψη Ν εξαιτίας της µη κανονικής ανάπτυξης των φυµατίων της αζωτοδεσµεύσεως (Σφήκας, 1988). Το σπουδαιότερο φωσφορικό ορυκτό, το οποίο είναι πηγή Ρ στα εδάφη είναι ο απατίτης (δευτερογενές ορυκτό) µε χηµικό τύπο Ca 5 F(PO 4 ) 3 (φθοριοαπατίτης), Ca 5 Cl(PO 4 ) 3 (χλωριοαπατίτης), Ca 5 ΟΗ(PO 4 ) 3 (υδροξυαπατίτης) (Μισοπολινός, 1990). Στο έδαφος µπορεί να θεωρηθεί ως ένα σχετικά δυσκίνητο στοιχείο, και η συµπεριφορά του θεωρείται αρκετά πολύπλοκη γιατί ελέγχεται από γεωχηµικές και βιολογικές διεργασίες. Χαρακτηρίζεται εκτός από τη µικρή ευκινησία του, από την εύκολη και γρήγορη µετατροπή των ευδιάλυτων µορφών του σε δυσδιάλυτες και την ισχυρή συγκράτησή του από τα εδαφικά συστατικά. Ο Ρ του εδάφους βρίσκεται σε 4

20 οργανική και ανόργανη µορφή Στο επιφανειακό στρώµα των εδαφών το ποσοστό του οργανικού Ρ µπορεί να κυµαίνεται από 20 % έως 80 % του ολικού Ρ του εδάφους. Ο οργανικός Ρ δεν είναι άµεσα διαθέσιµος στα φυτά. Οι µορφές του οργανικού Ρ στο έδαφος, όπως αναφέρονται από τους Tisdale και συν. (1990) είναι: α) Η φυτίνη (φυτικό οξύ µε δοµή ινοσιτολικού δακτυλίου), η οποία συντίθεται από τους µικροοργανισµούς και τα φυτά και αποτελεί την πιο σταθερή µορφή οργανικού Ρ στο έδαφος. β) Τα νουκλεϊκά οξέα και τα παράγωγά τους, τα οποία ελευθερώνονται στο έδαφος πιο γρήγορα από τη φυτίνη αλλά δεν παρουσιάζουν µεγάλη σταθερότητα. Περίπου το 1% του ολικού οργανικού Ρ στο έδαφος αποτελείται από νουκλεϊκά οξέα και παράγωγά τους. γ) Τα φωσφολιπίδια, µε πιο κοινά τα παράγωγα της γλυκερόλης, µε παράδειγµα τη χολίνη η οποία παράγεται από την υδρόλυση της λεκιθίνης Στο έδαφος υπάρχουν σε συγκεντρώσεις 0,2 έως και 14 mg kg -1 και αποτελούν λιγότερο από το 5 % του ολικού οργανικού Ρ του εδάφους. δ) Ο οργανικός µικροβιακός Ρ. Το 5 % µε 10 % του οργανικού Ρ προέρχεται από τους µικροοργανισµούς. Ο ανόργανος Ρ του εδάφους µπορεί να βρίσκεται δεσµευµένος στην επιφάνεια των ορυκτών δηµιουργώντας χηµικούς δεσµούς µε τα οξείδια και υδροξείδια του Al και του Fe, να συγκρατείται στο κρυσταλλικό πλέγµα των ορυκτών της αργίλου ή άλλων πυριτικών ορυκτών, να σχηµατίζει δυσδιάλυτες φωσφορικές ενώσεις µε χηµικά στοιχεία όπως το Ca ++, Al +++, και τον Fe +++, να αντιδρά µε το CaCO 3 του εδάφους και ένα µέρος του να δεσµεύεται από την οργανική ουσία του εδάφους (Κεραµίδας, 1989, Sparks, 1999). Ο κύκλος του Ρ του έδαφος, εκτός από τις ανόργανες και οργανικές µορφές του Ρ στο έδαφος, περιλαµβάνει και τη δράση του φυτού και των µικροοργανισµών (Εικόνα 1.2.). Οι διεργασίες που πραγµατοποιούνται περιλαµβάνουν την ελευθέρωση και τη δέσµευση Ρ από τα φωσφορικά ορυκτά, την πρόσληψη και τη δηµιουργία οργανικού Ρ από τα φυτά και τους µικροοργανισµούς, τη µετατροπή του οργανικού Ρ σε ανόργανη µορφή µε τη βοήθεια των µικροοργανισµών (Tisdale και συν., 1990). 5

21 -Ρ ορυκτών της αργίλου -Ρ φωσφορικών ορυκτών -Ρ προσροφηµένος στην επιφάνεια των ορυκτών της αργίλου και των οξειδίων Al και Fe - ενώσεις Ρ µε Ca ++, Al +++, Fe +++ και CaCO 3 Φυτά Υπολείµµατα Φυτών Μικροοργανισµοί ΑΝΟΡΓΑΝΟΣ Ρ Υδρόλυση ΟΡΓΑΝΙΚΟΣ Ρ Εκκρίσεις ζώων Μητρικό Υλικό Λιπάσµατα Κοπριά Εικόνα 1.2.: Ο κύκλος του Ρ στο έδαφος (Tisdale και συν., 1990) Στο επιφανειακό στρώµα των εδαφών, συνήθως περισσότερο από το 50 % του ολικού Ρ είναι σε ανόργανη µορφή ενώ το υπόλοιπο αποτελεί συστατικό της οργανικής ουσίας. Λόγω της µικρής διαλυτότητας των ανόργανων ενώσεων του εδαφικού Ρ η συγκέντρωση του στο εδαφικό διάλυµα είναι χαµηλή. Η συγκέντρωση του ανόργανου Ρ στο εδαφικό διάλυµα, στα περισσότερα γεωργικά εδάφη κυµαίνεται συνήθως από 0,01 έως 1 mg L -1, και µειώνεται συναρτήσει του βάθους του εδαφικού προφίλ (Schroeder, 1984, Κεραµίδας και Σινάνης, 2007). Οι παραπάνω χαµηλές συγκεντρώσεις παρατηρούνται και σε εδάφη στα οποία προστίθενται οι απαραίτητες δόσεις φωσφορικών λιπασµάτων ή αρδεύονται µε απόβλητα, τα οποία έχουν µεγάλη συγκέντρωση συνολικού Ρ ο οποίος κυµαίνεται από 1 έως 40 mg L -1. Η µείωση της συγκέντρωσης Ρ στα βαθύτερα στρώµατα του εδάφους συµβαίνει λόγω της µεγαλύτερης βιολογικής δραστηριότητας και της συσσώρευσης οργανικών υλικών 6

22 στα επιφανειακά στρώµατα. Ωστόσο, η ποσότητα ανόργανου και του οργανικού Ρ ποικίλει ανάλογα µε το µητρικό υλικό, την έκταση της εδαφογένεσης, τα χαρακτηριστικά του εδάφους, το ρυθµό και τον τύπο του προστιθέµενου Ρ, και την καλλιέργεια. Ο Ρ στο εδαφικό διάλυµα βρίσκεται κυρίως µε µορφή ανιόντων, ανάλογα µε το ph: σε ph < 2 συναντάται µε τη µορφή του αδιάστατου φωσφορικού οξέος Η 3 ΡΟ 4, σε τιµές ph από 3 έως 6,5 επικρατούν τα Η 2 ΡΟ - 4, σε τιµές ph από 7,5 έως 12 επικρατούν τα ΗΡΟ 2-4 και σε ph > 12 επικρατούν τα ΡΟ 3-4. Εκτός από τις παραπάνω ιονικές µορφές ο Ρ στο εδαφικό διάλυµα βρίσκεται και µε τη µορφή ευδιάλυτων συµπλόκων µε διάφορα µεταλλικά κατιόντα. Ο Ρ του εδαφικού διαλύµατος βρίσκεται σε χηµική ισορροπία µε τον Ρ που βρίσκεται στη στερεά φάση του εδάφους. Ένα µέρος του Ρ της στερεάς φάσης του εδάφους µετακινείται εύκολα στο εδαφικό διάλυµα και είναι ο εύκολα κινητοποιήσιµος Ρ και ένα άλλο µέρος κινητοποιείται µε πολύ βραδύ ρυθµό, και είναι ο δύσκολα κινητοποιήσιµος Ρ. Μεταξύ του δύσκολα κινητοποιήσιµου και του εύκολα κινητοποιήσιµου Ρ υπάρχει επίσης χηµική ισορροπία: ύσκολα Κινητοποιήσιµος Ρ Εύκολα Κινητοποιήσιµος Ρ Ρ εδαφικού διαλύµατος Ρ στερεάς φάσης Η αποµάκρύνση του Ρ από το εδαφικό διάλυµα, µετά την προσθήκη διαλυτού Ρ µε τη λίπανση ή µε την άρδευση, πραγµατοποιείται µε τις εξής διεργασίες: δέσµευση από την καλλιέργεια, αποµάκρυνση µε τη διάβρωση, έκπλυση στα βαθύτερα στρώµατα, και συγκράτηση στη στερεά φάση του εδάφους (ανόργανη και οργανική). Το ποσό του φωσφόρου στο εδαφικό διάλυµα καθορίζεται από αντιδράσεις µεταξύ της υγρής και της στερεάς φάσης που είναι: α) η διαλυτοποίηση ιζηµατοποίηση και β) η προσρόφηση εκρόφηση στη και από τη στερεά φάση. Σε κάθε προσθαφαίρεση Ρ στο και από το εδαφικό διάλυµα κινητοποιούνται και οι δύο µηχανισµοί ώστε η τελική συγκέντρωση του Ρ να είναι αποτέλεσµα της συνδυασµένης δράσης τους (Tisdale και συν., 1990). 7

23 1.2. Προσρόφηση του βορίου και του φωσφόρου από τα εδαφικά συστατικά Ο όρος προσρόφηση (adsorption) χρησιµοποιείται για να περιγράψει τη διεργασία µε την οποία πραγµατοποιείται η συγκράτηση µορίων αερίων, υγρών και διαλυµένων ουσιών σε µια στερεή επιφάνεια. Με αυτή τη διεργασία δηµιουργείται ένα στρώµα προσροφηµένων µορίων στην επιφάνεια του στερεού υλικού προσρόφησης. Στην περίπτωση που η προσρόφηση λαµβάνει χώρα µε φυσικό τρόπο, για παράδειγµα µε δυνάµεις Van der Waals, ονοµάζεται φυσική προσρόφηση. Στην περίπτωση που η προσρόφηση οφείλεται σε οµοιοπολικούς δεσµούς ή σε δεσµούς υδρογόνου ονοµάζεται χηµική προσρόφηση (Sparks, 1995). Η έννοια της προσρόφησης δεν θα πρέπει να συγχέεται µε την απορρόφηση (absorption), η οποία είναι επίσης µια διεργασία συγκράτησης µορίων σε µια στερεή επιφάνεια πλην όµως η συγκράτηση αυτή πραγµατοποιείται αφού τα προσροφηµένα µόρια διεισδύσουν στο εσωτερικό του προσροφητικού µέσου. Στην περίπτωση των συνήθων εργαστηριακών µελετών της συγκράτησης φωσφόρου και βορίου από τα εδαφικά συστατικά, επειδή δεν είναι δυνατή η διάκριση των δύο αυτών µηχανισµών, θα ήταν προτιµότερο να αναφέρεται κανείς µε τον όρο ρόφηση (sorption), που υποδηλώνει την εξαφάνιση του των δύο στοιχείων από το εξωτερικό διάλυµα. Η ρόφηση µαζί µε τη δηµιουργία και την ιζηµατοποίηση διακριτών φωσφορικών ενώσεων αποτελούν τις σηµαντικότερες διεργασίες συγκράτησης Ρ στα εδαφικά συστατικά και αποτελούν γενικά τη σηµαντικότερη χηµική διεργασία στα εδάφη, που καθορίζει τη διαθέσιµη ποσότητα των θρεπτικών συστατικών για τα φυτά καθώς και τη µετακίνηση των θρεπτικών συστατικών και των ρυπαντικών ουσιών διαµέσου του εδαφικού προφίλ (Sparks, 1995). Η σχέση µεταξύ της συγκέντρωσης ενός ιόντος που προσροφήθηκε σε σχέση µε τη συγκέντρωσή του στο διάλυµα ισορροπίας, σε συνθήκες σταθερής θερµοκρασίας, περιγράφεται από την ισόθερµο καµπύλη προσρόφησης. Από το σχήµα των ισοθέρµων προσρόφησης µπορούν αν εξαχθούν χρήσιµες πληροφορίες για τη συγκράτηση ενός ιόντος σε κάποιο υλικό προσρόφησης, χωρίς όµως να µπορεί να καταλήξει κανείς µε βεβαιότητα για το ποιος είναι ο ακριβής µηχανισµός της 8

24 αντίδρασης προσρόφησης. Γενικότερα υπάρχουν τέσσερις τύποι καµπύλων ισοθέρµων προσρόφησης (S, H, C, L) (Εικόνα 1.3.). Στην περίπτωση της καµπύλης τύπου S, στις χαµηλές συγκεντρώσεις του προσροφηµένου ιόντος η επιφάνεια προσρόφησης παρουσιάζει χαµηλή συνάφεια µε αυτό η οποία αυξάνεται µε την αύξηση της συγκέντρωσής του. Στην περίπτωση της καµπύλης τύπου Η, υπάρχει ισχυρή αλληλεπίδραση και συνάφεια του προσροφηµένου ιόντος µε την επιφάνεια προσρόφησης. Η περίπτωση της καµπύλης τύπου C, είναι ενδεικτική της ύπαρξης µηχανισµών όπως η αντιστρεπτή προσρόφηση - εκρόφηση, η µικρή επίδραση της θερµοκρασίας στην προσρόφηση ή στην περίπτωση που υπάρχει και δεύτερο ιόν στο διάλυµα ισορροπίας, η προσρόφηση του πρώτου δεν επηρεάζεται από την ύπαρξή του. Όταν η ισόθερµος προσρόφησης είναι καµπύλη τύπου L, υπάρχει η ένδειξη ότι υπάρχει υψηλή συνάφεια του προσροφητικού µέσο µε το ιόν που προσροφάται, και η προσρόφηση µειώνεται καθώς αυξάνεται η συγκέντρωση του ιόντος στο εξωτερικό διάλυµα εφόσον µειώνονται και οι διαθέσιµες θέσεις προσρόφησης. Η καµπύλη τύπου L, είναι τυπική της ρόφησης του Ρ από τα εδάφη (Sparks, 1995). Εικόνα 1.3.: ιάφοροι τύποι ισοθέρµων (Sparks, 1995) Οι πιο συχνά χρησιµοποιούµενες µαθηµατικές εξισώσεις που περιγράφουν τις ισόθερµους προσρόφησης είναι η Langmuir και η Freundlich (Sparks, 1995).Η εξίσωση Langmuir έχει χρησιµοποιηθεί για να περιγράψει την προσρόφηση αερίων σε στερεά αλλά συχνά χρησιµοποιείται για την περιγραφή της προσρόφησης B και Ρ 9

25 σε εδαφικά συστατικά αλλά και εδάφη (Goldberg, 1997). Η µορφή της εξίσωσης είναι η εξής: x= kμc/(1+kc) (2) όπου: x = ποσό προσροφηµένου στοιχείου (mg kg -1 ), C = συγκέντρωση στοιχείου στο διάλυµα ισορροπίας (mg L -1 ), k = σταθερά ισορροπίας της αντίδρασης προσρόφησης που σχετίζεται µε την ενέργεια σύνδεσης (L mg -1 ) και Μ = µέγιστο προσρόφησης (mg kg -1 ). Οι παραδοχές ώστε να ισχύει η εξίσωση αυτή είναι οι εξής: α) η επιφάνεια προσρόφησης είναι οµοιόµορφη, δηλαδή οι θέσεις προσρόφησης είναι ισοδύναµες, β) δεν υπάρχουν αλληλεπιδράσεις µεταξύ των προσροφηµένων µορίων και γ) η προσρόφηση γίνεται σε µονοµοριακό στρώµα. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις η παράµετρος k είναι σταθερή και ανεξάρτητη από το βαθµό κάλυψης της επιφάνειας και επίσης το µέγιστο της προσρόφησης επιτυγχάνεται όταν όλες οι θέσεις προσρόφησης καταληφθούν από ένα µόριο προσροφούµενης ουσίας η κάθε µια. Παρόλα αυτά, θεωρώντας πως υπάρχουν αλληλεπιδράσεις µεταξύ των προσροφηµένων µορίων η ιδανική περίπτωση είναι υποθετική (Goldberg, 1993, Sparks, 1995). Η εξίσωση Freundlich αυτή έχει την εξής µορφή: x=κc n (3) όπου: x = ποσό προσροφηµένου στοιχείου (mg kg -1 ), C = συγκέντρωση στοιχείου στο διάλυµα ισορροπίας (mg L -1 ), n = σταθερά που εκφράζει την ένταση της προσρόφησης, Κ = σταθερά που εκφράζει το ποσό του προσροφηµένου ιόντος για C=1 (mg kg -1 ). 10

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 4 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 4 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012 ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑ ΛΙΠΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ 4 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: 1. Οι εδαφικές ιδιότητες μεταβάλλονται: Α. Κατά μήκος των τριών αξόνων (x, y, z) Β. Με το πέρασμα του

Διαβάστε περισσότερα

1η Διάλεξη ΚΟΛΛΟΕΙΔΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟ ΕΔΑΦΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ ΤΕΙ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

1η Διάλεξη ΚΟΛΛΟΕΙΔΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟ ΕΔΑΦΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ ΤΕΙ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 1η Διάλεξη ΚΟΛΛΟΕΙΔΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΟ ΕΔΑΦΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ ΚΑΤΙΟΝΤΩΝ Τροφοδότηση του εδαφικού διαλύματος Απορρόφηση Ρίζας Οργανική ουσία Ανταλλαγή κατιόντων Εδαφικό διάλυμα Μικροοργανισμοί εδάφους Προσρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος

ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος ΒΙΟΓΕΩΧΗΜΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Βιογεωχημικός κύκλος ενός στοιχείου είναι, η επαναλαμβανόμενη κυκλική πορεία του στοιχείου στο οικοσύστημα. Οι βιογεωχημικοί κύκλοι, πραγματοποιούνται με την βοήθεια, βιολογικών, γεωλογικών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Το περιβάλλον Περιβάλλον και οικολογική ισορροπία Η ροή της ενέργειας στο περιβάλλον... 20

Πρόλογος Το περιβάλλον Περιβάλλον και οικολογική ισορροπία Η ροή της ενέργειας στο περιβάλλον... 20 Πίνακας περιεχομένων Πρόλογος... 7 1. Το περιβάλλον... 19 1.1 Περιβάλλον και οικολογική ισορροπία... 19 1.2 Η ροή της ενέργειας στο περιβάλλον... 20 2. Οι μικροοργανισμοί... 22 2.1 Γενικά... 22 2.2 Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Χημικές ιδιότητες του εδάφους

Δασική Εδαφολογία. Χημικές ιδιότητες του εδάφους Δασική Εδαφολογία Χημικές ιδιότητες του εδάφους Χημικές ιδιότητες εδάφους Εδαφικά κολλοειδή Ηλεκτρικά φορτία των ανόργανων κολλοειδών Εναλλακτική ικανότητα του εδάφους Βαθμός κορεσμού με βάσεις Ανταλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΙΝΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΥΔΑΤΙΝΗ ΡΥΠΑΝΣΗ-ΟΡΙΣΜΟΣ

ΥΔΑΤΙΝΗ ΡΥΠΑΝΣΗ ΥΔΑΤΙΝΗ ΡΥΠΑΝΣΗ-ΟΡΙΣΜΟΣ Τι είναι ρύπανση: Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην ευζωία, την ποιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

Ρύπανση Νερού. Η ρύπανση μπορεί να είναι : χημική με την εισαγωγή επικίνδυνων τοξικών ουσιών ενεργειακή, βιολογική κτλ.

Ρύπανση Νερού. Η ρύπανση μπορεί να είναι : χημική με την εισαγωγή επικίνδυνων τοξικών ουσιών ενεργειακή, βιολογική κτλ. Ρύπανση Νερού Ρύπανση του νερού είναι οποιαδήποτε ανεπιθύμητη αλλαγή στα φυσικά, χημικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του νερού, η οποία είναι ή μπορεί να γίνει,ζημιογόνος για τον άνθρωπο και τους υπόλοιπους

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ

ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΡΥΠΑΣΜΕΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ 2γ-1 ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Μη ειδική προσρόφηση (ανταλλαγή ιόντων) Ειδική προσρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΕΔΑΦΩΝ/ΘΡΕΨΗ ΦΥΤΩΝ ΘΕΩΡΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑΣ ΥΛΗΣ

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΕΔΑΦΩΝ/ΘΡΕΨΗ ΦΥΤΩΝ ΘΕΩΡΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑΣ ΥΛΗΣ ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΕΔΑΦΩΝ/ΘΡΕΨΗ ΦΥΤΩΝ ΘΕΩΡΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑΣ ΥΛΗΣ 1. Ποιές πληροφορίες σχετικά µε τη θρέψη των φυτών βρίσκουµε στους

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα Δασική Εδαφολογία Ορυκτά και Πετρώματα Ορισμοί Πετρώματα: Στερεά σώματα που αποτελούνται από συσσωματώσεις ενός ή περισσοτέρων ορυκτών και σχηματίζουν το στερεό φλοιό της γης Ορυκτά Τα ομογενή φυσικά συστατικά

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

Υδατικοί Πόροι -Ρύπανση

Υδατικοί Πόροι -Ρύπανση Υδατικοί Πόροι -Ρύπανση Γήινη επιφάνεια Κατανομή υδάτων Υδάτινο στοιχείο 71% Ωκεανοί αλμυρό νερό 97% Γλυκό νερό 3% Εκμεταλλεύσιμο νερό 0,01% Γλυκό νερό 3% Παγόβουνα Υπόγεια ύδατα 2,99% Εκμεταλλεύσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Έδαφος. Οι ιδιότητες και η σημασία του

Έδαφος. Οι ιδιότητες και η σημασία του Έδαφος Οι ιδιότητες και η σημασία του ΕΔΑΦΟΣ : Είναι το χαλαρό επιφανειακό στρώμα του στερεού φλοιού της γης. ΕΔΑΦΟΓΕΝΕΣΗ: Το έδαφος σχηματίζεται από την αποσάθρωση των μητρικών πετρωμάτων με την επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών

Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών Ανάκτηση φωσφόρου από επεξεργασμένα αστικά λύματα Αξιολόγηση εναλλακτικών διεργασιών 1525-ΒΕΤ-2013 PhoReSΕ: Ανάκτηση φωσφόρου από τη δευτεροβάθμια εκροή εγκαταστάσεων επεξεργασίας αστικών λυμάτων ΠΡΑΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σύστημα υπόγειου νερού. Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών. Ρύθμιση ph

Περιεχόμενα. Σύστημα υπόγειου νερού. Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών. Ρύθμιση ph Αριάδνη Αργυράκη 1 Περιεχόμενα Σύστημα υπόγειου νερού Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών Ρύθμιση ph 2 Σύστημα υπόγειου νερού εξέλιξη σύστασης 1. Είσοδος - χημική σύσταση κατακρημνισμάτων 2. Ζώνη αερισμού

Διαβάστε περισσότερα

που χάνεται κατά την καλλιέργεια και του Ν στην ατμόσφαιρα συνεισφέρει στο φαινόμενο του θερμοκηπίου,, στην τρύπα του όζοντος και στην όξινη βροχή.

που χάνεται κατά την καλλιέργεια και του Ν στην ατμόσφαιρα συνεισφέρει στο φαινόμενο του θερμοκηπίου,, στην τρύπα του όζοντος και στην όξινη βροχή. Επίδραση του ανθρώπου Γεωργία και επίδραση στον κύκλο του Ν Το Ν είναι το κύριο θρεπτικό που χάνεται κατά την καλλιέργεια και απελευθερώνεται ως οξείδια του Ν στην ατμόσφαιρα συνεισφέρει στο φαινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ

Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος Δ Ι Δ Α Σ Κ Ο Υ Σ Α Κ Ρ Ε Σ Τ Ο Υ Α Θ Η Ν Α Δ Ρ. Χ Η Μ Ι Κ Ο Σ Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ο Σ Εισαγωγή στην Επιστήμη του Μηχανικού Περιβάλλοντος 1 ΜΑΘΗΜΑ 2 Ο & 3 O

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Χημική αποσάθρωση Διάσπαση και εξαλλοίωση υλικών κοντά στην επιφάνεια της γης Σχηματισμός προϊόντων κοντά σε κατάσταση χημικής ισορροπίας με την ατμόσφαιρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Προσοµοίωση Είναι γνωστό ότι η εξάσκηση των φοιτητών σε επίπεδο εργαστηριακών ασκήσεων, µε χρήση των κατάλληλων πειραµατοζώων, οργάνων και αναλωσίµων

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση υγρών α οβλήτων

ιαχείριση υγρών α οβλήτων ιαχείριση υγρών α οβλήτων Χαρακτηριστικά αποβλήτων και λυµάτων Α όβλητα & Λύµατα Υγρά α όβλητα: τα υγρά και οι λάσπες που ρέουν εύκολα και αποβάλλονται από κατοικίες, βιοµηχανικές εγκαταστάσεις, µεταφορικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 05/02/1017 ΘΕΜΑ 1 ο Επιλέξτε τη σωστή απάντηση: 1. Σε ένα οικοσύστημα θα τοποθετήσουμε τις ύαινες και τα λιοντάρια στο ίδιο τροφικό επίπεδο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία Σκοποί ενότητας Κατανόηση του φαινομένου της ιοντικής ανταλλαγής Περιεχόμενα ενότητας 1) Ρόφηση 2) Απορρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύποι. Αντίδραση βιολογικών συστημάτων σε παράγοντες αύξησης ΡΥΠΑΝΣΗ 91 είναι η άμεση ή έμμεση διοχέτευση από τον άνθρωπο στο υδάτινο περιβάλλον ύλης ή ενέργειας με επιβλαβή αποτελέσματα για τους οργανισμούς ( ο ορισμός της ρύπανσης από τον ΟΗΕ ) Ρύποι Φυσικοί (εκρήξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων

ΑΣΚΗΣΗ 4η. Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων ΑΣΚΗΣΗ 4η Οξύτητα (Acidity) Θεωρητικό υπόβαθρο Προσδιορίζεται ως η ικανότητα εξουδετέρωσης βάσεων Εκφράζει την ποσοτική ικανότητα του νερού στην εξουδετέρωση ισχυρής βάσεως µέχρι επιθυµητής τιµής ph Οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458

Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 Φοιτητες: Σαμακός Φώτιος Παναγιώτης 7442 Ζάπρης Αδαμάντης 7458 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2.ΣΤΟΙΧΕΙΑΡΥΠΑΝΣΗΣ 2.1 ΠΑΘΟΦΟΝΟΙ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ 2.1.1 ΒΑΚΤΗΡΙΑ 2.1.2 ΙΟΙ 2.1.3 ΠΡΩΤΟΖΩΑ 2.2 ΑΝΟΡΓΑΝΕΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΥΤΕΣ ΣΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΗΣ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΗΣ Μ. ΚΑΒΒΑΔΑΣ Μ. ΠΑΝΤΑΖΙΔΟΥ Ε. Μ. ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σεπτέμβριος 2007 ii Στοιχεία Περιβαλλοντικής Γεωτεχνικής Μ. Καββαδάς, Αναπληρωτής Καθηγητής ΕΜΠ Μ. Πανταζίδου, Επίκουρη

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ

Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ. Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργασία στο μάθημα: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ Θέμα: ΕΥΤΡΟΦΙΣΜΟΣ 1 Ονομ/μο φοιτήτριας: Κουκουλιάντα Στυλιανή Αριθμός μητρώου: 7533 Υπεύθυνος καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Εδαφογένεση

Δασική Εδαφολογία. Εδαφογένεση Δασική Εδαφολογία Εδαφογένεση Σχηματισμός της στερεάς φάσης του εδάφους Η στερεά φάση του εδάφους σχηματίζεται από τα προϊόντα της αποσύνθεσης των φυτικών και ζωικών υπολειμμάτων μαζί με τα προϊόντα της

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγία Πλαίσιο για τα νερά 2000/60/ΕΕ και ευτροφισμός

Οδηγία Πλαίσιο για τα νερά 2000/60/ΕΕ και ευτροφισμός Οδηγία Πλαίσιο για τα νερά 2000/60/ΕΕ και ευτροφισμός Η Οδηγία Πλαίσιο αντιμετωπίζει το φαινόμενο του ευτροφισμού ως μία επιμέρους ένδειξη της οικολογικής κατάστασης των επιφανειακών υδάτων, αναγνωρίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΥΔΡΟΒΙΟΤΟΠΟΥ ΤΗΣ ΑΛΥΚΗΣ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΚΗ ΑΠΟΡΡΟΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας

Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας Η θρέψη και η λίπανση της βιομηχανικής τομάτας Αθανάσιος Κουκουνάρας Λέκτορας Εργαστήριο Λαχανοκομίας Τμήμα Γεωπονίας ΑΠΘ thankou@agro.auth.gr 9 Μαρτίου 2015, Λάρισα Κύρια σημεία Η ανάγκη για λίπανση Οργανική

Διαβάστε περισσότερα

Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν

Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν 7. Επαναχρησιμοποίηση νερού στο δήμο μας! Όσα υγρά απόβλητα μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν, πρέπει να υποστούν επεξεργασία πριν την επανάχρησή τους. Ο βαθμός επεξεργασίας εξαρτάται από την χρήση για την

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.Τα

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 1. Σύσταση του θαλάσσιου νερού και παράγοντες ελέγχου συγκέντρωσης στοιχείων 2. Συντηρητικά, ανακυκλώσιμα (θρεπτικά), προσροφημένα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Ευρωπαϊκό Έργο LIFE- Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία tου εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές

Διαβάστε περισσότερα

Η λίπανση της ελιάς μπορεί να εφαρμοστεί είτε με ανόργανα λιπάσματα, είτε με οργανικά υλικά (ζωική κοπριά, κομπόστα ή χλωρή λίπανση).

Η λίπανση της ελιάς μπορεί να εφαρμοστεί είτε με ανόργανα λιπάσματα, είτε με οργανικά υλικά (ζωική κοπριά, κομπόστα ή χλωρή λίπανση). Λίπανση της Ελιάς Η ελιά γενικά δεν θεωρείται απαιτητικό είδος και μπορεί να αναπτυχθεί σε μεγάλη ποικιλία εδαφικών τύπων. Η λίπανση αποτελεί ένα σημαντικό μέρος της διαχείρισης του ελαιώνα και στοχεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Σύνοψη Παρουσιάζονται οι χημικοί δεσμοί, ιοντικός, μοριακός, ατομικός, μεταλλικός. Οι ιδιότητες των υλικών τόσο οι φυσικές όσο και οι χημικές εξαρτώνται από το είδος ή τα είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 9: Υγρά αστικά απόβλητα Διάθεση λυμάτων στο έδαφος (φυσικά συστήματα επεξεργασίας) (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Στην συγκεκριµένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα µετρήσουµε 3 παραµέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου µας,

Στην συγκεκριµένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα µετρήσουµε 3 παραµέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου µας, 8η Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Επιστηµών- EUSO 2010 Τοπικός ιαγωνισµός Νοµού Μαγνησίας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΚΦΕ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ Σχολείο: Φύλλο Εργασίας Ονοµ/υµα: Έλεγχος της Ποιότητας του Πόσιµου Νερού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ. ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα- Ιδιότητες - είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ. ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα- Ιδιότητες - είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ 1.1 Τα οξέα ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα Ιδιότητες είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 1. Ποιες χηµικές ενώσεις ονοµάζονται οξέα; Με ποιόν χηµικό τύπο παριστάνουµε γενικά τα οξέα; Οξέα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1

Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1 Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1 Στοιχεία της Γης 8-35 km Φλοιός % κατά βάρος στον φλοιό 12500 km Διάμετρος O = 49.2 Si = 25.7 Al = 7.5 Fe = 4.7 Ca = 3.4 Na = 2.6 K = 2.4 Mg = 1.9 Άλλα = 2.6 82.4%

Διαβάστε περισσότερα

1. ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΟΚΚΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ 2. ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΝΕΡΟΥ 3. ΚΥΡΙΑ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 4. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 5.

1. ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΟΚΚΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ 2. ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΝΕΡΟΥ 3. ΚΥΡΙΑ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 4. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 5. 1. ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΚΟΚΚΩΝ ΑΝΘΡΑΚΙΚΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ 2. ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΝΕΡΟΥ 3. ΚΥΡΙΑ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 4. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 5. ΒΙΟΓΕΝΗΣ ΚΑΘΙΖΗΣΗ 1 Σχηματισμός μέσα σε λεκάνες απόθεσης κυρίως στη θάλασσα Θαλάσσια

Διαβάστε περισσότερα

Η δυναμική της κίνησης του Καλίου στο έδαφος

Η δυναμική της κίνησης του Καλίου στο έδαφος Η δυναμική της του στο κίνησης Καλίου έδαφος 1. Δείκτες διαθέσιμου καλίου στο έδαφος Πρόσληψη Κ από τα φυτά (kg/ha) Πρόσληψη Κ από τα φυτά (kg/ha) Εναλλάξιμο Κ (mg/100g εδάφους) Συγκέντρωση Κ (me/l εδαφ.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» Α. ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» Α. ΦΛΩΡΟΠΟΥΛΟΥ Τ λεµφοκύτταρα µνήµης (βοηθητικά Τ λεµφοκύτταρα µνήµης και κυτταροτοξικά Τ λεµφοκύτταρα µνήµης). Ο τερµατισµός της δευτερογενούς ανοσοβιολογικής απόκρισης γίνεται µε την βοήθεια των κατασταλτικών Τ λεµφοκυττάρων.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2

ΧΗΜΕΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 ΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Η ύλη συναντάται σε τρεις φυσικές καταστάσεις: Στερεή: έχει καθορισμένη μάζα, σχήμα και όγκο. Υγρή: έχει καθορισμένη μάζα και όγκο, ενώ σχήμα κάθε φορά παίρνει το σχήμα του δοχείου που το

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

econteplusproject Organic.Edunet Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση econtentplus programme ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΜΑΤΑΣ 1

econteplusproject Organic.Edunet Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση econtentplus programme ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΜΑΤΑΣ 1 econteplusproject Organic.Edunet Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση econtentplus programme ΤΟΜΑΤΑΣ 1 econteplusproject Organic.Edunet ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ ΣΟΛΑΝΩΔΩΝ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ Χαράλαμπος

Διαβάστε περισσότερα

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους σε πολλά επίπεδα στα πλαίσια ενός οικοσυστήματος Οι φυσικές

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύπανση : η επιβάρυνση του περιβάλλοντος με κάθε παράγοντα ( ρύπο ) που έχει βλαπτικές επιδράσεις στους οργανισμούς ΡΥΠΟΙ

ΡΥΠΑΝΣΗ. Ρύπανση : η επιβάρυνση του περιβάλλοντος με κάθε παράγοντα ( ρύπο ) που έχει βλαπτικές επιδράσεις στους οργανισμούς ΡΥΠΟΙ ΡΥΠΑΝΣΗ Ρύπανση : η επιβάρυνση του περιβάλλοντος με κάθε παράγοντα ( ρύπο ) που έχει βλαπτικές επιδράσεις στους οργανισμούς ΡΥΠΟΙ χημικές ουσίες μορφές ενέργειας ακτινοβολίες ήχοι θερμότητα ΕΠΙΚΥΝΔΥΝΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Ο κύκλος του νερού. Οι κυριότερες φυσικές δεξαμενές υδάτων στον πλανήτη μας είναι:

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Ο κύκλος του νερού. Οι κυριότερες φυσικές δεξαμενές υδάτων στον πλανήτη μας είναι: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Ο κύκλος του νερού Οι κυριότερες φυσικές δεξαμενές υδάτων στον πλανήτη μας είναι: Οι ωκεανοί που περιέχουν 1,32 10 9 km 3 νερού. Οι παγετοί που περιέχουν 29,2 10 6 km 3 νερού.

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Ε ΑΦΩΝ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΩΧΗΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ Ε ΑΦΟΣ

Ε ΑΦΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Ε ΑΦΩΝ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΩΧΗΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ Ε ΑΦΟΣ Ε ΑΦΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Ε ΑΦΩΝ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΩΧΗΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ Ε ΑΦΟΣ 1. Εισαγωγή 2. Ανόργανες ενώσεις στο έδαφος 3. Οργανικές ενώσεις στο έδαφος 4. Σχηματισμός εδάφους 5. Κινητικότητα στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΑΜΠΕΛΩΝΑ

ΑΡΧΕΣ ΛΙΠΑΝΣΗΣ ΑΜΠΕΛΩΝΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΛΙΠΑΣΜΑΤΩΝ ΚΡΗΤΗΣ Ταχ. /νση: T.Θ: 2222 Τηλέφωνο: 2810.331290 Καστοριάς και Θερµοπυλών

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. + SO 4 Βάσεις είναι οι ενώσεις που όταν διαλύονται σε νερό δίνουν ανιόντα υδροξειδίου (ΟΗ - ). NaOH Na

ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. + SO 4 Βάσεις είναι οι ενώσεις που όταν διαλύονται σε νερό δίνουν ανιόντα υδροξειδίου (ΟΗ - ). NaOH Na ΧΗΜΕΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΟΞΕΩΝ Αλλάζουν το χρώμα των δεικτών. Αντιδρούν με μέταλλα και παράγουν αέριο υδρογόνο (δες απλή αντικατάσταση) Αντιδρούν με ανθρακικά άλατα και παράγουν αέριο CO2. Έχουν όξινη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 12 1. Παράδειγµα κριτηρίου κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου - κρίσης (µάθηµα ηµέρας) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΑΘΗΤΗ ΕΠΩΝΥΜΟ. ΟΝΟΜΑ ΤΑΞΗ ΤΜΗΜΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΜΑΘΗΜΑ Σκοπός εξέτασης: Η διαπίστωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Σήµερα οι εξελίξεις στην Επιστήµη και στην Τεχνολογία δίνουν τη

Σήµερα οι εξελίξεις στην Επιστήµη και στην Τεχνολογία δίνουν τη ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο: ΑΡΧΕΣ & ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Συνδυασµός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Προσφέρει τη δυνατότητα χρησιµοποίησης των ζωντανών οργανισµών για την παραγωγή χρήσιµων προϊόντων 1 Οι ζωντανοί οργανισµοί

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Γεωχημικός, Βιοχημικός, Υδρολογικός κύκλος

Δασική Εδαφολογία. Γεωχημικός, Βιοχημικός, Υδρολογικός κύκλος Δασική Εδαφολογία Γεωχημικός, Βιοχημικός, Υδρολογικός κύκλος Μέρος 1 ο ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Η μεταφορά του νερού από την ατμόσφαιρα στην επιφάνεια της γης, η κίνησή του σ αυτή και η επιστροφή

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:.

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 24.05.2011 ΧΡΟΝΟΣ : 10.30 12.30 ( Χημεία - Φυσιογνωστικά)

Διαβάστε περισσότερα

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ενότητα 3η: Φυσικοχημικές και μηχανικές ιδιότητες εδαφών Τσικριτζής Λάζαρος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Θρεπτικά συστατικά στο θαλάσσιο οικοσύστημα 51. Πηγή: Raven, Berg & Johnson, 1993, σ.486.

Θρεπτικά συστατικά στο θαλάσσιο οικοσύστημα 51. Πηγή: Raven, Berg & Johnson, 1993, σ.486. Θρεπτικά συστατικά στο θαλάσσιο οικοσύστημα 51 Πηγή: Raven, Berg & Johnson, 1993, σ.486. Εικόνα 2. Σχηματική αναπαράσταση της δομής και λειτουργίας εγκατάστασης δευτερογενούς επεξεργασίας λυμάτων. 3. Όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΣΚΑΡΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΔΟΥΔΟΥΜΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΙΑΚΩΒΙΔΟΥ ΕΛΛΗ-ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΟΣΜΑΝΤΖΙΚΙΔΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το. νερό πηγή ζωής» ΤΑΞΗ: Ά

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΣΚΑΡΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΔΟΥΔΟΥΜΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΙΑΚΩΒΙΔΟΥ ΕΛΛΗ-ΕΙΡΗΝΗ ΕΙΡΗΝΗ ΟΣΜΑΝΤΖΙΚΙΔΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το. νερό πηγή ζωής» ΤΑΞΗ: Ά ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το νερό πηγή ζωής» ΤΑΞΗ: Ά ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΛΜΠΑΝΤΗΣ, ΕΛΕΝΗ ΧΕΙΜΑΡΙΟΥ ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΣΤΑΔΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΜΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΣΚΑΡΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας

Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας ΘΕΜΑ 1 ο Η έννοια του οικοσυστήματος Ροή ενέργειας Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Στις παρακάτω ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Μεταθετικές αντιδράσεις διπλής αντικατάστασης οι οποίες οδηγούν σε σχηματισμό ιζήματος. Το ίζημα σε πολλές περιπτώσεις επιτρέπει την ταυτοποίηση ενός αντιδρώντος σώματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A4 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το ιόν 56 Fe +2 περιέχει:

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Εισαγωγή Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Η ρύπανση του υδροφόρου ορίζοντα και των εδαφών από βιομηχανικά απόβλητα είναι ένα από τα καίρια περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Ειδικά η απόρριψη

Διαβάστε περισσότερα

Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις

Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις Γ. Κακάλη, Αν. Καθ. Ε.Μ.Π. Α. Γάκη, Χηµ. Μηχ. ΕΜΠ Προχωρηµένη Ανόργανη Χηµεία - Εργαστηριακές Ασκήσεις ΑΣΚΗΣΗ 6 Παρασκευή ασβεσταργιλικών ενώσεων µε τη µέθοδο πολυµερισµού αρχικών διαλυµάτων και τη χρήση

Διαβάστε περισσότερα

7. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΙΟΝΤΩΝ

7. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΙΟΝΤΩΝ 7. ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΣΥΜΠΛΟΚΩΝ ΙΟΝΤΩΝ Σχηματισμός ιζήματος χρωμικού μολύβδου(ιι) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η σταθερά γινομένου διαλυτότητας Διαλυτότητα και επίδραση κοινού ιόντος Υπολογισμοί καθίζησης Επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων. Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Κύκλοι Βαρέων Μετάλλων Βαρέα Μέταλλα στα Παράκτια Συστήματα Ο όρος βαρέα μέταλλα (heavy metals, trace metals, toxic metals, trace elements) χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη παρουσία

Διαβάστε περισσότερα