Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής. και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής. και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας."

Transcript

1 Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής και της Κοινωνικοοικονοµικής Πραγµατικότητας 1996 Περίληψη Με την εργασία αυτή επιχειρείται ν'αναδειχθεί και να τεκµηριωθεί η σηµασία και ο ρόλος της ιεπιστηµονικότητας (Interdisciplinarity) στην Ολοκληρωµένη (Integrated) προσέγγιση και ανάλυση της "πραγµατικότητας", όπως αυτή κάθε φορά εκφράζεται µε την αδιάσπαστη ενότητα των στοιχείων, των χαρακτηριστικών, των φαινοµένων και των γεγονότων τα οποία συγκροτούν, στο χώρο και το χρόνο, την φυσική και την κοινωνικοοικονοµική της διάσταση, αλλά και τις πολύπλοκες σχέσεις, αλληλεξαρτήσεις και αλληλεπιδράσεις τους και τις τάσεις µεταβολής τους δια µέσου του χρόνου. Στην αρχή αναλύονται οι βασικές έννοιες των (µονο) Επιστηµονικών, Πολυεπιστηµονικών και ιεπιστηµονικών Προσεγγίσεων, καθώς και οι πρόσφατα, (στο πλαίσιο µιας επιτεινόµενης σύγχυσης, η οποία συχνά ταυτίζει την Πολυεπιστηµονικότητα µε την ιεπιστηµονικότητα), αναδυόµενες των Transdisciplinary και Crossdisciplinary Προσεγγίσεων και αποδεικνύεται η ουσιαστική υπεροχή της ιεπιστηµονικότητας ως της δυναµικότερης, διαλεκτικής και ολοκληρωµένης µεθοδολογίας για την προσέγγιση, ανάλυση, διερεύνηση, µελέτη, έρευνα και αντιµετώπιση των πολυδιάστατων, πολύπλοκων και ολιστικής φύσης προβληµάτων του σύγχρονου κόσµου και ιδιαίτερα αυτών τα οποία αφορούν στην µαχητική συνύπαρξη και ασταθή ισορροπία των διαδικασιών Ανάπτυξης και της Προστασίας του Περιβάλλοντος. Στη συνέχεια, σχολιάζονται κριτικά αντιλήψεις και πρακτικές "Πολυεπιστηµονικών" και " ιεπιστηµονικών" Προσεγγίσεων του Συστήµατος Γη, Ατµόσφαιρα και Ωκεανοί, σηµαντικών επιστηµονικών φορέων και εθνικών υπηρεσιών και τέλος διατυπώνονται ορισµένα συµπεράσµατα σχετικά µε τις θεµελιώδεις προϋποθέσεις ανάπτυξης και αξιοποίησης αξιόπιστων διεπιστηµονικών µεθόδων και πρακτικών στην ολοκληρωµένη προσέγγιση και ανάλυση της Ενότητας της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας. 1. Η Ενότητα της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας Η κατάσταση, η ποιότητα, τα χαρακτηριστικά και τα µεγέθη τα οποία συγκροτούν την ταυτότητα ενός συγκεκριµένου τµήµατος της Φυσικής Γήινης Επιφάνειας (ΦΓΕ) στο ενιαίο Σύστηµα Γη, Ατµόσφαιρα, Ωκεανοί και συνακόλουθα προσδιορίζουν τις συγκεκριµένες δυνατότητες και προοπτικές αλλά και τους περιορισµούς "ανάπτυξής" του, αποτελούν την κάθε φορά συνισταµένη, τόσο των συγκεκριµένων, όσο και των συγκεχυµένων (fuzzy) σχέσεων, αλληλεξαρτήσεων και αλληλεπιδράσεων της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής του πραγµατικότητας(1), µε το πολυδιάστατο φυσικό, πολιτικό, κοινωνικό, οικονοµικό, τεχνολογικό και πολιτισµικό περιβάλλον του. Η έννοια της ανάπτυξης δεν είναι αυτονόητη και µονοσήµαντη. Για να αποδοθεί το αντικειµενικά αξιολογικού χαρακτήρα περιεχόµενό της, αναφέρεται στο κείµενο αυτό, (όπως και τα παράγωγά της αντίστοιχα), ως "ανάπτυξη" εντός εισαγωγικών. Έτσι, θα µπορούσε να ισχύσει ως ένας γενικός (και γενικότερης ίσως παραδοχής) ορισµός της ο παρακάτω : "Ανάπτυξη" είναι µία καινούργια ισορροπία συστηµάτων και σχέσεων παραγωγής, απασχόλησης, διανοµής, κατανάλωσης και χρήσεων γης, η οποία θεωρείται "καλύτερη" από την προηγούµενη, "αποδοτικότερη" και "πλέον συµφέρουσα" για τις δυνάµεις που βρίσκονται στην εξουσία και την µέση κοινωνική συνείδηση, στην κάθε φορά δυναµική τους ισορροπία, στο συγκεκριµένο χώρο και χρόνο και στο συγκεκριµένο ευρύτερο πολιτικό, κοινωνικό, πολιτισµικό και φυσικό τους περιβάλλον, τοπικό, εθνικό, υπερεθνικό ή/και πλανητικό. Η "ανάπτυξη" λοιπόν και η "φύση", ο χαρακτήρας, το περιεχόµενο, η ποιότητα, οι διαδικασίες και οι αξίες της, βρίσκονται πάντα σε µαχητική συνύπαρξη µε το φυσικό και το 235

2 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ πολιτισµικό περιβάλλον αλλά και µε τις κυρίαρχες αξίες της συγκεκριµένης κάθε φορά στο χώρο και το χρόνο, κοινωνικής οργάνωσης, όπως αυτές επικαθορίζονται όµως πάντα, αµέσως ή εµµέσως, από την συνεχώς επιτεινόµενη παγκοσµιοποίηση της οικονοµίας και της αγοράς και την αντίστοιχη οµογενοποίηση σε πλανητικό επίπεδο της πολιτικής, του πολιτισµού και των κυρίαρχων προτύπων ανθρωπίνων αντιλήψεων, στάσεων και συµπεριφορών. Οι έννοιες της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας (και οι συναφείς / συγγενείς µ' αυτές έννοιες: του φυσικού και του κοινωνικοοικονοµικού χώρου, του φυσικού και του δοµηµένου περιβάλλοντος, των φυσικών και των ανθρωπίνων/κοινωνικοοικονοµικών διαθεσίµων), µεταβλήθηκαν και µεταβάλλονται δραµατικά δια µέσου του χρόνου ως προς το περιεχόµενό τους, υφιστάµενες τις µοιραίες (και σε πολλά επίπεδα) επιπτώσεις των ραγδαίων εξελίξεων στα πεδία της έρευνας, των τεχνολογιών αιχµής, της παγκοσµιοποίησης της οικονοµίας και της µονοκρατορίας πλέον τα τελευταία χρόνια της αγοράς και της "νέας τάξης" στη διεθνή πολιτική σκηνή. Έτσι, τον αιώνα που διανύουµε η "φυσική πραγµατικότητα" µιας οποιασδήποτε, ακόµη και "παρθένου", θεωρητικά, περιοχής, τείνει διηνεκώς να είναι όλο και λιγότερο "φυσική", στο βαθµό που και χωρίς την ύπαρξη αµέσων ανθρωπογενών και κοινωνικοοικονοµικών γενικότερα παρεµβάσεων στη γειτονιά της, υφίσταται όλο και περισσότερο τους απόηχους και τις συνέπειες αντίστοιχων, περιφερειακού ή και πλανητικού βεληνεκούς δράσεων, οι οποίες, ενώ τελούνται δεκάδες ή και χιλιάδες χιλιόµετρα µακριά της, µπορεί να την επηρεάζουν όµως καθοριστικά (Ρόκος 1993α,β και 1995α,β,γ,δ). Απ' την άλλη µεριά, η κοινωνικοοικονοµική πραγµατικότητα µιας περιοχής, εκτός των καθοριστικών επηρεασµών της από τις καθ' αυτό παραµέτρους που την χαρακτηρίζουν, υφίσταται και τις επιπτώσεις της συνεχούς ανάδρασης πολυποίκιλων µεταβολών της κατάστασης, της ποιότητας, των δυνατοτήτων και των περιορισµών της φυσικής της πραγµατικότητας, λόγω και των περιφερειακής ή και πλανητικής εµβέλειας (και εξωγενών ως προς την συγκεκριµένη περιοχή), γενικότερων επιδράσεων. Συνεπώς, κάθε τµήµα της Φυσικής Γήινης Επιφάνειας µπορεί να καθορισθεί στο χώρο και το χρόνο και να αποδοθεί/περιγραφεί µε τον πιο ολοκληρωµένο, αξιόπιστο και ακριβή τρόπο, µε τα µετρητικά και ποιοτικά στοιχεία τα οποία συγκροτούν την πολυδιάστατη Ενότητα (Ε) της φυσικής (φπ) και της κοινωνικοοικονοµικής του [(κ.ο)π] πραγµατικότητας. Η Ενότητα αυτή αποτελεί την κάθε φορά ισορροπία της µαχητικής συνύπαρξης της φύσης µε τον άνθρωπο και τις εγγενείς αντιφάσεις τους στην ιδιότυπη "ενότητά" τους η οποία εµπεριέχει και την πάλη των πολυδιάστατων αντιθέσεων τους (εσωτερικών και "εξ αλληλεπιδράσεως"). Θεωρητικά, σε συνθήκες ενός ιδεατού "εργαστηριακού" κλειστού συστήµατος, για ένα συγκεκριµένο τµήµα της ΦΓΕ το οποίο δεν θα υφίστατο οιασδήποτε φύσης επηρεασµούς από το ευρύτερο περιβάλλον του θα ίσχυε η σχέση: Π θ = Ε[φπ + (κ.ο)π] (1) όπου Π θ η θεωρητική πραγµατικότητα του περιβάλλοντος και των αναπτυξιακών δυνατοτήτων και περιορισµών του. Μ' άλλα λόγια, σε µια υποθετική περιοχή, (τµήµα της ΦΓΕ το οποίο ορίζεται από διοικητικά, γεωγραφικά ή άλλα όρια), χωρίς εξωγενείς, πολιτικούς, κοινωνικούς, οικονοµικούς, πολιτισµικούς και επικοινωνιακούς επηρεασµούς και χωρίς επιδράσεις ευρύτερης κλίµακας φυσικών ή τεχνητών, καταστροφικών και άλλων φαινοµένων και συµβάντων, η παραπάνω σχέση θα µπορούσε να πάρει την οριακή, θεωρητικά, τιµή Π θ = φπ (2) µόνο στην περίπτωση µηδενικής παρουσίας ανθρωπογενών παρεµβάσεων (παρθένα φύση). Αλλά στην πράξη, ακόµη και σε περιοχές µε µηδενική καθ' αυτό παρουσία ανθρωπίνων, κοινωνικών, οικονοµικών και επιχειρηµατικών δραστηριοτήτων, η συγκεκριµένη πραγµατικότητα υφίσταται ποικίλους επηρεασµούς, ως απόρροια φυσικών και κοινωνικοοικονοµικών φαινοµένων και δράσεων στην ευρύτερη περιφέρειά της ή και στον πλανήτη γενικότερα. 236

3 Φαινοµένων δηλαδή και δράσεων τα οποία µπορούν να πάρουν τη µορφή σεισµών, πληµµυρών, όξινης βροχής, ποικίλων ρυπάνσεων και µολύνσεων, αλλά και διάβρωσης, αποσάθρωσης, ερηµοποίησης και διαφορικής µεταβολής του κλίµατος, µε πολυδιάστατες θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις. Έτσι η "πραγµατική" πραγµατικότητα Π π ενός τµήµατος της ΦΓΕ θα µπορούσε να ορισθεί µε τη σχέση: Π π = Π θ + κ.π θ (3) όπου κ ένας συντελεστής ο οποίος είναι συνάρτηση των επικρατουσών συνθηκών, (φυσικών, κοινωνικών, οικονοµικών, πολιτισµικών, περιβαλλοντικών) στον εσωτερικό και εξωτερικό χώρο του συγκεκριµένου τµήµατος της ΦΓΕ στον συγκεκριµένο χρόνο. Η σχέση αυτή µε βάση την (1) παίρνει τη µορφή: Π π = Ε [φπ+(κ.ο)π] + κ.ε [φπ+(κ.ο)π] (4) και συνεπώς για την συστηµατική, αξιόπιστη και ακριβή καταγραφή, χαρτογράφηση και απόδοση των πραγµατικών αναπτυξιακών και περιβαλλοντικών δυνατοτήτων και προοπτικών και των αντίστοιχων αντικειµενικών περιορισµών του συγκεκριµένου τµήµατος της ΦΓΕ, αλλά και για την δυναµική παρακολούθηση των εξελίξεων και µεταβολών τους δια µέσου του χρόνου, απαιτείται η ολοκληρωµένη προσέγγιση και ανάλυση των πραγµατικών στοιχείων τα οποία συγκροτούν την κάθε φορά Ενότητα της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής του πραγµατικότητας. 2. (µονο)επιστηµονικές ((mono)disciplinary), Πολυεπιστηµονικές (Multidisciplinary), ιεπιστηµονικές (Interdisciplinary) και "Transdisciplinary" Προσεγγίσεις. Εννοιολογικές συγχύσεις και συµβολή στην άρση τους Τα σύγχρονα προβλήµατα, αντικειµενικά πολύπλοκα και πολυδιάστατα, (και ιδιαίτερα αυτά που αναφέρονται στο φυσικό και το κοινωνικοοικονοµικό περιβάλλον και την ανάπτυξη), προκαλούνται, εξελίσσονται, σχετίζονται και αλληλεπιδρούν µε την συγκεκριµένη κατάσταση, ποιότητα και δυναµική της συγκεκριµένης φυσικής και κοινωνικοοικονοµικής τους πραγµατικότητας, όπως αυτή κάθε φορά επηρεάζεται καταλυτικά από καθοριστικής σηµασίας ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Έτσι για την διερεύνηση, αναγνώριση, απογραφή, αξιολόγηση και χαρτογράφηση των αιτίων, των διαστάσεων, των πτυχών και των συνεπειών τους, αλλά και για την ενδεδειγµένη, αξιόπιστη επιστηµονοτεχνικά, πολιτικά, κοινωνικοοικονοµικά και/ή πολιτισµικά και αποτελεσµατική αντιµετώπισή τους, προϋποτίθενται, κάθε φορά, προγραµµατισµένες, συστηµατικές, συντονισµένες και κατάλληλα σχεδιασµένες επιλογές, ενέργειες και δράσεις, οι οποίες θα εξασφαλίζουν πριν απ' όλα, την ολοκληρωµένη προσέγγιση και ανάλυση της ενότητας και της µαχητικής ισορροπίας της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής τους πραγµατικότητας, µέσα στην οποία ή από την οποία τα προβλήµατα αυτά προκλήθηκαν, τροφοδοτούνται και/ή αναπαράγονται. Η φύση και τα µεγέθη πολυπλοκότητας της κάθε φορά Ενότητας της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας και η διαλεκτική σχέση τους µε τα υπό διερεύνηση και αντιµετώπιση συγκεκριµένα προβλήµατα, καθορίζουν τα χαρακτηριστικά της απαιτούµενης επιστηµονικής µεθοδολογίας αλλά και τη σύνθεση, δοµή και τη λειτουργία της πολυεπιστηµονικής ή της διεπιστηµονικής οµάδας οι οποίες ενδεχοµένως κατά περίπτωση θα απαιτηθεί να συγκροτηθούν. Η (µονο)επιστηµονική Προσέγγιση ενός προβλήµατος, συνήθως "ειδικού", κάτω από την οπτική της αντίστοιχης συγκεκριµένης επιστήµης, προϋποθέτει την βέλτιστη δυνατή αξιοποίηση των σχετικών ειδικών µεθόδων και τεχνικών και συνακόλουθα την απόλυτη επάρκεια των ειδικών επιστηµόνων στη γνωστική υποδοµή της σχετικής επιστηµονικής περιοχής. Γενικά, οι (µονο)επιστηµονικές Προσεγγίσεις αφορούν συνήθως στην µελέτη / έρευνα/ αντιµετώπιση ειδικών προβληµάτων τα οποία αποτελούν συγκεκριµένα / ειδικά τµήµατα / πτυχές / διαστάσεις / συνιστώσες της αντικειµενικά πολυδιάστατης πραγµατικότητας και αποτελούν τα ειδικά εργαλεία τα οποία διαµορφώθηκαν αναγκαστικά, λόγω της κατακερµατισµένης φύσης της 237

4 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ ανθρώπινης γνώσης του κόσµου και των αναπόδραστων "αφαιρέσεων" της πραγµατικότητας τις οποίες αυτή συνεπάγεται. Η Πολυεπιστηµονική (Multidisciplinary ή Pluridisciplinary) Προσέγγιση προϋποθέτει την συνεργασία περισσοτέρων του ενός ειδικών σε διαφορετικά, (συνήθως συγγενή), επιστηµονικά πεδία, οι οποίοι µπορούν να κατανοήσουν καλύτερα, περισσότερο σύνθετα και πολύπλοκα προβλήµατα, (ή περισσότερες πτυχές ενός ειδικού προβλήµατος) και συνεπώς να τα µελετήσουν, να τα ερευνήσουν και να τα αντιµετωπίσουν µε ορθότερο, πληρέστερο, αποτελεσµατικότερο και πιο αξιόπιστο τρόπο. Οι Πολυεπιστηµονικές Προσεγγίσεις αποτελούν συνήθως µια µηχανιστική άθροιση εφαρµογής µεθόδων και τεχνικών συγγενών, συνήθως, επιστηµονικών πεδίων, (συχνά απλώς διαδοχικά "παρατιθέµενων"), κατά τη συνεργασία των αντίστοιχων ειδικών επιστηµόνων στη διερεύνηση σύνθετων προβληµάτων της φυσικής και της κοινωνικοικονοµικής πραγµατικότητας, κάτω από την (µονο) επιστηµονική οπτική του καθ' ενός. Τα αποτελέσµατα/συµπεράσµατα των Πολυεπιστηµονικών Προσεγγίσεων αποτελούν επίσης το άθροισµα των επιµέρους αποτελεσµάτων / συµπερασµάτων των επιστηµόνων αυτών και συνεπώς εξαρτώνται αµέσως από την ειδικότητά τους. Σε κάθε περίπτωση, στην αντιµετώπιση ενός συνθέτου προβλήµατος π.χ. βιοχηµείας, η Πολυεπιστηµονική του Προσέγγιση από οµάδα βιολόγων και χηµικών θα είναι αντικειµενικά και αυτονόητα ικανοποιητικότερη από εκείνη µόνο βιολόγων ή µόνο χηµικών. Οι Πολυεπιστηµονικές Προσεγγίσεις προϋποθέτουν απόλυτη επιστηµονική επάρκεια των συµµετεχόντων σ' αυτές ειδικών επιστηµόνων, (του καθ' ενός στην επιστηµονική του περιοχή), αλλά και µια "παιδεία", τόσο κατανόησης της χρησιµότητας και άλλων κατάλληλων επιστηµονικών µεθόδων και τεχνικών στη διερεύνηση σύνθετων προβληµάτων, όσο και διάθεσης αλλά και ανάπτυξης ικανότητας δηµιουργικής τους συνεργασίας. Η ιεπιστηµονική Προσέγγιση, (η οποία συχνότατα στη διεθνή βιβλιογραφία αλλά και την επιστηµονική πρακτική συγχέεται µε την Πολυεπιστηµονική), προϋποθέτει κατά µερικούς, µία καλή γνώση των εννοιών των επιστηµονικών πεδίων των µελών της ιεπιστηµονικής Οµάδας, από το καθ' ένα απ' αυτά, και βασίζεται στη Συστηµική Μεθοδολογία (2). Η ιεπιστηµονική Προσέγγιση θα µπορούσαµε να υποστηρίξουµε ότι διαφέρει στην πραγµατικότητα από την Πολυεπιστηµονική, µε τον τρόπο που διαφέρουν τα αντίστοιχα προθέµατα " ιά" και "Πολύ", τα οποία διαφορίζουν ποιοτικά την µορφή, το βεληνεκές, τη λειτουργία, τη µεθοδολογία αλλά και τη σχέση της επιστηµονικής προσέγγισης µε το κάθε φορά συγκεκριµένο πρόβληµα (Ρόκος 1990γ, 1992γ και Klein 1983, 1985, 1990). Το " ιά" αναφέρεται ταυτόχρονα στο Χώρο (π.χ. δια ξηράς) και στο Χρόνο (π.χ. δια βίου), καλύπτει και συσχετίζει έννοιες "τόπου" και "διαρκείας", αντιλαµβάνεται και εκφράζει πολυδιάστατες σχέσεις και αλληλεπιδράσεις των στοιχείων τα οποία συγκροτούν και/ή συναποτελούν συγκεκριµένες "οντότητες" ή τµήµατα/µέρη των υπό διερεύνηση προβληµάτων και τέλος, υπαινίσσεται διαδικασίες οργανικών "ολοκληρώσεων" (integrations) -και όχι µηχανιστικών αθροίσεων- και αλληλεπιδράσεων των ειδικών προσεγγίσεων και µεθοδολογιών των ειδικών επιστηµόνων µιας ιεπιστηµονικής οµάδας µε βάση τις σχετικές θεµελιώδεις έννοιες οι οποίες διατρέχουν τα αντίστοιχα επιστηµονικά πεδία. Σύµφωνα µε τα Ελληνικά Λεξικά (π.χ. "Ελληνικό Λεξικό" Τεγόπουλος-Φυτράκης), σε σύνθεση, το " ια" εκφράζει Χωρισµό, ιανοµή, ιασκορπισµό, ιασπορά, ιαφορά, ιάκριση, Ασυµφωνία, Επίταση ή Υπεροχή και Μείωση της έννοιας του δεύτερου συνθετικού. Χαρακτηριστικές σχετικές ελληνικές λέξεις µας βοηθούν να κατανοήσουµε την δραµατική διαφορά και διάκριση του " ια" από το "Πολύ" και να τεκµηριώσουµε έτσι και εµµέσως, τόσο την δυναµική, όσο και την ποιοτική ειδοποιό διαφορά της ιεπιστηµονικής από την Πολυεπιστηµονική Προσέγγιση. Συγκεκριµένα : Μία "πολυεθνική" π.χ. εταιρεία, δύναµη, κλπ., είναι αυτή που απαρτίζεται από εταίρους, δυνάµεις κλπ. οι οποίοι απλά και µόνο ανήκουν σε πολλά έθνη, ενώ οι "διαβαλκανικές" π.χ. σχέσεις, συµφωνίες κλπ., συνεπάγονται διασκέψεις, διαβουλεύσεις, διαδικασίες, διαιτητεύσεις και πολυδιάστατες αλληλεπιδράσεις µεταξύ των συµµετεχόντων µερών, (σε πολλά επίπεδα, στο χώρο 238

5 και στο χρόνο), µπορούν δε να αφορούν σε ένα ή περισσότερους τοµείς των διεθνών σχέσεων, της οικονοµίας, της πολιτικής, της κοινωνίας, του πολιτισµού κλπ. Έτσι και η ιεπιστηµονικότητα, (η ιδιότητα του διεπιστηµονικού), ενέχει µία ιδιάζουσα συνεργιστική δυναµική ανάπτυξης των βέλτιστων δυνατών πολυδιάστατων σχέσεων, αλληλεξαρτήσεων και αλληλεπιδράσεων των προσεγγίσεων και αναλύσεων των επιστηµόνων - µελών µιας διεπιστηµονικής οµάδας, οι οποίες θα τείνουν "διηνεκώς" προς την "ολοκλήρωση" των δυνατοτήτων των επιµέρους αντίστοιχων γνωστικών τους πεδίων, µεθοδολογιών και τεχνικών, τόσο υπερβαίνοντας τον κατακερµατισµό της ολιστικής γνώσης, (Beam 1983 και Bauer 1990) λόγω της αναπόδραστης "µερικότητάς" τους, όσο και συνθέτοντας συστηµικά νέες "ολοκληρωµένες" / ολιστικές µεθόδους στη διερεύνηση κάθε "όλου" συστήµατος (Ρόκος 1990γ). Η σύγχυση από πολλούς επιστήµονες αλλά και Υπηρεσίες, π.χ. (NASA 1995α), στις έννοιες της Πολυεπιστηµονικότητας και της ιεπιστηµονικότητας(3) και η συχνά αυθαίρετη και αναιτιολόγητη όπως φαίνεται από τα παραπάνω "ισότιµη" και "ταυτόσηµη", εναλλακτική χρήση τους, ανέδειξε τα τελευταία χρόνια µια προσπάθεια καθιέρωσης της πιο "φιλόδοξης" (κατά τους υποστηρικτές της) έννοιας της "Transdisciplinarity"(4), η οποία θεωρήθηκε απαραίτητη, γιατί είναι "πολύ δύσκολο στους επιστήµονες της "διεπιστηµονικής" οµάδας, να έχουν σε βάθος γνώσεις σε περισσότερα από ένα επιστηµονικά πεδία ώστε να µπορούν να ολοκληρώσουν τις προσεγγίσεις τους". Αλλά τότε, θα µπορούσε κάποιος βάσιµα να υποστηρίξει, δεν θα χρειαζόταν ιεπιστηµονική ή "Transdisciplinary" προσέγγιση, αλλά απλά, ένας και µόνο "πολυεπιστήµονας", (π.χ. φυσικός, κοινωνιολόγος και µηχανικός), ο οποίος θα επαρκούσε για να συνθέσει και να ολοκληρώσει όλη την κατακερµατισµένη ανθρώπινη γνώση στα συγκεκριµένα πεδία στη διερεύνηση ενός σχετικού προβλήµατος. Η σύγχυση των εννοιών επιτείνεται ακόµα περισσότερο και από την χρησιµοποίηση της έννοιας της "Crossdisciplinarity" (Rickson et al 1982), στην οποία αποδίδονται παρόµοια χαρακτηριστικά και ιδιότητες µε εκείνα της "Transdisciplinarity". Σύµφωνα όµως µε τον υπογραφόµενο, οι ειδοποιοί ιδιότητες οι οποίες αποδίδονται από τους υποστηρικτές τους στις έννοιες της "Transdisciplinarity" και της "Crossdisciplinarity", εµπεριέχονται απολύτως στην σαφώς διαφοριζόµενη από την Πολυεπιστηµονικότητα έννοια της ιεπιστηµονικότητας, η οποία συνεπάγεται συνεργιστικές, συστηµικές, δυναµικές στο χώρο και στο χρόνο και ολοκληρωµένες προσεγγίσεις, αναλύσεις, διερευνήσεις, µελέτες και αντιµετωπίσεις της ολιστικής φύσης των πολυδιάστατων και πολύπλοκων σύγχρονων προβληµάτων και ιδιαίτερα εκείνων της Ανάπτυξης και του Περιβάλλοντος (Ρόκος 1990γ και 1991α). 3. Παραδείγµατα εφαρµογών της ιεπιστηµονικότητας στο Σύστηµα Γη, Ατµόσφαιρα, Ωκεανοί Η Αποστολή στον Πλανήτη Γη (Mission to Planet Earth, Earth Observing System, MTPE/EOS) είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα συστηµατικής και ολοκληρωµένης διεπιστηµονικής έρευνας, προσέγγισης και ανάλυσης των θεµελιωδών φυσικών, χηµικών και βιολογικών φαινοµένων τα οποία συγκροτούν, διέπουν και ολοκληρώνουν το Σύστηµα της Γης, της Ατµόσφαιρας και των Ωκεανών, ως αδιάσπαστη Ενότητα της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής τους πραγµατικότητας. Είκοσι εννιά διεπιστηµονικές οµάδες στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας αυτής της NASA χρησιµοποιούν διαστηµικά, εναέρια και επίγεια συστήµατα µετρήσεων και τηλεπισκοπικών καταγραφών για να συγκροτήσουν την απαραίτητη επιστηµονική βάση κατανόησης του κλιµατικού συστήµατος και των µεταβολών του. Το Πρόγραµµα MTPE της NASA, (NASA 1995α ), περιλαµβάνει : εν εξελίξει, νέες υπό ανάπτυξη και προγραµµατιζόµενες µελλοντικές δορυφορικές αποστολές παρατήρησης και παρακολούθησης της γης και του περιβάλλοντος, διαχείριση και ανάλυση των σχετικών δορυφορικών και επιγείων δεδοµένων και ένα συνεχιζόµενο πρόγραµµα βασικής έρευνας, εστιασµένο στις µελέτες των υδρολογικών, βιογεωχηµικών, ατµοσφαιρικών, οικολογικών και γεωφυσικών διεργασιών και διαδικασιών, 239

6 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ στην µαθηµατική και άλλη µοντελοποίησή τους και στην ανάλυση των σχετικών στοιχείων (NASA 1995α). Οι πολυδιάστατες, πλανητικής εµβέλειας και από διαφορετικές τροχιές διαχρονικές παρατηρήσεις, µετρήσεις και απεικονίσεις σχετικών µε το κλιµατικό σύστηµα µεταβλητών και στοιχείων από τηλεπισκοπικά συστήµατα και ειδικά επιστηµονικά όργανα, σχεδιάστηκαν ώστε να καλύπτουν µε τον βέλτιστο δυνατό τρόπο συγκεκριµένες ανάγκες της συγκεκριµένης διεπιστηµονικής έρευνας. Έτσι π.χ. για να µελετηθούν οι διαδικασίες οι οποίες επηρεάζουν την µείωση του όζοντος στην ανώτερη ατµόσφαιρα (Upper Atmosphere Research Program, UARP) επελέγη ως καταλληλότερη, η µέσης κλίσης τροχιά του ειδικού ερευνητικού δορυφόρου (Upper Atmosphere Research Satellite, UARS). Αντίθετα, επελέγησαν µεγάλης κλίσης πολικές τροχιές δορυφόρων για παρατήρηση φαινοµένων τα οποία απαιτούν σχετικά λεπτοµερείς παρατηρήσεις ρουτίνας, συχνά από σταθερή γωνιά πρόσπτωσης του ηλιακού φωτός. Η επαναληπτικότητα και η συστηµατικότητα των παρατηρήσεων αυτών επιτρέπουν την ανίχνευση, καταγραφή και αξιολόγηση των µεταβολών, στοιχείων και παραµέτρων ουσιώδους σηµασίας για την εκτίµηση των πλανητικών µεταβολών του κλίµατος. Οι Γεωστασιακοί (Geostationary) δορυφόροι επελέγησαν για να διασφαλισθεί η συνεχής παρακολούθηση µεγάλης χρονικής διαχωριστικής δυνατότητας (high temporal resolution) διαδικασιών, όπως η µεταβολή των στοιχείων και των χαρακτηριστικών µεγεθών, η κίνηση, οι διευθύνσεις και οι ταχύτητες των νεφικών συστηµάτων κλπ. Ο στόχος της Αποστολής στον Πλανήτη Γη είναι "να προωθήσει την επιστηµονική κατανόηση του συνολικού συστήµατος της Γης µε την ανάπτυξη µιας βαθύτερης αντίληψης των συστατικών αυτού του συστήµατος και των αλληλεπιδράσεών τους" (NASA 1995α). Για τον υπολογισµό των µεταβολών στο σύστηµα της Γης, το κύριο στοιχείο της Αποστολής στον Πλανήτη Γη, το Σύστηµα Παρατήρησης της Γης, θα εξασφαλίζει συστηµατικές συνεχείς παρατηρήσεις της από χαµηλές τροχιές, τουλάχιστον για δεκαπέντε χρόνια. Οι αντικειµενικοί στόχοι της συστηµατικής παρατήρησης της Γης είναι (NASA 1995α) : - Να δηµιουργήσει ένα "ολοκληρωµένο" (integrated) επιστηµονικό σύστηµα παρατήρησης το οποίο θα ενισχύσει την "πολυεπιστηµονική" (multidisciplinary) µελέτη των κρίσιµων, υποστηρικτικών της ζωής και αλληλοσχετιζοµένων διαδικασιών της γης, της ατµόσφαιρας, των ωκεανών και των πολικών περιοχών, καθώς και των δυναµικών και ενεργητικών αλληλεπιδράσεών τους. (Εδώ η " ιεπιστηµονικότητα" δίνει τη θέση της στην "Πολυεπιστηµονικότητα" και αυτό αποδεικνύει ότι και η NASA χρησιµοποιεί εναλλακτικά και ισότιµα τους όρους αυτούς παρά την καθοριστική πρωτογενή διαφορά τους). - Να αναπτύξει ένα περιεκτικό σύστηµα δεδοµένων και πληροφοριών, το οποίο να εµπεριέχει δυνατότητες και λειτουργίες ανάκτησης και επεξεργασίας των στοιχείων, ώστε να εξυπηρετούνται οι ανάγκες των επιστηµόνων οι οποίοι συµβάλλουν σε µια "ολοκληρωµένη πολυεπιστηµονική" µελέτη του πλανήτη Γη. - Να υποστηρίξει το συνολικό Ερευνητικό Πρόγραµµα Πλανητικών Μεταβολών των ΗΠΑ (U.S. Global Change Research Program USGCRP) µε την απόκτηση και σύνθεση µιας πλανητικής βάσης δεδοµένων τηλεπισκοπικών µετρήσεων και καταγραφών από το διάστηµα. Οι προτεραιότητες για την απόκτηση αυτών των τηλεπισκοπικών δεδοµένων σύµφωνα µε τη NASA, συµµορφώνονται µε τους επτά βασικούς άξονες που προσδιορίσθηκαν απ' αυτό το πρόγραµµα και το διακυβερνητικό όργανο για την κλιµατική µεταβολή (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC), ως κλειδιά για την κατανόηση της πλανητικής κλιµατικής µεταβολής και συγκεκριµένα : το ρόλο των νεφών, της ακτινοβολίας, των υδρατµών και των υδατικών κατακρηµνίσεων, την παραγωγικότητα των ωκεανών, την κυκλοφορία τους και την ανταλλαγή αέρα-θάλασσας, τις πηγές και sinks των αερίων του θερµοκηπίου και τους ατµοσφαιρικούς µετασχηµατισµούς τους, τις µεταβολές των χρήσεων και καλύψεων γης, της αρχικής παραγωγικότητας και του υδατικού κύκλου, 240

7 το ρόλο του πολικού στρώµατος πάγων και της στάθµης της θάλασσας, τη σύζευξη της χηµείας του όζοντος µε το κλίµα και τη βιόσφαιρα και το ρόλο των ηφαιστείων στην κλιµατική µεταβολή (NASA 1995α). Όπως φαίνεται από τα παραπάνω, η NASA αντιλαµβάνεται την ανάγκη ολοκληρωµένης προσέγγισης, διερεύνησης και ανάλυσης των αντικειµενικά πολύπλοκων και πολυδιάστατων θεµάτων και προβληµάτων του συστήµατος της γης, της ατµόσφαιρας και των ωκεανών, αλλά και της ανάπτυξης και του περιβάλλοντος, στην διαρκή δυναµική τους αλληλεπίδραση και την ασταθή µαχητική τους ισορροπία. Θεωρεί όµως περίπου ταυτόσηµες τις έννοιες της ιεπιστηµονικότητας και της Πολυεπιστηµονικότητας. Η Πολυεπιστηµονικότητα (Ρόκος 1970, 1972, 1980), ενώ συχνά εκφυλίζεται σε µια µηχανιστική παράθεση και άθροιση σχετικά ανεξάρτητων και αυτόνοµων µερικών/ειδικών µεθόδων, τεχνικών και προσεγγίσεων, συγγενών επιστηµονικών κλάδων, δίνει προφανώς καλύτερα αποτελέσµατα ως µέθοδος γνώσης από κάθε (µονο)επιστηµονική προσέγγιση. Η ιεπιστηµονικότητα όµως είναι αυτή η οποία εξασφαλίζει την ζωντανή, οργανική αλληλεπίδραση και σύνθεσή τους και την αναβάθµισή τους σε νέες ολοκληρωµένες και γι' αυτό αποτελεσµατικότερες µεθόδους και τεχνικές, οι οποίες αντιλαµβάνονται µε ολιστικό τρόπο την πολυπλοκότητα και τον διαλεκτικό και ολοκληρωµένο χαρακτήρα των στοιχείων της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας τα οποία συγκροτούν ή καταλυτικά επηρεάζουν τα θεµελιώδη φυσικά, χηµικά και βιολογικά φαινόµενα και τις παράγωγες συνθετότερες διεργασίες και διαδικασίες του Συστήµατος της Γης(5). Στην πρώτη φάση του προγράµµατος της NASA λειτούργησαν (Ρόκος 1994δ), λειτουργούν και θα λειτουργήσουν επιχειρησιακά (NASA, 1995α) τα δορυφορικά της συστήµατα : ERBS, Earth Radiation Budget Satellite UARS, Upper Atmosphere Research Satellite NASA Spacelab Series ( ), (σε συνεργασία, για ορισµένα απ' αυτά, µε τη Γερµανία και την Ιταλία) TOPEX/Poseidon Ocean Topography Experiment, (σε συνεργασία µε τη Γαλλία) LAGEOS-2 Laser Geodynamics Satellite, (σε συνεργασία µε την Ιταλία) SeaWiFS, Sea-Viewing Wide Field Sensor TOMS/Earth Probe Total Ozone Mapping Spectrometer NSCAT/ADEOS NASA Scatterometer, (σε συνεργασία µε την Ιαπωνία) TOMS/ADEOS Total Ozone Mapping Spectrometer, (σε συνεργασία µε την Ιαπωνία) TRMM, Tropical Rainfall Measuring Mission, (σε συνεργασία µε την Ιαπωνία) καθώς και τα συστήµατα : NOAA-K through N, (Η.Π.Α.) Landsat-4/5, Land Remote Sensing Satellite DMSP, Defense Meteorological Satellite Program ERS1, European Remote Sensing Satellite JERS-1, Japan's Earth Resources Satellite ERS2, European Remote Sensing Satellite Radarsat, Radar Satellite (Καναδάς) NOAA-K through N (Η.Π.Α.) ADEOS, Advanced Earth Observing Satellite (Ιαπωνία) Στη δεύτερη φάση του προγράµµατος (NASA, 1995α, 1995β), σχεδιάζονται οι αποστολές : EOS AM Series (1998), Earth Observing System Landsat-7 (1998), Land Remote Sensing Satellite EOS Color (1998) EOS, Ocean Color Mission ENVISAT Series (ESA, 1998), Environmental Satellite ADEOS II (Ιαπωνία, 1999) EOS Radar ALT Series (1999) EOS PM Series (2000) ATMOS Series (Ιαπωνία και NASA) METOP Series (EUMETSAT/ESA ) 241

8 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ ALOS (Ιαπωνία 2001), Advanced Land Observation Satellite EOS (HEM Series 2002), EOS Chemistry Mission EOS Laser ALT Series (2003), EOS Ice Sheet Altimetry Mission Στο πλαίσιο του Εθνικού Συµβουλίου Επιστήµης και Τεχνολογίας (NSTC) των ΗΠΑ, η Επιτροπή Περιβάλλοντος και Φυσικών ιαθεσίµων (CENR) δηµιουργήθηκε ως ένας νέος φορέας διεξαγωγής συντονισµένης, οικονοµικά αποδοτικής και διεπιστηµονικής έρευνας για την αντιµετώπιση των σύγχρονων σηµαντικών περιβαλλοντικών προβληµάτων. Οι πέντε περιοχές προτεραιοτήτων οι οποίες διατρέχουν όλα τα περιβαλλοντικά προγράµµατα Έρευνας και Ανάπτυξης µε βάση τις αποφάσεις της Επιτροπής CENR είναι : - στην Έρευνα Οικοσυστηµάτων : να προωθείται η αποδοτική χρήση των φυσικών διαθεσίµων µε παράλληλη διαφύλαξη της ακεραιότητας των οικοσυστηµάτων για τις επόµενες γενιές, - στις Παρατηρήσεις και τη ιαχείριση των εδοµένων : να διασφαλίζεται ότι οι απαραίτητες µετρήσεις γίνονται αποτελεσµατικά και ότι τα δεδοµένα είναι ευρέως διαθέσιµα σε όλους τους ενδιαφεροµένους, σε εύκολα χρησιµοποιήσιµες µορφές, - στις Κοινωνικοοικονοµικές ιαστάσεις της Περιβαλλοντικής Αλλαγής: να γίνονται κατανοητές οι υποκείµενες ανθρώπινες επιδράσεις στο περιβάλλον και οι πιθανές αντιδράσεις της κοινωνίας στην αλλαγή, - στην Τεχνολογία του Περιβάλλοντος: να προστατεύεται το περιβάλλον, παράλληλα µε την τόνωση της οικονοµικής ανάπτυξης και την κατάκτηση των αναδυοµένων πλανητικών αγορών, - στην Ανάπτυξη Επιστηµονικών Εργαλείων: να προµηθεύει τα εργαλεία, όπως π.χ. ολοκληρωµένη προσέγγιση και µοντέλα επικινδυνότητας, τα οποία απαιτούνται από τους σχεδιαστές πολιτικής, για λήψη τεκµηριωµένων αποφάσεων σε πολύπλοκα περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήµατα (NASA 1995α,β). Στο Πρόγραµµα της Αποστολής στον Πλανήτη Γης, (MTPE/EOS), περιλαµβάνονται οι παρακάτω διεπιστηµονικές έρευνες: 1. Συζευγµένες ατµοσφαιρικές και ωκεάνιες διαδικασίες και πρωτογενής παραγωγή στους νότιους ωκεανούς, µε στόχο την ανάπτυξη συζευγµένων φυσικών και βιολογικών µοντέλων τα οποία θα µπορούν να χρησιµοποιηθούν σε µια µορφή πρόβλεψης για την κατανόηση των επιπτώσεων των αλλαγών στη φυσική "ένταση" του ωκεανού. 2. Ο πλανητικός υδατικός κύκλος. Επέκταση στο σύνολο των Επιστηµών της Γης. 3. Βιοχηµικές ροές στην αλληλεπίδραση ωκεανού - ατµόσφαιρας. 4. Πείραµα παρατήρησης και µοντελοποίησης της βόρειας βιόσφαιρας. 5. Μοντελοποίηση της αλληλεπίδρασης, σε πλανητικές και περιφερειακές κλίµακες, µε τις παρατηρήσεις του προγράµµατος EOS. 6. Υδρολογία, υδροχηµική µοντελοποίηση και τηλεπισκόπηση σε εποχιακά καλυπτόµενες από χιόνι αλπικές λεκάνες απορροής. 7. Μακροπρόθεσµη παρακολούθηση των οικοσυστηµάτων του Αµαζονίου µέσω του EOS. Από τα πρότυπα στις διαδικασίες. 8. ιεπιστηµονικές έρευνες των σχέσεων µεταξύ κλίµατος, ωκεάνιας κυκλοφορίας, βιολογικών διαδικασιών και ανανεώσιµων θαλάσσιων διαθεσίµων. 9. Χρήση του κρυοσφαιρικού συστήµατος για την παρακολούθηση της πλανητικής µεταβολής του Καναδά. 10. Μελέτες παρατηρήσεων και µοντελοποίησης των ενεργειακών, χηµικών και δυναµικών αλληλεπιδράσεων στην ατµόσφαιρα της Γης. 11. Ετήσια µεταβλητότητα των πλανητικών κύκλων άνθρακα, ενέργειας και υδρολογίας. 12. Κλιµατικές διαδικασίες πάνω από τους ωκεανούς. 13. Κλίµα, διάβρωση και τεκτονική στα ορεινά συστήµατα. 14. Ο υδρολογικός κύκλος και οι κλιµατικές διαδικασίες σε ξηρές και ηµίξηρες περιοχές. 15. Υδρολογικές διαδικασίες και διεπιστηµονική έρευνα κλίµατος. 16. Η επεξεργασία, αξιολόγηση και επίπτωση στην αριθµητική πρόγνωση καιρού, των στοιχείων των συστηµάτων AIRS, AMSU και MODIS, στους τροπικούς και το νότιο ηµισφαίριο. 17. Ο ρόλος των ανταλλαγών αέρα-θάλασσας και της ωκεάνιας κυκλοφορίας στην µεταβλητότητα του κλίµατος. 242

9 18. Αλλαγές στους βιογεωχηµικούς κύκλους. 19. Μια πλανητική προσέγγιση της ενεργού ηφαιστειότητας, των ηφαιστειακών καταστροφών και των ηφαιστειακών εισαγωγών στην ατµόσφαιρα από το EOS. 20. ιερεύνηση του Συστήµατος Ατµόσφαιρα, Ωκεανός, Γη σε σχέση µε τις κλιµατικές διαδικασίες. 21. Χηµικές, δυναµικές και ενεργειακές αλληλεπιδράσεις δια µέσου της µέσης ατµόσφαιρας και της θερµόσφαιρας. 22. Η ανάπτυξη και χρήση ενός τρισδιάστατου συστήµατος σύγκρισης στοιχείων ατµόσφαιρας, ωκεανού και γης για το EOS. 23. Πολικές ανταλλαγές στην επιφάνεια της θάλασσας. Η αλληλεπίδραση ωκεανού, πάγου και ατµόσφαιρας. 24. Η χρησιµοποίηση στοιχείων πολλών τηλεπισκοπικών συστηµάτων για την µοντελοποίηση των παραγόντων οι οποίοι περιορίζουν το ισοζύγιο άνθρακα στις ξηρές και ηµίξηρες περιοχές του πλανήτη. 25. Έρευνα των χηµικών και δυναµικών αλλαγών στην στρατόσφαιρα. 26. Αλληλεπιδράσεις βιόσφαιρας και ατµόσφαιρας. 27. Μέσου και υψηλού πλάτους µελέτη της ωκεάνιας µεταβλητότητας. 28. υναµική του συστήµατος της Γης. Προσδιορισµός και ερµηνεία του ισοζυγίου Global Angular Momentum µε τη χρήση του EOS. 29. Μια διεπιστηµονική διερεύνηση του συστήµατος νεφών και ενεργειακής ακτινοβολίας της Γης. Από τα στοιχεία τα οποία έχουν ανακοινωθεί (NASA 1995α,β), οι επιστηµονικοί υπεύθυνοι των διεπιστηµονικών (ή πολυεπιστηµονικών, ανάλογα µε την υποδοµή, τη φιλοσοφία και την πρακτική των σχετικών οµάδων επιστηµόνων) αυτών προγραµµάτων, στην πλειοψηφία τους καλύπτουν δύο ή και περισσότερα συγγενή επιστηµονικά πεδία, γεγονός το οποίο ενδεχοµένως ενισχύει την άποψη για µια "πολυεπιστηµονική" θεώρηση και αντίληψη της έννοιας και της ουσίας της ιεπιστηµονικότητας από την NASA(6). Έτσι η ιεπιστηµονικότητα φαίνεται να περιορίζεται σε µεγάλο βαθµό στα πεδία της επιστήµης και της τεχνολογίας, παραγνωρίζοντας θεµελιακές πτυχές των υπό διερεύνηση προβληµάτων, οι οποίες ανάγονται στη σφαίρα των ανθρωπογενών παρεµβάσεων στο Σύστηµα της Γης και των γενεσιουργών τους πολιτικών και οικονοµικών επιλογών, των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών, στάσεων και συµπεριφορών, και των επικρατούντων µοντέλων παραγωγής, "ανάπτυξης" και κατανάλωσης. Ένα άλλο παράδειγµα εφαρµογής της ιεπιστηµονικότητας στην πράξη είναι το Eco- Research Project, του Πανεπιστηµίου του Waterloo ως συντονιστού, και άλλων πέντε Πανεπιστηµίων σε συνεργασία µε πολλές Κοινότητες και Τοπικές Κυβερνήσεις του Καναδά. Στο πλαίσιο αυτού του προγράµµατος το 1993 συγκροτήθηκαν εννιά ερευνητικές οµάδες για να ερευνήσουν την βιώσιµη χρήση των υδατικών διαθεσίµων της Βιοπεριφέρειας της Λεκάνης του Grand River. Το ερευνητικό πρόγραµµα διοικείται : από το Ερευνητικό Συµβούλιο Κοινωνικών Επιστηµών και Επιστηµών του Ανθρώπου από το Ερευνητικό Συµβούλιο Φυσικών Επιστηµών και Μηχανικής από το Συµβούλιο Ιατρικής Έρευνας και θεωρείται ως "Crossdisciplinary" από τους φορείς του. Στην πραγµατικότητα όµως, µε βάση όσα προαναφέρθηκαν και παρά το γεγονός ότι στην ακαδηµαϊκή κοινότητα και οι όροι "Μultidsciplinary" και "Τransdisciplinary" χρησιµοποιούνται χωρίς πλήρη συναίνεση για τις σηµασίες τους εναλλακτικά "εν συγχύσει", θα µπορούσε βάσιµα να υποστηριχθεί ότι το πρόγραµµα αυτό είναι "περισσότερο" ιεπιστηµονικό από αυτά της NASA. Γιατί η ιεπιστηµονικότητα αναφέρεται σε κάποιου είδους εγκάρσια "ολοκλήρωση" επιστηµονικών κλάδων. Αυτό µπορεί να συµβεί σε πρώτο επίπεδο από "συγχωνεύσεις" (fusions) µεταξύ γειτονικών επιστηµονικών κλάδων οι οποίοι µετά µπορούν να εξελιχθούν σε νέους επιστηµονικούς κλάδους π.χ. η βιοχηµεία και η κοινωνική ψυχολογία. 243

10 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ Σε άλλες περιπτώσεις, έννοιες από ένα επιστηµονικό κλάδο δανείζονται για λόγους καλύτερης επεξήγησης σε άλλους επιστηµονικούς κλάδους, όπως π.χ. τα µικροοικονοµικά στη βιολογία των πληθυσµών ή η οικολογία για τη µελέτη των οργανισµών. Η ολοκλήρωση µπορεί να συµβεί τόσο στη χρήση ορισµένων µεθόδων και τεχνικών, όσο επίσης και στην διαδικασία ατοµικής µάθησης επιστηµόνων διαφορετικών κλάδων, (ο ένας από τον άλλον), όταν εργάζονται σε πολυεπιστηµονικές οµάδες (Bechtel 1986). Η "Transdisciplinarity" κατά τους υποστηρικτές της αναφέρεται στην οργάνωση της γνώσης σε µεγαλύτερα θέµατα παρά σε επιστηµονικούς κλάδους. Αλλά αυτό, (Ρόκος 1991α, 1995α), δηλαδή η εστίαση σε µεγάλα και πολύπλοκα θέµατα και η ολοκληρωµένη προσέγγισή τους αποτελεί θεµελιώδες συστατικό της πραγµατικής ουσίας της ιεπιστηµονικότητας. Οι µελέτες περιβάλλοντος και οι µελέτες διαχείρισης είναι τυπικά παραδείγµατα ιεπιστηµονικών Προσεγγίσεων και Αναλύσεων (Ρόκος 1972 και Utton 1974). Είναι όµως εξόχως ενδιαφέρων ο προβληµατισµός των multidisciplinary ή crossdisciplinary ερευνητικών οµάδων όπως διατυπώνεται από τον επιστηµονικό υπεύθυνο του σχετικού προγράµµατος σε µια σελίδα του Internet : «So, who are we? Suggest we are multi or cross disciplinary teams working in a transdisciplinary context provided by our shared interests in water related issues in our bioregion of choice. Will we become interdisciplinary? Perhaps to some extent, but I don't promise in our "deliverables".» Ο προβληµατισµός αυτός, σωστά, αποδίδει και στη ιεπιστηµονικότητα το βασικό χαρακτηριστικό της Ολοκληρωµένης Προσέγγισης. Όπως και αυτή, η ιεπιστηµονικότητα είναι ο στόχος προς επίτευξη, το ζητούµενο, κάτι προς το οποίο διηνεκώς θα τείνουµε προσπαθώντας ν' αναβαθµίσουµε την επιστηµονική µεθοδολογία στην προαιώνια προσπάθεια του ανθρώπου να γνωρίσει, να κατανοήσει, αλλά και να αλλάξει τον εξωτερικό κόσµο. 4. Συµπεράσµατα Με βάση την ανάλυση που προηγήθηκε, θα µπορούσαµε να διατυπώσουµε τα παρακάτω συµπεράσµατα : Η συνεχής και συστηµατική επιδίωξη αναβάθµισης της µεθοδολογίας για την Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής και της Κοινωνικοοικονοµικής Πραγµατικότητας, µ' άλλα λόγια της Επιστηµονικής Μεθόδου της Γνώσης, περνάει αντικειµενικά από το δρόµο στον οποίο, µε όλες τις εγγενείς διαφορές απόψεων, συγχύσεις και αντιφάσεις, οι (µονο)επιστηµονικές, Πολυεπιστηµονικές, CrossDisciplinary και Transdisciplinary Προσεγγίσεις θα τείνουν διηνεκώς προς τις ιεπιστηµονικές. Η ιεπιστηµονικότητα όπως και η Ολοκλήρωση είναι στόχοι. Καµµιά Προσέγγιση και Ανάλυση στον κόσµο δεν θα µπορεί ποτέ να είναι πραγµατικά και απόλυτα ιεπιστηµονική και Ολοκληρωµένη, στο βαθµό που πάντα, µε δεδοµένη την επίταση της περιπλοκότητας και του "συγκεχυµένου" του αληθινού κόσµου, µία θεωρία θα είναι µία προσεκτική διανοητική απλοποιητική διαδικασία η οποία θα αποβαίνει απαραίτητη ώστε οι άνθρωποι να αντιλαµβάνονται τα πράγµατα, στη µερικότητά τους, περισσότερο καθαρά. Μία καλή θεωρία θα πρέπει όµως να είναι ικανή όχι µόνο να δίνει τις ερµηνείες για τα φαινόµενα τα οποία προσεγγίζει κάθε επιστηµονικός κλάδος (discipline) αλλά και να µπορεί να προβλέπει τι θα συµβεί κάτω από πραγµατικές, δηλαδή πολύ πιο περίπλοκες συνθήκες. Οι επιστήµονες που προσεγγίζουν την πραγµατικότητα κάτω απ' την συγκεκριµένη επιστηµονική τους οπτική φθάνουν αφαιρετικά κατ' ανάγκην σε µία καλή θεωρία, µέσα από µία πολύ προσεκτική διαδικασία για να προσεγγίσουν ορισµένες µόνο διαστάσεις της. ηµιουργούν µαθηµατικά ή άλλα µοντέλα των φαινοµένων, διατυπώνουν διάφορες υποθέσεις για το πως θα µπορούσαν να εξελιχθούν τα πράγµατα, σχεδιάζουν και πραγµατοποιούν πειράµατα, διεξάγουν έρευνες πεδίου και κοινωνικές απογραφές/αποτυπώσεις. 244

11 Οι διαδικασίες αυτές θα πρέπει όµως αναβαθµιζόµενες διαρκώς να συντίθενται µε αντίστοιχες επιστηµόνων, άλλων απαραίτητων για την καλύτερη προσέγγιση της πραγµατικότητας και των προβληµάτων της ειδικοτήτων και να τείνουν διηνεκώς να ολοκληρώνονται σε κάθε επίπεδο, στο χώρο και στο χρόνο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα ιεπιστηµονικής και Ολοκληρωµένης Προσέγγισης και Ανάλυσης της Ενότητας της Φυσικής και της Κοινωνικοοικονοµικής Πραγµατικότητας µε Φωτοερµηνευτικές / Τηλεπισκοπικές Μεθόδους και Τεχνικές, οι οποίες µπορούν να την παρατηρούν, να την καταγράφουν, να την απογράφουν, να τη χαρτογραφούν, να την παρακολουθούν και να την αξιολογούν είναι το παρακάτω (Ρόκος 1972, 1980, 1988α, 1993α). Ένα συγκεκριµένο τµήµα της Φυσικής Γήινης Επιφάνειας, (πεδίο αλληλεπίδρασης της φύσης και του ανθρώπου στο Σύστηµα της Γης, της Ατµόσφαιρας και των Ωκεανών), µπορεί να παρατηρείται και να παρακολουθείται µε διαδοχικές αναλογικές και ψηφιακές τηλεπισκοπικές απεικονίσεις του : από επίγειες, εναέριες και διαστηµικές πλατφόρµες, από διαφορετικά ύψη, µε διαφορετικές εστιακές αποστάσεις φακών και σε διαφορετικές κλίµακες, εποχές, χρονολογίες και ώρες της ηµέρας και της νύχτας, µε άξονες λήψης των απεικονίσεων οριζοντίους, κεκλιµένους και κατακορύφους, µονοεικονικά, στερεοσκοπικά, αλλά και σε οθόνες συστηµάτων ψηφιακής επεξεργασίας τους, στις καταλληλότερες κατά περίπτωση περιοχές του φάσµατος της ηλεκτροµαγνητικής ακτινοβολίας, ως παγχρωµατικές, υπέρυθρες έγχρωµες, ψευδέγχρωµες, θερµογραφήµατα, radar, πολυφασµατικές κλπ., µε τις καταλληλότερες κατά περίπτωση αναλογικές και ψηφιακές επεξεργασίες αναλύσεις και ερµηνείες τους, από τους καταλληλότερους κατά περίπτωση ειδικούς επιστήµονες και τις καταλληλότερες πολυεπιστηµονικές οµάδες και µε τους απαραίτητους κατά περίπτωση επιγείους ελέγχους. Είναι φανερό ότι µια τέτοια προσέγγιση της πραγµατικότητας θα µπορούσε να θεωρηθεί ως η εγγύτερη ισοδυναµία προς την "ολοκληρωµένη" και "διεπιστηµονική", αν η πολυεπιστηµονική οµάδα και οι ειδικοί επιστήµονες θα µπορούσαν, µε τείνουσα προς την ιεπιστηµονικότητα µεθοδολογία να αντιληφθούν τις πολυδιάστατες σχέσεις, αλληλεξαρτήσεις και αλληλεπιδράσεις της φύσης µε τον άνθρωπο στη συγκεκριµένη περιοχή, θεωρούµενη ως µερικό "όλο" του Συστήµατος της Γης (Ρόκος 1980, 1988 και ASPRS 1997). Οι σύµφυτες και αµφιµονοσήµαντες έννοιες της ιεπιστηµονικότητας και των Ολοκληρωµένων Προσεγγίσεων, ως µεθοδολογιών, αντιλήψεων και πρακτικών συνεπάγονται : σε εκπαιδευτικό επίπεδο : διαδικασίες παιδείας οι οποίες θα τις ενθαρρύνουν, θα τις καλλιεργούν, θα τις αναπτύσσουν και θα τις ασκούν µεθοδικά και συστηµατικά από τα πρώτα χρόνια της µαθησιακής διαδικασίας, (Vars 1969 και Unesco 1988), µε κατάλληλα προγράµµατα και µεθόδους διδασκαλίας (Adeniyi 1987 και Ρόκος 1993α). Θεµελιακής σηµασίας προϋπόθεση γι' αυτό είναι η κατάλληλη εκπαίδευση του διδακτικού προσωπικού όλων των βαθµίδων και η εξοικείωσή τους µε την ολιστική φιλοσοφία της ανάγκης ανασύνθεσης και ανασυγκρότησης της κατακερµατισµένης ανθρώπινης γνώσης στη διερεύνηση των όλο και πιο πολύπλοκων σύγχρονων προβληµάτων (De Felice et al 1985 και Ρόκος 1980) σε ερευνητικό επίπεδο : διαδικασίες οι οποίες θα ενθαρρύνουν παράλληλα µε την ανάπτυξη της βασικής και της εφαρµοσµένης ειδικής έρευνας και την προώθηση ολοκληρωµένων διεπιστηµονικών διερευνήσεων των µεγάλων προβληµάτων του σύγχρονου κόσµου (Ρόκος 1972 και Darvas et al 1980) και σε πολιτισµικό επίπεδο : διαδικασίες καλλιέργειας νοοτροπιών, συνειδήσεων, στάσεων και συµπεριφορών οι οποίες θα αντιλαµβάνονται τις αιτιώδεις σχέσεις και διαφορές των "µερικών" και των "ολιστικών" προσεγγίσεων του εξωτερικού κόσµου, της φύσης και της 245

12 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ κοινωνίας, της ανάπτυξης και του περιβάλλοντος και θα µπορούν έτσι να υπερβαίνουν τις αδυναµίες, τα σφάλµατα και τις ατέλειες των µονοδιάστατων τεχνοκρατικών µονοµερειών λόγω του κατακερµατισµού της γνώσης των "ειδικοτήτων" (Ρόκος 1986, 1988β, 1991γ, 1992γ). 5. Σηµειώσεις (1) Σύµφωνα µε τα λεξικά : πραγµατικότητα είναι η ιδιότητα του πραγµατικού, η πραγµατική υπόσταση και κατάσταση, ο αντικειµενικός κόσµος, η ολότητα όσων υπάρχουν πραγµατικά µε αυτή τη σηµασία, το πραγµατικά δεδοµένο σε αντίθεση προς το φανταστικό, το νοούµενο, ή το παριστάµενο. Με αυστηρότερη σηµασία, στη φιλοσοφία, πραγµατικότητα είναι καθετί ανεξάρτητο από το υποκείµενο. Ο Λένιν στο "Υλισµός και Εµπειριοκριτικισµός" αναφέρει σχετικά ότι : "Η ύλη είναι µία κατηγορία φιλοσοφική η οποία χρησιµοποιείται για τον προσδιορισµό της αντικειµενικής πραγµατικότητας, µιας έννοιας που σχηµατίζει ο άνθρωπος µε τις αισθήσεις του, που αντιγράφουν, φωτογραφίζουν, αντανακλούν αυτή την υλική πραγµατικότητα που υπάρχει ανεξάρτητα από τις αισθήσεις και τη συνείδησή του". Από τη σχέση της πραγµατικότητας µε το γνωστικό υποκείµενο προκύπτει το γνωσιοθεωρητικό πρόβληµα της αντιστοιχίας ή ανταπόκρισης γνώσης (παραστάσεων και κρίσεων) και πραγµατικότητας. Θεµελιώδες κύτταρο της πραγµατικότητας είναι το πράγµα, δηλαδή : κάθε τι που υπάρχει, έχει αντικειµενική υπόσταση και γίνεται αντιληπτό µε τις αισθήσεις, (σε αντιδιαστολή µε τα πλάσµατα της φαντασίας ή τις λογικές έννοιες), κάθε υλικό σώµα, ότι κατέχει κανείς, ότι παράγει κανείς, εµπόρευµα. Ο Καντ όρισε το πράγµα, ως "πράγµα καθ' εαυτό", το οποίο επειδή υπάρχει έξω και ανεξάρτητα από τη συνείδηση του ανθρώπου, είναι αδύνατο καθ' ολοκληρία να γίνει γνωστό, δηλαδή "πράγµα για µας". Αντίθετα στη φιλοσοφία του ιαλεκτικού Υλισµού το "πράγµα καθ' εαυτό" απλά δεν έγινε ακόµη γνωστό, όπως το "πράγµα για µας". Η διεπιστηµονική και ολοκληρωµένη προσέγγιση και ανάλυση της πραγµατικότητας επιχειρεί να την κατανοήσει ως ανασυγκροτούµενη από όσο το δυνατόν περισσότερα "πράγµατα για µας". (2) Συστηµική θεωρία κατά τον L.V.Bertalanffy είναι η επιστηµονική προσέγγιση των πολιτικών, οικονοµικών, κοινωνικών κλπ. συστηµάτων, η οποία αντιτίθεται στην ορθολογιστική διερεύνηση, αντιµετωπίζοντας κάθε πρόβληµα "ως σύνολο αµοιβαία αλληλοσχετιζοµένων µονάδων". Η µέθοδος αυτή προσέγγισης αναπτύχθηκε µε επίκεντρο κυρίως τις εργασίες του L.V.Bertalanffy και των N.Wiener, Cl.Shannon, W.Weaver, οι οποίοι στηρίχθηκαν στις ανακαλύψεις οι οποίες σηµειώθηκαν στην κυβερνητική, τη θεωρία της πληροφορίας, τη βιολογία, τη γλωσσολογία και την ανθρωπολογία. Έτσι, σύµφωνα µε ορισµένους Αµερικανούς πολιτολόγους όπως ο D.Easton για παράδειγµα, το πολιτικό π.χ. σύστηµα δέχεται από το κοινωνικό, οικονοµικό, πολιτιστικό και θρησκευτικό περιβάλλον όρους και στηρίγµατα που αποκαλούνται εισροές ή είσοδοι (inputs) και στις οποίες απαντά µε αποφάσεις και συγκεκριµένες ενέργειες (εκροές και έξοδοι) outputs, οι οποίες τροποποιούν τις εισροές χάρη σε µία διεργασία αυτορρύθµισης και ανάδρασης (feedback). Σύστηµα κατά τον Χέγκελ είναι το εύτακτο σύνολο των νοητικών προσδιορισµών οι οποίοι επιτρέπουν να γίνει αντιληπτή η αντικειµενική πραγµατικότητα ως όλον. Θεωρία των συστηµάτων (Συστηµική Επιστήµη) είναι η γενική και διεπιστηµονική θεωρία η οποία µελετά τα συστήµατα, (π.χ. τα Συστήµατα Γης, Ατµόσφαιρας και Ωκεανών), ως σύνολα υλικών ή µη στοιχείων τα οποία σχετίζονται και συναπαρτίζουν ένα όλον. 246

13 Η Συστηµική Επιστήµη εφαρµόζεται συχνά στην ανάλυση δυναµικών συστηµάτων και συνεπώς είναι κατάλληλη για την προσέγγιση του κατ' εξοχήν δυναµικού συστήµατος της φυσικής και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας. Η τεχνολογία τώρα των συστηµάτων (Systems Engineering) είναι κατ' εξοχήν από τη φύση της διεπιστηµονική. Αποτελεί διαδικασία σύνθεσης επιµέρους τεχνικών και γνωστικών περιοχών για την επίτευξη µε αποτελεσµατικό τρόπο ενός καθορισµένου στόχου. Σχετική µε τη Συστηµική Επιστήµη είναι η Συνεργιστική Θεωρία δηλαδή η θεωρία των φαινοµένων συνέργειας ή σύµπραξης τόσο στη φύση, (ανόργανη και οργανική), όσο και στην κοινωνία, η οποία ερµηνεύει το πως συµβαίνει να ενεργοποιούνται σκόπιµα και αποτελεσµατικά τα στοιχεία ενός ορισµένου συστήµατος ή τα µέρη ενός "όλου" και να συντονίζεται η δράση τους έτσι ώστε σε µακροσκοπική κλίµακα να παράγουν νέες αυτόνοµες µορφές. Η συνεργιστική προσέγγιση της πραγµατικότητας µε βάση τη θεωρία αυτή, έχει αντικειµενικά τα χαρακτηριστικά µιας διεπιστηµονικής και ολοκληρωµένης προσέγγισης. (3) Εξαιρετικά σηµαντική συµβολή στη δηµιουργία βιβλιογραφικής υποδοµής για τη µακρά, (και ακόµη χωρίς συµφωνία σε βασικά ζητήµατα της ιεπιστηµονικότητας και των συναφών / συµπαροµαρτουσών εννοιών) συζήτηση, είναι η προσπάθεια του Dr Bruce Janz, Επίκουρου Καθηγητή της Φιλοσοφίας στο Augustana University College να συγκεντρώσει βιβλιογραφίες, βιβλία και άρθρα για τη διεπιστηµονικότητα για τη χρήση του Centre for Interdisciplinary Research in the Liberal Arts (CIRLA). Από τις εκατοντάδες βιβλία (και γενικότερα δηµοσιεύσεις) πάνω σε ειδικότερα διεπιστηµονικά ερευνητικά προγράµµατα ή συνδυασµούς ειδικών επιστηµονικών πεδίων ο Janz, σύµφωνα µε τον ίδιο, περιορίσθηκε σ' εκείνα τα οποία "reflect on the meta-question of doing interdisciplinary research or teaching". Μέσα από τις βιβλιογραφίες που αναφέρει ο Janz και οι οποίες έχουν την αρχή τους στην επιλεγµένη σχετική βιβλιογραφία της J.T.Klein στο βιβλίο της "Interdisciplinarity: History, Theory, and Practice" (Wayne State University Press, Detroit, 1990), προκύπτει µία εγγενής µερικότητα της αντίληψης για το βεληνεκές της ιεπιστηµονικότητας, µεταξύ κυρίως "γειτονικών" επιστηµονικών περιοχών (disciplines), στα πεδία των Liberal Arts, της Ανώτατης Παιδείας, των κοινωνικών επιστηµών, της εστιασµένης σε συγκεκριµένα προβλήµατα έρευνας και ανάπτυξης (Research and Development), των ολοκληρωµένων µελετών (Integrated Studies), των επιστηµών του ανθρώπου, της φιλοσοφίας κλπ. Η µερικότητα της αντίληψης για τη ιεπιστηµονικότητα συγχέεται µε την Πολυεπιστηµονικότητα και διαφαίνεται, (όπως και σε άλλες αναφορές στο κείµενο αυτό), ότι οι συγχύσεις, οι οσµώσεις οι εναλλακτικές χρησιµοποιήσεις των εννοιών της Πολυεπιστηµονικότητας (Μultidisciplinarity) και της Τransdisciplinarity µε την ιεπιστηµονικότητα (Ιnterdisciplinarity) είναι συνήθεις, άλλοτε αποδεκτές από πολλούς ή λιγότερους και άλλοτε αµφισβητούµενες, αλλά σε κάθε περίπτωση µε σοβαρά επιχειρήµατα αµφιλεγόµενες. Οι βιβλιογραφίες του Janz οι οποίες παρουσιάζονται στο Internet είναι οι παρακάτω : Chubin, D.E., Porter, A.L. and Rossini, F.A., "Annotated bibliography" in Interdisciplinary analysis and research: Theory and practice of problem-focused research and development. D.Chubin, A.Porter, F.Rossini, and T.Connoly, (eds), Lomond, Mt. Airy, 1986, pp Cunningham, Frank and Susan Wolfe, "Selected bibliography" in Integrated studies: Challenges to the college curriculum, Stephen Dill (ed.), University Press of America, Washington, D.C., 1982, pp Grandberg, A., "The problem of interdisciplinarity: A bibliography." Research Policy Program, Lunds Universitet, Lund, Klein, Julie Thompson, "Interdisciplinary literature." Perspectives: The journal of the association for general and liberal studies, 14:3, 1984, pp

14 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ Klein, Julie Thompson, "Interdisciplinarity: A bibliography." in International research management: Studies in interdisciplinary methods, Philip H.Birnbaum, Frederick A. Rossini, and Donald Baldwin (eds), Oxford University Press, New York, Klein, Julie Thompson, "Selected bibliography" in Klein, Julie Thompson, Interdisciplinarity: History, theory and practice, Wayne State University Press, Detroit, 1990, pp Mahan, Jack Lee, "Selected bibliography" in "Toward transdisciplinary inquiry in the human sciences," Diss. United States International University, San Diego, 1970, pp Mayville, William V., "Bibliography," in Interdisciplinarity: The mutable paradigm, American Association for Higher Education, Washington, D.C., 1978, pp Palmer, James C., "Interdisciplinary studies: An ERIC review," Community college review, 11:1, 1983, pp (4) Ο A.Judge στο Internet µε αφορµή το πρώτο διεθνές συνέδριο για την "Transdisciplinarity" αναρωτιέται : "Τι πράγµατι είναι η "Transdisciplinarity" και ποιος θα µπορούσε να ενδιαφέρεται γι' αυτή;" και συνεχίζει αποφαινόµενος ο ίδιος : "Όπως µε πολλά γεγονότα τα οποία συγκεντρώνουν ασυνήθεις συνδυασµούς ανθρώπων, είναι λιγότερο ενδιαφέρον το "τι είναι" και περισσότερο το τι ένα εύρος δεσµευµένων ατόµων υποθέτει ότι αυτό είναι, από τις διάφορες οπτικές τους. Η "Τransdisciplinarity" θα µπορούσε να συσχετισθεί µε ότι θα µπορούσε να γίνει αντιληπτό ότι είναι πέραν της ιεπιστηµονικότητας και µιας οπτικής δεµένης µε τους επιστηµονικούς κλάδους. Οι φιλόσοφοι και οι µαθηµατικοί οι οποίοι ενδιαφέρονται για την πολυπλοκότητα ήταν παρόντες στο Συνέδριο, λέει ο Judge. Αλλά και οι φυσικοί οι οποίοι αντιµετωπίζουν προβλήµατα µε τους περιορισµούς και τα εµπόδια της µεθοδολογίας τους. Τα τεχνικά ζητήµατα αυτών των επιστηµών δεν εµπόδισαν τους κοινωνικούς επιστήµονες να καταλάβουν και την γι' αυτούς σηµασία του. Το πρώτο διεθνές συνέδριο για την "Transdisciplinarity" έγινε στην Arrabida κοντά στην Λισσαβόνα από τις 2-6 Νοεµβρίου Οργανώθηκε µε την υποστήριξη της Εθνικής Επιτροπής για την Unesco της Πορτογαλίας, την Οµάδα Μελέτης της "Transdisciplinarity" της Unesco και το ιεθνές Πανεπιστήµιο της Λισσαβόνας υπό την αιγίδα του ιεθνούς Κέντρου Ερευνών και Μελετών για την "Transdisciplinarity" (CIRET, Παρίσι), της Unesco, του Συµβουλίου της Ευρώπης και του ηµάρχου του Setubal. Πήραν µέρος 76 προσκεκληµένοι κυρίως Γαλλόφωνοι (33 από τη Γαλλία) και εκπρόσωποι από την Αργεντινή, την Αυστραλία, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, την Ουγγαρία, την Ιταλία, την Ιαπωνία, την Πολωνία, την Πορτογαλία, τη Ρουµανία, την Ισπανία, την Ελβετία και τις ΗΠΑ. Στο Συνέδριο δεν υπήρξε καµµιά καθαρή συναίνεση για τη φύση της "Τransdisciplinarity". Εν τούτοις υπήρξε καθαρή έγνοια για το ότι "ο κατακερµατισµός των επιστηµονικών κλάδων αποτυγχάνει να υπηρετήσει την κοινωνία στην αντιµετώπιση ενός συµπλέγµατος πλανητικών προβληµάτων και συγκρουοµένων πρωτοβουλιών". (5) Η ιεπιστηµονικότητα και η Ολοκληρωµένη Προσέγγιση στη διαδικασία γνώσης του εξωτερικού κόσµου σχετίζεται καταλυτικά µε την "επιστηµονική µέθοδο γνώσης". Τα κύρια χαρακτηριστικά της "επιστηµονικής µεθόδου γνώσης", µ' άλλα λόγια της διαλεκτικής µεθόδου είναι, κατά τα σχετικά µε τον ιαλεκτικό Υλισµό φιλοσοφικά λεξικά, τα παρακάτω : 1. Η φύση θεωρείται ως ένα συναφές σύνολο, στο οποίο τα αντικείµενα και τα φαινόµενα εξαρτώνται τα µεν απ' τα δε και επηρεάζονται αµοιβαία. Τα πάντα είναι αλληλοσυνδεδεµένα και αλληλεξαρτώµενα. 2. Η φύση βρίσκεται σε µία κατάσταση αέναης κίνησης, αλλαγής και ανανέωσης στην οποία πάντα κάτι γεννιέται και αναπτύσσεται και κάτι πεθαίνει και εξαφανίζεται. Τα πάντα βρίσκονται σε κίνηση. Τα πάντα αλλάζουν. 248

15 3. Η ανάπτυξη της φύσης είναι µία διαδικασία κατά τη διάρκεια της οποίας πραγµατοποιείται ύστερα από µία αργή, βαθµιαία συσσώρευση µικρών, αφανών ποσοτικών αλλαγών, το πέρασµα της παλιάς σε µία νέα ποιότητα, µε άλµα. Με καταφανή, απότοµη ξαφνική αλλαγή. Οι ποσοτικές αλλαγές µετατρέπονται σε ποιοτικές αλλαγές. Η ανάπτυξη δηλαδή δεν είναι µια απλή επανάληψη των καταστάσεων του παρελθόντος αλλά µια προοδευτική κίνηση. Μια κίνηση από το κατώτερο στο ανώτερο, από το απλό στο σύνθετο. Μια κίνηση της οποίας η καµπύλη της δεν είναι κυκλική αλλά ανοδική. 4. Οι εσωτερικές αντιφάσεις οι οποίες υπάρχουν µέσα στα πράγµατα είναι συµφυείς µε τα πράγµατα και µε τα φαινόµενα. Γεννώνται µαζί µε αυτά. Κάθε πράγµα έχει µέσα του µία πλευρά θετική και µία πλευρά αρνητική. Περιλαµβάνει στοιχεία τα οποία φθείρονται και στοιχεία τα οποία αναπτύσσονται. Η πάλη ανάµεσα στο παλιό που φθείρεται και στο καινούργιο που αναπτύσσεται αποτελεί το περιεχόµενο της ανάπτυξης. (6) Στο µεγαλύτερο ποσοστό τους οι επιστηµονικοί υπεύθυνοι των ιεπιστηµονικών (Πολυεπιστηµονικών στην πραγµατικότητα), ερευνητικών οµάδων της Αποστολής στον Πλανήτη Γη της NASA έχουν και οι ίδιοι πολυεπιστηµονικό προφίλ καλύπτοντας τα παρακάτω συγγενή πεδία επιστήµης και τεχνολογίας. Εφαρµοσµένα Μαθηµατικά και Τηλεπισκόπηση Μηχανική και Τηλεπισκόπηση Εδαφολογία, Φυσική Γεωγραφία και Τηλεπισκόπηση Υδρολογία χιονιού, Επιστήµη του Συστήµατος Γης και Τηλεπισκόπηση Φυσική και Τηλεπισκόπηση Υδροµετεωρολογία και Τηλεπισκόπηση Τηλεπισκόπηση και Μετεωρολογία Περιβαλλοντικές επιστήµες, Γεωλογία και Τηλεπισκόπηση Κλιµατολογία Κλιµατολογία και πλανητικές µεταβολές Φυσική υψηλής ενεργείας Φυσική Ατµόσφαιρας, και Φυσική Χηµεία Φυσική και Αεροδιαστηµική Μηχανική Αστρονοµία και Φυσική Γεωφυσική και Ρευστοδυναµική Γεωφυσική και Μετεωρολογία Φυσική Ωκεανογραφία Ωκεανογραφία και Οικολογία και Κλιµατολογία Ωκεανογραφία και Θαλάσσια Χηµεία Σεισµολογία και τεκτονική Συστήµατα και Βιοµηχανική Μηχανική Συστηµική Μηχανική και Συστήµατα Υδατικών ιαθεσίµων Επιστήµες της Ατµόσφαιρας και Μετεωρολογία Επιστήµες της Ατµόσφαιρας και ορυφορική Ωκεανογραφία Μαθηµατικά και Μοντελοποίηση µε υπολογιστές Ρευστοµηχανική Οικολογία Φυσικών ιαθεσίµων υναµική της Ατµόσφαιρας, Στρατοσφαιρική φυσική και αριθµητική µοντελοποίηση Όπως προκύπτει από τα παραπάνω η ιεπιστηµονικότητα / Πολυεπιστηµονικότητα περιορίζεται στα πεδία έρευνας των στοιχείων της φυσικής πραγµατικότητας και των αλληλεπιδράσεών τους στο Σύστηµα της Γης και δεν δίνεται το βάρος που πρέπει στη διερεύνηση των στοιχείων της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας όπως αυτά σηµατοδοτούνται από τις αντίστοιχες ανθρώπινες επεµβάσεις και δραστηριότητες σ' αυτό. 6. Αναφορές και σχετική βιβλιογραφία Adeniyi, E.O. «Curriculum development and the concept of Integration in science -some implications for general education», Science Education, 71 (4), 1987, pp AIMS Education Foundation, «AIMS (Activities Integrating Mathematics and Science) programs and products», AIMS Education Foundation, Fresno, CA, American Society for Photogrammetry and Remote Sensing, (ASPRS), «Manual of Photogrammetric Interpretation», 2nd Edition, ASPRS, Bethesda, Association for Integrative Studies, «Interdisciplinary undergraduate programs: A directory», Association for Integrative Studies, Oxford, OH, Bauer, Henry H. «Barriers against Interdisciplinarity: Implications for Studies of Science, Technology, and Society (STS)», Science, Technology and Human Values 15:1, winter 1990, pp

16 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ Beam, Robert D. «Fragmentation of knowledge: An obstacle to its full utilization», The optimum utilization of knowledge, Kenneth Boulding and Lawrence Senesh, (eds.), Boulder, Westview, 1983, pp Beane, J.A. «A middle school curriculum: From rhetoric to reality», National Middle School Association, Columbus, OH, Bechtel, W. (ed.) «Integrating scientific disciplines», Martinus Nijhoof, Dordrecht, Beckwith, Robert D. «Interdisciplinarity and dialectics: Integrative concepts and methods in Hegel's Phenomenology of Spirit», Issues in integrative studies. 3, 1984/85, pp Berlin, D.F. «A bibliography of integrated science and mathematics teaching and learning literature», National Center for Science Teaching and Learning, Columbus, OH, Birnbaum, Philip H., Frederick A. Rossini, and Donald, Baldwin (eds.) «International research management: Studies in interdisciplinary methods,» Oxford University Press, New York, Black, P. «Integrated or co-ordinated science», School Science Review, 67 (241), 1986, pp Brandt, R. (ed.) «Integrating the curriculum. Educational Leadership», 49 (2), 1991, pp Brown, C. «Physics and technology: A modular solution», Physics Education 22(4), 1987, pp Cheek, D.W. «Thinking constructively about science, technology and society education», State University of New York Press, Albany, NY, Chubin, Daryl E., Alan L. Porter, Frederick A. Rossini, and Terry Connolly, (eds.) «Interdisciplinary analysis and research: Theory and practice of problem-focussed research and development», Lomond, Mt. Airy, Cohen, H., Staley, F. «Integrating with science: one way to bring science back into the elementary school day», School of Science and Mathematics. 82(7), 1982, pp Crutchfield, M. «Elementary social studies: An interdisciplinary approach», Merrill Publishing, Columbus, OH, Darvas, Gyorgy and Agnes Haraszthy «Some New Aspects of Interdisciplinary Organization of Research Teams: On the Empirical Basis of an International Study of Sociology of Science», Second Report, Science of Science 1:3, 1980, pp De Felice, J., Giordan, A., Souchon, C. «Interdisciplinary approaches to environmental education», Environmental education series, number 14, UNESCO-UNEP, International Environmental Education Programme, Division of Science, Technical and Environmental Education, Paris, Dorn, Harold «The dialectics of interdisciplinarity.» Humanities 8:2, 1987, pp Epton, S.R., Payne, R.L. and Pearson, A.W. (eds.) «Managing interdisciplinary research,» John Wiley and Sons, Chichester, Fogarty, R. «The mindful school - how to integrate the curricula», Skylight Publishing, Inc. Palatine, IL, Fredericks, A.D., Meinbach, A.M., Rothlein, L. «Thematic units: An integrated approach to teaching science and social studies», Harper Collins, New York, Gelwick, Richard «Truly interdisciplinary study and commitment in relativism.» Soundings 66:4, 1983, pp Gozzer, Giovanni «Interdisciplinarity: A concept still unclear,» Prospects: Quarterly review of education, 12:3, 1982, pp Hayes-Jacob, H. (ed.) «Interdisciplinary curriculum: Design and implementation», Association for Supervision and Curriculum Development, Alexandria, VA,

17 Henry, N.B. (ed.) «The integration of educational experiences», The fifty-seventh yearbook of the National Society for the study of Education, Part III, University of Chicago Press, Chicago, IL, Hubbuch, S.M. «Writing research papers across the curriculum», 2nd ed., Holt, Rinehart and Winston, New York, Judge, A.J.N. «Transdisciplinarity through structured dialogue», Beyond sterile dualities in meetings to the challenge of participant impotence, Internet, (1995), Klein, Julie Thompson «Interdisciplinarity: History, theory, and practice», Wayne State University Press, Detroit, Klein, Julie Thompson «The evolution of a body of knowledge: Interdisciplinary problem-focussed research», Knowledge: Creation, diffusion, utilization, 7:2, 1985, pp Klein, Julie Thompson «The dialectic and rhetoric of disciplinarity and interdisciplinarity», Issues in integrative studies, 2, 1983, pp Kleiner, Elaine «Interdisciplinary theory and ambiguous form perception», Issues in integrative studies, 3, 1984/85, pp Kliebard, H.M. «The struggle for the American curriculum, », Routledge and Kegan Paul, Boston, MA, Kline, Stephen Jay «Conceptual foundations for multidisciplinary thinking», Stanford University Press, Stanford, Kocka, Jurgen (ed.) «Interdisziplinaritat: Praxis, Herausforderung, Ideology», Suhrkamp, Frankfurt, Kocklemans, Joseph «Interdisciplinarity and the university: The dream and the reality», Issues in integrative studies. 4, 1986, pp Kroto, J.J. «Bridging the gap», The Science Teacher, 55(8), 1988, pp Levin, Lennart and Ingemar Lind, (eds.) «Inter-disciplinarity revisited: Re-asessing the concept in the light of institutional experience», Stockholm: Organization for Economic Cooperation and Development, Swedish National Board of Universities and Colleges, Linkoeping University, MacLeod, S., Mills, G. «The teaching of sciences and technology in an interdisciplinary context. Approaches for the primary school», Science and technology education document series number 19, Division of Science Technical and Environmental Education UNESCO, Paris, Marsh, G.P. «Man and Nature; or Physical Geography as Modified by Human Action», Scribners, NY, 1874, 560p. Mayville, W.V. «Interdisciplinary, the mutable paradigm», American Association for Higher Education, Washington, DC, Messer-Davidow, Ellen, David R. Shumway, and David J.Sylvan, (eds.) «Knowledges: Historical and critical studies in disciplinarity. Knowledge, disciplinarity and beyond», University Press of Virginia, Charlottesville, NASA, «Mission to Planet Earth. Earth Observing System,» Reference Handbook, Asrar G, Greenstone R., (eds.), NASA, Greenbeld, 1995α. NASA, «1995: Mission to Planet Earth. Strategic Enterprise Plan», NASA/Headquarters, Washington, 1995β. 251

18 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ Rickson, Roy E. and Sarah T. Rickson «Problems and prospects of crossdisciplinary research.» Rural sociologist, 2 March 1982, pp Rokos, D., Kolokoussis, P. «The Use of Remote Sensing in the Evaluation of Natural Regeneration Potential, Erosion Risk and Desertification Risk after Forest Fires», Advances in Remote Sensing, Vol. 4, No. 4, 1996, pp Rokos, D. «The Contribution of Remote Sensing to the Observation, Monitoring and Protection of the Environment», in N.M.Avouris and B.Page, (eds), «Environmental Informatics.Methodology and Applications of Environmental Information Processing», Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, 1995α, pp Ρόκος,. «Συστήµατα Παρατήρησης και Παρακολούθησης της Γης», (Επιµέλεια), Πρακτικά, 1η Συνάντηση Εργασίας της Επιτροπής ιαστηµικής Έρευνας και Τεχνολογίας, ΓΓΕΤ και Ε.Ε. Γ ΧΙΙ, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1995β, σελ Ρόκος,. «Επιστήµες και Περιβάλλον στα τέλη του αιώνα. Προβλήµατα και Προοπτικές», (Επιµέλεια), Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1995γ, σελ Ρόκος,. «Εθνική, Ευρωπαϊκή ή Πλανητική Στρατηγική για την Παρατήρηση της Γης;» Προσκεκληµένη Εισήγηση, 1η Συνάντηση Εργασίας, Ελληνική ιαστηµική Επιτροπή, Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών, Αθήνα 26 και 27 Ιανουαρίου 1995, Πρακτικά, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1995δ, σελ Ρόκος,. «Η συµβολή των Αναλογικών και Ψηφιακών Τηλεπισκοπικών Μεθόδων στη ιερεύνηση, Απογραφή, Χαρτογράφηση και Παρακολούθηση των Φυσικών ιαθεσίµων και του Περιβάλλοντος», Πρακτικά ιηµέρου «Ψηφιακή Χαρτογραφία, Φωτογραµµετρία, Τηλεπισκόπηση - Τεχνολογίες Αιχµής», ΤΕΕ, 2η Έκτακτη Έκδοση, Αθήνα, 1995ε, σελ Ρόκος,. «Οι Ολοκληρωµένες Αποδόσεις της Φυσικής και της Κοινωνικοοικονοµικής Πραγµατικότητας και ως Θεµέλιο Ιδεολογικής Ανάδρασης.» Πανελλήνιο Συνέδριο «Προβλήµατα Σοσιαλισµού», Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων, Φιλοσοφική Σχολή, Ε.Μ.Πολυτεχνείο , (υπό δηµοσίευση), Αθήνα, 1994α. Ρόκος,. «Η Πολιτική Γης της Περιόδου Κοινωνικοπολιτικά Αίτια και «Αναπτυξιακές» και Περιβαλλοντικές Προεκβολές.» Πρακτικά, 4ο Επιστηµονικό Συνέδριο: «Η Ελληνική Κοινωνία κατά την Πρώτη Μεταπολεµική Περίοδο », Ίδρυµα Σάκη Καράγιωργα, Πάντειο Πανεπιστήµιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστηµών, , Αθήνα, 1994β, σελ Κοντοές, Χ., και Ρόκος,. «Η Χρήση Μεθόδων Χωρικών Μεταταξινοµήσεων ορυφορικών εδοµένων SPOT-XS στη ιαδικασία Παραγωγής Αξιόπιστων Αγροτικών Στατιστικών.» Επιστηµονική Έκδοση ΤΕΕ, Τεχνικά Χρονικά Α, τόµος 14, τ.3, 1994γ. Ρόκος,. «Η Συµβολή της Τηλεπισκόπησης και των Ολοκληρωµένων Συστηµάτων Πληροφοριών Γης και Περιβάλλοντος στη µελέτη και παρακολούθηση των πλανητικών µεταβολών (Global Change).» Πρακτικά 2 ου Πανελλήνιου Συνεδρίου: «Ηλιακή και ιαστηµική Έρευνα στην Ελλάδα», ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης, , επιµ. Γ.Αναγνωστόπουλος, Τόµος Ι, Ξάνθη, 1994δ, σελ Ρόκος,. «Η Συµβολή της Τηλεπισκόπησης στην Παρατήρηση, Παρακολούθηση και Προστασία του Περιβάλλοντος», στο Κ.Λάσκαρις (επιστ.ευθύνη και επιµέλεια) «Περιβαλλοντική Κρίση. Θέµατα θεωρίας, µεθοδολογίας και ειδικών προσεγγίσεων», Petra Programme, Ελληνικό Κέντρο Αναπτυξιακών Μελετών (ΕΛΚΑΜ), Αθήνα 1993, Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1993α. Ρόκος,. «Η συµβολή της Τηλεπισκόπησης και των Ολοκληρωµένων Συστηµάτων Πληροφοριών Γης στην Παρακολούθηση και Προστασία του Περιβάλλοντος.» Πρακτικά, Τόµος ΙΙ, Συνέδριο: για την Τεχνολογία του Περιβάλλοντος HELECO '93, Τεχνικό Επιµελητήριο Ελλάδος, Αθήνα, 1993β. Ρόκος,. «Όψεις της πολιτικής γης στην Ελλάδα της δεκαετίας του '80. Κριτική ανάλυση. Προοπτικές». Πρακτικά, 3ο Επιστηµονικό Συνέδριο: «ιαστάσεις της Κοινωνικής Πολιτικής 252

19 Σήµερα», Ίδρυµα Σάκη Καράγιωργα, Πάντειο Πανεπιστήµιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστηµών, , Αθήνα, 1993γ. Ρόκος,. «Ευρωπαϊκή ενοποίηση. Μια ολιστική προσέγγιση. Εννοιολογικές διασαφηνίσεις και προϋποθέσεις συνεργασίας και ολοκλήρωσης.» Επιστηµονικό Συνέδριο: «Ευρώπη. Ιδέες, συλλογικές νοοτροπίες και πραγµατικότητες», Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων, Σεπτέµβριος 1992 και Ουτοπία, τ.4, εκέµβριος 1992α, σελ Rokos, D., Mega, V. «An Integrated Land Information System for Urban Policy Developments in Greece», in Land Use Management and Environmental Improvement in Cities, Proceedings of a European Workshop, Lisbon , European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, 1992β. Ρόκος,. «Κοινωνία, Τεχνολογία και Παραγωγή. Σχέσεις, Αλληλεπιδράσεις και Αλληλοκαθορισµοί. Πολιτικές και Περιβαλλοντικές ιαστάσεις». Πρακτικά, Συνέδριο: Τεχνολογία και Αναδιάρθρωση της Παραγωγής, Πολυτεχνείο Κρήτης, γ, 1992γ. Ρόκος,. «Οι Σύγχρονες εξελίξεις της Τηλεπισκόπησης και η συµβολή τους στη διεπιστηµονική προσέγγιση των προβληµάτων της ανάπτυξης,» στο Κ.Κουτσόπουλος (επιµέλεια έκδοσης), «Ανάπτυξη και Σχεδιασµός: ιεπιστηµονική Προσέγγιση», Ε.Μ.Π., Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 1992δ. Ρόκος,. «Ο Ρόλος του Σύγχρονου ιεπιστηµονικού Τεχνικού Πανεπιστηµίου». Το Βήµα των Κοινωνικών Επιστηµών, τ.6, εκέµβριος, Αθήνα, 1991α. Ρόκος,. «Η ορθολογικότητα ως θεµέλιο και αφετηρία εκσυγχρονισµού και δηµοκρατίας στις συγκεκριµένες κοινωνικοοικονοµικές και πολιτικές συνθήκες στην Ελλάδα σήµερα». Θεωρία και Κοινωνία, τ.5, Ιούνιος, 1991β. Ρόκος,. «Πόλεµος και Ειρήνη σήµερα. Συµβολή στην διεπιστηµονική ανάλυση των αιτίων και των αποτελεσµάτων τους». Τρίτο Συνέδριο, Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων και ήµος Χανίων, Χανιά, 1991γ, (Πρακτικά υπό δηµοσίευση). Ρόκος,. «Όψεις των κρατικών πολιτικών για την πανεπιστηµιακή παιδεία και έρευνα στην Ελλάδα της µεταπολίτευσης. Κριτική Προσέγγιση, τάσεις και προοπτικές». Πρακτικά, 2ο Επιστηµονικό Συνέδριο, «Το Πανεπιστήµιο στην Ελλάδα σήµερα. Οικονοµικές, Κοινωνικές και Πολιτικές διαστάσεις», Ίδρυµα Σάκη Καράγιωργα, Πάντειο Πανεπιστήµιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστηµών, , Αθήνα, 1991δ. Rokos, D., Despotakis, V. «The development of an Integrated Cadastral Land Information System for Greece», Colloque de Strasbourg, Novembre 1990, Societe Francaise de Photogrammetrie et Teledetection, Bulletin No 121, 1990α. Ρόκος,. «Η αντικειµενικοποίηση σηµαντικών λειτουργιών του κράτους. Αρχές, Μέθοδοι, Μέσα και Πρακτικές», Πρακτικά, 1ο Επιστηµονικό Συνέδριο, «Οι Λειτουργίες του Κράτους σε περίοδο κρίσης. Θεωρία και Ελληνική Εµπειρία», Ίδρυµα Σάκη Καράγιωργα, Πάντειο Πανεπιστήµιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστηµών, , Αθήνα, 1990β. Ρόκος,. «Ο διαλεκτικός χαρακτήρας της ανάπτυξης. Ένα διεπιστηµονικό µεθοδολογικό εργαλείο για την προσέγγισή της,» Συνέδριο «Η διεπιστηµονική προσέγγιση της Ανάπτυξης.» Ε.Μ.Π., Αθήνα, 1988, Επιστηµονική Σκέψη, τ.44/1989 και Πρακτικά, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1990γ. Ρόκος,. «Φωτοερµηνεία - Τηλεπισκόπηση.» Ε.Μ.Π., Εργαστήριο Τηλεπισκόπησης, Αθήνα, 1988α. Ρόκος,. «Οι Ολοκληρωµένες Αποδόσεις της φυσικής και κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας ως απάντηση και στο πρόβληµα των πρώτων υλών στον κόσµο.» Πρακτικά Συµποσίου «Η Επιστήµη στην Κοινωνία», Ε.Ι.Ε., 9-12 Απριλίου 1986, Εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 1988β. Γκιόκας, Στ., Β. Καραθανάση,. Ρόκος, Ι. Σπυράκος, «Προϋποθέσεις και πολιτική ανάπτυξης της Φωτοερµηνείας / Τηλεπισκόπησης στην Ελλάδα. Εκπαιδευτική και ερευνητική πραγµατικότητα, 253

20 ΗΜΗΤΡΗΣ ΡΟΚΟΣ προβλήµατα και προοπτικές.» Πρακτικά, ιεθνές Συνέδριο "Σύγχρονες Εφαρµογές της Τηλεπισκόπησης." Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη, 1988γ. Rokos, D. «Cybernetics and remote sensing methodology. A dialectic interdiciplinary and integrated approach.» Archives XVI International Congress of the International Society for Photogrammetry and Remote Sensing. Vol. 27, Part B7, Commission VII, I.S.P.R.S., Kyoto, 1988δ, pp Ρόκος,. «Ολοκληρωµένες Πληροφορίες Γης. Θεµέλιο για Ανάπτυξη», (Επιµέλεια), τόµοι 1 και 2, Εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, Ρόκος,. «Φυσικά ιαθέσιµα και Ολοκληρωµένες Αποδόσεις», Εκδ. Παρατηρητής, σελ. 304, Θεσσαλονίκη, 1980 (και ανατύπωση, Ε.Μ.Π., Αθήνα 1988 και 1992). Ρόκος,. «Ολοκληρωµένες Αποδόσεις.» Τεχνικά Χρονικά, Τριµηνιαία Επιστηµονική Έκδοση, τεύχος 1, Τ.Ε.Ε., Αθήνα, Rokos, D. «Integrated Photogrammetric Contribution to Development. Educational and Administative Aspects.» Proposals for Greece." Archives, XIIIth Congress of the International Society for Photogrammetry, ISP, Commission VI. Helsinki, Rokos, D. «The Contribution of "Integrated Information» in Confronting World and Societal Problems.» XIIth International Congress, The International Society of Photogrammetry. Abstracts of Invited and Presented Papers. Ottawa, Canada, Ρόκος,. «Η συµβολή της Ολοκληρωµένης "πληροφορίας" στην πολεοδοµία.» Αρχιτεκτονικά Θέµατα, Αθήνα, Shin, Un-chol, «The structure of interdisciplinary knowledge: A Polanyian view.» Issues in integrative studies. 4, 1986, pp Sinaceur, Mohammed-Allal «What is Interdisciplinarity?» International Social Science Journal, 29:4, 1977, pp Stevenson, C., Carr, J.F., (eds.) «Integrated studies in the middle grades, «dancing through walls», Teachers College Press, New York, Tanner, D., Tanner, L. «History of the school curriculum», MacMillan, New York, UNESCO, «The teaching of science and technology in an interdisciplinary context», Vol. II. Summary of the pilot project and proceedings of the concluding consultation, Plovdiv, Bulgaria, 25-29, 1987, Science and technology education document series number 38. Division of Science Technical and Environmental Education, Paris, UNESCO/ICASE: UNESCO International consultation on recent developments in integrated science teaching. A report of a meeting held in Canberra, Australia 8-10th July, 1988 in the framework of the "World Conference on Science and Technology Education and the Quality of Life." International Council of Association for Science Education, Hong Kong, Utton, A.E. «Interdisciplinary environmental approaches», Educational Media Press, Costa Mesa CA, Vars, G.F. «Common learning: Core and interdisciplinary team approaches», International Textbook Company, Scranton, PA, Vars, G.F. «Interdisciplinary teaching in the middle grades: Why and how», National Middle School Association, Columbus, OH, Warwick, D. Ed. «Integrated studies in the secondary school», University of London Press Ltd., London, Wicklein, R.C. et al. «Technology education demonstration projects: Multidisciplinary approaches to technology», The Technology Teacher, December, 3-8,

Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής. και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας.

Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής. και της κοινωνικοοικονοµικής πραγµατικότητας. Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής και της Κοινωνικοοικονοµικής Πραγµατικότητας*.Ρόκος Καθηγητής Ε.Μ.Π. Περίληψη Με την εργασία αυτή επιχειρείται ν'αναδειχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη Παρουσίαση Μαθημάτων Σχολής Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών. Στη θεματική περιοχή: Περιβάλλον

Σύντομη Παρουσίαση Μαθημάτων Σχολής Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών. Στη θεματική περιοχή: Περιβάλλον Σύντομη Παρουσίαση Μαθημάτων Σχολής Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών Στη θεματική περιοχή: Περιβάλλον Προπτυχιακά μαθήματα Στη θεματική περιοχή: Περιβάλλον Μάθημα Στόχοι / Περιεχόμενο Εξάμηνο Υποχρ. /Επιλ.

Διαβάστε περισσότερα

Το περιβάλλον ως σύστηµα

Το περιβάλλον ως σύστηµα Το περιβάλλον ως σύστηµα Σύστηµα : ηιδέατουστηθεώρησητουκόσµου Το σύστηµα αποτελεί θεµελιώδη έννοια γύρω από την οποία οργανώνεται ο τρόπος θεώρησης του κόσµου και των φαινοµένων που συντελούνται µέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Ενότητα 1β: Πλανητική μεταβολή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΠΛΑΝΗΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ. Δρ. Ν. Χρυσουλάκης Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας

ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Ενότητα 1β: Πλανητική μεταβολή ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΠΛΑΝΗΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ. Δρ. Ν. Χρυσουλάκης Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Ενότητα 1β: Πλανητική μεταβολή Ανάγκη για κατανόηση τόσο της φυσικής μεταβλητότητας όσο και του βαθμού επίδρασης των ανθρώπινων ενεργειών στις μεταβολές του φυσικού συστήματος.

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα 7: Έγχρωµη κατακόρυφη αεροφωτογραφία παραθαλασσίου προαστίου της Αθήνας. (εδώ σε ασπρόµαυρη εκτύπωση). 8

Εικόνα 7: Έγχρωµη κατακόρυφη αεροφωτογραφία παραθαλασσίου προαστίου της Αθήνας. (εδώ σε ασπρόµαυρη εκτύπωση). 8 Εικόνα 7: Έγχρωµη κατακόρυφη αεροφωτογραφία παραθαλασσίου προαστίου της Αθήνας. (εδώ σε ασπρόµαυρη εκτύπωση). 8 Εικόνα 8: Ψηφιακή, πολυφασµατική τηλεπισκοπική απεικόνιση τµήµατος της Ελλάδας από τον δορυφόρο

Διαβάστε περισσότερα

5 -Τρόποιενσωµάτωσηςτης ΠεριβαλλοντικήςΕκπαίδευσης σταεκπαιδευτικάσυστήµατα

5 -Τρόποιενσωµάτωσηςτης ΠεριβαλλοντικήςΕκπαίδευσης σταεκπαιδευτικάσυστήµατα 5 -Τρόποιενσωµάτωσηςτης ΠεριβαλλοντικήςΕκπαίδευσης σταεκπαιδευτικάσυστήµατα Μπορεί να εκπληρώσει τους σκοπούς τηςηπεστοπλαίσιοτου παραδοσιακού σχολείου; Υπάρχει δυσαρµονία ανάµεσα στην ΠΕ και το παραδοσιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ»

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ» Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών, ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ» http://www.hydromentor.uth.gr/ Συντονιστής: Αθανάσιος Λουκάς, Καθηγητής Επιστ. Υπεύθυνος: Νικήτας Μυλόπουλος, Αν. Καθηγητής Εργαστήριο Υδρολογίας και

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS)

Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών. (Geographical Information Systems GIS) Τι είναι τα Συστήµατα Γεωγραφικών Πληροφοριών (Geographical Information Systems GIS) ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΣΓΠ Ένα σύστηµα γεωγραφικών πληροφοριών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ»

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ» ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΥΔΡΟΜΕΝΤΩΡ» Συντονιστής: Καθ. Αθανάσιος Λουκάς Επιστ. Υπεύθυνος: Αναπλ. Καθ. Νικήτας Μυλόπουλος Δρ. Λάμπρος Βασιλειάδης Εργαστήριο Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων, Πεδίον Άρεως,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ (1)

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ (1) ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ (1) 1 Προέλευση και ιστορία της Επιχειρησιακής Έρευνας Αλλαγές στις επιχειρήσεις Τέλος του 19ου αιώνα: βιομηχανική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ. Remote Sensing

ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ. Remote Sensing ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Remote Sensing Ορισµός Η Τηλεπισκόπηση ή Τηλεανίχνευση (Remote Sensing) είναι το επιστηµονικό τεχνολογικό πεδίο που ασχολείται µετην απόκτηση πληροφοριών από απόσταση, για αντικείµενα περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

Κασταλία Σύστηµα στοχαστικής προσοµοίωσης υδρολογικών µεταβλητών

Κασταλία Σύστηµα στοχαστικής προσοµοίωσης υδρολογικών µεταβλητών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Τοµέας Υδατικών Πόρων, Υδραυλικών και Θαλάσσιων Έργων Κασταλία Σύστηµα στοχαστικής προσοµοίωσης υδρολογικών µεταβλητών. Κουτσογιάννης Α. Ευστρατιάδης Φεβρουάριος 2002 Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ - ΚΛΙΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ και ΚΛΙΜΑ ΕΛΛΑ ΟΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ - ΚΛΙΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ και ΚΛΙΜΑ ΕΛΛΑ ΟΣ ΓΕΝΙΚΗ ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ - ΚΛΙΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ και ΚΛΙΜΑ ΕΛΛΑ ΟΣ ύο Μέρη Γενική Κλιµατολογία-Κλίµα Μεσογείου Κλίµα Ελλάδος ΓΕΝΙΚΗ ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ & ΚΛΙΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ιδάσκων Χρήστος Μπαλαφούτης Καθηγητής Τοµέα Μετεωρολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεπισκόπηση - Φωτοερμηνεία

Τηλεπισκόπηση - Φωτοερμηνεία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Τηλεπισκόπηση - Φωτοερμηνεία Ενότητα 7: Δορυφορικά Συστήματα. Κωνσταντίνος Περάκης Ιωάννης Φαρασλής Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 10: Αναλυτική Γεωχημεία και Οικολογία Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα ακτινοβολίας Εργαλείο κατανόησης κλιματικής αλλαγής

Μοντέλα ακτινοβολίας Εργαλείο κατανόησης κλιματικής αλλαγής Κύκλος διαλέξεων στις επιστήμες του περιβάλλοντος Μοντέλα ακτινοβολίας Εργαλείο κατανόησης κλιματικής αλλαγής Χρήστος Ματσούκας Τμήμα Περιβάλλοντος Τι σχέση έχει η ακτινοβολία με το κλίμα; Ο Ήλιος μας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH TZΕΜΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Α.Μ. 3507 ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH Όλοι γνωρίζουμε ότι η εναλλαγή των 4 εποχών οφείλεται στην κλίση που παρουσιάζει ο άξονας περιστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Α ΤΡΙΜΗΝΟΥ 2012-2013 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2 Ω/εβδοµάδα ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ Γεωγραφικές συντεταγµένες ( Ω 2) Παιχνίδια µε τις γεωγραφικές συντεταγµένες Η χρήση των χαρτών

Διαβάστε περισσότερα

αειφορία και περιβάλλον

αειφορία και περιβάλλον ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Αειφορία και Περιβάλλον ΠΟΜ 215 Ι ΑΡΧΕΣ ΑΕΙΦΟΡΙΑΣ http://www.evangelosakylas.weebly.com Ευάγγελος Ακύλας Αειφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ ΕΡΓΑ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ ΕΡΓΑ ΜΑΘΗΜΑ ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ ΕΡΓΑ Μελέτη χαρτογράφησης πληµµύρας (flood mapping) µε χρήση του υδραυλικού µοντέλου HEC RAS Εργαστήριο Υδρολογίας και Αξιοποίησης Υδατικών Πόρων Μάϊος 2006 1 Εκτίµηση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΠΟΥ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΠΕ Leonardo da Vinci Leonardo Project: A EUROPEAN OBSERVATORY ON THE USE OF ICT-SUPPORTED LIFE LONG LEARNING BY SMES, MICRO-ENTERPRISES AND THE SELF-EMPLOYED IN RURAL AREAS ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Υ ΡΟΛΟΓΙΚΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ

Υ ΡΟΛΟΓΙΚΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ Υ ΡΟΛΟΓΙΚΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ 1 1. Υδρολογική ανάλυση Η ποσότητα και η ποιότητα υδρολογικών δεδοµένων που διατίθενται για επεξεργασία καθορίζει τις δυνατότητες και τη διαδικασία που θα ακολουθηθεί, ώστε

Διαβάστε περισσότερα

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012

Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Από το σχολικό εγχειρίδιο: Αρχές οργάνωσης και διοίκησης επιχειρήσεων και υπηρεσιών, Γ Γενικού Λυκείου, 2012 Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση Η συστημική προσέγγιση είναι ο τρόπος σκέψης ή η οπτική γωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΑΕΙΦΟΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Δρ Αραβέλλα Ζαχαρίου, Συντονίστρια ΠΕ/ΕΑΑ, ΠΙ aravella@cytanet.com.cy zachariou.a@cyearn.pi.ac.cy Ημερίδα: Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

Πολυτεχνείο Κρήτης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος. Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Ινστιτούτο Αστικής & Αγροτικής Kοινωνιολογίας Ομάδα Περιβάλλοντος

Πολυτεχνείο Κρήτης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος. Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Ινστιτούτο Αστικής & Αγροτικής Kοινωνιολογίας Ομάδα Περιβάλλοντος Ερευνητιικό Έργο MIRAGE (Mediiterranean Intermiittent Riiver ManAGEment) Διιαχείίριιση Ποταμών Διιαλείίπουσας Ροής στη Μεσόγειιο Πολυτεχνείο Κρήτης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων

Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Β.δ Επιλογή των κατάλληλων εμπειρικών ερευνητικών μεθόδων Νίκος Ναγόπουλος Για τη διεξαγωγή της κοινωνικής έρευνας χρησιμοποιούνται ποσοτικές ή/και ποιοτικές μέθοδοι που έχουν τις δικές τους τεχνικές και

Διαβάστε περισσότερα

Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS)

Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS) Γεωγραφικά Πληροφοριακά Συστήµατα (Geographical Information Systems GIS) ρ. ΧΑΛΚΙΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ xalkias@hua.gr Χ. Χαλκιάς - Εισαγωγή στα GIS 1 Ορισµοί ΓΠΣ Ένα γεωγραφικό πληροφοριακό σύστηµα Geographic Information

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες σχετικές με το μάθημα

Πληροφορίες σχετικές με το μάθημα Πληροφορίες σχετικές με το μάθημα Διδάσκοντες: Αλκιβιάδης Μπάης, Καθηγητής Δημήτρης Μπαλής, Επίκ. Καθηγητής Γραφείο: 2 ος όρ. ανατολική πτέρυγα Γραφείο: Δώμα ΣΘΕ. Είσοδος από τον 4 ο όροφο δυτική πτέρυγα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΑ ΓΝΩΣΤΙΚΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΠΕΔΙΟΥ: ΦΥΣΙΚΏΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΑ ΓΝΩΣΤΙΚΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΠΕΔΙΟΥ: ΦΥΣΙΚΏΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΑ ΓΝΩΣΤΙΚΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΠΕΔΙΟΥ: ΦΥΣΙΚΏΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Ανανέωση του αντικειµένου Η καλύτερη προσέγγιση θα πρέπει να επιτρέπει τον πειραµατισµό.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ»

ΒΑΣΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ, ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΒΑΣΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ και ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Ενότητα 4: Ερευνώντας τη Φωτοσύνθεση

ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ και ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Ενότητα 4: Ερευνώντας τη Φωτοσύνθεση ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ και ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Ενότητα 4: Ερευνώντας τη Φωτοσύνθεση Ομάδα Αναλυτικών Προγραμμάτων Βιολογίας Σχολική Χρονιά: 2014-2015 ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ A. Οι μαθητές να κατανοήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑ ΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

250 Επιστημών της Θάλασσας Αιγαίου (Μυτιλήνη)

250 Επιστημών της Θάλασσας Αιγαίου (Μυτιλήνη) 250 Επιστημών της Θάλασσας Αιγαίου (Μυτιλήνη) Σκοπός Βασικός εκπαιδευτικός στόχος του Τμήματος είναι η παραγωγή επιστημονικού δυναμικού που θα διαθέτει : ολοκληρωμένη αντίληψη των θαλασσίων διεργασιών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Γενικά περί ατµόσφαιρας

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Γενικά περί ατµόσφαιρας ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Γενικά περί ατµόσφαιρας Τι είναι η ατµόσφαιρα; Ένα λεπτό στρώµα αέρα που περιβάλει τη γη Η ατµόσφαιρα είναι το αποτέλεσµα των διαχρονικών φυσικών, χηµικών και βιολογικών αλληλεπιδράσεων του

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό!

ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό! ΥΔΑΤΙΝΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ Ενώνουμε τη φωνή μας για το νερό! Βιώσιμη διαχείριση αστικού νερού: Βασικές αρχές & καλές πρακτικές σε θέματα επικοινωνίας, διαβούλευσης, εκπαίδευσης Νερό: δημόσιο αγαθό, μοναδικός φυσικός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ # 1: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ # 1: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ # 1: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Διδάσκων: Μανασάκης Κωνσταντίνος ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Τα κείμενα και τα διαγράμματα της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π.

ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π. ΤΟ ΝΕΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΠΡΟΦΙΛ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Μάριος Τσέζος, Καθηγητής Ε.Μ.Π. Περιβαλλοντική Μηχανική και Γεωπεριβάλλον Αν αναρωτηθεί κανείς

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14

Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Οδηγίες για τη διδασκαλία µαθηµάτων του Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013-14 Μετά από σχετική εισήγηση του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (πράξεις 24/2013 και 32/2013 του.σ.) σας αποστέλλουµε

Διαβάστε περισσότερα

http://kesyp.didefth.gr/ 1

http://kesyp.didefth.gr/ 1 248_Τµήµα Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών Πανεπιστήµιο Κρήτης, Ηράκλειο Προπτυχιακό Πρόγραµµα Σκοπός του Τµήµατος Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών είναι η εκαπαίδευση επιστηµόνων ικανών όχι µόνο να υπηρετήσουν και να

Διαβάστε περισσότερα

Σταδιοδρομία στη Φυσική της Ατμόσφαιρας Μετεωρολογία. Αθανάσιος Α. Αργυρίου Αναπληρωτής Καθηγητής Δ/ντης Εργαστηρίου Φυσικής της Ατμόσφαιρας

Σταδιοδρομία στη Φυσική της Ατμόσφαιρας Μετεωρολογία. Αθανάσιος Α. Αργυρίου Αναπληρωτής Καθηγητής Δ/ντης Εργαστηρίου Φυσικής της Ατμόσφαιρας Σταδιοδρομία στη Φυσική της Ατμόσφαιρας Μετεωρολογία Αθανάσιος Α. Αργυρίου Αναπληρωτής Καθηγητής Δ/ντης Εργαστηρίου Φυσικής της Ατμόσφαιρας Γιατί Μετεωρολογία; Κατανόηση θεμελιωδών μηχανισμών γύρω από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ Ι. Γ. Μπάρτζης bartzis@uowm.gr Η ΓΗΙΝΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Αποτελεί θεµελιώδη συνιστώσα στην διατήρηση ζωής στον πλανήτη. Υφίσταται την πίεση

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΕΡΓΟ 6 Αξιοποίηση βιοχημικών δεδομένων υποδομής Αξιολόγηση κλιματικών και βιογεωχημικών μοντέλων. Πανεπιστήμιο Κρήτης - Τμήμα Χημείας

ΥΠΟΕΡΓΟ 6 Αξιοποίηση βιοχημικών δεδομένων υποδομής Αξιολόγηση κλιματικών και βιογεωχημικών μοντέλων. Πανεπιστήμιο Κρήτης - Τμήμα Χημείας ΥΠΟΕΡΓΟ 6 Αξιοποίηση βιοχημικών δεδομένων υποδομής Αξιολόγηση κλιματικών και βιογεωχημικών μοντέλων Πανεπιστήμιο Κρήτης - Τμήμα Χημείας Το CO 2 στην ατμόσφαιρα της Α. Μεσογείου Το CO 2 στην ατμόσφαιρα

Διαβάστε περισσότερα

ιδακτική μαθημάτων Ειδικότητας

ιδακτική μαθημάτων Ειδικότητας ιδακτική μαθημάτων Ειδικότητας Ασημίνα Κοντογεωργίου 2010-2011 2 2.Ποιοι θα είναι οι μαθησιακοί στόχοι; 3.Πώς θα εξασφαλίσετε την υλοποίησή τους; 4.Για τις Συνθήκες υλοποίησης του Project: Πότε και πώς

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών (ΑΠΣ) Curriculum Γεωλογίας - Γεωγραφίας Κική Μακρή, Γεωλόγος M.Sc Υπ. Διδάκτορας Διδασκαλίας της Γεωλογίας kmakri@geo.auth.gr Η δομή του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συστήματος Η

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Προτεραιότητες και ανάπτυξη υποδοµών για το όραµα της αειφόρου κατασκευής. Κ. Α. Συρµακέζης, Καθηγητής Ε.Μ.Π.

Ερευνητικές Προτεραιότητες και ανάπτυξη υποδοµών για το όραµα της αειφόρου κατασκευής. Κ. Α. Συρµακέζης, Καθηγητής Ε.Μ.Π. ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ 2η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ Ερευνητικές Προτεραιότητες και ανάπτυξη υποδοµών για το όραµα της αειφόρου κατασκευής Κ. Α. Συρµακέζης,

Διαβάστε περισσότερα

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού

Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε και Στ Δημοτικού Το ΔΕΠΠΣ- ΑΠΣ των Φυσικών Επιστημών της Ε Τα Νέα Διδακτικά Βιβλία των Φυσικών Επιστημών της Ε Ειδικοί σκοποί ΑΠΣ Κατανόηση: φυσικού κόσμου νόμων που τον διέπουν φυσικών φαινομένων διαδικασιών που οδηγούν

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων 2η Ηµερίδα για την Ελληνική Πλατφόρµα για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων στο πλαίσιο των στόχων της Πλατφόρµας για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11 ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 11 ( σελίδες σχολικού βιβλίου 135 139, έκδοση 2014 : σελίδες 130 134 ) 3.3.3 υναµική Οµάδων 3.3.3.1 Βασικές έννοιες - Ορισµοί Η οµάδα αποτελεί έννοια και όρο που

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές επιλογές σχετικά με το περιεχόμενο Στον επαναπροσδιορισμό της θεματολογίας, της διδακτέας ύλης και της διδακτικής προσέγγισης, που περιλαμβάνονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, έχουν ληφθεί υπόψη οι ακόλουθες

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτροµαγνητικήακτινοβολία. ακτινοβολία. λmax (µm)= 2832/Τ(Κ) νόµος Wien. Ήλιος (Τ=6000 Κ) λmax=0.48 µm Γή (Τ=300 Κ) λmax=9.4 µm

Ηλεκτροµαγνητικήακτινοβολία. ακτινοβολία. λmax (µm)= 2832/Τ(Κ) νόµος Wien. Ήλιος (Τ=6000 Κ) λmax=0.48 µm Γή (Τ=300 Κ) λmax=9.4 µm Ηλεκτροµαγνητικήακτινοβολία ακτινοβολία λmax (µm)= 2832/Τ(Κ) νόµος Wien Ήλιος (Τ=6000 Κ) λmax=0.48 µm Γή (Τ=300 Κ) λmax=9.4 µm Μετρήσειςµετεωρολογικών µετεωρολογικώνδορυφόρων ορυφορική φωτογράφηση ραδιόµετρο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Ενότητα 11a: Εφαρμογές τηλεπισκόπησης ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗΣ. Δρ. Ν. Χρυσουλάκης Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας

ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Ενότητα 11a: Εφαρμογές τηλεπισκόπησης ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗΣ. Δρ. Ν. Χρυσουλάκης Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ Ενότητα 11a: Εφαρμογές τηλεπισκόπησης ΓΕΩΔΕΣΙΑ Δρ. Ν. Χρυσουλάκης Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας Ινστιτούτο Υπολογιστικών Μαθηματικών ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ Παγοκάλυψη El-Nino

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗΣ (Y2204) Βασιλάκης Εµµανουήλ Λέκτορας Τηλεανίχνευσης

ΑΡΧΕΣ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗΣ (Y2204) Βασιλάκης Εµµανουήλ Λέκτορας Τηλεανίχνευσης ΑΡΧΕΣ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗΣ (Y2204) Βασιλάκης Εµµανουήλ Λέκτορας Τηλεανίχνευσης Διακριτική ικανότητα δεδοµένων τηλεπισκόπησης Χωρική (Spatial resolution) πόσα µέτρα? Χρονική (Temporal resolution) πόσος χρόνος?

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο Economist The Sustainability Summit 2016: Adapt or die. 30 Νοεμβρίου 2016, Divani Apollon, Αθήνα

Συνέδριο Economist The Sustainability Summit 2016: Adapt or die. 30 Νοεμβρίου 2016, Divani Apollon, Αθήνα Συνέδριο Economist The Sustainability Summit 2016: Adapt or die 30 Νοεμβρίου 2016, Divani Apollon, Αθήνα Χαιρετισμός Αναπληρωτή Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας κ. Σωκράτη Φάμελλου Αξιότιμε Αντιπρόεδρε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΗ Σύμφωνα με το ιδρυτικό Π.Δ, 365/93, αποστολή του Τμήματος Μηχανικών Περιβάλλοντος, του πρώτου τέτοιου Τμήματος στην Ελλάδα, είναι: 1. Να καλλιεργεί και

Διαβάστε περισσότερα

Η µελέτη της Γης µε τους µικρόκοσµους της ΓΑΙΑΣ

Η µελέτη της Γης µε τους µικρόκοσµους της ΓΑΙΑΣ Η µελέτη της Γης µε τους µικρόκοσµους της ΓΑΙΑΣ Νίκος απόντες, Γιάννης Κωτσάνης, Σπύρος Τσοβόλας, Βασίλης Οικονόµου Εκπαιδευτικοί ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης daponte@sch.gr, kotsanis@doukas.gr, stsovol@sch.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Μεθοδολογία της Έρευνας ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Μορφή µαθήµατος.

Εισαγωγή στη Μεθοδολογία της Έρευνας ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Μορφή µαθήµατος. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ιάλεξη 1. Εισαγωγή στη Μεθοδολογία της έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Προστατεύει το. υδάτινο περιβάλλον. Αλλάζει τη. ζωή μας. www.ypeka.gr. www.epperaa.gr

Προστατεύει το. υδάτινο περιβάλλον. Αλλάζει τη. ζωή μας. www.ypeka.gr. www.epperaa.gr Προστατεύει το υδάτινο περιβάλλον Αλλάζει τη ζωή μας www.epperaa.gr www.ypeka.gr Το ΕΠΠΕΡΑΑ προστατεύει το Υδάτινο περιβάλλον βελτιώνει την Ποιότητα της Ζωής μας Ε.Π. «Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη»

Διαβάστε περισσότερα

Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας

Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας Οι προοπτικές της φωτοβολταϊκής τεχνολογίας Έκθεση της ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΙ ΤΗΣ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ (Photovoltaic Technology Research Advisory Council, PV-TRAC). ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνική Υδρολογία - Αντιπλημμυρικά Έργα

Τεχνική Υδρολογία - Αντιπλημμυρικά Έργα ΤΕΙ-Αθήνας Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών ΤΕ & Μηχανικών Τοπογραφίας και Γεωπληροφορικής ΤΕ Τεχνική Υδρολογία - Αντιπλημμυρικά Έργα Διδάσκων: Ιωάννης Συμπέθερος Καθηγητής Εαρινό Εξάμηνο Σχ. Έτους 2013-14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αντιφάσεις στην αξιοποίηση του τεχνικού επιστηµονικού δυναµικού στην ελληνική βιοµηχανία

Αντιφάσεις στην αξιοποίηση του τεχνικού επιστηµονικού δυναµικού στην ελληνική βιοµηχανία , TEE 3-5 Ιουλίου 2006 Αντιφάσεις στην αξιοποίηση του τεχνικού επιστηµονικού δυναµικού στην ελληνική βιοµηχανία Γ. Συµεωνίδης, ρ. Αεροναυπηγός Μηχ/κός Γρ. Φρέσκος, ρ. Μηχανολόγος Μηχ/κός Ρ. Μαρίνη, ρ.

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Οι επιμέρους μελέτες ανέδειξαν τον πλούτο των φυσικών πόρων που διαθέτει η χώρα μας αλλά και τους κινδύνους που απειλούν το φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

698 Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΤΕΙ Ιονίων Νήσων (Ζάκυνθο)

698 Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΤΕΙ Ιονίων Νήσων (Ζάκυνθο) 698 Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΤΕΙ Ιονίων Νήσων (Ζάκυνθο) Το γνωστικό αντικείμενο του Τμήματος Το περιεχόμενο σπουδών του τμήματος «Οικολογίας & Περιβάλλοντος» με έδρα τη Ζάκυνθο καλύπτει το γνωστικό

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΥ - ΚΑΡΑΜΑΝΗΣ ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΥ - ΦΩΤΙΑΔΗ ΖΑΧΑΡΙΑΣ- ΑΚΡΑΤΟΣ- ΦΩΤΙΑΔΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ - ΓΑΛΑΝΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΥ - ΚΑΡΑΜΑΝΗΣ ΜΙΧΑΛΑΚΑΚΟΥ - ΦΩΤΙΑΔΗ ΖΑΧΑΡΙΑΣ- ΑΚΡΑΤΟΣ- ΦΩΤΙΑΔΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ - ΓΑΛΑΝΗ ΠΑΠΑΔΑΚΗ 1 ο ΕΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΩΡΑ ΜΑΘΗΜΑ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΑΙΘΟΥΣΑ Δευτέρα 29/8/2016 9:00-11:30 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΣΙΑΜΗΣ - ΒΛΑΣΤΟΣ Τετάρτη 31/8/2016 14:00-16:30 ΑΓΓΛΙΚΑ Ι ΚΑΤΣΑΡΑ 11:30-14:00 ΑΓΓΛΙΚΑ ΙΙ ΚΑΤΣΑΡΑ ΓΕΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΥΦΥΠΟΥΡΓΟΥ Κ. ΓΚΙΟΥΛΕΚΑ

ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΥΦΥΠΟΥΡΓΟΥ Κ. ΓΚΙΟΥΛΕΚΑ ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΥΦΥΠΟΥΡΓΟΥ Κ. ΓΚΙΟΥΛΕΚΑ- 31.3.2014 Κε Γενικέ Γραμματέα, Κε Ειδικέ Γραμματέα, Διακεκριμένοι καλεσμένοι μας, Κυρίες και Κύριοι, H σημερινή εκδήλωση αφορά στην επίσημη έναρξη της Πανελλαδικής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ ΟΧΙΚΕΣ ΒΕΛΤΙΩΣΕΙΣ

ΙΑ ΟΧΙΚΕΣ ΒΕΛΤΙΩΣΕΙΣ Tel.: +30 2310998051, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru ΙΑ ΟΧΙΚΕΣ ΒΕΛΤΙΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. 5 Συστήματα συντεταγμένων

Κεφάλαιο 5. 5 Συστήματα συντεταγμένων Κεφάλαιο 5 5 Συστήματα συντεταγμένων Στις Γεωεπιστήμες η μορφή της γήινης επιφάνειας προσομοιώνεται από μια επιφάνεια, που ονομάζεται γεωειδές. Το γεωειδές είναι μια ισοδυναμική επιφάνεια του βαρυτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

Ηµερίδα του ΚΕΠΕΑ της ΓΣΕΕ µε θέµα: «Πολιτικές ενίσχυσης της Απασχόλησης»

Ηµερίδα του ΚΕΠΕΑ της ΓΣΕΕ µε θέµα: «Πολιτικές ενίσχυσης της Απασχόλησης» Ηµερίδα του ΚΕΠΕΑ της ΓΣΕΕ µε θέµα: «Πολιτικές ενίσχυσης της Απασχόλησης» Ν. ΑΝΑΛΥΤΗΣ 27/3/2003 Κατά την έναρξη του 21 ου αιώνα, από τις κυριότερες προκλήσεις που απασχολούν την Ευρώπη και φυσικά και τη

Διαβάστε περισσότερα

Φαινόμενο θερμοκηπίου

Φαινόμενο θερμοκηπίου Φαινόμενο θερμοκηπίου To Φαινόμενο του Θερμοκηπίου 99% της ηλιακής ακτινοβολίας .0 μm (μεγάλου μήκους κύματος ή θερμική) H 2 O, CO 2, CH, N 2

Διαβάστε περισσότερα

Γκανούλης Φίλιππος Α.Π.Θ.

Γκανούλης Φίλιππος Α.Π.Θ. Σύστηµα Υποστήριξης Αποφάσεων για την Ολοκληρωµένη ιαχείριση Υδάτων της ιασυνοριακής Λεκάνης Απορροής των Πρεσπών Γκανούλης Φίλιππος Α.Π.Θ. Ολοκληρωµένη ιαχείριση Υδατικών Πόρων Global Water Partnership

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ S.W.O.T. (STRENGTHS WEAKNESS - OPPORTUNITIES THREATS)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ S.W.O.T. (STRENGTHS WEAKNESS - OPPORTUNITIES THREATS) 137 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ S.W.O.T. (STRENGTHS WEAKNESS - OPPORTUNITIES THREATS) Στα προηγούµενα κεφάλαια πραγµατοποιήθηκε αναλυτική παρουσίαση και ανάλυση του εσωτερικού

Διαβάστε περισσότερα

Έδρα UNESCO για τις Φυσικές Καταστροφές στη γεώσφαιρα, την υδρόσφαιρα και την ατμόσφαιρα

Έδρα UNESCO για τις Φυσικές Καταστροφές στη γεώσφαιρα, την υδρόσφαιρα και την ατμόσφαιρα Έδρα UNESCO για τις Φυσικές Καταστροφές στη γεώσφαιρα, την υδρόσφαιρα και την ατμόσφαιρα Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ) Επικεφαλής: Καθηγητής κ. Χρήστος Σ. Zerefos, Πρόεδρος του ΝΟΑ Αθήνα, Ιούνιος 2009

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση ιεθνούς Συνάντησης AGE/inc, Κολόνια, Γερµανία 16-17 Μαΐου 2006 Στα πλαίσια ενός υπερεθνικού προγράµµατος ανταλλαγής µε χρηµατοδότηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συναντήθηκαν εκπρόσωποι συνδέσµων

Διαβάστε περισσότερα

Επιχειρησιακή Στρατηγική. Αριστοµένης Μακρής

Επιχειρησιακή Στρατηγική. Αριστοµένης Μακρής Στρατηγική Εφαρµογή ιαχείριση κατά την καθηµερινή λειτουργία Ή στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρµενίζουµε Μέτρηση και αξιολόγηση απόδοσης 1. Πρωταρχικά πρέπει να καθοριστούν τα επιθυµητά επίπεδα απόδοσης

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο

Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Διδακτική των Φυσικών Επιστημών Ενότητα 2: Βασικό Εννοιολογικό Πλαίσιο Χρυσή Κ. Καραπαναγιώτη Τμήμα Χημείας Αντικείμενο και Αναγκαιότητα Μετασχηματισμός της φυσικοεπιστημονικής γνώσης στη σχολική της εκδοχή.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί. H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο. I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί. H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ ΜΑΘΗΜΑ 3ο Μάνατζµεντ - Ορισµοί H Εξέλιξη του Μάνατζµεντ Οι Λειτουργίες του Μάνατζµεντ I. Μάνατζµεντ - Ορισµοί... η τέχνη να φέρνεις εις πέρας κάθε έργο µε τη στήριξη και την συµµετοχή ατόµων οργανωµένων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ Σ. ΚΑΡΑΚΩΣΤΑΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ Σ. ΚΑΡΑΚΩΣΤΑΣ ΜΕΤΕΩΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Σ. ΚΑΡΑΚΩΣΤΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Α. Π. Θ. 1. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ

5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ 37 5. ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΓΗΣ 5.1 Εισαγωγή Οι κύριες κινήσεις της Γης είναι: μια τροχιακή κίνηση του κέντρου μάζας γύρω από τον Ήλιο και μια περιστροφική κίνηση γύρω από τον άξονα που περνά από

Διαβάστε περισσότερα

ενεργειακό περιβάλλον

ενεργειακό περιβάλλον Προστατεύει το ενεργειακό περιβάλλον Αλλάζει τη ζωή μας www.epperaa.gr www.ypeka.gr Ε.Π. «Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη» 2007-2013 Το ΕΠΠΕΡΑΑ δημιουργεί ένα βιώσιμο Ενεργειακό Περιβάλλον βελτιώνει την

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολόγηση ως συνιστώσα του Στρατηγικού Σχεδιασμού υπό το πρίσμα της 'Αθηνάς'

Η Αξιολόγηση ως συνιστώσα του Στρατηγικού Σχεδιασμού υπό το πρίσμα της 'Αθηνάς' Συνέδριο ΜΟΔΙΠ ΑΤΕΙ-Θ *-* Νοεμβρίου 2012 Grand Hotel Θεσσαλονίκη Η Αξιολόγηση ως συνιστώσα του Στρατηγικού Σχεδιασμού υπό το πρίσμα της 'Αθηνάς' Παναγιώτης Τζιώνας Αντιπρόεδρος ΑΤΕΙ-Θ Συμπεράσματα Τα Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Οικονοµική ανταποδοτικότητα διαχειριστικών σχεδίων σε λεκάνες απορροής ποταµού. Least cost planning of water resources at the river basin

Οικονοµική ανταποδοτικότητα διαχειριστικών σχεδίων σε λεκάνες απορροής ποταµού. Least cost planning of water resources at the river basin Οικονοµική ανταποδοτικότητα διαχειριστικών σχεδίων σε λεκάνες απορροής ποταµού Μαρία Γκίνη ιπλ. γρ.-τοπογ. Μηχ.,MSc Υδρολογίας, Υπουργείο νάπτυξης ΠΕΡΙΛΗΨΗ Παρουσιάζεται η µεθοδολογία σχεδιασµού ελαχίστου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΙΟΥΝΙΟΥ ο ΕΤΟΣ

ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΙΟΥΝΙΟΥ ο ΕΤΟΣ 1 ο ΕΤΟΣ Δευτέρα 6/6/2016 9:00-11:30 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΙΙ ΚΟΥΤΕΛΙΕΡΗΣ Τρίτη 7/6/2016 Τετάρτη 8/6/2016 Πέμπτη 9/6/2016 9:00-11:30 ΙΣΟΖΥΓΙΑ ΜΑΖΑΣ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΑΙΑΣ ΠΑΠΑΔΚΗ Παρασκευή 10/6/2016 9:00-11:30 ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία (ΕΠΑ):

Η εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία (ΕΠΑ): Η εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία (ΕΠΑ): στόχοι, μέθοδοι, προοπτικές Αναγνωστάκης Σπύρος, Υπεύθυνος - Οικονόμου Κων., Μέλος Π.Ο. ΚΠΕ Κισσάβου Ελασσόνας Επιμορφωτικό Πρόγραμμα Δια Βίου Μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

Τηλεπισκόπηση και Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (ΓΣΠ) στη διαχείριση περιβαλλοντικών κινδύνων πλημμύρες

Τηλεπισκόπηση και Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (ΓΣΠ) στη διαχείριση περιβαλλοντικών κινδύνων πλημμύρες Τηλεπισκόπηση και Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (ΓΣΠ) στη διαχείριση περιβαλλοντικών κινδύνων πλημμύρες Από Καθηγητή Ιωάννη Ν. Χατζόπουλο, διευθυντή του Εργαστηρίου Τηλεπισκόπησης & ΣΓΠ του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα