Διατροφή και κυστική ινώδης νόσος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Διατροφή και κυστική ινώδης νόσος"

Transcript

1 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Διατροφή και κυστική ινώδης νόσος Π. Μαντά 1, Σ. Ντουντουνάκης 2 1 Κλινική Διαιτολόγος, Νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία» 2 Διευθυντής Τμήματος Ινοκυστικής Νόσου, Νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία» Υποβλήθηκε 28/01/2008 Περίληψη Ένα από τα κύρια προβλήματα των ασθενών με Κυστική Ίνωση (ΚΙ) είναι η προοδευτική μείωση της θρέψης και η δυσκολία που παρουσιάζουν στην αύξηση του σωματικού βάρους κυρίως λόγω της παγκρεατικής ανεπάρκειας, της δυσαπορρόφησης και της χρόνιας ενδοβρογχικής λοίμωξης. Η κακή θρέψη στην ΚΙ οδηγεί σε υποθρεψία, απώλεια βάρους, μειωμένη ανοσολογική λειτουργία και συμπτώματα ανεπάρκειας θρεπτικών συστατικών. Πολλοί είναι οι παράγοντες που εμπλέκονται στη μείωση των δεικτών θρέψης των ασθενών με ΚΙ, όπως η ελλιπής θερμιδική πρόσληψη, οι αυξημένες απώλειες θρεπτικών συστατικών λόγω δυσαπορρόφησης, η αυξημένη κατανάλωση ενέργειας, λόγω του αυξημένου έργου της αναπνοής και της χρόνιας ενδοβρογχικής λοίμωξης. Γενικά, τα προβλήματα που προκαλεί η νόσος από το γαστρεντερικό σύστημα αντιμετωπίζονται με τη χορήγηση παγκρεατικών ενζύμων, συμπληρωμάτων λιποδιαλυτών βιταμινών και κατάλληλη διαιτητική υποστήριξη. Η διαιτητική αντιμετώπιση περιλαμβάνει τη χορήγηση ενός υπερθερμιδικού διαιτολογίου και εφόσον αυτό αποτύχει, τη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής και κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις την εφαρμογή εντερικής ή παρεντερικής σίτισης. Κριτήρια για διαφορετικά επίπεδα διαιτητικής παρέμβασης αποτελούν η ηλικία, η βαρύτητα της νόσου και η κατάσταση θρέψης. Η σύγχρονη θεραπευτική αντιμετώπιση των προβλημάτων της νόσου τόσο από το αναπνευστικό όσο και από το πεπτικό σύστημα, βελτίωσαν το προσδόκιμο επιβίωσης των ασθενών αυτών. Συνεπώς, η κατάλληλη διαιτητική υποστήριξη των ασθενών από τη διάγνωση και η βελτίωση των δεικτών θρέψης είναι μεγάλης σημασίας στην ολιστική θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου.(δελτ Α Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 2009, 56(4): ) Λέξεις κλειδιά: Κυστική Ινώδης Νόσος, δυσαπορρόφηση, διαιτητική παρέμβαση. Nutrition in Cystic Fibrosis P. Mada, S. Doudounakis

2 560 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 (Ann Clin Paediatr 2009, 56(4): ) Undernutrition remains a common problem in patients with Cystic Fibrosis (CF) and may lead to growth impairment (stunting). Malnutrition in CF results from increased energy expenditure, decreased energy intakes, malabsorption of ingested nutrients due to pancreatic insufficiency and chronic inflammation. Appropriate nutritional support includes a high fat/ high energy diet, the use of oral supplements and the initiation of enteral tube feeding or gastrostomy for long term nutritional support or parenteral nutrition as an option for short term maintenance of nutrition. Criteria for different stages of nutritional intervention include, age, disease severity and nutritional status. New therapeutic approaches have managed to cope successfully with gastrointestinal problems delaying the progressive loss of pulmonary function, improving survival and maintaining normal growth in CF patients. It is therefore essential that attention be given to both quantitative and qualitative aspects of nutrition from diagnosis, to optimize growth and development in all CF patients in the context of the medical-nutritional intervention. Key words: cystic fibrosis, malabsorption, nutritional intervention. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Κυστική Ίνωση (ΚΙ) είναι το συχνότερο κληρονομικό νόσημα, κακής πρόγνωσης, της λευκής φυλής που κληρονομείται με υπολειπόμενο αυτοσωματικό χαρακτήρα. Η συχνότητα των φορέων της νόσου υπολογίζεται στο 5% του γενικού πληθυσμού και η συχνότητα της νόσου, ένα νεογνό με ΚΙ στις γεννήσεις 1. Κλινικά, η ΚΙ χαρακτηρίζεται από δυσλειτουργία των εξωκρινών αδένων με κύριες εκδηλώσεις από το πεπτικό, το αναπνευστικό σύστημα και τους ιδρωτοποιούς αδένες. Οι εκδηλώσεις αυτές αποδίδονται σε διαταραχή διακίνησης των ιόντων χλωρίου και νατρίου στο πάνω μέρος των επιθηλιακών κυττάρων των εξωκρινών αδένων 2. Διάφοροι παράγοντες επιδρούν αρνητικά στη θρέψη των παιδιών με ΚΙ 3, όπως η υπάρχουσα παγκρεατική ανεπάρκεια και το σύνδρομο δυσαπορρόφησης, η χρόνια ενδοβρογχική λοίμωξη και η υποκείμενη κυτταρική δυσλειτουργία. Έχει αποδειχθεί ότι η καλή θρέψη συνδέεται με καλύτερη πρόγνωση εξασφαλίζοντας μεγαλύτερο προσδόκιμο επιβίωσης. ΠΙΝΑΚΑΣ 1. Παράγοντες που συμβάλλουν στην κακή θρέψη των ασθενών με ΚΙ. ΑΥΞΗΜΕΝΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΛΟΓΩ ΚΑΚΗΣ ΠΕΨΗΣ ΚΑΙ ΔΥΣΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ 1. ανεπαρκής παραγωγή παγκρεατικών ενζύμων και μειωμένη έκκριση διττανθρακικών από το πάγκρεας 2. Δυσαπορρόφηση λιπών, πρωτεϊνών και ιχνοστοιχείων 3. Στεατόρροια με δυσαπορρόφηση των λιποδιαλυτών βιταμινών(a,d,e,k) - Δυσαπορρόφηση ταυρίνης 4. Ηπατική δυσλειτουργία ελλιπής απορρόφηση και αυξημένη αποβολή χολικών αλάτων μείωση των αποθεμάτων των χολικών μείωση της συγκέντρωσης της συζευγμένης με χολικά άλατα ταυρίνης 5. Παθολογική καμπύλη γλυκόζης και απώλειας υδατανθράκων λόγω γλυκοζουρίας επί Σακχαρώδη Διαβήτη (Σ.Δ.) 6. μείωση της εντερικής επιφάνειας λόγω εντερεκτομής (ειλεός από μηκώνιο) ΑΥΞΗΜΕΝΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΣΕ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ 1. αυξημένη κατανάλωση ενέργειας σε κατάσταση ηρεμίας 2. Αυξημένο έργο αναπνοής 3. αυξημένες μεταβολικές ανάγκες, που συνδέονται με τη λοίμωξη 4. Κυτταρική δυσλειτουργία 5. Χρήση β-αδρενεργικών βρογχοδιασταλτικών ΜΕΙΩΜΕΝΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ 1. ανορεξία, ναυτία, έμετοι κατά τη διάρκεια λοιμώξεων 2. Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση (Γ.Ο.Π.) 3. Ισοδύναμο ειλεού σαν από μυκώνιο (D.I.O.S) 4. Δυσκοιλιότητα Για το λόγο αυτό ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δίνεται στη σωστή διαιτητική αγωγή και στην αντιμετώπιση των διατροφικών προβλημάτων από τη στιγμή της διάγνωσης. Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΗν ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ Η διατροφή των ασθενών με ΚΙ στην κλινική πρά-

3 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, ΠΙΝΑΚΑΣ 2. Διάφοροι τύποι παγκρεατικών ενζύμων και η περιεκτικότητά τους σε ένζυμα. ΟΝΟΜΑ εταιρεια ΛΙΠΑΣΗ (IU) ΠΡΩΤΕΑΣΗ (IU) AΜΥΛΑΣΗ (IU) Εντεροκαλυπτόμενα μικροσφαιρίδια Nutrizym GR Merck Pancrease Janssen Cilag Eντεροκαλυπτόμενα μικροσφαιρίδια Creon Solvay Creon Solvay Creon Solvay Εντεροκαλυπτόμενες μικροκάψουλες Νutrizym 22 Merck Nutrizym 10 Merck Pancrease HL Janssen Cilag Panzytrat Knoll ξη παρουσιάζει πολλά προβλήματα που σχετίζονται με την πορεία εξέλιξης της νόσου. Τα κύρια προβλήματα των ασθενών με ΚΙ είναι η βαθμιαία επιδεινούμενη θρέψη και η δυσκολία που παρουσιάζουν να αυξήσουν το βάρος τους. Τρεις είναι οι κύρια εμπλεκόμενοι παράγοντες που οδηγούν στην υποθρεψία και στο αρνητικό ισοζύγιο ενέργειας με αποτέλεσμα την προοδευτική θερμιδική ανεπάρκεια στη KΙ (πίνακας 1): 1. Οι αυξημένες απώλειες θρεπτικών συστατικών λόγω δυσαπορρόφησης, χυμικού ή κλινικού σακχαρώδη διαβήτη ή ηπατικής δυσλειτουργίας. 2. Η αυξημένη κατανάλωση ενέργειας, λόγω του αυξημένου έργου της αναπνοής εξ αιτίας της χρόνιας πνευμονοπάθειας και της χρόνιας ενδοβρογχικής λοίμωξης. 3. Η μειωμένη θερμιδική πρόσληψη λόγω μη επαρκούς διαιτητικής κάλυψης ή λόγω ανορεξίας από τις αναπνευστικές λοιμώξεις ή λόγω συμπτωμάτων από το γαστρεντερικό. 1. Αυξημένες απώλειες θρεπτικών συστατικών Παγκρεατική ανεπάρκεια παρουσιάζει το 85% των ασθενών με ΚΙ. Ορισμένοι ασθενείς με παγκρεατική επάρκεια κατά τη διάγνωση, μπορεί με την πάροδο του χρόνου να αναπτύξουν παγκρεατική ανεπάρκεια 4. Η δυσαπορρόφηση δεν οφείλεται μόνο στην ανεπαρκή έκκριση των παγκρεατικών ενζύμων, αλλά συμβάλλουν και άλλοι παράγοντες όπως το χαμηλό εντερικό PH από την ελαττωμένη έκκριση διττανθρακικών από το πάγκρεας και τη μειωμένη εξουδετέρωση του γαστρικού οξέος, η οποία προκαλεί κατακρήμνιση των χολικών οξέων σε ΡΗ < 5, την ελλιπή απορρόφηση και αυξημένη αποβολή τους, με αποτέλεσμα τη μείωση και τη μεταβολή της σύστασής τους 5. Επίσης, συνυπάρχουν διαταραχές στα κύτταρα του εντερικού επιθηλίου που έχουν ως αποτέλεσμα ελαττωμένη απορρόφηση λιπαρών οξέων, αμινοξέων και υδατανθράκων 6. To σύνδρομο δυσαπορρόφησης και η στεατόρροια στη ΚΙ, οδηγούν σε έλλειψη λιποδιαλυτών βιταμινών και ελλείψεις σε β-καροτένια και ιχνοστοιχεία όπως Fe, Zn, Se 7. Οι ασθενείς με ΚΙ διατρέχουν επίσης αυξημένο κίνδυνο έλλειψης βασικών λιπαρών ο- ξέων, αν και οι κλινικές ενδείξεις ανεπάρκειας είναι σπάνιες. Διάφορες μελέτες έχουν αναφέρει,επίσης, χαμηλά επίπεδα ω-3 μακράς αλύσου πολυακόρεστων λιπαρών οξέων. Πιθανολογούμενοι μηχανισμοί που οδηγούν σε ανεπάρκεια πολυακόρεστων λιπαρών οξέων αφορούν κυρίως παράγοντες δυσαπορρόφησης του διαιτητικού λίπους, η συνοδεύουσα τη νόσο υποθρεψία, όπως και το αρνητικό θερμιδικό ισοζύγιο που οδηγεί σε αυξημένη υπεροξείδωση των πολυακορέστων λιπαρών οξέων ιδιαίτερα σε άτομα με οξύ μεταβολικό στρες ή ελλιπή αντιοξειδωτική υποστήριξη 8. Η συχνότητα εμφάνισης του σακχαρώδη διαβήτη (Σ.Δ.) στην ΚΙ ποικίλλει από 2,5-12% στο σύνολο των ασθενών, και αυξάνεται αυξανομένης της ηλικίας. Ο Σ.Δ. στην ΚΙ εγκαθίσταται προοδευτικά και η δοκιμασία ανοχής της γλυκόζης από του στόματος αποτελεί την πιο αξιόπιστη μέθοδο διάγνωσης. Παρουσιάζει χαρακτηριστικά τόσο του τύπου 1 όσο και του τύ-

4 562 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 ΠΙΝΑΚΑΣ 3. Δοσολογία παγκρεατικών ενζύμων. Βρέφη Παιδιά < 4 ετών Παιδιά > 4 ετών Προτεινόμενες μέγιστες δόσεις IU λιπάσης ανά 120ml γάλατος ή IU λιπάσης/gr διατροφικού λίπους 1000IU λιπάσης/kg/γεύμα, 500IU λιπάσης/kg/μικρογεύμα 500IU λιπάσης/kg/γεύμα, 250IU λιπάσης/kg/μικρογεύμα ή IU λιπάσης/ gr διατροφικού λίπους (παιδιά και ενήλικες) 2500IU λιπάσης/kg/γεύμα ή 4000IU/gr διατροφικού λίπους ή IU λιπάσης/ kg/ημέρα ΠΙΝΑΚΑΣ 4. Ημερήσια δοσολογία λιποδιαλυτών βιταμινών κατά ηλικίες. α (IU) D (IU) E (IU) K (mg) 0-12μ ,3-0, έτη ,3-0, έτη >8έτη Η συνιστώμενη δόση σε mg μία φορά την εβδομάδα κυμαίνεται από 2,5mg στα νεογνά έως 5mg στα παιδιά και 10mg στους ενήλικες. Η αύξηση της συχνότητας χορήγησης της βιταμίνης Κ γίνεται σε ασθενείς με επιμένουσα δυσαπορρόφηση, ηπατοπάθεια και χρόνια χορήγηση αντιβιοτικών. Επειδή τα εντεροβακτηριοειδή είναι πηγή βιταμίνης Κ, διαταραχές της εντερικής χλωρίδας από τη χρήση αντιβιοτικών μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα της βιταμίνης Κ και αυξάνουν τις ανάγκες εξωγενούς χορήγησης. που 2, αλλά είναι μια τελείως διαφορετική κλινική οντότητα. Ο Σ.Δ. της ΚΙ είναι ινσουλινοεξαρτώμενος λόγω ινσουλινοπενίας, εξαιτίας της καταστροφής του παγκρέατος 9. Επιπλέον επηρεάζεται από τις ιδιαιτερότητες της ΚΙ, όπως η χρόνια ενδοβρογχική λοίμωξη, η αυξημένη κατανάλωση ενέργειας, η δυσαπορρόφηση, η ανεπάρκεια γλυκαγόνης και η ηπατική δυσλειτουργία. Οι ασθενείς με ΚΙ και Σ.Δ. θα πρέπει να ακολουθούν δίαιτα υψηλής περιεκτικότητας σε θερμίδες και να είναι καθημερινά σε πρόγραμμα πολλαπλών ενέσεων ινσουλίνης. 2. Αυξημένες ανάγκες σε θρεπτικά συστατικά λόγω αυξημένης κατανάλωσης ενέργειας Οι ασθενείς με ΚΙ παρουσιάζουν αυξημένη κατανάλωση ενέργειας κατά την ηρεμία της τάξης του % του προβλεπόμενου, που αποδίδεται στη μείωση της αναπνευστικής λειτουργίας και στη μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας κατά τη διάρκεια των παροξύνσεων της χρόνιας ενδοβρογχικής λοίμωξης 10. Η χορήγηση κατάλληλης αντιβιοτικής αγωγής, έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει τη θρέψη στους ασθενείς αυτούς, επιφέροντας μείωση της κατανάλωσης ε- νέργειας και αύξησης του βάρους τους. Επίσης η αυξημένη κατανάλωση ενέργειας είναι γονοτυπικά καθορισμένη, λόγω των αυξημένων ενεργειακών αναγκών σε επίπεδο ενδοκυτταρικής δυσλειτουργίας το οποίο συνεισφέρει σε μικρό ποσοστό στην αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας κατά την ηρεμία, αν και τα δεδομένα των ερευνητών στο θέμα αυτό είναι αντικρουόμενα. Τέλος, η χρήση β-αδρενεργικών βρογχοδιασταλτικών έχει αναφερθεί ότι αυξάνει την ενεργειακή κατανάλωση ηρεμίας κατά 10% στους ασθενείς με ΚΙ 11, γεγονός που θα πρέπει να αξιολογηθεί κατά την εκτίμηση των ενεργειακών απαιτήσεων κάθε ασθενούς. 3. Μειωμένη πρόσληψη θρεπτικών συστατικών Η ανεπαρκής πρόσληψη θρεπτικών συστατικών είναι η κυριότερη αιτία υποθρεψίας στους ασθενείς με ΚΙ. Η ανορεξία, η ναυτία, οι έμετοι κατά τη διάρκεια των παροξύνσεων της χρόνιας ενδοβρογχικής λοίμωξης με τη συνοδό μείωση της αναπνευστικής

5 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Πίνακας 5. Διαιτητικές συστάσεις για άτομα με ΚΙ. Θερμίδες % RDA (ακόμα και έως 200%) Πρωτεΐνη % RDA Απαραίτητα λιπαρά οξέα 3-5% των θερμίδων Υδατάνθρακες 40-45% των θερμίδων Φυτικές ίνες επαρκής πρόσληψη Νάτριο αυξημένες ανάγκες σε περιπτώσεις εφί δρωσης ή σε ζεστό καιρό Πίνακας 6. Διατροφική αξιολόγηση των ασθενών με ΚΙ. Δείκτες Συχνότητα Ενδείξεις Διάγνωση Ετήσια Ελάχιστη Ανθρωπομετρία Βάρος + Κάθε 3μήνες Έλεγχος ρουτίνας Ύψος( παιδιά >2 ετών) ή μήκος ( παιδιά < 2ετών) + Κάθε 3μήνες Έλεγχος ρουτίνας Δείκτης μάζας σώματος + Κάθε 3μήνες Για παιδιά >10 έτη Περίμετρος κεφαλής Κάθε 3 μήνες έως τα 2έτη Έλεγχος ρουτίνας Διαιτητική εκτίμηση Διατροφικό ιστορικό + Κάθε 3 μήνες Έλεγχος ρουτινας Τριήμερο διατροφικό ιστορικό Προβλεπόμενη διαιτητική καθοδήγηση + + Απώλεια βάρους, υποθρεψία + + Κάθε 3 μήνες Έλεγχος ρουτίνας λειτουργίας, όπως και η κακή πέψη των τροφών, η δυσκοιλιότητα, το ισοδύναμο ειλεού σαν από μηκώνιο, επιφέρουν κοιλιακό μετεωρισμό και ανορεξία. Η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση που οδηγεί σε οισοφαγίτιδα και δυσφαγία, έχουν σαν αποτέλεσμα την αποφυγή της λήψης τροφής 12,13. Υπολογίζεται ότι, πλην των οργανικών προβλημάτων, το 70% των ασθενών με ΚΙ αναπτύσσουν προβλήματα διατροφικής συμπεριφοράς 14 λόγω: της συνεχούς πίεσης για φαγητό που υφίσταται από τους γονείς της επίδρασης των μέσων μαζικής ενημέρωσης αλλά και των συνομηλίκων για μια υγιεινή διατροφή, χαμηλή σε λιπαρά των πρακτικών δυσκολιών που προκύπτουν στη χρονική λήψη γευμάτων εξαιτίας της υποχρεωτικής φυσιοθεραπείας της απέχθειας για κατανάλωση τροφίμων με υψηλή θερμιδική πυκνότητα ή ελλιπούς χρήσης των συστηνόμενων διαιτητικών συμπληρωμάτων της κακής αντίληψης εικόνας σώματος που αναπτύσσουν, ιδιαίτερα κατά την εφηβεία ψυχοκοινωνικών προβλημάτων που μπορεί να οδηγήσουν σε κατάθλιψη. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Οι ασθενείς με ΚΙ και καλή θρέψη, έχουν καλύτερη αναπνευστική λειτουργία και μεγαλύτερο προσδόκιμο επιβίωσης 15. Πρόσφατες μάλιστα μελέτες επισημαίνουν ότι, τόσο η μείωση όσο και η στασι-

6 564 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 ΠΙΝΑΚΑΣ 7. Εργαστηριακός έλεγχος. Δείκτες Συχνότητα Ενδείξεις Διάγνωση Ετήσια Β- καροτένιο Κατά την κρίση του ιατρού Βιταμίνη Α Βιταμίνη D + 1 +` Βιταμίνη Ε Βιταμίνη Κ Εάν ο ασθενής έχει αιμόπτυση ή αιματέμεση ή ηπατική νόσο Ασβέστιο/μέτρηση > 8 έτη εφόσον συνυπάρχουν παράγοντες κινδύνου οστικής πυκνότητας Σίδηρος + + Λεπτομερειακός έλεγχος ασθενών με ανορεξία Ψευδάργυρος Συμπληρωματική χορήγηση για 6 μήνες και έλεγχος της ανάπτυξης Νάτριο Εντονη εφίδρωση σε ζεστό περιβάλλον, κίνδυνος αφυδάτωσης Αλβουμίνη + + Πλήρης αιματολογικός έλεγχος Ρετινόλη ορού ή πλάσματος + + Έλεγχος ρουτίνας Α-τοκοφερόλη + ορού ή πλάσματος Ηλεκτρολύτες + Ελαστάση κοπράνων 2 + Δοκιμασία ανοχής στη γλυκόζη + Έλεγχος ρουτίνας Παρατεταμένος πυρετός, ζεστός καιρός, βρέφη που θηλάζουν + Στους ασθενείς>10 ετών που δεν κερδίζουν βάρος 1 Οι ασθενείς που διαγιγνώσκονται με νεογνικό screening δεν χρειάζονται μέτρηση 2 Η μέτρηση της ελαστάσης κοπράνων θα πρέπει να γίνεται ετήσια στους ασθενείς με παγκρεατική επάρκεια μότητα βάρους, αποτελούν ανεξάρτητους παράγοντες κινδύνου αυξημένης θνησιμότητας στην ΚΙ. Η θερμιδική ανεπάρκεια στην ΚΙ οδηγεί σε ελλιπή ανάπτυξη, επιβάρυνση της λειτουργικότητας των αναπνευστικών μυών, μειωμένη ικανότητα φυσικής άσκησης 16, μειωμένη ανοσολογική λειτουργία και αυξημένη ευαισθησία στις λοιμώξεις. Σκοπός της διαιτητικής παρέμβασης είναι η επίτευξη καλής θρέψης και ανάπτυξης όπως και η διατήρηση σωστής διαιτητικής συμπεριφοράς. Αυτό επιτυγχάνεται: α) με τη χορήγηση παγκρεατικών ενζύμων, β) με τη χορήγηση λιποδιαλυτών βιταμινών και γ) με ελεύθερη υπερθερμιδική διαιτητική αγωγή 12,13,17,18. Α. Χορήγηση παγκρεατικών ενζύμων Η θεραπεία παγκρεατικής υποκατάστασης στους ασθενείς με παγκρεατική ανεπάρκεια, αποσκοπεί στη διατήρηση ομαλής και φυσιολογικής ανάπτυξης, μειώνοντας ή ελαχιστοποιώντας τα συμπτώματα από το γαστρεντερικό σύστημα. Αυτό επιτυγχάνεται όταν οι ασθενείς έχουν 1-2 κενώσεις την ημέρα καλής σύστασης, κανονικού όγκου και κερδίζουν βάρος 12. Οι τύποι των διαθέσιμων σκευασμάτων παρατίθενται στον πίνακα 2. Η φαρμακευτική αντιμετώπιση με παγκρεατικά ένζυμα εξατομικεύεται και εξαρτάται από τους εξής παράγοντες: 1) από τη σύσταση της δίαιτας, τη

7 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Πίνακας 8. Εκτίμηση της κατάστασης θρέψης των ασθενών με ΚΙ κατά ηλικίες. ΗΛΙΚΙΑ Κατάσταση θρέψης <5 έτη 5-18 έτη >18 έτη Φυσιολογική INDEX % INDEX % BMI και/ή μη πρόσφατη α- πώλεια βάρους Ήπια δυστροφία Μέτρια δυστροφία Σοβαρή δυστροφία Βαριά δυστροφία INDEX< 75% INDEX 85-89% ή απώλεια βάρους σε 4μήνες BMI< 19 ή 5% απώλεια βάρους >2 μήνες INDEX 80-85% ή στασιμότητα βάρους για 6 μήνες INDEX 75-79% ή πτώση βάρους κατά 2 ε.θ BMI< 19 ή >5% απώλεια βάρους >2 μήνες INDEX 85-89% ή απώλεια βάρους σε 6 μήνες INDEX 80-85% ή στασιμότητα βάρους για 6 μήνες INDEX 75-79% ή πτώση βάρους κατά 2 ε.θ. INDEX 75-79% ή πτώση βάρους κατά 2 ε.θ. BMI< 19 ή 5% α- πώλεια βάρους >2 μήνες BMI< 19 ή >5% α- πώλεια βάρους >2 μήνες ποσότητα και το είδος της τροφής που καταναλώνεται, 2) από το ΡΗ του στομάχου του 12δακτύλου και του εντέρου και 3) από τις ατομικές διαφορές στη φυσιολογία και ανατομία του γαστρεντερικού συστήματος 13. Τα παγκρεατικά ένζυμα θα πρέπει να χορηγούνται λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια του γεύματος. Εάν υ- πάρχει σοβαρή δυσαπορρόφηση, που επισημαίνεται από αυξημένο αριθμό κενώσεων, πρέπει να γίνεται αύξηση του ποσού των ενζύμων κατά γεύμα και σωστός καταμερισμός τους στα γεύματα ή αλλαγή του τύπου ενζύμων. Η δοσολογία συνήθως ορίζεται ως μονάδες λιπάσης ανά γραμμάριο προσλαμβανόμενου λίπους ή ανά κιλό σωματικού βάρους ανά γεύμα ή μικρογεύμα (πίνακας 3) και τροποποιείται ανάλογα με τα συμπτώματα της στεατόρροιας. Λόγω του κινδύνου ανάπτυξης ινώδους εντεροπάθειας η μέγιστη προτεινόμενη δόση δε θα πρέπει να είναι μεγαλύτερη από IU λιπάσης/kg/ ημέρα. Εάν παρά την κανονική χορήγηση ενζύμων ο αριθμός των κενώσεων εξακολουθεί να είναι μεγάλος και οι ασθενείς δεν κερδίζουν βάρος, εξετάζονται διάφοροι παράγοντες που συμβάλλουν στην ανεπαρκή ανταπόκριση στην ενζυμική θεραπεία όπως: ενζυμικοί παράγοντες (ένζυμα που δεν έχουν φυλαχθεί σε δροσερό μέρος) διαιτητικοί παράγοντες (υπερβολική πρόσληψη φρουτοχυμών, παράλειψη των ενζύμων με τα μικρογεύματα) μειωμένη συμμόρφωση στη συνιστώμενη ενζυμική θεραπεία (έντονη άρνηση από το παιδί, θυμός ή επιθυμία «να είμαι φυσιολογικός», επιθυμία των εφήβων για χαμηλό σωματικό βάρος) όξινο εντερικό περιβάλλον 19 (μειωμένη διαλυτότητα του εντερικού καλύματος) γαστρεντερικές διαταραχές 12 (δυσαπορρόφηση λακτόζης, εντερική βακτηριακή λοίμωξη, χολόσταση, κοιλιοκάκη, σύνδρομο βραχέος εντέρου νόσος του Crohn, κολίτιδα), (πίνακας 3). Β. Χορήγηση λιποδιαλυτών βιταμινών Η χορήγηση λιποδιαλυτών βιταμινών (ADEK) είναι απαραίτητη σε όλους τους ασθενείς με παγκρεατική ανεπάρκεια 13,17. Οι ημερήσια συνιστώμενες δόσεις των απαιτούμενων λιποδιαλυτών βιταμινών κατά ηλικίες δίνονται στον πίνακα 4. Επειδή υπάρχει κίνδυνος τοξικότητας από τις λιποδιαλυτές βιταμίνες τα επίπεδά τους στον ορό πρέπει να ελέγχονται ετησίως. Γ. Διαιτητικές συστάσεις Παλαιότερα οι ασθενείς με ΚΙ ακολουθούσαν

8 566 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 Πίνακας 9. Διαιτητική αντιμετώπιση των ασθενών με ΚΙ ανάλογα με τη κατάσταση θρέψης. Κατάσταση θρέψης Φυσιολογική Ήπια δυστροφία Μέτρια δυστροφία Σοβαρή δυστροφία Βαριά δυστροφία Είδος αντιμετώπισης Αντιμετώπιση ρουτίνας - Συντηρητική συμβουλευτική: διαιτητική εκπαίδευση, σύσταση υπερθερμιδικού διαιτολογίου οδηγίες, θεραπεία υποκατάστασης με παγκρεατικά ένζυμα και λιποδιαλυτές βιταμίνες Προβλεπόμενη καθοδήγηση και αύξηση των προσλαμβανόμενων θερμίδων Υποστηρικτική παρέμβαση με επιπρόσθετη χορήγηση διαιτητικών συμπληρωμάτων Eπανορθωτική φροντίδα με επιπρόσθετη χορήγηση διαιτητικών συμπληρωμάτων με ρινογαστρικό καθετήρα ή εντεροστομία Αναζωογονητική φροντίδα με την εφαρμογή συνεχούς εντερικής σίτισης ή ολικής παρεντερικής διατροφής δίαιτα χαμηλή σε λίπος, προκειμένου να ελεγχθεί ο κοιλιακός πόνος και τα συμπτώματα της στεατόρροιας. Από το 1988 όμως απεδείχθη ότι μια υψηλή σε θερμίδες και λίπος δίαιτα είναι δυνατόν να επιτύχει φυσιολογική ανάπτυξη, βελτιώνοντας το προσδόκιμο επιβίωσης των ασθενών με ΚΙ 20. Για το λόγο αυτό οι ασθενείς χρειάζεται να εφαρμόζουν υπερθερμιδικό διαιτολόγιο, στα πλαίσια του % των προβλεπομένων θερμίδων για άτομα της ίδιας ηλικίας και φύλου 13,17,18,21,22 προκειμένου να επιτύχουν καλή θρέψη και ανάπτυξη. Οι θερμιδικές ανάγκες των ατόμων με ΚΙ δεν είναι στατικές. Συνήθως εξαρτώνται από τον έλεγχο των συμπτωμάτων δυσαπορρόφησης 12 και την αύξηση της ενεργειακής κατανάλωσης εξ αιτίας των αναπνευστικών λοιμώξεων και του αυξημένου έργου αναπνοής 10,15. Έτσι, είναι δυνατόν να υπερβαίνουν το όριο του 150% των συνιστώμενων θερμίδων και να φθάνουν και το 200% ανάλογα με τις τρέχουσες μεταβολικές ανάγκες και το βαθμό υποθρεψίας που παρατηρείται 18. Αναλυτικότερα, οι γενικές διαιτητικές συστάσεις που απευθύνονται σε άτομα με ΚΙ περιγράφονται στον πίνακα 5. Ωστόσο η ημερήσια θερμιδική πρόσληψη πολλών ασθενών με ΚΙ υπολείπεται ως προς τη συνιστώμενη, με αποτέλεσμα η πρόσληψη του βάρους να είναι ανεπαρκής. Η διατροφική αξιολόγηση 13,17 (πίνακες 6, 7) και η εκτίμηση της κατάστασης θρέψης 13,22 (πίνακας 8) θα καθορίσει περαιτέρω εκτός της πορείας της νόσου και το είδος της διατροφικής παρέμβασης (πίνακας 9) με τη χρήση συμπληρωμάτων διατροφής ή την εφαρμογή εντερικής ή παρεντερικής σίτισης. Η εκτίμηση της διατροφικής κατάστασης των ασθενών με ΚΙ έχει μεγάλη σημασία. Ακριβείς μετρήσεις του βάρους, του ύψους και αξιολόγηση των δεδομένων στους πίνακες σωματομετρικής ανάπτυξης, ο υπολογισμός του ιδανικού βάρους για το ύψος (INDEX), που ορίζεται από το λόγο του πραγματικού βάρους προς το ιδανικό βάρος για το πραγματικό ύψος επί τοις εκατό, είναι πολύτιμα εργαλεία για την κλινική εκτίμηση της θρέψης και της ανάπτυξης. Η πτώση στις τιμές του INDEX μπορεί να δηλώνει ήπια (INDEX 85-90%), μέτρια (INDEX < 85%) ή και βαριά υποθρεψία (INDEX < 75%) ενώ η διακύμανσή του, μεταξύ % φυσιολογική ανάπτυξη. Η τακτική διαιτολογική παρακολούθηση αποσκοπεί στην εκτίμηση των προσλαμβανομένων θερμίδων, στη ρύθμιση της δοσολογίας των παγκρεατικών ενζύμων και των συμπληρωμάτων βιταμινών και στην έγκαιρη διαιτολογική παρέμβαση για τη διόρθωση των ελλειμάτων 17,22. ΔΙΑΙΤΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΤΑ ΗΛΙΚΙΕΣ - ΑΝΤΙΣΤΑΘΜΙΣΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Ο μητρικός θηλασμός και η συμπληρωματική χορήγηση τροποποιημένων γαλάτων συστήνονται από τη γέννηση. Συμπληρωματική χορήγηση αλατιού κρίνεται απαραίτητη ιδιαίτερα στα θηλάζοντα βρέφη ή σε θερμό περιβάλλον λόγω του κινδύνου υπονατριαιμικής αλκάλωσης. Η χρήση σκευασμάτων με υδρολυμένη πρωτεϊνη δε συστήνεται, εκτός αν υπάρχει ιστορικό εντερεκτομής (ειλεός από μηκώνιο) ή αλλεργία στο γάλα αγελάδος ή δυσανεξία στη λακτόζη. Τα γάλατα σόγιας δεν ενδείκνυνται λόγω του

9 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, κινδύνου υποπρωτεϊναιμίας. Δυστροφία με αδυναμία πρόσληψης βάρους ιδιαίτερα με την εισαγωγή της ημιστερεάς και στερεάς τροφής επιβάλλει τη συμπληρωματική ενίσχυση του βρεφικού γάλατος με μίγματα πολυμερών γλυκόζης (Caloreen, Vitajoule) ή και λίπους ( Duocal SS, Liquigen). Όλα τα βρέφη θα πρέπει να ελέγχονται για υποπρωτεϊναιμία, υπονατριαιμία εφόσον παραμένουν ελλιποβαρή. Κατά την πρώτη παιδική ηλικία (2-5 ετών) η διαιτητική πρόσληψη και ο βαθμός φυσικής δραστηριότητας ποικίλουν. Επαρκής θερμιδική κάλυψη με αυξημένη πρόσληψη λίπους και πρωτεΐνης κρίνεται απαραίτητη για προώθηση της ανάπτυξης. Η περίοδος αυτή θεωρείται η πλέον κρίσιμη για τη διαμόρφωση των διατροφικών προτιμήσεων. Οι γονείς με τη βοήθεια του διαιτολόγου θα πρέπει να κατευθύνουν τα παιδιά στην εγκαθίδρυση σωστών διατροφικών συνηθειών, ώστε να προληφθούν προβλήματα διατροφικής συμπεριφοράς στο μέλλον. Η σχολική ηλικία (5-10 έτη) είναι μία περίοδος με μειωμένο ρυθμό ανάπτυξης για τα παιδιά με ΚΙ 23. Η αυξημένη φυσική δραστηριότητα, η παράλειψη των ενδιάμεσων γευμάτων όπως και της λήψης των ενζύμων, η εμφάνιση αρνητικής διαιτητικής συμπεριφοράς λόγω πίεσης από τους γονείς, αλλά και η ίδια η πορεία της νόσου είναι μερικοί από τους παράγοντες που μπορεί να ευθύνονται γι αυτό. Η εφηβεία (11-18 έτη) συνδέεται με αυξημένες ενεργειακές απαιτήσεις λόγω της επιτάχυνσης του ρυθμού της ανάπτυξης, της αύξησης του επιπέδου φυσικής δραστηριότητας, αλλά και λόγω των αναπνευστικών λοιμώξεων που είναι συχνότερες κατά την περίοδο αυτή. Χαμηλή οστική πυκνότητα έχει επίσης παρατηρηθεί σε εφήβους αλλά και σε παιδιά με ΚΙ 24. Παράγοντες κινδύνου αποτελούν το μικρό σωματικό μέγεθος, η μειωμένη μυϊκή μάζα, η χαμηλή τιμή του ΒΜΙ (Δείκτης Μάζας Σώματος), η μείωση της φυσικής δραστηριότητας, η παγκρεατική ανεπάρκεια που προκαλεί δυσαπορρόφηση Ca, Mg, βιταμίνης Κ και D, η χρόνια χρήση κορτικοστεροειδών, η καθυστέρηση της ανάπτυξης της ήβης αλλά και η βαρύτητα της νόσου. Η διαιτητική προσέγγιση αποσκοπεί στην εξασφάλιση φυσιολογικών επιπέδων Ca, βιταμίνης D και K, στην ενθάρρυνση της άσκησης, με πιθανή τη παράλληλη χορήγηση διφωσφορικών, ασβεστίου ή οιστρογόνων. ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η υποστηρικτική διαιτητική παρέμβαση με την έναρξη της χορήγησης θρεπτικών συμπληρωμάτων από το στόμα εφαρμόζεται σε ασθενείς με μέτρια υποθρεψία (INDEX < 85%) 17,25. Οι τύποι και οι ποσότητες των θρεπτικών συμπληρωμάτων που συστήνονται εξαρτώνται από την ηλικία και την κλινική κατάσταση του ασθενούς. Τα σκευάσματα που χρησιμοποιούνται είναι: πολυμερή παράγωγα γλυκόζης σε σκόνη ή υγρή μορφή (Caloreen, Vitajoule) συμπληρώματα σε σκόνη που περιέχουν υδατάνθρακες και λίπος (Duocal Super Soluble) ή σε υγρή μορφή που περιέχουν μόνο λίπος (MCT, Liquigen) ειδικά θρεπτικά συμπληρώματα σε σκόνη με πρωτεΐνη γάλατος, λίπος και υδατάνθρακες (Scandi- Shake, Calshake) ενισχυμένα θρεπτικά μίγματα στη μορφή του γάλατος που προμηθεύουν 1-1,5kcal/ml (Ensure Plus, Frebini, Fresubin). Τα διαιτητικά συμπληρώματα δεν πρέπει να αποτελούν περισσότερο από το 20% των χορηγούμενων θερμίδων, για να μη μειώνεται η πρόσληψη των φυσικών τροφών. Θα πρέπει να δίνονται 2 ή 3 φορές την ημέρα μετά τα γεύματα ή πριν τον ύπνο, δε θα πρέπει να αντικαθιστούν τις τροφές και απαιτούν τη χορήγηση παγκρεατικών ενζύμων. EΠΑΝΟΡΘΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ Σε ασθενείς με σοβαρή ή βαριά υποθρεψία (INDEX < 80%), συνιστάται η έναρξη χορήγησης εντερικής διατροφής με ρινογαστρικό καθετήρα ή νηστιδοστομία ή γαστροστομία προσωρινά ή μόνιμα 26. Με την εφαρμογή εντερικής σίτισης μέσω ρινογαστρικού καθετήρα κατά τη διάρκεια της νύκτας (8-10 h) είναι δυνατόν να χορηγηθεί το 30-50% των συνιστώμενων θερμίδων. Εάν τα παραπάνω αποδειχθούν αναποτελεσματικά, η ε- φαρμογή γαστροστομίας κρίνεται απαραίτητη για την συμπληρωματική διατροφική κάλυψη κατά τη διάρκεια της νύκτας και επιπρόσθετα στα ενδιάμεσα των γευμάτων ή και συνεχώς. Θα πρέπει να τονιστεί ότι μετρήσεις σακχάρου αίματος ανά τακτά χρονικά διαστήματα κρίνονται απαραίτητες λόγω του κινδύνου υπεργλυκαιμίας, οπότε επιβάλλεται η χορήγηση ινσουλίνης. Η εφαρμογή εντερικής σίτισης στα πλαίσια της επανορθωτικής ή αναζωογονητικής φροντίδας αφορά ένα μικρό ποσοστό του συνόλου των ασθενών που είναι μικρότερο του 5%. Τα είδη σκευασμάτων εντερικής σίτισης που χρησιμοποιούνται στη ΚΙ μπορεί να είναι πολυμερή, στοιχειακά ή ημιστοιχειακά.

10 568 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, 2009 Πολυμερή σκευάσματα Τα πολυμερή σκευάσματα είναι η πρώτη επιλογή για εντερική σίτιση σε ασθενείς με ΚΙ χωρίς επιπλοκές της νόσου 27 (π.χ. Nutrison standard, Ensure, Ensure Plus, Frebini κ.λπ.). Στην κλινική πράξη, πολυμερή σκευάσματα για παιδιατρική χρήση με 1,5 kcal/ml γίνονται καλά ανεκτά σε ασθενείς ηλικίας 1-6 ετών με βάρος 8-20kg 13. Πλεονεκτήματα - Μειονεκτήματα Έτοιμα προς χρήση με υψηλή θερμιδική πυκνότητα (1-1,5kcal/ml). Έχουν χαμηλό κόστος. Έχουν χαμηλή οσμωτικότητα- μπορούν να χορηγηθούν με αυξημένο ρυθμό χωρίς τον κίνδυνο της οσμωτικής διάρροιας. Προβλήματα δυσανεξίας μπορεί να προκύψουν σε ασθενείς που παρουσιάζουν αλλεργία στο γάλα ή έχουν υποβληθεί σε γαστρεντερικές χειρουργικές ε- πεμβάσεις. Ημιστοιχειακά σκευάσματα Tα ημιστοιχειακά σκευάσματα με μερικώς ή εκτενώς υδρολυμένη πρωτεΐνη ορού γάλακτος ή υδρολυμένης πρωτείνης κρέατος βοδινού, σόγιας και αμινοξέα χρησιμοποιούνται στις περιπτώσεις όπου τα πολυμερή δε γίνονται καλά ανεκτά (δευτεροπαθής δυσανεξία στην πρωτεΐνη γάλατος, σύνδρομο βραχέως εντέρου, χολόσταση), (π.χ. Peptamen ή Nutren Junior, MCT Pepdite κ.λπ). Πλεονεκτήματα Μειονεκτήματα Κατά 50% αποτελούνται από μέσης αλύσου λιπαρά οξέα (ΜCT) που είναι δυνατόν να απορροφηθούν απουσία της παγκρεατικής λιπάσης, οπότε η δόση των χορηγούμενων παγκρεατικών ενζύμων μπορεί να μειωθεί κατά το ήμισυ. τα ημιστοιχειακά σκευάσματα θα πρέπει να εισάγονται με μειωμένο ρυθμό χορήγησης λόγω του κινδύνου εμφάνισης οσμωτικής διάρροιας. Έχουν χαμηλή θερμιδική πυκνότητα. Στοιχειακά σκευάσματα Τα στοιχειακά είναι σκευάσματα με ελεύθερα αμινοξέα, χωρίς λακτόζη και χρησιμοποιούνται κυρίως σε ασθενείς με σύνδρομο βραχέως εντέρου ή όταν προκύψει δυσανεξία στα ημι-στοιχειακά (π.χ. Elemental E028, Emsogen, Neocate κ.λπ). Πλεονεκτήματα - Μειονεκτήματα Ένα σημαντικό ποσοστό του περιεχομένου λίπους είναι με τη μορφή μέσης αλύσου τριγλυκεριδίων, τα οποία απορροφώνται εύκολα χωρίς την παρουσία χολικών οξέων και μεταφέρονται άμεσα στην κυκλοφορία του αίματος μέσω της πυλαίας φλέβας. Η δόση των παγκρεατικών ενζύμων για το λόγο αυτό μειώνεται στο 25% περίπου, ανάλογα με τη περιεκτικότητα σε MCT. Eίναι δυνατό να παρασκευασθούν με αυξημένη συγκέντρωση θερμίδων 2,5kcal/ml. Συντελούν αποτελεσματικά στη ρύθμιση της γαστρικής οξύτητας. Είναι γενικά χαμηλότερης περιεκτικότητας σε λίπος. Διατίθενται μόνο σε μορφή σκόνης, οπότε πρέπει να τηρούνται αυστηρά οι κανόνες σωστής και υγιεινής παρασκευής τους. Έχουν υψηλό κόστος. Υπαρκτός κίνδυνος για οσμωτική διάρροια λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε ΜCT. Δεν υπάρχει συμφωνία ως προς τον τρόπο χορήγησης των ενζύμων κατά την εντερική σίτιση. Οι διάφορες μέθοδοι περιλαμβάνουν τη χορήγηση του μισού μιας τυπικής δόσης κατά την έναρξη της σίτισης και το υπόλοιπο λίγο πριν ο ασθενής κοιμηθεί, ή αλλιώς η δόση καθορίζεται με βάση τα γραμμάρια λίπους του σκευάσματος, με τη λήψη παγκρεατικών ενζύμων από το στόμα 26. Γενικά υποστηρίζεται ότι η εντερική σίτιση θα πρέπει να συμπληρώνει την κανονική διατροφή και όχι να την υποκαθιστά, διότι έχει παρατηρηθεί καταπίεση της όρεξης ιδιαίτερα με την μακράς διάρκειας νυκτερινή σίτιση. ΟΛΙΚΗ ΠΑΡΕΝΤΕΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Δε συστήνεται ως αγωγή μακράς διαρκείας 28. Μπορεί να εφαρμοστεί για βραχύ χρονικό διάστημα, με θετικά οφέλη σε ασθενείς με επιπλοκές της νόσου, όπως σύνδρομο βραχέως εντέρου, σοβαρή παγκρεατίτιδα, σοβαρή γαστρεντερίτιδα ή σε μετεγχειρητικό επίπεδο, όπως επίσης και στους ασθενείς που βρίσκονται σε αναμονή για μεταμόσχευση πνευμόνων ή ήπατος. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Lewis PA. The epidemiology of cystic fibrosis. In: Hodson ME, Geddes D, editors 2nd edt Cystic fibrosis. London. Arnold Pencharz PB, Durie PR. Pathogenesis of malnutrition in cystic fibrosis, and its treatment. Clin Nutr 2000; 19: Durie PR, Penharz PB. Nutrition: nutritional deficiencies in cystic fibrosis. Br Med Bull 1992; 48:

11 Δελτ Α' Παιδιατρ Κλιν Πανεπ Αθηνών 56, Couper R, Corey M, Durie PR et al. Longitudinal evaluation of serum trypsinogen measurement in pancreatic insufficient and pancreatic sufficient patients with cystic fibrosis. J Pediatr 1995; 127: Geus Wp, Gan KH, Lamers CBHW et al. Simultaneously measured duodenal and gastric PH in patients with cystic fibrosis: effect of omeprazole. Neth J Med 1999; 54 Suppl:S Walters MP, Littlewood JM. Faecal bile acid and dietary residue excretion in cystic fibrosis: age group variations. J Pediatr Gastroenterol Nutr 1998; 27: Keevil B, Rowlands D, Burton I et al. Assessment of iron status in cystic fibrosis patients. Ann Clin Biochem 2000; 37: Steinkamp G, Demmelmair H, Ruhl-Bagheri I, von der Hardt H, Koletzko B. Energy supplements rich in linoleic acid improve body weight and essential fatty acid status of cystic fibrosis patients. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2000; 31: Moran A, Hardin D, Rodman D et al. Diagnosis, screening and management of cystic fibrosis related diabetes mellitus. A consensus conference report. Diabetes Res Clin Pract 1999; 45: Moudiou T, Galli-Tsinopoulou A, Vamvakoudis E, Nousia-Arvanitakis S. Resting energy expenditure in cystic fibrosis as an indicator of disease severity. J Cyst Fibros 2007 April 6(2): Vaisman N, Levy LD, Pencharz PB et al. Effect of salbutamol on resting energy expenditure in patients with cystic fibrosis. J Pediatr 1987; 111: Littlewood JM, Wolfe SP, Conway SP. Diagnosis and Treatment of intestinal malabsorption in cystic fibrosis. Pediatr Pulmonol 2006; 41: Ramsey BW, Fareell PM, Pencharz P. Nutritional assessment and management in cystic fibrosis: A Consensus Report. Am J Clin Nutr 1992; 55: Powers SW, Mitchell MJ, Patton SR, Byars KC, Jelalian E, Mulvihill MM et al. Mealtime behaviors in families of infants and toddlers with cystic fibrosis. J Cyst Fibros Sep; 4(3): Steinkamp G, Wiedemann B. On behalf of the German CFQA Group. Relationship between nutritional status and lung function in cystic fibrosis: cross sectional and longitudinal analyses from the German Quality Assurance Project. Thorax 2002; 57: Beghin L, Gottrand F, Michaud L, Vodougnon H, Wizla-Derambure N, Hankard R et al. Energetic cost of physical activity in cystic fibrosis children during Pseudomonas aeruginosa pulmonary exacerbation. Clin Nutr 2005 Feb; 24(1): Borowitz D, Baker RD, Stallings V. Consensus report on nutrition for pediatric patients with cystic fibrosis. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2002; 35(3): Wolf SP. The nutritional management of cystic fibrosis. CML Clin Nutr 2003; 11(4). 19. Armand M, Hamosh M, Philpott JR, Resnick AK, Rosentein BJ, Hamosh A et al. Gastric function in children with cystic fibrosis: effect of diet on gastric lipase levels and fat digestion. J Pediatr Res 2004; 55: Corey M, McLaughlan FJ, Williams M, Levison H. A comparison of survival, growth and pulmonary function in patients with cystic fibrosis in Boston and Toronto. J Clin Epidemiol 1988; 41: Σ. Ντουντουνάκης, Π. Μαντά, Σ. Φερεντίνου, Ι. Χατζηδιάκου, Γ. Αδάμ. Η επίδραση της διαιτητικής παρέμβασης στην ανάπτυξη παιδιών με κυστική ινώδη νόσο. Παιδιατρική 1993; 56: Sinaasappel M, Stern M, Littlewood J, Wolfe S, Steinkamp G, M Heijerman et al. Nutrition in patients with cystic fibrosis: a European Consensus. Journal of Cystic Fibrosis : Lai HC, Corey M, FitzSimmons S et al. Comparison of growth status in patients with cystic fibrosis between United States and Canada. Am J Clin Nutr 1999; 69: Buntain HM, Greer RM, Schluter PJ, Wong JC, Batch JA, Potter JM et al. Bone mineral density in Australian children, adolescents and adults with cystic fibrosis: a controlled cross sectional study. Thorax 2004 Feb; 59(2): Skypala IJ, Ashworth FA, Hodson ME et al. Oral nutritional supplements promote significant weight gain in cystic fibrosis patients. J Human Nutr Diet 1998; 11: Van Biervliet S, De Waele K, Van Winckel M, Robberecht E. Percutaneous endoscopic gastrostomy in cystic fibrosis: patient acceptance and effect of overnight tube feeding on nutritional status. Acta Gastroenterol Belg 2004 Jul-Sep; 67(3): Erskine JM, Lingard CD, Sonlag MK, Accurso FJ. Enteral nutrition for patients with cystic fibrosis:comparison of a semi-elemental and nonelemental formula. J Pediatr 1998; 132: Allen ED, Mick AB, Nicol J, MeCoy KS. Prolonged parenteral nutrition for cystic fibrosis patients. Nutr Clin Pract 1995; 10:73-79.

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΤΙΔΑ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη/ αντιμετώπιση κακής θρέψης Πρόληψη της απώλειας βάρους Αντιμετώπιση της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 12: HIV Ο HIV έχει συνδεθεί με κακή θρέψη και με το σύνδρομο απώλειας καθαρής σωματικής μάζας και λιπώδους ιστού (AIDS wasting syndrome). Η απώλεια σωματικού

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 6: ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΑ ΤΕΛΙΚΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ ΝΕΦΡΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ Η νεφρική υποκατάσταση (αιμοδιάλυση) οδηγεί στις ακόλουθες απώλειες: αμινοξέων (2gr/ώρα διάλυσης) και γλουταμίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 3: ΗΠΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΗΠΑΤΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη της απώλειας βάρους Ενίσχυση προγράμματος αποκατάστασης ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ : ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Τα παιδιά παρουσιάζουν υψηλό μεταβολικό ρυθμό (3 4 φορές μεγαλύτερος των ενηλίκων). Έχουν αυξημένες ανάγκες για ανάπτυξη. Έχουν αυξημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙA 4 η Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ Δράμα 18-2- 2014 ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΔΡΑΜΑΣ Αρ. Πρωτ. 1794

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙA 4 η Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ Δράμα 18-2- 2014 ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΔΡΑΜΑΣ Αρ. Πρωτ. 1794 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙA 4 η Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ Δράμα 18-2- 2014 ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΔΡΑΜΑΣ Αρ. Πρωτ. 1794 ΘΕΜΑ: «Ανάρτηση προδιαγραφών προς διαβούλευση στο Site του Νοσοκομείου» Δημόσια διαβούλευση Τεχνικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑ ΙΕΡΑΠΕ ΒΕΝΙΖΕΛ ΕΙΟ ΠΑΓΝΗ ΧΑΝΙΑ ΡΕΘΥΜΝ Ο. ΣΥΝΟΛΙΚ Η ΠΟΣΟΤΗΤ Τιμή Α Μονάδας ΦΠΑ 23% ΦΠΑ 13% ΠΑΡΑΤΗΡ. Ποσότητα Ποσότητα ΚΩΔΙΚΟ Σ

ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑ ΙΕΡΑΠΕ ΒΕΝΙΖΕΛ ΕΙΟ ΠΑΓΝΗ ΧΑΝΙΑ ΡΕΘΥΜΝ Ο. ΣΥΝΟΛΙΚ Η ΠΟΣΟΤΗΤ Τιμή Α Μονάδας ΦΠΑ 23% ΦΠΑ 13% ΠΑΡΑΤΗΡ. Ποσότητα Ποσότητα ΚΩΔΙΚΟ Σ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΖΗΤΟΥΜΕΝΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΤΑΚΤΙΚΟΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΑΝΟΙΚΤΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑΣ ΕΝΤΕΡΙΚΩΝ ΤΡΟΦΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ - Γ.Ν "ΒΕΝΙΖΕΛΕΙΟ" ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις. Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης

Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις. Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης Δεν αναφερόμαστε σε εμπλουτισμό που γίνεται για ν ανταποκριθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 2: ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 2: ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 2: ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια 25% - 40% των ασθενών με ΧΑΠ υποσιτίζονται. ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Πρόληψη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙA 4 η Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ Δράμα 14-11- 2013 ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΔΡΑΜΑΣ Αρ. Πρωτ. 10637

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙA 4 η Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ Δράμα 14-11- 2013 ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΔΡΑΜΑΣ Αρ. Πρωτ. 10637 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙA 4 η Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ Δράμα 14-11- 2013 ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΔΡΑΜΑΣ Αρ. Πρωτ. 10637 ΘΕΜΑ: «Ανάρτηση προδιαγραφών προς διαβούλευση στο Site του Νοσοκομείου» Δημόσια διαβούλευση Τεχνικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 5: ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΙΔΙΟΠΑΘΗΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗΣ ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 5: ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΙΔΙΟΠΑΘΗΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗΣ ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 5: ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΙΔΙΟΠΑΘΗΣ ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗΣ ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ Νόσος Crohn ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Πρόληψη και αντιμετώπιση της κακής θρέψης Πρόληψη της απώλειας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 18: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 18: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 18: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΝΕΥΡΟΓΕΝΗΣ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Οι ασθενείς με νευρογενή ανορεξία παρουσιάζουν σημαντική απώλεια βάρους, είναι ανορεκτικοί και υποφέρουν από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ»

ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ. Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΕΦΑΡΜΟΓΗ HACCP ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΕΙΔΙΚΕΣ ΔΙΑΙΤΕΣ Ελπίδα Παπαδοπούλου Διαιτολόγος, Ε. Α. Ν. Πειραιά «ΜΕΤΑΞΑ» ΣΧΕΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑΣ Πρόληψη εμφάνισης νοσημάτων Θεραπεία ασθενών στο χώρο του νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 14: ΤΡΑΥΜΑ Η διατροφική υποστήριξη κρίνεται απαραίτητη κατά την φλεγμονώδη και μεταβολική φάση διότι βελτιώνει σημαντικά την έκβαση του ασθενούς. Η μέτρια

Διαβάστε περισσότερα

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3 Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (ΣΕΕ) ανήκει σε μια ομάδα λειτουργικών διαταραχών του πεπτικού σωλήνα. Το κοιλιακό άλγος, ο μετεωρισμός και η εναλλαγή των συνηθειών του εντέρου αποτελούν τυπικά συμπτώματα.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΧΝΝ ΣΕ ΕΞΩΝΕΦΡΙΚΗ ΚΑΘΑΡΣΗ*

ΟΔΗΓΙΕΣ/ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΧΝΝ ΣΕ ΕΞΩΝΕΦΡΙΚΗ ΚΑΘΑΡΣΗ* ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 E-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 5 ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 5 ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 5 ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Σύνδρομο βραχέος εντέρου ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Πρόληψη/αντιμετώπιση της κακής θρέψης Κάλυψη των ενεργειακών αναγκών Προσαρμογή του εναπομείναντος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ

ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗ ΘΡΕΠΤΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ 13: ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Η χορήγηση διατροφής δεν ΠΡΕΠΕΙ να ξεπερνά την ικανότητα χρησιμοποίησης/οξείδωσης τους απο τον οργανισμό ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Κάλυψη των ενεργειακών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΈΜ Α: Λάρισα 25-4-2013 Πρωτ.:20477 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ

ΘΈΜ Α: Λάρισα 25-4-2013 Πρωτ.:20477 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ . ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ Λάρισα 25-4-13 Πρωτ.:477 Α/Α 5 η Υγειονομική Περιφέρεια Θεσσαλίας & Στερεάς Ελλάδας Π. Γ.Ν. ΛΑΡΙΣΑΣ- Γ.Ν.ΛΑΡΙΣΑΣ«ΚΟΥΤΛΙΜΠΑΝΕΙΟ &ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΕΙΟ» Ταχ. Δ/νση: Μεζούρλο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ ΕΦΗΒΕΙΑ- ΑΝΑΓΚΕΣ v Επιτάχυνση ρυθμού ανάπτυξης v Ωρίμανση και αύξηση ιστών v Αποκτά το 20% του ύψους και το 50% του βάρους του ενήλικα, ενώ οι μύες, ο όγκος του αίματος και γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Βρέφη 0-12 μηνών. Παιδιά 4-8 ετών. Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών. Ενήλικες > 50 ετών. Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες ΙΧΝΟΣΤΟΙΧΕΙΑ Ασβέστιο Συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη ασβεστίου Βρέφη 0-12 μηνών Παιδιά 1-3 ετών Παιδιά 4-8 ετών Παιδιά και έφηβοι 9-18 ετών Ενήλικες 19-50 ετών Ενήλικες > 50 ετών Γυναίκες έγκυες και θηλάζουσες

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΥΡΛΑΣ ΚΑΘΕ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΟ ΠΡΟΣ: ΘΕΜΑ: «Τεχνικές Προδιαγραφές Θρεπτικών Υλικών για Δημόσια Διαβούλευση»

Ο ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΥΡΛΑΣ ΚΑΘΕ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΟ ΠΡΟΣ: ΘΕΜΑ: «Τεχνικές Προδιαγραφές Θρεπτικών Υλικών για Δημόσια Διαβούλευση» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗ 2 ης ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ & ΑΙΓΑΙΟΥ Ε.Α.Ν.Π. «ΜΕΤΑΞΑ» ΜΠΟΤΑΣΗ 51-18537 ΠΕΙΡΑΙΑΣ Τηλ: 213 2079100 ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΜΗΘΕΙΩΝ Πληρ. Δ.Καφιέρη Πειραιάς 21985/16-11-2015

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος

Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος Έλεγχος της λειτουργίας της εξωκρινούς μοίρας του παγκρέατος Φλεγμονή Ανεπάρκεια ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ Φλεγμονή που συνοδεύεται από διάφορα συμπτώματα στο σκύλο και

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΣ. Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία.

ΣΚΟΠΟΣ. Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία. ΣΚΟΠΟΣ Να δημιουργηθούν πρακτικές κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με την αλλεργία στο γάλα κατάλληλες για την πρωτοβάθμια περίθαλψη στη Μ. Βρετανία. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ανασκοπήθηκαν όλες οι υπάρχουσες κατευθυντήριες

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Στόχοι για την αντιμετώπιση του Γνώση Δεξιότητες Πηγές Υποστήριξη

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 «Έναρξη ινσουλίνης στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2: πότε και πως ;» Ηλίας Ν. Μυγδάλης Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα Ειδικό φροντιστήριο

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΚΑΡΚΙΝΟΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΚΑΡΚΙΝΟΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S The "Annual Report to the Nation on the Status of Cancer,, 1975-2001*"

Διαβάστε περισσότερα

15PROC002518946 2015-01-08

15PROC002518946 2015-01-08 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ 3 ης ΥΠΕ (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ) ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ «Γ.ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ-Ο ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ» ΕΙΔΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΜΕ ΑΡΙΘΜ.ΔΙΑΚΗΡΥΞΗΣ 1/2015 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ «ΤΡΟΦΕΣ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή στην καλαθοσφαίριση

Διατροφή στην καλαθοσφαίριση Διατροφή στην καλαθοσφαίριση Υγεία & βελτίωση της αθλητικής απόδοσης Α.Ο. ΠΡΩΤΕΑΣ Αγγελοπούλου Μαντώ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας & Διατροφής Διατροφή η σημαντικότερη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτεΐνες (proteins) Υδατάνθρακες (carbohydrates) 13/7/2015. Ομάδες Τροφίμων (food groups) Θρεπτικά συστατικά (nutrients)

Πρωτεΐνες (proteins) Υδατάνθρακες (carbohydrates) 13/7/2015. Ομάδες Τροφίμων (food groups) Θρεπτικά συστατικά (nutrients) Ομάδες Τροφίμων (food groups) Προληπτική Ιατρική και Δημόσια Υγεία 8 η Υποχρεωτική Άσκηση Επιλογής Διατροφή στη Δημόσια Υγεία Ανδρονίκη Νάσκα, Αναπλ. Καθηγήτρια Υγιεινής και Επιδημιολογίας Δημητριακά και

Διαβάστε περισσότερα

ΣτέφηΚαλλή,ΜSc,PHN Kλινικήδιαιτολόγος-διατροφολόγος

ΣτέφηΚαλλή,ΜSc,PHN Kλινικήδιαιτολόγος-διατροφολόγος ΣτέφηΚαλλή,ΜSc,PHN Kλινικήδιαιτολόγος-διατροφολόγος Σταδιακή αλλά σταθερή απώλεια της νεφρικής λειτουργίας που οδηγεί σε ουραιμία ΚατάταξητηςΧΝΑσεΣτάδια 1-5βάσειGFR. Θαεστιάσουμεστιςεξήςενότητες: i)κακήθρέψησεασθενείςμεχνα&

Διαβάστε περισσότερα

Oι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων - θρεπτικών ουσιών διακρίνονται σε δύο είδη : Tις άμεσεις ή/και έμμεσες επιδράσεις της τροφής στο ρυθμό απορρόφησης ή

Oι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων - θρεπτικών ουσιών διακρίνονται σε δύο είδη : Tις άμεσεις ή/και έμμεσες επιδράσεις της τροφής στο ρυθμό απορρόφησης ή AΛΛHΛEΠIΔPAΣEIΣ ΦAPMAKΩN - ΘPEΠTIKΩN OYΣIΩN Oι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων - θρεπτικών ουσιών διακρίνονται σε δύο είδη : Tις άμεσεις ή/και έμμεσες επιδράσεις της τροφής στο ρυθμό απορρόφησης ή μεταβολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Γαστροστομία. Αθηνά Καπράλου,MD. Γενικός Χειρουργός. Δεκέμβριος, 2013

Γαστροστομία. Αθηνά Καπράλου,MD. Γενικός Χειρουργός. Δεκέμβριος, 2013 Γαστροστομία Αθηνά Καπράλου,MD Γενικός Χειρουργός Δεκέμβριος, 2013 ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΓΑΣΤΡΟΣΤΟΜΙΑ Νευρολογικές παθήσεις Ογκολογικές παθήσεις Άλλες κλινικές καταστάσεις Α.Ε.Ε. Όγκοι ώτων Ανορεξία/ Άρνηση

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΗΣ ΜΚ 0501, Διάλεξη 13η Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ οι χημικές αντιδράσεις που συμβαίνουν στον οργανισμό για την παραγωγή ενέργειας και τη διατήρηση της ζωής αναβολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή και ηλικιωμένοι

Διατροφή και ηλικιωμένοι Διατροφή και ηλικιωμένοι Η διατροφή αποτελεί τη σημαντικότερη ανάγκη για τη διατήρηση της ανθρώπινη ζωής σε όλα τα στάδιά της. Το είδος και η ποσότητα της τροφής που χρειάζεται ο άνθρωπος εξαρτάται από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ Ιούλιος 2009 Το παρόν έγγραφο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ

ΣΧΕΔΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΣΧΕΔΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΙΝΔΥΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ (Readiness for enchanced nutrition) Συντάκτης: Πέτρος Κολοβός Περιεχόμενα ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Α ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Α ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ Α ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Kcal/gr ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ 4 ΛΙΠΗ 9 ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ 4 ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ - ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Βιταμίνες Υδατοδιαλυτές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΡΟΧΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ Γ ΑΛΑΚΤΟΣ

Η ΥΠΕΡΟΧΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ Γ ΑΛΑΚΤΟΣ Η ΥΠΕΡΟΧΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ Γ ΑΛΑΚΤΟΣ f Το καλύτερο γάλα κάθε νεογέννητου είναι το γάλα του είδους του, δηλαδή το γάλα της μάνας του. Για τον άνθρωπο το καλύτερο γάλα είναι το γάλα της γυναίκας δηλαδή το γάλα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN - IATPIKH ΣXOΛH TOMEAΣ YΓEIAΣ TOY ΠAIΔIOY T.Θ. 1186, 451 10 IΩANNINA, - Tηλ. 2651-007544 - Fax: 2651-007032 Ηλ. ταχυδροµείο: paediatr@cc.uoi.gr - Ιστός: http://users.uoi.gr/paediatr

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές ενεργειακές απώλειες κατά την εφηβεία Ανάπτυξη Τυπικές ηµερήσιες δραστηριότητες Ιδιαίτερες δραστηριότητες για το συγκεκριµένο άθληµα.

Βασικές ενεργειακές απώλειες κατά την εφηβεία Ανάπτυξη Τυπικές ηµερήσιες δραστηριότητες Ιδιαίτερες δραστηριότητες για το συγκεκριµένο άθληµα. ιατροφή στην εφηβεία και άθληση-ενεργειακή ισορροπία και πρόσληψη Ηµεροµηνία δηµοσίευσης: 17 Φεβρουαρίου 2003 Τα διαιτολόγιο ενός νεαρού αθλητή θα πρέπει αρχικά να είναι επαρκές σε θερµίδες αλλά και σε

Διαβάστε περισσότερα

Υγιεινή. Διατροφή. Λεοτσινίδης Μιχάλης Καθηγητής Υγιεινής Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Πατρών

Υγιεινή. Διατροφή. Λεοτσινίδης Μιχάλης Καθηγητής Υγιεινής Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Πατρών Υγιεινή Διατροφή Λεοτσινίδης Μιχάλης Καθηγητής Υγιεινής Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Πατρών Γνώση διαιτολογικών στοιχείων με σκοπό την: Πρόληψη διατροφικών διαταραχών: (παχυσαρκία, υποσιτισμός, δυστροφία,

Διαβάστε περισσότερα

διαιτητικές συνήθειες εμβρυϊκή εφηβείας ψυχογενής ανορεξία

διαιτητικές συνήθειες εμβρυϊκή εφηβείας ψυχογενής ανορεξία ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ Οι σωστές διατροφικές συνήθειες συμβάλλουν σημαντικά στην προαγωγή της υγείας και στην πρόληψη χρόνιων νοσημάτων. Όσο πιο νωρίς αποκτάμε συνήθειες που προάγουν την υγεία μας τόσο λιγότερα

Διαβάστε περισσότερα

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ Το άσθμα είναι ένα από τις πιο συχνές νόσους που περιπλέκει την εγκυμοσύνη. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν πως περίπου 8-10% των εγκύων έχουν άσθμα και μπορεί να επηρεάσει την εγκυμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ

ΠΕΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ 8. Σημειώστε με ποιους από τους παρακάτω τρόπους δρα το σάλιο: α. συμβάλλει στην πέψη των πρωτεϊνών β. συμμετέχει στη δημιουργία βλωμού (μπουκιάς) γ. συμβάλλει στην καθαριότητα των δοντιών δ. λειαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Creon 10.000 150 mg γαστροανθεκτικό καψάκιο, σκληρό Creon 25.000 300 mg γαστροανθεκτικό καψάκιο, σκληρό 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ιαβήτης και διατροφή στα παιδιά και εφήβους

ιαβήτης και διατροφή στα παιδιά και εφήβους 31 ιαβήτης και διατροφή στα παιδιά και εφήβους ΑΣΗΜΙΝΑ ΓΑΛΛΗ ΤΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Επίκουρη Καθηγήτρια Παιδιατρικής Παιδιατρικής Ενδοκρινολογίας Α.Π.Θ. 1. Εισαγωγή Οι σύγχρονες διατροφικές συστάσεις για παιδιά και

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΜΕΙΟΔΟΤΙΚΟΥ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ «ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΕΝΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΡΕΝΤΕΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ»

ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΜΕΙΟΔΟΤΙΚΟΥ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑ «ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΕΝΤΕΡΙΚΗΣ ΠΑΡΕΝΤΕΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ 4 η Δ.Υ.ΠΕ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ & ΘΡΑΚΗΣ ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΣΕΡΡΩΝ 3 Ο ΧΙΛ.ΕΘΝ. ΟΔΟΥ ΣΕΡΡΩΝ ΔΡΑΜΑΣ ΤΜΗΜΑ: Προμηθειών Πληρ. : Σ. Ασουχίδου Τηλ : 23210-94294

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 «Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 Κοιλιοκάκη Ι Η κοιλιοκάκη είναι ανοσολογική πάθηση, που προκαλεί κυρίως βλάβες στο λεπτό έντερο αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες

ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. Οι διατροφικές ανάγκες των παιδιών ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ. 1.1 Ανακαλύπτοντας τις διατροφικές ανάγκες ΓΕΩΠΟΝΙΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πρόγραμμα ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΣΕ ΕΥΠΑΘΕΙΣ ΟΜΑ ΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΤΆ ΤΗ ΙΑΡΚΕΙΑ ΖΩΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 1 ο Οι διατροφικές ανάγκες των

Διαβάστε περισσότερα

Οι διατροφικές συνήθειες υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων με Σ τύπου 2

Οι διατροφικές συνήθειες υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων με Σ τύπου 2 Οι διατροφικές συνήθειες υπέρβαρων και παχύσαρκων ατόμων με Σ τύπου 2 Ελένη Αθανασιάδου, Κωνσταντίνος Παλέτας, Μαρία Σαρηγιάννη, Πασχάλης Πάσχος, Ελένη Μπεκιάρη, Απόστολος Τσάπας Β Παθολογική Κλινική,

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συστάσεις για νεαρούς αθλητές. Μέγιστη απόδοση στις διαδοχικές προπονήσεις. Άννα Ευλογημένου Κλινικός Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Διατροφικές συστάσεις για νεαρούς αθλητές. Μέγιστη απόδοση στις διαδοχικές προπονήσεις. Άννα Ευλογημένου Κλινικός Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Διατροφικές συστάσεις για νεαρούς αθλητές. Μέγιστη απόδοση στις διαδοχικές προπονήσεις. Άννα Ευλογημένου Κλινικός Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Πότε και τι να τρώμε πριν την προπόνηση 1. Ένα μεγάλο γεύμα

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Η Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια είναι μια νόσος που μπορεί να προληφθεί και να θεραπευθεί, και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D.

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D. ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας, Ph.D. Τι είναι σακχαρώδης διαβήτης; Παθοφυσιολογική κατάσταση η οποία χαρακτηρίζεται από αυξημένη συγκέντρωση σακχάρου στο αίμα Καμπύλη σακχάρου (75

Διαβάστε περισσότερα

Είδη Γιαουρτιού. Ανάλογα με την παρασκευή του διακρίνεται σε: Κανονικό : Παράγεται με όλα του τα συστατικά

Είδη Γιαουρτιού. Ανάλογα με την παρασκευή του διακρίνεται σε: Κανονικό : Παράγεται με όλα του τα συστατικά ΓΕΝΙΚΑ Το γιαούρτι προέρχεται από το αγελαδινό, κατσικίσιο ή πρόβειο γάλα, το οποίο βράζεται και αργότερα, όταν η θερμοκρασία του κατέβει στους 40 50 ο C προστίθεται η μαγιά και αφήνεται να πήξει. Αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Γαλουχία και Διατροφή ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΡΕΤΑΙΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ Β Πανεπιστημιακή Μαιευτική & Γυναικολογική Κλινική Βασιλόπουλος Χρήστος Επιστήμoνας Tροφίμων Διατροφολόγος ΜSc, MBA

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Παράρτημα ΙΙΙ Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Σημείωση : Οι τροποποιήσεις στην Περίληψη των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος του διαιτολόγου στην πρόληψη και αντιμετώπιση της σχετιζόμενης με τη διατροφή νόσο σε ηλικιωμένα άτομα

Ο ρόλος του διαιτολόγου στην πρόληψη και αντιμετώπιση της σχετιζόμενης με τη διατροφή νόσο σε ηλικιωμένα άτομα Ο ρόλος του διαιτολόγου στην πρόληψη και αντιμετώπιση της σχετιζόμενης με τη διατροφή νόσο σε ηλικιωμένα άτομα Οι διαιτολόγοι, ως μέλη ολοκληρωμένων διεπιστημονικών και πολυεπιστημονικών ομάδων, διαδραματίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της διατροφής κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης

Η σημασία της διατροφής κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης Η σημασία της διατροφής κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης Η διατροφή είναι καθοριστικός παράγοντας για την καλή υγεία της μητέρας και του νεογνού που πρόκειται να γεννήσει. Αν η δίαιτα που ακολουθείται

Διαβάστε περισσότερα

Μηδενική Δίαιτα: Η πιο αυστηρή Δεν γίνεται πρόσληψη ενέργειας Οργανισμός καταφεύγει σε αποθήκες του: Λίπος Πρωτεΐνες Γλυκογόνο

Μηδενική Δίαιτα: Η πιο αυστηρή Δεν γίνεται πρόσληψη ενέργειας Οργανισμός καταφεύγει σε αποθήκες του: Λίπος Πρωτεΐνες Γλυκογόνο Μηδενική Δίαιτα: Η πιο αυστηρή Δεν γίνεται πρόσληψη ενέργειας Οργανισμός καταφεύγει σε αποθήκες του: Λίπος Πρωτεΐνες Γλυκογόνο 1 Γλυκογόνο: επαρκεί για μια ημέρα για ανάγκες εγκεφάλου -> Πρωτεΐνη: για

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Πεπτικό Σύστημα Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Το γαστρεντερικό σύστημα (ΓΕΣ) αποτελείται από τα κοίλα όργανα που εκτείνονται από το στόμα έως τον πρωκτό και τους επικουρικούς αδένες που ευθύνονται για την

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΝΟΥ Τόσο η εμπειρία όσο και τα επιστημονικά δεδομένα συνεχώς επιβεβαιώνουν την άποψη ότι η διατροφή σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με την εμφάνιση ή/και

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπημένη διατροφή. της αναλογίας της μέσης προς τους. Κλασσική Πυραμίδα τροφών. Πυραμίδες Τροφών. Κατανομή λίπους και χρόνιες παθήσεις

Ισορροπημένη διατροφή. της αναλογίας της μέσης προς τους. Κλασσική Πυραμίδα τροφών. Πυραμίδες Τροφών. Κατανομή λίπους και χρόνιες παθήσεις Άσκηση και διατροφή στην πρόληψη και αντιμετώπιση ασθενειών Ισορροπημένη διατροφή Κατανομή λίπους και χρόνιες παθήσεις Ο τρόπος εναπόθεσης του σωματικού λίπους έχει αποδειχτεί τελευταία πως αποτελεί ένα

Διαβάστε περισσότερα

Νομίζετε ότι είστε φουσκωμένοι από σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (σπαστική κολίτιδα );

Νομίζετε ότι είστε φουσκωμένοι από σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (σπαστική κολίτιδα ); ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΥΕΡΕΘΙΣΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ ή SIBO Νομίζετε ότι είστε φουσκωμένοι από σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (σπαστική κολίτιδα ); Θα μπορούσε απλώς να είναι μια εντερική βακτηριακή υπερανάπτυξη του λεπτού εντέρου

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Αλεξάνδρα Μαρία Μιχαηλίδου Επίκ. Καθηγήτρια Επιστήµης Τροφίµων & ιατροφής Τοµέας Επιστήµης και Τεχνολογίας Τροφίµων Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο

ρ. Αλεξάνδρα Μαρία Μιχαηλίδου Επίκ. Καθηγήτρια Επιστήµης Τροφίµων & ιατροφής Τοµέας Επιστήµης και Τεχνολογίας Τροφίµων Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο ρ. Αλεξάνδρα Μαρία Μιχαηλίδου Επίκ. Καθηγήτρια Επιστήµης Τροφίµων & ιατροφής Τοµέας Επιστήµης και Τεχνολογίας Τροφίµων Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Συµβολή του γάλακτος και των

Διαβάστε περισσότερα

Βέλτιστη νευροανάπτυξη. Ελαχιστοποίηση μακροχρόνιων αρνητικών επιπτώσεων

Βέλτιστη νευροανάπτυξη. Ελαχιστοποίηση μακροχρόνιων αρνητικών επιπτώσεων Βέλτιστη νευροανάπτυξη Ελαχιστοποίηση μακροχρόνιων αρνητικών επιπτώσεων AGA:50-90η ΕΘ:17% SGA:20% AGA: 10-50η ΕΘ:26% AGA:50-90η ΕΘ:2% AGA:10-50η ΕΘ:63% SGA:72% ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΟΓΝΩΝ ΜΕ ΗΚ 34 ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες;

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες; ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ Τι είναι οι υδατάνθρακες; Οι υδατάνθρακες είναι τα νομίσματα ενέργειας του σώματός μας. Τα περισσότερα τρόφιμα που τρώμε καθημερινά αποτελούνται από υδατάνθρακες. Ο οργανισμός μας, σπα τους

Διαβάστε περισσότερα

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου

BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου BITAMINEΣ Ένας σημαντικός σταθμός στη διαιτολογία ήταν η ανακάλυψη, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, των βιταμινών και του σημαντικού ρόλου αυτών στον οργανισμό. Οι βιταμίνες κατατάσσονται στην

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής

Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής Βιταμίνες/ Συμπληρώματα Διατροφής e-catalogue 2012 Βιταμίνες Μέταλλα & Ιχνοστοιχεία Αμινοξέα & Πρωτεΐνες Απαραίτητα Λιπαρά Οξέα Πεπτικά/Προβιοτικά Βοηθήματα Βιταμίνες Οι βιταμίνες είναι απαραίτητες για

Διαβάστε περισσότερα

Αλλεργία στο γάλα αγελάδας Από τη θεωρία στην πράξη

Αλλεργία στο γάλα αγελάδας Από τη θεωρία στην πράξη Αλλεργία στο γάλα αγελάδας Από τη θεωρία στην πράξη Χαράλαμπος Αγακίδης Παιδογαστρεντερολόγος Πανεπιστημιακός Υπότροφος Α Παιδιατρική Κλινική Α.Π.Θ. Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης Τροφική αλλεργία

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος

Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Γράφει η Ράνια Σαμαρά, Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Σε προηγούμενα άρθρα μιλήσαμε για τη σχέση σωστής διατροφής και αθλητισμού, διακρίναμε τη σημαντικότητα του ρόλου που διαδραματίζει και επικεντρωθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα

η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα η λύση στο πρόβληµα της κυτταρίτιδας Συµπλήρωµα διατροφής µε ω3 - ω6, βιταµίνες Β6 & Ε και φυτικά εκχυλίσµατα "Κλινικά αποδεδειγµένα αποτελέσµατα σε 47 ηµέρες" Αντιμετώπιση της κυτταρίτιδας Ένα από τα

Διαβάστε περισσότερα

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning)

http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning) http://eyzin.minedu.gov.gr/pages/e-learning.aspx Πρόγραμμα Διαδικτυακής Τηλεκπαίδευσης (e-learning), Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα τόσο του σχολείου και

Διαβάστε περισσότερα

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων Δοκιμασίες κοπράνων Γιώργος Χουλιάρας, Παιδογαστρεντερολόγος, Πανεπιστημιακός Υπότροφος, Υπεύθυνος Ενδοσκοπήσεων & Ιατρείου Ιδιοπαθών Φλεγμονωδών Nοσημάτων του Εντέρου Μονάδα Γαστρεντερολογίας και Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

Μέχρι σήµερα γνωρίζατε ότι η κατανάλωση ψωµιού είναι µία απολαυστική και θρεπτική συνήθεια. Από σήµερα η αγαπηµένη σας αυτή καθηµερινή συνήθεια µπορεί να παρέχει στον οργανισµό ακόµη περισσότερα θρεπτικά

Διαβάστε περισσότερα

Αλλεργία στο γάλα αγελάδας. Συχνοί προβληματισμοί

Αλλεργία στο γάλα αγελάδας. Συχνοί προβληματισμοί Αλλεργία στο γάλα αγελάδας. Συχνοί προβληματισμοί Χαράλαμπος Αγακίδης Πανεπιστημιακός Υπότροφος Α Παιδιατρική Κλινική Α.Π.Θ. Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης Περίγραμμα ομιλίας Τύποι αλλεργίας 2 περιστατικά

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Ανάγκες Αθλητών Μεγάλων Αποστάσεων. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Επίκουρος Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης

Διατροφικές Ανάγκες Αθλητών Μεγάλων Αποστάσεων. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Επίκουρος Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης Διατροφικές Ανάγκες Αθλητών Μεγάλων Αποστάσεων Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Επίκουρος Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης % Πρόσληψη Ημερήσιας Ενέργειας 60 50 40 % 30 20 10 0 ΥΔΑΤ (55-60) ΛΙΠΟΣ (25-30) ΠΡΩΤΕΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΝΟΡΓΑΝΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Ανόργανα στοιχεία Απαραίτητες ουσίες που παίζουν σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η υπέρμετρη κατανάλωση οινοπνεύματος αποτελεί τη μοναδική κυριότερη

Διαβάστε περισσότερα

Τρόφιμα που προορίζονται για ειδική διατροφή όπως ορίζονται στην οδηγία 2009/39/ΕΚ 13.1 Τροφές για βρέφη και μικρά παιδιά

Τρόφιμα που προορίζονται για ειδική διατροφή όπως ορίζονται στην οδηγία 2009/39/ΕΚ 13.1 Τροφές για βρέφη και μικρά παιδιά 13 Τρόφιμα που προορίζονται για ειδική διατροφή όπως ορίζονται στην οδηγία 2009/39/ΕΚ 13.1 Τροφές για βρέφη και μικρά παιδιά ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΜΕΡΟΣ, ΙΣΧΥΕΙ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΥΠΟΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ Τα υποδεικνυόμενα ανώτατα

Διαβάστε περισσότερα

Η νηστεία κάνει θαύματα

Η νηστεία κάνει θαύματα Η νηστεία κάνει θαύματα Έρευνα του Πανεπιστημίου Κρήτης δείχνει ότι οι διατροφικές επιταγές της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι άκρως ευεργετικές για την υγεία των παιδιών Οι ειδικοί λένε ότι η αποχή από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΣΗ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ O ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ

ΣΥΣΤΑΣΗ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ O ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ O ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΔΑΜΙΔΗΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΘΗΛΑΣΜΟΥ Γ.Ν.ΞΑΝΘΗΣ Το μητρικό γάλα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 1 i) ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Μακροθρεπτικά συστατικά ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Πολυμερή γλυκόζης (μαλτοδεξτρίνες - δεν αυξάνουν ιδιαίτερα την ωσμωτικότητα του διαλύματος) Συνδυασμός ολιγοπεπτιδίων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης στα παιδιά

Σακχαρώδης Διαβήτης στα παιδιά Σακχαρώδης Διαβήτης στα παιδιά ΣΤΕΛΙΟΣ ΤΙΓΚΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ & ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Ιατρικά θέματα γιά εκπαιδευτικούς Αμφιθέατρο Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ιωαννίνων Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING MINISTRY OF NATIONAL EDUCATION AND RELIGIOUS AFFAIRS MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING EUROPEAN COMMUNITY Co financing European Social Fund (E.S.F.)

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΛΙΠΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Τα λίπη αποτελούν μια συμπυκνωμένη πηγή ενέργειας Ενεργούν σαν διαλύτες

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ

Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Έναρξη προγράμματος διαδικτυακής τηλεκπαίδευσης του ΕΥΖΗΝ Το πρόγραμμα ΕΥΖΗΝ παρεμβαίνει, μέσω συγκεκριμένων δράσεων, στην καθημερινότητα του σχολείου και της ελληνικής οικογένειας, παρέχοντας διαρκή συμβουλευτική

Διαβάστε περισσότερα