TA ΜΑΚΡΑ ΚΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ. Μια μαρξιστική ερμηνεία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "TA ΜΑΚΡΑ ΚΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ. Μια μαρξιστική ερμηνεία"

Transcript

1

2 TA ΜΑΚΡΑ ΚΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ Μια μαρξιστική ερμηνεία

3 Τίτλος: Long Waves of capitalist development Συγγραφέας: Ernest Mandel Μετάφραση: E.Π Επιμέλεια: Ε.Π Εκτύπωση: Τυπογραφείο Σ. ΓΟΡΓΟΓΙΑΝΝΗΣ - Κ. ΦΕΡΕΤΟΣ O.E. ΔΕΡΒΕΝΙΩΝ 30 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: Χρονολογία τυπογραφικής εργασίας: ΜΑΗΣ 2003 Copyright: Εργατική Πάλη, Κεραμεικού 28, Αθήνα

4 ΕΡΝΕΣΤΜΑΝΤΕΛ ΤΑ ΜΑΚΡΑ ΚΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ Μια μαρξιστική ερμηνεία Δεύτερη Αναθεωρημένη Έκδοση Μετάφραση: Ε.Π Επιμέλεια: Ε.Π Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΠΑΛΗ

5

6 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αυτό το βιβλίο αποτελεί επέκταση και αναθεώρηση μια ς διάλεξης για τον Alfred Marshall, την οποία προσκλήθηκα να δώσω στη Σχολή Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Κέιμπριτζ. Το αντικείμενο αυτό καθ αυτό μ ε γοητεύει όλο και περισσότερο απ τα μέσα της δεκαετίας του 60 όταν παρουσιάστηκαν τα πρώτα σημάδια που φανέρωναν πως η μεταπολεμική οικονομική άνθιση πλησίαζε στο τέλος της. Έχω, ήδη, ασχοληθεί μ ε αυτό το θέμα σ ένα κεφάλαιο του βιβλίου μου Ύστερος καπιταλισμός (Gutenberg). Επειδή η έννοια των μακρών κυμάτων στην εξέλιξη της καπιταλιστικής οικονομίας δεν απασχόλησε τους περισσότερους μαρξιστές για πολλές δεκαετίες, δεν έτυχε ιδιαίτερης προσοχής στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Ήταν απαραίτητη, η στροφή της πραγματικής οικονομικής κατάστασης για να αρχίσουν ξανά οι οικονομολόγοι να προσέχουν τα μακρά κύματα, τα οποία είχαν γίνει αντικείμενο λεπτομερούς έρευνας, περιττό να το πούμε, την περίοδο του Μεσοπολέμου. Προσπαθώντας να δώσω μια μαρξιστική εξήγηση των μακρών κυμάτων, που να βασίζεται κυρίως στις μακροπρόθεσμες κινήσεις του ποσοστού κέρδους, οι οποίες καθορίζουν, σε τελική ανάλυση, τα ταχύτερα και βραδύτερα μακροπρόθεσμα βήματα στην καπιταλιστική συσσώρευση (της οικονομικής ανάπτυξης και της εξάπλωσης της παγκόσμιας αγοράς), έχω πιστεύω συνεισφέρει και εγώ στη συζήτηση που όλο και περισσότερο αναπτύσσεται ανάμεσα στους ακαδημαϊκούς οικονομολόγους σχετικά με τις βασικές αιτίες εμφάνισης αυτών των μακρών κυμάτων. Θα έχει ενδιαφέρον να δούμε αν οι επόμενες απόπειρες να υποβαθμιστεί ο ρόλος των κερδών και της καπιταλιστικής συσσώρευσης προς όφελος νομισματικών, ψυχολογικών ή καθαρά ε φευρετικών παραγόντων θα εξακολουθεί να απ οτελεί τον κανόνα μεταξύ εκείνων των οικονομολόγων που όλο και περισσότερο στρέφονται στη μελέτη των μακροπρόθεσμων κινήσεων της οικονομικής ανάπτυξης στο πλαίσιο του καπιταλιστικού συστήματος. Το λιγότερο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι οι πρακτικοί" καπιταλιστές θα συμφωνήσουν, κατά πάσα πιθανότητα, γρηγορότερα μ ε τους μ αρξισ τές θεω ρητικούς σ αυτό το βασικό σημείο απ ό,τι οι ακαδημαϊκοί οικονομολόγοι. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους Andre Gunder Frank, David M. Gordon και Anwar Shaikh για τις πολλές κρίσιμες και γόνιμες

7 παρατηρήσεις τους που αφορούσαν το αρχικό κείμενο, μερικές από τις οποίες επηρέασαν την τελική έκδοση. Εξακολουθώ, ό μως, να διαφωνώ ριζικά με τις απόψεις των δύο πρώτων φίλων, οι οποίοι πιστεύουν πως τα μακρά κύματα μπορούν να εξηγηθούν με καθαρά ενδογενείς μηχανισμούς της καπιταλιστικής οικονομίας. Η πρώτη έκδοση αυτού του βιβλίου δημοσιεύτηκε το Σ' αυτή την έκδοση έχουν προστεθεί δύο κεφάλαια, τα οποία καλύπτουν την εξελισσόμενη διαμάχη για τα μακρά κύματα και την παραπέρα συσσώρευση στοιχείων που αφορούν τις δυναμικές επιπτώσεις τους στο παρόν. Ε.Μ. Απρίλιος 1994

8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Μακρά κύματα: Εμπειρικά στοιχεία και η εξήγησή τους μέσω των διακυμάνσεων του μέσου ποσοστού κέρδους. Παρόλο που η θεωρία των μακρών κυμάτων στην ιστορία της καπιταλιστικής οικονομίας έχει ξεκάθαρα μαρξιστική καταγωγή (την εισήγαγαν ο Parvus, ο Κάουτσκι, ο Van Gelderen και ο Τρότσκι1), παραδόξως από τότε που την υιοθέτησαν ακαδημαϊκοί οικονομολόγοι όπως ο Kondratieff, ο Schumpeter, ο Simiand και ο Dupriez, οι μαρξιστές γύρισαν αποφασιστικά την πλάτη σ αυτή την ιδέα. Το γεγονός αυτό αποδείχθηκε διπλά αυτοκαταστροφικό. Κατ αρχάς έκανε τους μαρξιστές οικονομολόγους να μη βλ επουν ότι αυτό που τώρα φαίνεται ξεκάθαρα αποτελεί κομβικής σημασίας όψη του βιομηχανικού κύκλου: τη διάρθρωσή του με τα μακρά κύματα και άρα την ευρύτητα και την ποικιλία τωνεκφάσεώντου. Κατά δεύτερο, εμπόδισε τους περισσότερους μαρξιστές να προβλέψουν σημαντικές καμπές στη σύγχρονη οικονομική ιστορία: εκείνη στα τέλη της δεκαετίας του 1940, που είχε συνέπεια την ισχυρή άνοδο της οικονομικής ανάπτυξης στις καπιταλιστικές χώρες, και την εξίσου εντυπωσιακή καμπή στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τις αρχές της επόμενης, η οποία προκάλεσε μια μεγάλη πτώση του μέσου ποσοστού ανάπτυξης της διεθνούς καπιταλιστικής οικονομίας. Δύσκολα μπορεί κανείς να αρνηθείτην ύπαρξη των μακρών κυμάτων στην καπιταλιστική εξέλιξη αν δει το πλήθος των επιβεβαιωτικών στοιχείων2. Όλα τα διαθέσιμα στατιστικά δεδομένα δείχνουν ξεκάθαρα ότι αν πάρουμε ως δείκτες-κλειδιά την ανάπτυξη της βιομηχανικής παραγωγής και την ανάπτυξη των παγκόσμιων εξαγωγών (της διεθνούς αγοράς), οι περίοδοι , , , , , 1940(48) , και ; χαρακτηρίζονται από εντυπωσιακές διακυμάνσεις αυτών των μέσων ποσοστών ανάπτυξης, με σκαμπανεβάσματα ανάμεσα στα διαδοχικά μακρά κύματα που κυμαίνονται από 50 μέχρι 100%. Αυτά τα μακρά κύματα υπήρξαν περισσότερο φανερά στις οικονομίες των ηγετικών καπιταλιστικών χωρών (στη Βρετανία την περίοδο πριν από τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο στις ΗΠΑ την περίοδο μετά τον Α

9 Ernest Mandel Παγκόσμιο Πόλεμο) και στην παγκόσμια βιομηχανική παραγωγή ως σύνολο, παρά στην οικονομία της κάθε καπιταλιστικής χώρας ξεχωριστά. Ο νόμος της άνισης ανάπτυξης ισχύει και εδώ. Οι καπιταλιστικές χώρες κατέβαλαν τη μεγίστη προσπάθεια να προφτάσουν τη διαδικασία εκβιομηχάνισης, όπως οι ΗΠΑ μετά τον εμφύλιο πόλεμό τους και η Ιαπωνία τον 20ό αιώνα, έχουν ποσοστά ανάπτυξης πάνω από το μέσο όρο, ακόμα και στη διάρκεια της φάσης στασιμότητας των μακρών κυμάτων. Όμως, το γεγονός αυτό απλώς υπογραμμίζει πιο έντονα τη γενική συνάφεια των μακρών κυμάτων. Ας θυμηθούμε εν συντομία τα κύρια στατιστικά στοιχεία που παραθέσαμε για τη θεωρία των μακρών κυμάτων στον Ύστερο Καπιταλισμό (Πίνακας 1.1) Θα προσθέσουμε κάποιο στατιστικό υλικό, που επεξεργάστηκαν άλλοι συγγραφείς. Ο Gaston Imbert έφτιαξε τους πίνακες (βασισμένους σε υπολογισμούς του Jurgen Kuczynski)) της κατά κεφαλήν παγκόσμιας παραγωγής (ανππροσωπευτικές τάσεις) όπως καταγράφεται στον Πίνακα 1.2. Παρόλο που μερικές από τις χρονολογικές οριοθετήσεις του μοιάζουν αυθαίρετες (μειώνοντας την έκταση των διακυμάνσεων), αυτά τα δεδομένα επιβεβαιώνουν το γενικό συμπέρασμα της ύπαρξης των μακρών κυμάτων. Δεν είναι δύσκολο να επεκτείνουμε αυτές τις τάσεις συμπεριλαμβάνοντας την ισχυρή άνοδο της κατά κεφαλήν παγκόσμιας παραγωγής την περίοδο και την κατοπινή καθοδική τάση στο ποσοστό ανάπτυξης. Ο Imbert πρόσθεσε έναν ενδιαφέροντα υπολογισμό των μακροπρόθεσμων τάσεων της παγκόσμιας παραγωγής ενέργειας (Πίνακας 1.3). Για άλλη μια φορά θα διαφωνήσουμε έντονα με μερικές από τις χρονολογικές οριοθετήσεις. Όμως, τα κύματα παρουσιάζονται εξίσου εντυπωσιακά και σ αυτά τα νούμερα. Πριν από λίγο καιρό ο W.W Rostow δημοσίευσε ένα ογκώδες βιβλίο, αφιερωμένο κυρίως στο ζήτημα των μακρών κυμάτων, που περιείχε πλούσια στατιστικά δεδομένα3. Ο Angus Maddison4 παρουσίασε πρόσφατα στατιστικά δεδομένα, τα οποία επιβεβαιώνουν την ύπαρξη των μακρών κυμάτων στην καπιταλιστική ανάπτυξη, επτά χρόνια αφού εμείς το είχαμε κάνει στον Ύστερο Καπιταλισμό. Είναι αλήθεια πως οι υπολογισμοί του διαφέρουν κάπως από τους δικούς μας. Προσπάθησε να επαληθεύσειτην ύπαρξη των μακρών κυμάτων και για τις 16 χώρες του ΟΟΣΑ (OECD) ως σύνολο. Αυτή η επιλογή είναι αμφισβητήσιμη κατά τη γνώμη μας καθώς οι περισσότερες απ αυτές τις χώρες έχουν οικονομίες που, τουλάχιστον για την περίοδο πριν από τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν είχαν εκβιομηχανιστεί και κατά συνέπεια δεν ανήκαν απόλυτα στο πεδίο του φυσιολογικού επιχειρηματικού κύκλου (παρόλο, βέβαια, που επηρεάστηκαν έ- 8

10 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης" Πίνακας 1.1 Στατιστικά δεδομένα για τη θεωρία των μακρών κυμάτων Έτος Ποσοστό % Ετήσιο ποσοστό αύξησης του παγκόσμιου εμπορίου (σε σταθερές τιμές) Ετήσιο ποσοστό αύξησης της βιομηχανικής παραγωγής στη Βρετανία Ετήσιο ποσοστό αύξησης της ^ βιομηχανικής παραγωγής στη Γερμανία (Μετά το 1945:ΟΔΠ Ετήσιο ποσοστό αύξησης της βιομηχανικής παραγωγής στις ΗΠΑ Ποσοστό % Ποσοστό % για για Ετήσια αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ΗΠΑ ΕΟΚ (έξι κράτη) Ιαπωνία Υ Βρετανία α) Ο δρ J.J. Van Duijin, στο De Lange Golf in de economie (Assen 1979) σελ. 213, αμφισβητεί αυτό το νούμερο. Φαίνεται να έχει δίκιο, β) Ο R. Devleeshouwer (Le Consulat et / empire, Period de takeoff" pour / ekonomie belge;" στο Revue de /' Histoire Moderne et Contemporaine XVII 1970) δίνει τα ακόλουθα ποσοστά αύξησης για τη βελγική οικονομία: : 6%, : 0.5%, : 4%. γ) Αυτό κάτω από 7% για την περίοδο και θα συνεχίσει γλιστράει προς τα κάτω. Το περιοδικό Economist (24 Μαϊου, 1980) τοποθετεί το ετήσιο ποσοστό αύξησης του ιαπωνικού ΑΕΠ στο 4.1% για την περίοδο και εκτιμά ότι θα πέσει στο 3.5% για την περίοδο

11 Ernest Mandel Πίνακας 1.2. Δείκτες της κατά κεφαλή παγκόσμιας παραγωγής (αντιπροσωπευτικές τάσεις) 'Em Ποσοστό % Πηγή: Imbert, Gaston, Μακρά Κύματα Kondratleff, τομ 3. Aix-en Provence, Office Universitaire de Polycopie, 1956, σελ. 27. Πίνακας 1.3. Παγκόσμια παραγωγή ενέργειας (αντιπροσωπευτικές τάσεις) Έτη Ποσοστό % Πηγή: Imbert, Gaston, Μακρά Κύματα" Kondratleff, τομ. 3. Aix-en- Provence, Office Universitaire de Polycopie, 1956, σελ. 32 Πίνακας 1.4. Μέσα ετήσια ποσοστά ανάπτυξης Έτη Ποσοστό% α) H επιλογή της περιόδου είναι τουλάχιστον αυθαίρετη. Ο μέσος όρος υποτιμά την τάση ύφεσης της περιόδου περιλαμβάνοντας το έντονο ανοδικό κύμα στην οικονομική ανάπτυξη της Β. Αμερικής που άρχισε το Ο Pekka Korpinen, στο έργο του Theories of crisis and long cycles" που σύντομα θα εκδοθεί από το Ινστιτούτο Οικονομικής Έρευνας του Φιλανδικού Εργατικού Κινήματος, χρησιμοποιεί κινητούς μέσους όρους για τις χώρες του ΟΟΣΑ και σημειώνει μια καθαρή καμπή το (1.13% ποσοστό ανάπτυξης το 1948, 5.4% το 1949). Αυτό συμφωνεί με τη δική μας εκτίμηση. Για τις ΗΠΑ η ανάλογη καμπή ήταν ξεκάθαρα το Πίνακας 1.5. Μέση ετήσια ανάπτυξη για οκτώ βιομηχανικές χώρες Έτη Ποσοστό % (Λ χώρες είναι: Ενωμένο Βασίλειο, ΗΠΑ, Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο, Ιαπωνία, Ιταλία, Ολλανδία. 10

12 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης ντονα από αυτόν). Επιπλέον, η δική του διαίρεση σε περιόδους διαφέρει από τη δική μας καθώς αφαίρεσε τα χρόνια του Β Παγκοσμίου Πολέμου, πράγμα αδικαιολόγητο, τουλάχιστον για τις ΗΠΑ, και έβαλε σε ένα μόνο κύμα τηνπερίοδο παραλείποντας, έτσι, τη μακρά ύφεση του Πρόκειται για ένα εγχείρημα το οποίο είναι βέβαιο πως οι ιστορικοί της οικονομίας δε θα τον ακολουθήσουν. Ο πίνακας 1.4 δείχνει τα στατιστικά του αποτελέσματα. Ωστόσο, αν αφαιρέσουμετις μη βιομηχανοποιημένες χώρες απ αυτόν τον υπολογισμό, διαπιστώνουμε μια διαφοροποίηση ανάμεσα στην περίοδο και στην αντίστοιχη (Πίνακας 1.5). Αν, επιπλέον, διορθώσουμε τις χρονολογίες για να συμμορφωθούμε με την πραγματική ιστορική κίνηση (δηλαδή να καλύψουμε τη Μεγάλη Ύφεση του ), η διαφορά μετατοπίζεται προς το 2,2% με 3,2% (δηλαδή, γίνεται σαφώς σημαντική, του μεγέθους του 50%). Έτσι, τα δεδομένατου Maddison δε διαφέρουν ουσιαστικά από τα δικά μας εκτός εκτός του ότι δε φτάνουν πίσω μέχρι την περίοδο , την οποία εμείς προσπαθήσαμε να συμπεριλάβουμε στους υπολογισμούς μας. Στο μεταξύ και άλλοι γνωστοί οικονομολόγοι ακολούθησαν το ρεύμα των μακρών κυμάτων, ανάμεσάτους ο πανεπιστημιακός καθηγητής Jay Forrester5. Αν δούμε την ιστορία της καπιταλιστικής εξέλιξης ως σύνολο, παραμένουν μονάχα δύο σημαντικά ερωτήματα που αφορούν τη θεωρία των μακρών κυμάτων. Μπορεί να εφαρμοστεί αναδρομικά για την περίοδο πριν από το 1826, τη χρονιά της πρώτης σύγχρονης κρίσης υπερπαραγωγής βιομηχανικών αγαθών; Μπορεί κανείς να αναγνωρίσει την ύπαρξη ενός μακρού κύματος επέκτασης από, ας πούμε, τη Γαλλική Επανάσταση ή τους Ναπολεόντειους Πολέμους μέχρι το 1826; Μπορεί κανείς να συναγάγει από τη θεωρία των μακρών κυμάτων ότι ένα νέο μακρό κύμα επέκτασης θα ακολουθήσει τη σημερινή μακρά ύφεση στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ή τις αρχές της δεκαετίας του 1990 ; Το τελευταίο μέρος του τέταρτου κεφαλαίου είναι αφιερωμένο στην εξέταση αυτού του δεύτερου ερωτήματος. Το πρώτο ερώτημα ενδιαφέρει κυρίως τους ιστορικούς οικονομολόγους και τους κοινωνιολόγους. Ο ίδιος ο Μαρξ αμφισβητούσε ότι μπορούμε να μιλάμε για πραγματικό βιομηχανικό κύκλο πριν το από 1826 με δεδομένες την περιορισμένη εκβιομηχάνιση έξω από τη Βρετανία και τις λίγες εξαγωγές βιομηχανικών αγαθών. Υπήρξαν, ωστόσο, σαφής επιτάχυνση του ρυθμού της βιομηχανικής ανάπτυξης ανάμεσα στα 1790 και τις αρχές της δεκαετίας του 1820 και αντίστοιχη επιβράδυνση αυτού του ρυθμού το επόμενο τέταρτο του αιώνα. Είναι σημανπκό ότι ανάλογοι ρυθμοί παρατηρούνται και στις πιο βιομηχανοποιημένες 11

13 Ernest Mandel ηπειρωτικές χώρες εκείνης της περιόδου, δηλαδή το Βέλγιο και η Γαλλία6. Από την άποψη της μεθόδου, η επιλογή των δεικτών-κλειδιών αποτελεί το πρώτο χαρακτηριστικό γνώρισμα της μαρξιστικής θεωρίας των μακρών κυμάτων στην οικονομική εξέλιξη, που τη διακρίνει από τη σύγχρονη ακαδημαϊκή θεωρία. Οι μαρξιστές δεν ακολουθούν εκείνους τους ιστορικούς της οικονομίας που επικεντρώνουν την ανάλυσή τους για τα μακρά κύματα στην κίνηση των τιμών και του χρήματος7. Βέβαια, δεν αρνούνται ότι αυτή η κίνηση σχετίζεται με τη διάγνωση των μακρών κυμάτων και παραδέχονται τη σχετική αυτονομία των νομισματικών φαινομένων. Όμως, δεν μπορούν παρά να ξεκινούν από την υπόθεση, ουσιαστική για τη μαρξιστική οικονομική ανάλυση, ότι οι βασικοί νόμοι της κίνησης του καπιταλιστικού συστήματος είναι εκείνοι της συσσώρευσης του κεφαλαίου η οποία προέρχεται από την παραγωγή εμπορευμάτων, αξίας και υπεραξίας, και από την επακόλουθη πραγματοποίησή τους. Έτσι, οι δείκτες-κλειδιάτων μακρών κυμάτων είναι κινήσεις, που περιλαμβάνουν την παραγωγή εμπορευμάτων και την πώληση εμπορευμάτων. Αφού, δε, ο Μαρξ θεωρούσε πως η παγκόσμια αγορά αποτελούσε το πραγματικό πλαίσιο των οικονομικών διακυμάνσεων, η βιομηχανική παραγωγή και οι στατιστικές των παγκόσμιων εξαγωγών συνιστούν αναμφισβήτητα τους δύο δείκτες-κλειδιά. Αυτό δείχνει ξεκάθαρα ότι η πολύ ήπια κριτική του Altvater για τη θεωρία μας των μακρών κυμάτων, σύμφωνα με την οποία εμείς υποτιμάμε το ρόλο των σχετικών ποσοστών της επέκτασης (και συρρίκνωσης) στην παγκόσμια αγορά, είναι αδικαιολόγητη. Όμοια, η παρατήρησή του ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί η ύπαρξη μεγάλου όγκου αποθέματος σε χρηματικό κεφάλαιο στην αρχή ενός μακρού κύματος επέκτασης είναι προφανώς λάθος για το 1893 (μετά τη μακρά ύφεση υπήρχε πληθώρα κεφαλαίων στη Δύση, που άρχισε να εξάγεται μαζικά στο εξωτερικό) ή για μετά το 1940 (48) (το σχέδιο Μάρσαλ) για να μην αναφερθούμε και στις δεκαετίες του 1980 και του Η δική μου συνεισφορά στη διαμόρφωση της μαρξιστικής θεωρίας των μακρών κυμάτων στην καπιταλιστική εξέλιξη έχει παρανοηθεί. Ερμηνεύτηκε από ορισμένους κριτικούς ενός είδους τεχνολογική ερμηνεία των μακρών κυμάτων9. Η ιδέα ότι οι τεχνολογικές επαναστάσειςαπό τις οποίες εγώ διακρίνω τρεις μετά τη βιομηχανική επανάστασηείναι οι αιτίες των μακροπρόθεσμων ανόδων στο μέσο ποσοστό της βιομηχανικής ανάπτυξης δεν ανταποκρίνεται καθόλου στην ανάλυσή μου. Στηνπραγμαπκότητα, οποιαδήποτε μαρξισπκή θεωρία των μακρών κυμάτων της καπιταλιστικής εξέλιξης δεν μπορεί παρά να είναι μονάχα μια θεωρία της συσσώρευσης του κεφαλαίου ή, με άλλα λόγια, μια θεω 12

14 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης" ρία του ποσοστού κέρδους. Είναι ταυτολογία, από μαρξιστική άποψη, ότι μια απότομη μακροπρόθεσμη άνοδος στο μέσο ποσοστό ανάπτυξης της βιομηχανικής παραγωγής μπορεί να εκφράσει μονάχα αντίστοιχες ανόδους στα μέσα ποσοστά καπιταλιστικής συσσώρευσης και κέρδους στο βαθμό που μελετάμε αυτές τις διακυμάνσεις στο πλαίσιο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ένας απότομος διπλασιασμός του μακροπρόθεσμου ποσοστού ανάταξης της βιομηχανικής παραγωγής, που θα συμπίπτει με μια μακροπρόθεσμη στασιμότητα της καπιταλιστικής συσσώρευσης (ή, ακόμη χειρότερα, μια μακροπρόθεσμη πτώση στο μέσο ποσοστό κέρδους), είναι μια παράλογη υπόθεση στο πλαίσιο της μαρξισπκής ανάλυσης. Δεν είναι δύσκολο να δείξουμε ότι θα ήταν εξίσου παράλογο από την άποψη της κλασικής ή της νεοκλασικής ανάλυσης και δεν θα ήταν αποδείξιμο ούτε στη βάση εμπειρικών στοιχείων. Δεν είναι σκοπός αυτής της συζήτησης να αναφερθούμε στη μακροχρόνια διαμάχη (που συνεχίζεται εδώ και τουλάχιστον τρία τέταρτα του αιώνα μας) και αφορά τη σχέση της άποψης του Μαρξ για την πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους με την ανάπτυξη της διεθνούς καπιταλιστικής οικονομίας τον 19ο και 20ό αιώνα, αφήνοντας στην άκρη το πολύ πιο αφηρημένο (με κανέναν τρόπο όμως αδιάφορο ή ασήμαντο) ερώτημα, εάν αυτή η τάση μπορεί να επαληθευτεί εμπειρικά και ιστορικά ή αν πρόθεση του Μαρξ ήταν απλώς να δείξει ότι αυτή προκαλεί αντίθετες τάσεις (οι οποίες είναι επαληθεύσιμες), αλλά δεν μπορεί να τις προκαλεί για πάντα (η διαμάχη για τη λεγάμενη θεωρία της κατάρρευσης)'0. Αρκεί να πούμε ότι οι περισσότεροι μαρξιστές οικονομολόγοι, καθώς και πολλοί ακαδημαϊκοί οικονομολόγοι ειδικευμένοι στη βιομηχανική ή επιχειρημαηκή ανάλυση, συμφωνούν γενικά, αναγνωρίζοντας τις διακυμάνσεις στο μέσο ποσοστό κέρδους και στο μέσο ποσοστό συσσώρευσης του κεφαλαίου στο πλαίσιο ενός 7χρονου ή ΙΟχρονου βιομηχανικού κύκλου. Μέσα σε κάθε κύκλο οι φάσεις ανόδου και ευημερίας χαρακτηρίζονται από άνοδο των προσδοκιών κέρδους και της πραγματοποίησης κέρδους (κέρδη ex ante και ex post), που ακολουθούνται ή συνοδεύονται από ανόδους στο ποσοστό συσσώρευσης του παραγωγικού κεφαλαίου". Οι φάσεις της οξείας κρίσης και της ύφεσης χαρακτηρίζονται από πτώσεις στο ποσοστό του πραγματοποιημένου κέρδους και των προσδοκιών κέρδους, που συνοδεύονται ή ακολουθούνται από πτώσεις του ποσοστού συσσώρευσης παραγωγικού κεφαλαίου (δηλαδή, επενδύσεις). Δε θα υπεισέλθουμε στις ωραίες λεπτές διαφορές αυτών των συσχετισμών, οι οποίες δεν είναι με κανένα τρόπο μηχανιστικές, ούτε για τους σοβαρούς μαρξιστές αναλυτές ούτε για τους σοβαρούς ακαδημαϊκούς αναλυτές. Λαμβάνουν υπόψη τους φαινόμενα χρονικών καθυστερήσεων κυρίως ανάμεσα στις αποφάσεις για επενδύσεις και τις τελικές 13

15 Ernest Mandel αυξήσεις στηνπαραγωγή, που αυτές οδηγούν. Επίσης, συνυπολογίζουν τις διακυμάνσεις στο ποσό του χρηματικού κεφαλαίου που διατίθεται για επενδύσεις πρωτίστως παραγωγικού κεφαλαίου, δηλαδή την κυμαινόμενη διαίρεση του κοινωνικού κεφαλαίου σε παραγωγικό κεφάλαιο, εμπορικό κεφάλαιο (κεφάλαιο παγωμένο σε εμπορεύματα που ήδη έ χουν παραχθεί, δηλαδή αποθέματα εμπορευμάτων) ή χρηματικό κεφάλαιο, και συμπεριλαμβάνουν τα φαινόμενα διακύμανσης της πίστωσης και των επιτοκίων. Τέλος, συνεκπμούντις αυξομειώσεις στη ζήτηση και την προσφορά χρηματικού κεφαλαίου, καθώς και μια ολόκληρη σειρά από δευτερεύοντες παράγοντες. Όμως, οι ουσιαστικές κινήσεις, αυτές που καθορίζουν τις βασικές κατευθύνσεις του συστήματος, παραμένουν οι διακυμάνσεις στο μέσο ποσοστό συσσώρευσης του παραγωγικού κεφαλαίου. Γενικά, η μαρξιστική οικονομική ανάλυση εξετάζει τις κινήσεις του μέσου ποσοστού κέρδους σε δύο διαφορετικά χρονικά πλαίσια: στο πλαίσιο του βιομηχανικού κύκλου και στο πλαίσιο ολόκληρης της διάρκειας ζωής του καππαλιστικού συστήματος (ξανά η διαμάχη για τη λεγάμενη θεωρία της κατάρρευσης)12. Εμείς ισχυριζόμαστε ότι πρέπει να εισαχθεί και ένα τρίτο χρονικό πλαίσιο, ώστε να συμφωνήσουμε τόσο με το σύνολο της θεωρητικής ανάλυσης όσο και με τα διαθέσιμα εμπειρικά δεδομένα. Αυτό το τρίτο χρονικό πλαίσιο είναι ακριβώς αυτό των μακρών κυμάτων διάρκειας χρόνων. Αποτελούν μια πραγματική πρόκληση για τη μαρξιστική οικονομική ανάλυση. Η άρνηση να ασχοληθούμε μ αυτή την πρόκληση αποτελεί στρουθοκαμηλισμό απέναντι στην πραγματικότητα και υποδηλώνει παραδοχή θεωρητικής αδυναμίας. Είναι πρόκληση για μια θεωρία στην οποία η πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους παίζει τόσο σημαντικό ρόλο, να εξηγήσει πώς είναι δυνατόν ακολουθώντας τρία τουλάχιστον ιστορικά σημεία-καμπές στην καπιταλιστική ιστορία της οικονομίας (μετά το 1848, μετά το 1893 και μετά το 1940 στη Β. Αμερική και το 1948 στη Δ. Ευρώπη και την Ιαπωνία) να υπήρξαν απότομες μακροπρόθεσμες άνοδοι στο μέσο ποσοστό οικονομικής ανάπτυξης. Υπογραμμίσαμε, ήδη, το γεγονός ότι το να έχουμε τέτοιες μακροχρόνιες ανόδους στην αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής και των επενδύσεων που να συμπίπτουν με στασιμότητα ή πτώση του ποσοστού κέρδους είναι θεωρητικά αβάσιμο και εμπειρικά αναπόδεικτο. Έτσι, το πραγματικό πρόβλημα στο πλαίσιο της μαρξιστικής οικονομικής ανάλυσης, είναι το εξής: Είναι δυνατόν, με τα εννοιολογικά εργαλεία της μαρξιστικής οικονομικής ανάλυσης, να εξηγήσουμε τις μακροπρόθεσμες ανόδους στο μέσο ποσοστό κέρδους σε δεδομένες ιστορικές καμπές, παρά την κυκλική καθοδική πορεία αυτού του ίδιου ποσοστού κέρδους στο τέλος κάθε βιομηχανικού κύκλου και παρά την υλική πτώση, που δείχνει τα ιστορικά όρια του καπιταλιστικού 14

16 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης" τρόπου παραγωγής; Η απάντησή μας σ αυτό το ερώτημα είναι κατηγορηματικά Ναι. Είμαστε πεισμένοι πως ό,τι συνέβη μετά το 1848, μετά το 1893 και μετά το 1940 (48) ήταν όντως μακροχρόνιοι άνοδοι στο μέσο ποσοστό κέρδους. Είμαστε, επίσης, πεισμένοι ότι αυτό είναι εντελώς εξηγήσιμο στο πλαίσιο της μαρξιστικής οικονομικής ανάλυσης για τον ακόλουθο λόγο. Αρκετές μεταβλητές-κλειδιάτου μαρξιστικού "συστήματος είναι ενμέρει αυτόνομες μεταβλητές. Οι συσχετίσεις τους δεν είναι μηχανικές. Ένας απο τους κύριους λόγους που υπήρξαν τόσες παρανοήσεις της οικονομικής θεωρίας του Μαρξ είναι ακριβώς πως παρανοώντας τη μέθοδο με την οποία χειρίζεται διαδοχικά διαφορετικά επίπεδα αφαίρεσης (ή, αν προτιμάτε, η πρακτική του να χρησιμοποιεί τη μέθοδο της διαδοχικής προσέγγισης) πολλοί σχολιαστές ή κριτικοί του απέδωσαν ότι συσχετίζει μηχανικά αυτές τις βασικές μεταβλητές, ερχόμενος σε αντίθεση όχι μόνο με την εσωτερική λογική του συστήματος του, αλλά και με ό,τι ρητά δήλωσε γι αυτό το θέμα. Απ αυτή την άποψη, μια καλή επεξήγηση αποτελεί η μαρξιστική θεωρία για τους μισθούς, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την ιδέα των Malthus-Lassalle για το σιδερένιο νόμο των μισθών, μια θεωρία που μπορεί να εξηγηθεί μόνο στο πλαίσιο ακριβώς τέτοιων εν μέρει αυτόνομων μεταβλητών, που κινούνται μέσα στην εσωτερική λογική ενός συνεκτικού συστήματος13. Δεν μπορούμε να μπούμε εδώ σε μια λεπτομερή ανάλυση της μαρξιστικής θεωρίας των μισθών για να στηρίξουμε τη θέση μας. Ας θυμηθούμε, απλώς, μια σημαντική συνέπεια της μαρξιστικής θεωρίας της υπεραξίας. Σε αντίθεση με τον Ricardo, ο Μαρξ δεν συνέδεε γραμμικά το ποσοστό κέρδους σε μια με τις διακυμάνσεις των μισθών. Οι τρεις βασικοί παράγοντες, που καθορίζουν το ποσοστό κέρδους κατά το Μαρξ, είναι οι διακυμάνσεις στην οργανική σύνθεση του κεφαλαίου, οι διακυμάνσεις στο ποσοστό υπεραξίας και οι διακυμάνσεις στην ταχύτητα περιστροφής του κεφαλαίου (με το ποσοστό υπεραξίας να μην σχετίζεται ούτε και αυτό γραμμικά με τις διακυμάνσεις των πραγματικών μισθών, όπως μόλις αναφέραμε)14. Έτσι, για άλλη μια φορά, το ποσοστό κέρδους δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να σχετίσει άμεσα με τους πραγματικούς μισθούς. Το ποσοστό κέρδους μπορεί να ανεβαίνει ενώ οι πραγματικοί μισθοί ανεβαίνουν, μπορεί να κατεβαίνει ενώ οι πραγματικοί μισθοί κατεβαίνουν. Μονάχα με προσεκτική παρατήρηση όλων των μερικώς αυτόνομων μεταβλητών μπορούμε να φτάσουμε σε συμπεράσματα που να αφορούν την τρέχουσα τάση του ποσοστού κέρδους και σε προβλέψεις για τις μελλοντικές βραχυπρόθεσμες ή μεσοπρόθεσμες διακυμάνσεις. Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι κάπ τέτοιο αποτελεί παρέκκλιση από το θέμα μας. Δεν είναι όμως. Γιατί δείχνοντας πως στο μαρξιστικό 15

17 Ernest Mandel σύστημα υπάρχει μια περίπλοκη διαλεκτική αλληλεπίδραση διαφόρων διαδικασιών, οι οποίες δεν είναι μηχανιστικά και μονοδιάστατα προκαθορισμένες, κατανοούμε τη μέθοδο που πρέπει να χρησιμοποιηθεί για να εξηγήσουμε τις απότομες μακροχρόνιες ανόδους του μέσου ποσοστού κέρδους, που τη σειρά τους εξηγούν τις απότομες μακροχρόνιες ανόδους στο μέσο ποσοστό ανάπτυξης της βιομηχανικής παραγωγής και του παγκόσμιου εμπορίου μετά το 1848, το 1893 και το 1940(48), καθώς και, αντίστοιχα, τη μακροπρόθεσμη πτώση στο μέσο ποσοστό κέρδους, που επίσης μπορεί να εξηγήσει τις εντυπωσιακές μειώσεις στο ρυθμό της οικονομικής ανάπτυξης, που συνέβη γύρω στα 1823, το 1873, ανάμεσα στους δύο παγκόσμιους πολέμους στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα και στα τέλη της δεκαετίας του Με άλλα λόγια, μια ισχυρή αύξηση στο ποσοστό της υπεραξίας, μια μεγάλη πτώση στο ποσοστό αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, μια απότομη επιτάχυνση στην περιστροφή του κεφαλαίου ή ένας συνδυασμός κάποιων ή όλων αυτών των παραγόντων, μπορούν να εξηγήσουν μια απότομη άνοδο στο μέσο ποσοστό κέρδους. Επιπλέον, ο Μαρξ έδειξε ότι ανάμεσα στους παράγοντες που μετριάζουν τις συνέπειες της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους είναι η αύξηση του όγκου της υπεραξίας και η ροή του κεφαλαίου σε χώρες (και, θα πρέπει να προσθέσουμε, σε τομείς) όπου η μέση οργανική σύνθεση του κεφαλαίου είναι σημαντικά χαμηλότερη απ ό,τι στους βασικούς βιομηχανικούς κλάδους των βιομηχανοποιημένων καπιταλιστικών χωρών. Μπορούμε, έτσι, να συμπεράνουμε, σε πιο αφηρημένο θεωρητικό επίπεδο, ότι μια απότομη ισχυρή άνοδος στο μέσο ποσοστό κέρδους συμβαίνει όταν αρκετοί ή και οι πέντε παράγοντες που προαναφέρθηκαν λειτουργούν με συγχρονισμένο τρόπο και έτσι ξεπερνούν την προηγούμενα ευδιάκριτη μακροχρόνια πτώση στο μέσο ποσοστό κέρδους. Αυτό δε σημαίνει ότι ματαιώνουν τα συνηθισμένα κυκλικά σκαμπανεβάσματα του μέσου ποσοστού κέρδους (δηλαδή, ότι εξαλείφουν τον κανονικό φυσιολογικό επιχειρησιακό κύκλο). Σημαίνει, όμως, ότι βάζουν φρένο στις κυκλικές πτώσεις που συμβαίνουν, εφ όσον οι αντισταθμισπκές δυνάμεις λειτουργούν πιο έντονα και πιο συγχρονισμένα από πριν. 'Οταν, αντίθετα, αυτές οι αντισταθμιστικές δυνάμεις είναι σχετικά αδύναμες και όταν μονάχα ελάχιστες (ή καμιά) απ αυτές λειτουργούν, η πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους θα επιβληθεί πλήρως και θα χαρακτηρίσει μια μακρά περίοδο (ένα μακρό κύμα ύφεσης) με χαμηλό μέσο ποσοστό ανάπτυξης ή ακόμα και τάση προς στασιμότητα. Επαναλαμβάνουμε ότι αυτό δεν εμποδίζει τις κυκλικές ανόδους στο ποσοστό κέρδους και τη συσσώρευση κεφαλαίου (δηλαδή, έναν ομαλό επιχειρησιακό κύκλο), εξηγεί, όμως, γιατί οι περίοδοι ανάκαμψης θα είναι 16

18 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης" σχετικά αδύναμες και βραχύβιες. Έτσι, τα μακρά κύματα επέκτασης είναι περίοδοι στις οποίες οι δυνάμεις που ανπδρούν στην πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους λειτουργούν με έντονο και συγχρονισμένο τρόπο. Τα μακρά κύματα ύφεσης είναι περίοδοι σπς οποίες οι δυνάμεις που ανπδρούν στην πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους είναι λιγότερες, πιο αδύναμες με καθοριστικά μικρότερο συγχρονισμό. Επειδή αυτό συμβαίνει σε ορισμένες καμπές, μπορεί να εξηγηθεί μονάχα κάτω από το φως μιας συγκεκριμένης ιστορικής ανάλυσης της δεδομένης περιόδου καπιταλιστικής εξέλιξης που οδήγησε σ αυτή την καμπή. Αυτή η ανάλυση πρέπει στη συνέχεια να ολοκληρωθεί εξηγώντας γιατί μια σειρά από παράγοντες μπορεί να παραμείνουν ουσιώδεις και καθοριστικοί στη διάρκεια μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου, γιατί δεν ουδετεροποιούνται άμεσα από τα ίδια τα οικονομικά αποτελέσματα που παράγουν. Για παράδειγμα, γιατί μια ισχυρή αύξηση του ποσοστού ανάπτυξης της βιομηχανικής παραγωγής στη διάρκεια ενός κύκλου δεν οδηγεί άμεσα σε μια κατάσταση πλήρους απασχόλησης και αυξανόμενων δυσκολιών στην αύξηση του ποσοστού υπεραξίας, κάτι που θα προκαθορίσει τον επόμενο κύκλο και θα τον κάνει να ξεκινήσει κάτω από πολύ χειρότερες προσδοκίες κέρδους από τον προηγούμενο, κι έτσι θα εμποδίσει ένα συσσωρευτικά ψηλότερο ποσοστό ανάπτυξης στη διάρκεια αρκετών διαδοχικών κύκλων; Αντίθετα, μια πάνω από το μέσο όρο αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, ένα στάσιμο ή ακόμα και πτωτικό ποσοστό υπεραξίας, μια έντονη πτώση στο ρυθμό αύξησης της περιστροφής του κεφαλαίου ή ένας συνδυασμός αρκετών ή όλων αυτών των παραγόντων μπορούν να εξηγήσουν μια μακροχρόνια πτώση στο μέσο ποσοστό κέρδους. Αυτή η ανάλυση πρέπει επίσης να ολοκληρωθεί με την εξήγηση των λόγων για τους οποίους μια τέτοια πτώση δε δημιουργεί αυτόματα τα αποτελέσματα τα οποία θα έκαναν ταχύτατα δυνατή μια νέα άνοδο του μέσου ποσοστού κέρδους (γιατί, δηλαδή, δεν υπάρχει, ως αποτέλεσμα μιας στάσιμης οικονομίας στη διάρκεια ενός κύκλου, τέτοια αύξηση της ανεργίας που να προκαλέσει ισχυρή αύξηση στο ποσοστό υπεραξίας, η οποία μπορεί, στη συνέχεια, να οδηγήσει από τον επόμενο κύκλο σε ισχυρή αύξηση του μέσου ποσοστού του κέρδους, σε ισχυρή αύξηση της συσσώρευσης κεφαλαίου και έτσι σε ισχυρή αύξηση στο ποσοστό οικονομικής ανάπτυξης). Μπορούν να παρουσιαστούν εμπειρικά στοιχεία για τέτοια μακρά κύματα στο μέσο ποσοστό κέρδους; Φαίνεται πως τα δεδομένα δεν επαρκούν για να πετύχουν κάτι τέτοιο αν πάρουμε τις βιομηχανοποιημένες χώρες ως σύνολο, παρόλο που έχει γίνει πολλή έρευνα για συγκεκριμένες περιόδους, και κυρίως για συγκεκριμένους κλάδους σε 17

19 Ernest Mandel συγκεκριμένες χώρες. Όμως, αυτά τα δεδομένα γενικά δεν καλύπτουν αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, ώστε να μπορέσουν να φωτίσουν την ερμηνεία μας για τα μακρά κύματα οικονομικής εξέλιξης. Στην περίπτωση της Ιαπωνίας, ο Christian Sautter σχεδίασε ένα διάγραμμα που δείχνει πόσο επικερδείς μακροχρόνια υπήρξαν οι ιαπωνικές μη αγροτικές ιδιωτικές επιχειρήσεις για την περίοδο δείχνοντας έτσι ξεκάθαρα τις μακροπρόθεσμες τάσεις (Διάγραμμα 1)15. Ωστόσο, υπάρχει ένας τομέας για τον οποίο τα στατιστικά στοιχεία είναι άφθονα και καλύπτουν πολύ μεγάλες χρονικές περιόδους: αυτός των επιτοκίων. Από την πλευρά της μαρξιστικής οικονομικής θεωρίας τα επιτόκια δεν κινούνναι με κανέναν τρόπο παράλληλα με το ποσοστό κέρδους κάθε στιγμή. Μπορεί να παρουσιάσουν μεγάλη απόκλιση από αυτό το ποσοστό κάτω από εξαιρετικές συνθήκες. Όταν ξεσπάει μια σοβαρή οικονομική κρίση, που συμπίπτει με νομισματική ή πιστωτική κρίση (μια κρίση ρευστότητας πολλών καππαλιστικών επιχειρήσεων ή τραπεζών), τα επιτόκια μπορεί να εκτιναχθούν πολύ πάνω από το ποσοστό κέρδους, καθώς τίθεται ζήτημα δανεισμού των βιομηχάνων, όχι για να δημιουργήσουν επιπρόσθετο κέρδος, αλλά περισσότερο για να σώσουν το κεφάλαιό τους. Αντίθετα, στη διάρκεια μιας βαθιάς ύφεσης τα επιτόκια μπορεί να πέσουν πολύ κάτω από το μέσο ποσοστό κέρδους, καθώς το χρηματικό κεφάλαιο είναι άφθονο και οι βιομηχανικοί οίκοι επιβραδύνουν ή σταματούν τα τρέχοντα σχέδια επενδύσεων. Μη αγροτικές ιδιωτικές επιχειρήσεις (τιμές: ) ΙΑΠΩΝΙΑ Μη αγροτικές ιδιωτικές επιχειρήσεις (τρέχουσες τιμές & κόστος) ΙΑΠΩΝΙΑ

20 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης Διάγραμμα 1. Αποδοτικότητα των ιαπωνικών μη αγροτικών ιδιωτικών επιχειρήσεων, Προσαρμογή από τον Sautter5. Αν όμως δούμε μακροχρόνια τους μέσους όρους των ετήσιων επιτοκίων, αυτές οι παρεκκλίσεις από τον κανόνα μειώνονται σε μεγάλο βαθμό και έτσι μπορούμε να θεωρήσουμε ότι, τουλάχιστον στις μακροχρόνιες τάσεις τους, τα επιτόκια έχουν παράλληλη διακύμανση με το μέσο ποσοστό κέρδους. Συμβαίνει, έτσι, ο υπολογισμός των μακροχρόνιων διακυμάνσεων στα επιτόκια να δείχνει ότι είναι σε γενικές γραμμές ανάλογες με τα μακρά κύματα οικονομικής εξέλιξης, όπως τα προσδιορίσαμε. Παρόλο που αυτός ο συσχετισμός δεν αποτελεί από μόνος του απόδειξη για τη μαρξιστική ερμηνεία των μακρών κυμάτων ως λειτουργία των διακυμάνσεων στο μέσο ποσοστό κέρδους, σίγουρα ενισχύει τη θέση μας. Μακροπρόθεσμη οπφδ ονη επιτοκίων Βρετανία: Υψηλή απόδοση 1798: 5,9% Απροσδιόριστες διακυμάνσεις μέχρι το Πτώση μέχρι το 1852, στη συνέχεια άνοδος μέχρι το 1874, έπειτα νέα πτώση μέχρι το 1897 Χαμηλή απόδοση 1897: 2,25% Ηνωμένες Πολιτείες: Υψηλή απόδοση 1920: 5,32% 19

21 Ernest Mandel Χαμηλή απόδοση 1946: 2,19% Υψηλή απόδοση 1974: 7,2% (πρέπει να διορθωθεί λόγω υψηλού ποσοστού πληθωρισμού. Στην Ελβετία το υψηλότερο ποσοστό που καταγράφηκε ήταν εκείνο του 1974:7,13%) Γαλλία: Πριν το 1841: πτώση : άνοδος : πτώση : άνοδος Βραχυπρόθεσμα επιτόκια (δεκαετείς υέσοι όοοι) Βρετανία: : πτώση : άνοδος : πτώση : άνοδος : πτώση : άνοδος Ενωμένες Πολιτείες: : πτώση : άνοδος : πτώση : άνοδος : πτώση : άνοδος16 Εφόσον προσδιορίσαμε σαφώς τη μέθοδο προσέγγισης της μαρξιστικής θεωρίας των μακρών κυμάτων, που είναι σε τελική ανάλυση μια θεωρία των μακρών κυμάτων στο μέσο ποσοστό κέρδους, μπορούμε στη συνέχεια να τονίσουμε δύο άλλα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μαρξιστικής θεωρίας (σε αντίθεση προς την ακαδημαϊκή θεωρία) των μακρών κυμάτων στην καπιταλιστική εξέλιξη, δύο αλληλένδετα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Στην ερμηνεία των απότομων ανόδων στο μέσο ποσοστό κέρδους μετά από τις σημανηκές καμπές του 1848, του 1893 και του 1940 (48) οι εξωοικονομικοί παράγοντες παίζουν κομβικό ρόλο. Και για τον ίδιο λόγο, γενικά οι μαρξιστές δε θα πρέπει να δέχονται θεωρίες των μακρών κύκλων στην οικονομική εξέλιξη, του τύπου Kondratieff, σύμφωνα με τις οποίες υπάρχει στην ίδια την οικονομία ένας εσωτερικός μηχανισμός μέσω του οποίου ένας μακρύς κύκλος επέκτασης εικοσιπέντε περίπου χρόνων οδηγεί στο διάδοχο κύκλο στασιμότητας ίδιας διάρκειας, ο ο ποίος έπειτα οδηγεί αυτόματα στον επόμενο μακρύ κύκλο επέκτασης 2 0

22 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης" και ούτω καθ εξής.17 Για να το πούμε πιο καθαρά, παρόλο που η εσωτερική λογική των καπιταλιστικών νόμων κίνησης μπορεί να εξηγήσει τη συσσωρευτική φύση κάθε μακρού κύματος εφόσον έχει αρχίσει και παρότι μπορεί να ερμηνεύσει τη μετάβαση από ένα μακρό κύμα επέκτασης σ ένα μακρό κύμα στασιμότητας, δεν μπορεί όμως να εξηγήσει τη στροφή από το τελευταίο στο προηγούμενο.18δεν υπάρχει συμμετρία ανάμεσα στα α ναπόφευκτα μακροχρόνια αποτελέσματα της επιταχυνόμενης καπιταλιστικής ανάπτυξης (που είναι ακριβώς μια μακροχρόνια πτώση στο μέσο ποσοστό κέρδους) και την απότομη μακροχρόνια άνοδο στο μέσο ποσοστό κέρδους μετά από μια σταθερή πτώση για ένα τέταρτο του αιώνα. Αυτή η άνοδος δεν μπορεί να απορρέει μόνο από τους νόμους της κίνησης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Δεν είναι δυνατό να προκύπτει από τη λειτουργία του κεφαλαίου γενικά". Μπορεί να κατανοηθεί μονάχα αν όλες οι συγκεκριμένες μορφές της καπιταλιστικής εξέλιξης σ' ένα δεδομένο περιβάλλον (όλες οι συγκεκριμένες μορφές και αντιθέσεις πολλών κεφαλαίων ) μπουν στο παιχνίδι. Και αυτό σημαίνει μια ολόκληρη σειρά από μη οικονομικούς παράγοντες, όπως κατακτητικοί πόλεμοι, επεκτάσεις και συρρικνώσεις του χώρου καπιταλιστικής λειτουργίας, ενδοκαπιταλιστικοί ανταγωνισμοί, ταξική πάλη, ε παναστάσεις και αντεπαναστάσεις κ.λπ. Αυτές οι ριζικές αλλαγές στο συνολικό κοινωνικό και γεωγραφικό περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής πυροδοτούν, με τη σειρά τους, ριζικές ανακατατάξεις στις βασικές μεταβλητές της καπιταλιστικής ανάπτυξης (δηλαδή, μπορεί να οδηγήσουν σε ανακατατάξεις στο μέσο ποσοστό κέρδους). Η επανάσταση του 1848 και η ανακάλυψη των χρυσοφόρων περιοχών της Καλιφόρνια προκάλεσαν την απότομη ποιοτική διεύρυνση της παγκόσμιας καπιταλιστικής αγοράς. Ολόκληρες περιοχές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής και του Ειρηνικού Ωκεανού έγιναν ξαφνικά αγορές εμπορευμάτων παραγόμενων με καπιταλιστικό τρόπο. Αυτή η τρομακτική διεύρυνση της αγοράς (πιθανά η μεγαλύτερη, αναλογικά, που γνώρισε ο καπιταλισμός από τη γέννησή του) έδωσε ισχυρή ώθηση για μια εκτεταμένη εκβιομηχάνιση και για μια νέα τεχνολογική επανάσταση, όπως περιγράφεται λεπτομερώς από τον Μαρξ στο κεφάλαιο 13 του 1 ου τόμου του Κεφαλαίου : το πέρασμα από την ατμομηχανή στον ατμοκινητήρα από τη χειροτεχνία στη βιομηχανική παραγωγή του σταθερού κεφαλαίου. Αυτό, με τη σειρά του, είχε συνέπεια την πολύ μεγάλη αύξηση στο ποσοστό αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας (δηλαδή, της σχετικής υπεραξίας, του ποσοστού υπεραξίας). Επιπλέον, το ποσοστό και ο ρυθμός περιστροφής του κεφαλαίου 21

23 Ernest Mandel αυξήθηκαν σημαντικά ως αποτέλεσμα των επαναστατικών εξελίξεων στις μεταφορές, τις τηλεπικοινωνίες (το ατμόπλοιο, ο τηλέγραφος, η αύξηση κατασκευής σιδηροδρομικών γραμμών στη Βόρεια Αμερική και τη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη) και των επαναστατικών εξελίξεων στην πίστωση και το εμπόριο (οι ανώνυμες εταιρείες, τα μεγάλα πολυκαταστήματα κ.λπ.). Ο συνδυασμός όλων αυτών των αλλαγών αρκεί για να εξηγήσει μια μεγάλη, απότομη και διαρκή αύξηση στο ποσοστό κέρδους. Τα κύρια χαρακτηριστικά του ιμπεριαλισμού (το τελικό κομμάτιασμα της Αφρικής, της Μ. Ανατολής, της Αν. Ασίας και της Κίνας σε αποικιακές αυτοκρατορίες ή μισοαποικιακές σφαίρες επιρροής, η ποιοτική αύξηση της εξαγωγής κεφαλαίου σε υπανάπτυκτες χώρες, η πτώση σπς σχετικές τιμές των πρώτων υλών) εξηγούν επίσης την απότομη άνοδο του μέσου ποσοστού κέρδους μετά το 1893 (δηλαδή, μετά το τέλος της μεγάλης ύφεσης που κράτησε από το 1873 μέχρι το 1893). Η μείωση της αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου σε συνδυασμό με την αύξηση του ποσοστού υπεραξίας και πάλι ως αποτέλεσμα μιας τεχνολογικής επανάστασης (ηλεκτρισμός), έπαιξε ρόλο-κλειδί στην αύξηση με διαρκή τρόπο του μέσου ποσοστού κέρδους. Όσον αφορά στην καμπή του 1940 (48) εξηγήσαμε εκτενώς στον Ύστερο Καπιταλισμό την άνοδο στο μέσο ποσοστό κέρδους που επέτρεψε στον καπιταλισμό να ξεπεράσει τη μακρά σχετική στασιμότητα που υπέστη μεταξύ του 1914 και του Και πάλι οι κινητήριοι παράγοντες ήταν εξωοικονομικοί. Αυτήν τη φορά δεν ήταν ούτε μια κοινωνική επανάσταση (με γεωγραφική επέκταση της σφαίρας λειτουργίας του κεφαλαίου, όπως μετά το 1848) ούτε μια ιμπεριαλιστική κατάκτηση (όπως στο τελευταίο μέρος του 19ου αιώνα). Αυτή τη φορά ο κύριος εξωοικονομικός κινητήριος παράγοντας ήταν η ιστορική ήττα που υπέστη διεθνώς η εργατική τάξη τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 (φασισμός, πόλεμος, Ψυχρός Πόλεμος και η περίοδος του Μακάρθι στη Β. Αμερική), η οποία επέτρεψε στην αστική τάξη να επιβάλει μια σημαντική αύξηση του ποσοστού υπεραξίας (στις περιπτώσεις της Γερμανίας, της Ιαπωνίας, της Γαλλίας και της Ισπανίας εντυπωσιακές αυξήσεις που κυμαίνονται από 100 μέχρι 300%, στην περίπτωση των ΗΠΑ μια πιο συγκρατημένη, αλλά περίπου εξίσου σημαντική αύξηση). Συνοδευόμενη και πάλι από μείωση στο ποσοστό αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (μειώσεις σπς σχετικές τιμές των πρώτων υλών μετά το 1951, εύκολη και σχεδόν μονοπωλιακή πρόσβαση των ΗΠΑ στο φτηνό πετρέλαιο της Μ. Ανατολής, μείωση της αξίας πολλών στοιχείων του σταθερού κεφαλαίου από τις αρχές της δεκαετίας του 1950) και από επιταχυνόμενο ρυθμό στην περιστροφή του κεφαλαίου (επαναστάσεις σπς τηλεπικοινωνίες και την πίστη, γέννηση μιας πραγμαπκά διεθνούς χρημα 2 2

24 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης" ταγοράς που συνόδευσετον πολλαπλασιασμό των πολυεθνικών εταιρειών). Αυτή η μεγάλη αύξηση του ποσοστού υπεραξίας αρκεί για να εξηγήσει την απότομη άνοδο στο μέσο ποσοστό κέρδους, ακολουθούμενη από ανάλογη αύξηση στο ποσοστό συσσώρευσης του κεφαλαίου20. Η ευκαιρία επένδυσης του πλεονάζοντος κεφαλαίου στον εξοπλιστικό τομέα, με εγγυημένα από το κράτος κέρδη, έπαιξε ενισχυτικό ρόλο. Έχουμε πει ότι παρόλο που οι κομβικές καμπές προκαλούνται από εξωγενείς, εξωοικονομικούς παράγοντες, αποδεσμεύουν δυναμικές διαδικασίες, οι οποίες μπορούν, στη συνέχεια, να εξηγηθούν με την εσωτερική λογική των καπιταλιστικών νόμων κίνησης. Σ αυτό το σημείο είναι που εμείς αποδίδουμε σημαντικό ρόλο στις τεχνολογικές επαναστάσεις, όπως έκανε και ο Μαρξ. Η δική μας ερμηνεία των μακρών κυμάτων, σε σύγκριση με τις ερμηνείες των Kondratieff και Schumpeter, έχει το πλεονέκτημα ότι δεν εξηγεί τα μακρά κύματα, την αρχή τους και το τέλος τους, με την αμφίβολη ύπαρξη των μακρά ωριμαζόμενων σχεδίων επενδύσεων διάρκειας 25 ή ακόμα και 50 χρόνων (τα οποία είναι φανερό πως παίζουν μονάχα περιθωριακό ρόλο στην καπιταλιστική οικονομία) ή, ακόμα χειρότερα, με την ξαφνική εμφάνιση ενός μεγάλου αριθμού από καινοτόμες προσωπικότητες (δηλαδή, με βιολογικά ή γενετικά συμβάντα), αλλά περισσότερο με τα μακροχρόνια σκαμπανεβάσματα του μέσου ποσοστού κέρδους. Από τη στιγμή, όμως, που ένα τέτοιο μακρό κύμα ξεκινάει, αρχίζουν τα ερωτήματα: Πώς αποκτά ορμή; Γιατί μπορεί να διατηρείται για μεγάλη περίοδο; Οι απαντήσεις πρέπει να βρίσκονται σε πολλά επίπεδα. Μια πραγματική τεχνολογική επανάσταση προκαλεί ριζική αλλαγή των βασικών τεχνικών σε όλες τις σφαίρες της καπιταλιστικής παραγωγής και διανομής, συμπεριλαμβανομένων των τηλεπικοινωνιών και των μεταφορών. Οι μεγάλης κλίμακας καινοτομίες δε γίνονται στη διάρκεια του μακρού κύματος σχετικής στασιμότητας, που προηγείται μιας τεχνολογικής επανάστασης, γιατί οι προσδοκίες κέρδους είναι ασήμαντες. Ακριβώς γι αυτόν το λόγο, από τη στιγμή που αρχίζει η ταχεία άνοδος στο ποσοστό κέρδους, το κεφάλαιο βρίσκει ένα απόθεμα ανεφάρμοστων ή μόνο περιθωριακά εφαρμοσμένων εφευρέσεων και έτσι έχει τα υλικά μέσα για την άνοδο του ποσοστού τεχνολογικών καινοτομιών. Όταν πραγματοποιείται μια βασική τεχνολογική επανάσταση είναι ήδη μεγάλης διάρκειας. Συνδεδεμένα με τα υλικά μέσα είναι και τα οικονομικά μέσα, καθώς το προηγούμενο διάστημα έγιναν σημαντικές αυξήσεις στο πρόσφατα συσσωρευμένο κεφάλαιο που δεν επενδύθηκε στην παραγωγή (δηλαδή, αποθέματα χρηματικού κεφαλαίου), οι οποίες αυξήσεις τώρα προστίθενται σπς μεγάλες αυξήσεις, στην πρόσφατα παραγ- 23

25 Ernest Mandel μένη και συσσωρευμένη υπεραξία ώστε, να κάνουν δυνατή μια μεγάλη αύξηση στο ποσοστό συσσώρευσης παραγωγικού κεφαλαίου (δηλαδή, παραγωγικής επένδυσης). Μια πραγματική τεχνολογική επανάσταση σημαίνει, τουλάχιστον στην πρώτη φάση της, μεγάλες διαφορές στο κόστος παραγωγής ανάμεσα σ εκείνες τις επιχειρήσεις που ήδη εφαρμόζουν την επαναστατική τεχνική και σ εκείνες που δεν την εφαρμόζουν ή την εφαρμόζουν μόνο περιθωριακά. Όμως, καθώς αυτό το γενικό κλίμα είναι επεκτατικό, θα είναι η μέση παραγωγικότητα της εργασίας στους προηγμένους κλάδους της βιομηχανίας που θα καθορίσει την κοινωνική αξία αυτών των εμπορευμάτων, ενώ εκείνες οι επιχειρήσεις στις οποίες η παραγωγικότητα της εργασίας είναι πάνω από το μέσο όρο που θα έχουν τα μεγαλύτερα κέρδη. Τούτο ισχύει ακόμα περισσότερο για τους νέους κλάδους της βιομηχανίας, εκείνους που ταυτίζονται με την τεχνολογική επανάσταση. Αρχικά, η κοινωνική αξία των εμπορευμάτων θα καθορίζεται από τις επιχειρήσεις με το μεγαλύτερο κόστος παραγωγής. Με άλλα λόγια, οι τεχνολογικές καινοτομίες, κάτω απ αυτές τις συνθήκες, ανεβάζουν το μέσο ποσοστό κέρδους και δεν πραγματοποιούνται σε βάρος των λιγότερο παραγωγικών επιχειρήσεων. Επιπλέον, η εργατική τάξη γενικά μπαίνει σε κάθε μακρό κύμα επέκτασης φέροντας τις πληγές της μακροχρόνιας ανεργίας της προηγούμενης περιόδου (μειωμένη διαπραγματευτική δύναμη και, σε πολλές περιπτώσεις, κλονισμένη αυτοπεποίθηση) έτσι που δε θα χρησιμοποιήσει τις επεκτατικές συνθήκες (τουλάχιστον όχι αμέσως) για να καλύψει τη σχετική μείωση των μισθών, που υπήρξε ένας από τους κινητήριους παράγοντες για την άνοδο του ποσοστού κέρδους. Οι πραγματικοί μισθοί αυξάνονται, όμως μάλλον αργά. Γενικά, για τουλάχιστον μια δεκαετία, αν όχι περισσότερο, αυξάνονται με μικρότερη ταχύτητα από το ποσοστό αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας στον τομέα II, ο οποίος αναπτύσσεται ραγδαία λ,ογω της τεχνολογικής επανάστασης. Έτσι, το ποσοστό της υπεραξίας εξακολουθεί να αυξάνεται παρά την αύξηση στους πραγματικούς μισθούς. Επιπροσθέτως, το γενικό επεκτατικό κλίμα προκαλεί μαζικών διαστάσεων μετανάστευση υποαπασχολούμενου εργατικού δυναμικού και φτωχοποιημένων μικροπαραγωγών εμπορευμάτων από την περιφέρεια του βιομηχανικού καπιταλισμού προς τα μητροπολιτικά κέντρα. Αυτό, με τη σειρά του, συμπληρώνει τον εφεδρικό βιομηχανικό στρατό εργατικού δυναμικού και διατηρεί την αύξηση των πραγματικών μισθών σε λογικά όρια για την μπουρζουαζία21. Αυτό σίγουρα ισχύει για το μακρό κύμα του 1940 (48) μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '60. Καθένα από τα προηγούμενα μακρά κύματα επέκτασης χρειάζεται συγκεκριμένη ανάλυση απ αυτή την άποψη, παρόλο 2 4

26 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης που υπάρχει εντυπωσιακή ομοιότητα με τα κύματα μετανάστευσης των δεκαετιών του 1850 και του Έτσι, όλες αυτές οι δυνάμεις συμβάλλουν στο να αποκτήσει το μακρό κύμα επέκτασης ορμή, ώστε να κρατήσει το μέσο ποσοστό ανάπτυξης πάνω από το μέσο όρο κατά τη διάρκεια αρκετών διαδοχικών βιομηχανικών κύκλων, καθώς τα πραγματοποιημένα και τα προσδοκώμενα μέσα ποσοστά κέρδους παραμένουν πάνω από τους μέσους όρους των προηγούμενων μακρών κυμάτων. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι το μέσο ποσοστό κέρδους βρίσκεται σε διαρκή άνοδο ή ότι κυμαίνεται σε υψηλά, άνω του μέσου όρου, επίπεδα. Υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στα μακρά κύματα καπιταλιστικής ανάπτυξης και τον κανονικό επιχειρησιακό κύκλο. Στη διάρκεια ενός μακρού κύματος επέκτασης, οι περίοδοι της ανόδου, της ευημερίας και της οικονομικής άνθησης διαρκούν περισσότερο και είναι πιο έντονες ενώ οι υφέσεις είναι συντομότερες και λιγότερο σοβαρές. Αντίθετα, στη διάρκεια ενός μακρού κύματος με τάση στασιμότητας, οι περίοδοι ανόδου και ευημερίας είναι συντομότερες, πιο αβέβαιες και περισσότερο άνισες ενώ οι υφέσεις διαρκούν περισσότερο και είναι πιο έντονες. Όμως, στη διάρκεια ενός μακρού κύματος επέκτασης υπάρχουν όντως και υφέσεις (δηλαδή, προσωρινές πτώσεις στο μέσο ποσοστό κέρδους). Αντίστοιχα, στη διάρκεια ενός μακρού κύματος με τάση στασιμότητας, υπάρχουν περίοδοι ανόδου και ευημερίας (δηλαδή, συγκυριακές άνοδοι στο μέσο ποσοστό κέρδους). Διαθέτουμε τα εμπειρικά στοιχεία που επιβεβαιώνουν αι/τή τη σύνδεση. Ο Woytinski έδωσε τα ακόλουθα δεδομένα για τα δύο μακρά κύματα οικονομικής εξέλιξης στη Γερμανία: Στη διάρκεια του μακρού κύματος ύφεσης του υπήρξαν δεκαπέντε χρόνια κρίσης ή ύφεσης έναντι έξι χρόνων ανόδου. Όμως, στη διάρκεια του μακρού κύματος επέκτασης του υπήρξαν μόνο τέσσερα χρόνια κρίσης ή ύφεσης έναντι 15 χρόνων ανόδου23. Τα δεδομένα που παρουσίασε ο Gordon (Πίνακας 1.6) επιβεβαιώνουν την ανάλυση και για τις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Αυτά τα συγκυριακά σκαμπανεβάσματα στο μέσο ποσοστό κέρδους δε χρειάζεται να εξηγηθούν με τη θεωρία των μακρών κυμάτων. Μπορούν να εξηγηθούν άρτια με την παραδοσιακή θεωρία της κρίσης (όπως λένε οι μαρξιστές) ή τη θεωρία του επιχειρησιακού κύκλου (όπως αποκαλούντα σκαμπανεβάσματα οι ακαδημαϊκοί οικονομολόγοι}. Όμως, αυτή ακριβώς η σύνδεση του παραδοσιακού βιομηχανικού ή επιχειρησιακού κύκλου με τα μακρά κύματα είναι που καθιστά τη θεωρία των μακρών κυμάτων χρήσιμο εργαλείο για την ερμηνεία των ιδιαιτεροτήτων κάθε συγκεκριμένου βιομηχανικού κύκλου και, πιο συγκεκριμένα, τις παραλλαγές στο μέγεθος αυτών των ιδιαιτεροτήτων. Όταν ο Τρότσκι σωστά απέρριψε τη χρήση του όρου μακροχρόνιος κύκλος του Kondratieff σε αναλογία με το συνηθισμένο βιομηχα- 25

27 Ernest Mandel Πίνακας 1.6. Σύνδεση μεταξύ των μακρών κυμάτων της καπιταλιστικής εξέλιξης και του κανονικού επιχειρησιακού κύκλου Αναλογία μηνών επέκτασης και μηνών κάμψης ΗΠΑα Βρετανία Γερμανία Κύμα επέκτασης Κύμα ύφεσης Κύμα επέκτασης Κύμα ύφεσης α) Η διάρκεια των υφέσεων στις ΗΠΑ κατά το μακρό κύμα επέκτασης ήταν 11 μήνες κατά μέσο όρο. Όσον αφορά το μακρό κύμα ύφεσης ήταν 21 μήνες κατά μέσο όρο. Πηγή: David Μ Gordon Up and Down the Long Roller Coaster" in U.S. Capitalism in Crisis, New York: Union for Radical Political Economics, 1978, p. 26, W.W. Rostow, The World Economy, History and Prospects, Austin: University of Texas Press, 1978, pp. 323, 325, 343. Τα δεδομένα για την περίοδο μετά το 1967 είναι από δικούς μας υπολογισμούς. νικό κύκλο, το έκανε ουσιαστικά επειδή οι απότομες ανοδικές καμπές των μακρών κυμάτων δεν μπορούν να εξηγηθούν βασικά με εσωτερικά οικονομικά αίτια. Για τον ίδιο αυτό λόγο δεν μπορεί να υπάρξει μηχανική συμμετρία ανάμεσα στο μήκος του βιομηχανικού κύκλου και στο μήκος του μακρού κύματος. Οι μαρξιστές θεωρούν (όπως και ο ίδιος ο Μαρξ) ότι το μήκος του βιομηχανικού κύκλου εξαρτάται από την ηθική διάρκεια ζωής του σταθερού κεφαλαίου (δηλαδή, από τη διακριτή περίοδο στην οποία πραγματοποιείται μαζική ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου), το οποίο, από την ίδια τη φύση του, δεν μπορεί να ανανεώνεται τμηματικά και σε διαρκή βάση. Συμβάντα, όμως, όπως νέες γεωγραφικές κατακτήσεις του καπιταλισμού, πόλεμοι, επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις, δεν μπορούν να επιβληθούν από κανένα τέτοιο μηχανικό νόμο όπως η ηθική διάρκεια ζωής των μηχανημάτων μεγάλης κλίμακας. Το να αρνούμαστε, ωστόσο, ότι από τη στιγμή που ένα μακρό κύμα έχει ξεκινήσει, η εσωτερική λογική του καπιταλισμού (δηλαδή, οι νόμοι κίνησης του συστήματος) αναγκαστικά επιβάλλουν την παραπέρα τροπή των γεγονότων, είναι σαν να αρνούμαστε ότι αυτοί οι νόμοι κίνησης έχουν οποιαδήποτε πραγματική λειτουργική αξία. Αν κάποιος πιστεύει ότι όχι μόνο κάθε 50 ή 60 χρόνια, αλλά διαρκώς εξωτερικές μη οικονομικές δυνάμεις καθορίζουν την ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας, τότε εκ των πραγμάτων απορρίπτει ολόκληρη τη μαρξιστική οικονο- 26

28 Τα Μακρά Κύματα της Καπιταλιστικής Εξέλιξης μική ανάλυση24. Αυτός είναι ο λόγος που δεν μπορούμε να δεχτούμε την κριτική που μας απευθύνεται (όπως και στη μαρξιστική θεωρία των μακρών κυμάτων γενικά) ότι προσπαθούμε με εκλεκηκίστικο τρόπο να συνδυάσουμε εξωγενείς και ενδογενείς ερμηνείες της καπιταλιστικής εξέλιξης (δηλαδή, προσπαθούμε να συνδυάσουμε τον Τρότσκι με τον Kondratieff)25. Δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο στη θέση ότι οι απότομες μακροχρόνιες άνοδοι στο μέσο ποσοστό κέρδους μπορούν να εξηγηθούν, σε τελική ανάλυση, μόνο μέσω των αλλαγών στο κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί ο καπιταλισμός και ότι από τη στιγμή που αυτές οι άνοδοι συντελεστούν οι εσωτερικές ανπφάσεις του καπιταλιστικού τρόπου Παραγωγής δείχνουν την αξία τους και οδηγούν αμείλικτα σε νέες πτώσεις του ποσοστού κέρδους, τόσο σε συγκυριακή βάση (στο βιομηχανικό κύκλο) όσο και σε μακροχρόνια βάση. Είναι αναπόφευκτο ότι ένα μακρό κύμα με τάση στασιμότητας πρέπει να το ακολουθήσει ένα μακρό κύμα με τάση επέκτασης, εκτός, βέβαια, και αν είμαστε έτοιμοι να υποθέσουμε ότι το κεφάλαιο έχει ανακαλύψει κάποιο κόλπο να εξαλείφει για ένα τέταρτο του αιώνα (αν όχι περισσότερο) την πτωτική τάση του μέσου ποσοστού κέρδους. Για να δείξουμε με ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια αυτή τη σύνδεση εξωτερικών και εσωτερικών παραγόντων στην αλληλεπίδραση των μακρών κυμάτων της καπιταλιστικής εξέλιξης με την οικονομική ιστορία του καπιταλισμού πρέπει να εισαγάγουμε στην ανάλυση των μακρών κυμάτων δύο πρόσθετα στοιχεία: τη μακροχρόνια τάση του διεθνούς καπιταλιστικού ανταγωνισμού, σε κρατικό επίπεδο, και τις μακροχρόνιες διακυμάνσεις στην παραγωγή χρυσού. Υπάρχουν αναμφισβήτητες αναλογίες ανάμεσα στη σχετική ηγεμονία της Βρετανίας στην παγκόσμια αγορά την περίοδο , που ακολουθήθηκε από την πτώση της ηγεμονίας στη μεγάλη ύφεση του , στη σχετική ηγεμονία του βρετανικού ιμπεριαλισμού την περίοδο , που ακολουθήθηκε από την κατακόρυφη πτώση αυτής της ηγεμονίας την περίοδο και την ισχυρή ηγεμονία του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού την περίοδο από το 1940(48) ως τα τέλη της δεκαετίας του 60 που ακολουθήθηκε από τη σχετική πτώση αυτής της ηγεμονίας έκτοτε. Είναι αλήθεια πως μπορούμε να κάνουμε λόγο μονάχα για αναλογίες και όχι για πλήρεις ομοιότητες. Η ηγεμονία της βρετανικής βιομηχανίας την περίοδο ήταν πολύ πιο έντονη από την ηγεμονία του βρετανικού ιμπεριαλισμού την περίοδο , η οποία αμφισβητούνταν όλο και περισσότερο, σχεδόν από το ξεκίνημά της, από την ανάπτυξη του γερμανικού και έπειτα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού. Επίσης, η ηγεμονία του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού στα τέλη των δεκα- 27

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική Εισαγωγή: με τι ασχολείται Ποια είναι η θέση της μακροοικονομικής σήμερα; Χρησιμότητα - γιατί μελετάμε την μακροοικονομική θεωρία; Εξέλιξη θεωρίας και σχέση με την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Χρηματοοικονομική ανάλυση των ΜΜΕ

Χρηματοοικονομική ανάλυση των ΜΜΕ Χρηματοοικονομική ανάλυση των ΜΜΕ Ανάλυση λογιστικών καταστάσεων Ένας από τους σκοπούς της χρηματοοικονομικής επιστήμης αποτελεί η αξιολόγηση και αξιοποίηση των στοιχείων που έχουν συγκεντρωθεί και καταγραφεί

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Εάν το ποσοστό υποχρεωτικών καταθέσεων είναι 25% και υπάρξει μια αρχική κατάθεση όψεως 2.000 σε μια εμπορική Τράπεζα, τότε η μέγιστη ρευστότητα που μπορεί να δημιουργηθεί από αυτή την κατάθεση είναι: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική 1. Διεθνές εμπόριο, Διεθνής Εμπορική Πολιτική και Διεθνείς Εμπορικές Συμφωνίες και Θεσμοί 2. Μακροοικονομική Ανοικτών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Περίγραµµα κεφαλαίων Ποιο είναι το αντικείµενο της µακροοικονοµικής Με τι ασχολούνται οι µακροοικονοµολόγοι; Γιατί διαφωνούν οι µακροοικονοµολόγοι Ποιο είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ Μελέτη του ΔΝΤ για 17 χώρες του ΟΑΣΑ επισημαίνει ότι για κάθε ποσοστιαία μονάδα αύξησης του πρωτογενούς πλεονάσματος, το ΑΕΠ μειώνεται κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες και

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες. Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών

Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες. Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών 1 Ισοτιµία Δολαρίου Στερλίνας, 1870-2011 $6.00$$ $5.00$$ $4.00$$ $3.00$$ $2.00$$

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 152 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III Η εκ των προτέρων αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του 3 ου ΚΠΣ µπορεί να πραγµατοποιηθεί µε τρόπους οι οποίοι

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL

Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL Πίνακας αποτελεσμάτων της Ένωσης για την Καινοτομία το 2015. Σύνοψη Γλωσσική έκδοση ΕL Εσωτερική Αγορά, Βιομηχανία, Επιχειρηματικότη τα και ΜΜΕ ΣΥΝΟΨΗ Πίνακας επιδόσεων της Ένωσης για την Καινοτομία το

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Έρευνα Προοπτικών Απασχόλησης της Manpower για το Δ Τρίμηνο 2015

Δελτίο Τύπου. Έρευνα Προοπτικών Απασχόλησης της Manpower για το Δ Τρίμηνο 2015 ManpowerGroup Λεωφόρος Μεσογείων 2-4 Πύργος Αθηνών, Κτίριο Β 115 27 Αθήνα T: 210 69 27 400 www.manpowergroup.gr MEDIA CONTACT: Τάνια Κωφίδου 210-6931216 tkofidou@manpowergroup.gr Δελτίο Τύπου Βίκυ Μπουλούκου

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Τίτλος: Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Μπορεί η Ελλάδα να διδαχθεί από την ιστορία του παρελθόντος; [στα πλαίσια της οικονομικής ύφεσης] ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ιστορία κάνει συνεχώς κύκλους.

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ;

Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ; Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ; Από την έναρξη της παγκόσμιας οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης, η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με χαμηλά επίπεδα επενδύσεων. Απαιτούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 16 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 16 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΜΣ: ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/11/2008 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΓΑΖΩΝΑΣ ΘΩΜΑΣ / ΜΟΥΤΖΟΥΡΗ ΕΛΕΝΗ Α.Μ: 1207Μ065

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα και Ανάπτυξη (Research and Development, R&D)

Έρευνα και Ανάπτυξη (Research and Development, R&D) Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Έρευνα και Ανάπτυξη (Research and Development, R&D) Οι Howenstine και Zeile (1992) ανακαλύπτουν μια χαλαρή συσχέτιση μεταξύ Έρευνας και Ανάπτυξης (R&D) και του συνόλου των εργαζομένων σε

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Ιστορική κρίση της αγοράς εργασίας ύψος της ανεργίας χωρίς ιστορικό προηγούμενο (22.6%) πολύ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ EΥΡΩΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ EΥΡΩΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ EΥΡΩΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ Οι εμπειρογνώμονες του Ευρωσυστήματος κατάρτισαν προβολές για τις μακροοικονομικές εξελίξεις στη ζώνη του ευρώ, με βάση

Διαβάστε περισσότερα

Μάγια Ε. Σπανουδάκη, ΜSc, Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Επιβλέπων: Καθηγητής Βασίλης Μουστάκης, Διευθυντής Εργαστηρίου Διοικητικών

Μάγια Ε. Σπανουδάκη, ΜSc, Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Επιβλέπων: Καθηγητής Βασίλης Μουστάκης, Διευθυντής Εργαστηρίου Διοικητικών Μάγια Ε. Σπανουδάκη, ΜSc, Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης, Επιβλέπων: Καθηγητής Βασίλης Μουστάκης, Διευθυντής Εργαστηρίου Διοικητικών Συστημάτων Π.Κ. Ιούλιος 2014 Δημιουργικότητα+ Επιστήμη= Δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ: ΕΛΠΙΔΕΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 2010

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ: ΕΛΠΙΔΕΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 2010 ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ Διεύθυνση Στρατηγικής και Οικονομικής Ανάλυσης ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ: ΕΛΠΙΔΕΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 1 Η οικοδομή έχει εισέλθει σε περίοδο σημαντικής διόρθωσης Η οικοδομική

Διαβάστε περισσότερα

Οι δηµοσιονοµικές εξελίξεις στις χώρες της Ε.Ε Γιώργος Σταθάκης Το θέµα το όποιο θα ήθελα να θίξω στην σύντοµη αυτή παρέµβαση αφορά στην εικόνα που παρουσιάζουν οι προϋπολογισµοί των άλλων χωρών της Ε.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης

Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2010-2011 Η «μικρή» επιχειρηματικότητα σε περίοδο κρίσης Σταύρος Ιωαννίδης Στελίνα Χατζηχρήστου 26 Ιανουαρίου 2012 Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Επιχειρηματικότητας GEM Παρατηρητήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «ΑΝΑΚΑΜΠΤΕΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ» Σηµαντική έρευνα διεξήχθη από την Ευρωπαϊκή Οµοσπονδία Συµβούλων Μάνατζµεντ (FEACO-European Federation of Management Consultancies

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομικές προβλέψεις για την κυπριακή οικονομία

Μακροοικονομικές προβλέψεις για την κυπριακή οικονομία Μακροοικονομικές προβλέψεις για την κυπριακή οικονομία Οι μακροοικονομικές προβλέψεις για την ανάπτυξη της κυπριακής οικονομίας έχουν αναθεωρηθεί σημαντικά προς τα κάτω τόσο για το 2012 όσο και για το

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013.

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013. Είναι Πράγματι οι Γερμανοί Φτωχότεροι από τους Έλληνες, in DEEP ANALYSIS Ενέργεια Παγκόσμιες Ενεργειακές Ανάγκες της Περιόδου 2010-2040 του Ιωάννη Γατσίδα και της Θεοδώρας Νικολετοπούλου in DEEP ANALYSIS

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010. Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009. Γενικά χαρακτηριστικά

ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010. Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009. Γενικά χαρακτηριστικά ΠΡΕΣΒΕΙΑ THΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Γραφείο Ο.Ε.Υ. Μαδρίτη 7.05.2010 Εξωτερικό εμπόριο Ισπανίας για το 2009 Γενικά χαρακτηριστικά Η διεθνής οικονομική κρίση, που άρχισε να πλήττει σοβαρά την παγκόσμια οικονομία από το

Διαβάστε περισσότερα

Πάνος Παναγιώτου. Χρηματιστηριακή Τεχνική Ανάλυση. 08 Φεβρουαρίου 2014

Πάνος Παναγιώτου. Χρηματιστηριακή Τεχνική Ανάλυση. 08 Φεβρουαρίου 2014 Πάνος Παναγιώτου Χρηματιστηριακή Τεχνική Ανάλυση 08 Φεβρουαρίου 2014 Αποποίηση ευθυνών: Η παρούσα αναφορά δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση προτροπή για αγορά ή πώληση χρηματιστηριακών ή άλλων προϊόντων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική. Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική. Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα 1 Αντικείµενο Διεθνούς Μακροοικονοµικής Η διεθνής µακροοικονοµική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Λευκωσία, 29-03-2010 ΘΕΜΑ: «Το Εξωτερικό Εμπόριο της Κύπρου» Το εξωτερικό εμπόριο της Κύπρου χαρακτηρίζεται από τις δυσανάλογα

Διαβάστε περισσότερα

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Διεθνές Εμπόριο και Διανομή του Εισοδήματος Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τους οποίους το διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Περιφερειακή Ανάπτυξη

Περιφερειακή Ανάπτυξη ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Περιφερειακή Ανάπτυξη Διάλεξη 2: Οικονομική Ανάπτυξη και Οικονομική Μεγέθυνση (κεφάλαιο 1, Πολύζος Σεραφείμ) Δρ. Βασιλείου Έφη Τμήμα Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»*

Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»* Η ΥΠΟΘΕΣΗ «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ» 13 Αντί Εισαγωγής Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»* Στο διάστημα από τον Οκτώβριο του 2009 μέχρι το Μάιο του 2010, η Ελλάδα δέχτηκε μια πρωτοφανή χρηματοπιστωτική επίθεση, που οδήγησε

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Ελληνικού Εξωτερικού Εµπορίου ιάστηµα: Α τρίµηνο 2009 - Α τρίµηνο 2014

Ανάλυση Ελληνικού Εξωτερικού Εµπορίου ιάστηµα: Α τρίµηνο 2009 - Α τρίµηνο 2014 Ανάλυση Ελληνικού Εξωτερικού Εµπορίου ιάστηµα: Α τρίµηνο 2009 - Α τρίµηνο 2014 Οι εξαγωγές αποτελούν το «κλειδί» για την αναθέρµανση της ελληνικής οικονοµίας. Με δεδοµένη την αδυναµία της εγχώριας αγοράς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ....3 ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 1. Ακαθάριστος κύκλος εργασιών....4 2. Λειτουργικό Κέρδος....7 3. Άποψη για την οικονομική κρίση... 10 4. Τα περισσότερο σημαντικά επιχειρησιακά

Διαβάστε περισσότερα

Τριμηνιαίο Δελτίο Οικονομικής Συγκυρίας

Τριμηνιαίο Δελτίο Οικονομικής Συγκυρίας Τριμηνιαίο Δελτίο Οικονομικής Συγκυρίας για τον τομέα ΤΠΕ Α Τρίμηνο 1. ΔΕΙΚΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΤΟΜΕΑ ΤΠΕ 2. ΔΕΙΚΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΠΕ 3. ΔΕΙΚΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΔΟΚΙΩΝ ΛΙΑΝΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση Ε. ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: Ολιγόλεπτο Θέµατα: 3 Η βιοµηχανική επανάσταση ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΜΑΘΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ ALVARO PEREIRA ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΜΕΛΕΤΩΝ ΧΩΡΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΟΣΑ ΣΤΟ 19 th ROUNDTABLE WITH THE GOVERNMENT OF GREECE EUROPE: THE COMEBACK? GREECE: HOW RESILIENT? ΠΕΜΠΤΗ 14 ΜΑΪΟΥ 2015

Διαβάστε περισσότερα

- Εξέλιξη βασικών μακροοικονομικών δεικτών

- Εξέλιξη βασικών μακροοικονομικών δεικτών - Εξέλιξη βασικών μακροοικονομικών δεικτών Σύμφωνα με προσωρινά στοιχεία, το δ τρίμηνο 2014, το βουλγαρικό ΑΕΠ ενισχύθηκε κατά 1,3% σε ετήσια βάση και κατά 0,4% σε τριμηνιαία βάση. Σε ό,τι αφορά το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

The Economist Events The 17th Roundtable with the Government of Greece

The Economist Events The 17th Roundtable with the Government of Greece Χ. ΣΑΧΙΝΗΣ: Ευχαριστώ και ευχαριστώ που με προσκαλέσατε. Συγγνώμη για τα Αγγλικά μου, αλλά έρχομαι από μερικές εβδομάδες που μιλούσα στους ξένους επενδυτές και γι αυτό ίσως έρχονται τα Αγγλικά πιο εύκολα.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Π.Μ.Σ. ΔΕΣ ερωτήματα στο μάθημα ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ από το βιβλίο των PAUL R. KRUGMAN & «ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Θεωρία και Πολιτική» MAURICE

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ. και το Κόστος

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ. και το Κόστος ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Κεφάλαιο 3 ο : Η Παραγωγή της Επιχείρησης και το Κόστος ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. Το συνολικό προϊόν παίρνει την μέγιστη τιμή

Διαβάστε περισσότερα

Made in Greece: τι σημαίνει το Ελληνικό προϊόν για τους καταναλωτές και την εθνική οικονομία. Γεώργιος Μπάλτας Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Made in Greece: τι σημαίνει το Ελληνικό προϊόν για τους καταναλωτές και την εθνική οικονομία. Γεώργιος Μπάλτας Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Made in Greece: τι σημαίνει το Ελληνικό προϊόν για τους καταναλωτές και την εθνική οικονομία Γεώργιος Μπάλτας Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Βραβεία Made in Greece Για προϊόντα και επιχειρήσεις που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΜΑΤΟΠIΣΤΩΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠTΙΚΕΣ ΤΟΥ REAL ESTATE. του ΙΩΑΝΝΗ Α. ΜΟΥΡΜΟΥΡΑ Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Προέδρου ΣΟΕ

Η ΧΡΗΜΑΤΟΠIΣΤΩΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠTΙΚΕΣ ΤΟΥ REAL ESTATE. του ΙΩΑΝΝΗ Α. ΜΟΥΡΜΟΥΡΑ Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Προέδρου ΣΟΕ Η ΧΡΗΜΑΤΟΠIΣΤΩΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠTΙΚΕΣ ΤΟΥ REAL ESTATE του ΙΩΑΝΝΗ Α. ΜΟΥΡΜΟΥΡΑ Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Προέδρου ΣΟΕ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Έχουν ήδη περάσει δύο χρόνια από την έναρξη της παγκόσμιας

Διαβάστε περισσότερα

Αγορές. in DEEP ANALYSIS. Μείωση του Συστημικού Κινδύνου στις Διεθνείς Αγορές. Α γ ο ρ έ ς. Κύρια Σημεία

Αγορές. in DEEP ANALYSIS. Μείωση του Συστημικού Κινδύνου στις Διεθνείς Αγορές. Α γ ο ρ έ ς. Κύρια Σημεία Είναι Πράγματι οι Γερμανοί Φτωχότεροι από τους Έλληνες, in DEEP ANALYSIS Αγορές Μείωση του Συστημικού Κινδύνου στις Διεθνείς Αγορές του Στρατή Κωνσταντίνου in DEEP ANALYSIS Η κατανομή του πλούτου μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ Περιεχόμενα ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΩΝ 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 ΜΕΡΟΣ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΕΘΝΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η

Διαβάστε περισσότερα

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση.

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. 1. Εισαγωγή. Κάθε μέτρηση, όσο προσεκτικά και αν έχει γίνει, περικλείει κάποια αβεβαιότητα. Η ανάλυση των σφαλμάτων είναι η μελέτη και ο υπολογισμός αυτής της αβεβαιότητας στη

Διαβάστε περισσότερα

το ταγκό των αγορών & ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΟΛΠΟ 1 Διάγραμμα 1: Βασικοί κάτοχοι κρατικού χρέους ΗΠΑ.

το ταγκό των αγορών & ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΟΛΠΟ 1 Διάγραμμα 1: Βασικοί κάτοχοι κρατικού χρέους ΗΠΑ. το ταγκό των αγορών & ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΟΛΠΟ 1 Διάγραμμα 1: Βασικοί κάτοχοι κρατικού χρέους ΗΠΑ. 2 ΠΑΝΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ Διάγραμμα 2: Ανάπτυξη αγοράς CDS. το ταγκό των αγορών & ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΟΛΠΟ 3 Διάγραμμα 3: Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΡΕΥΝΑ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΣΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάση 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.:210 92 11 200-10, Fax:210 92 33 977 11 Tsami Karatassi, 117 42 Athens, Greece,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΣΤΟ Χ.Α.Α ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΒΑΤΗΓΟΥ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ ΑΚΤΟΠΛΟΪΑΣ

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΣΤΟ Χ.Α.Α ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΒΑΤΗΓΟΥ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ ΑΚΤΟΠΛΟΪΑΣ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΣΤΟ Χ.Α.Α ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΒΑΤΗΓΟΥ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ ΑΚΤΟΠΛΟΪΑΣ Μελέτη του γενικότερου οικονομικού περιβάλλοντος, τόσο της διεθνούς, όσο και της εγχώριας οικονομίας, ανάλυση του κλάδου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ αρ.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ αρ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ αρ. 30, ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Σύμφωνα με την έκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου

Διαβάστε περισσότερα

Ρ. Χάουσμαν: Η λύση βρίσκεται στις εξαγωγές Κέρδος online 10/6/2011 15:26 http://www.kerdos.gr/default.aspx?id=1511781&nt=103 Περισσότερα προβλήματα θα δημιουργούσε παρά θα επέλυε τυχόν έξοδος της Ελλάδας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Προοπτικών Απασχόλησης της Manpower για το Γ Τρίμηνο 2015. Συγκρατημένα αισιόδοξες οι προβλέψεις προσλήψεων των εργοδοτών στην Ελλάδα

Έρευνα Προοπτικών Απασχόλησης της Manpower για το Γ Τρίμηνο 2015. Συγκρατημένα αισιόδοξες οι προβλέψεις προσλήψεων των εργοδοτών στην Ελλάδα ManpowerGroup Λεωφόρος Μεσογείων 2-4 Πύργος Αθηνών, Κτίριο Β 115 27 Αθήνα T: 210 69 27 400 www.manpowergroup.gr MEDIA CONTACT: Τάνια Κωφίδου 210-6931216 tkofidou@manpowergroup.gr Βίκυ Μπουλούκου 210-6931204

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ιδέα για τη συγγραφή αυτού του βιβλίου ξεκίνησε με τη σκέψη ότι οι οποιεσδήποτε αλλαγές στη φορολογική διοίκηση πρέπει να είναι επιθυμητές, ώριμες, αποδεκτές από τον κόσμο που τον αφορούν (τον

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική και βιομηχανική παραγωγή. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Β Γυμνασίου Αγροτική παραγωγή: Ελλάδα Νορβηγία Γεωγραφία

Αγροτική και βιομηχανική παραγωγή. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Β Γυμνασίου Αγροτική παραγωγή: Ελλάδα Νορβηγία Γεωγραφία Αγροτική και βιομηχανική παραγωγή Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Β Γυμνασίου Αγροτική παραγωγή: Ελλάδα Νορβηγία Γεωγραφία Περιγραφή Η Ελλάδα και η Νορβηγία είναι δύο ευρωπαϊκές χώρες. Η πρώτη είναι μέλος

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικές Επιπτώσεις

Οικονομικές Επιπτώσεις Οι εξελίξεις στον τομέα της επικοινωνίας (σταθερή και κινητή τηλεφωνία, δίκτυα υπολογιστών) λειτουργούν ως υπόβαθρο για την επέκταση και σύνδεση των εθνικών οικονομιών σε παγκόσμιο επίπεδο Η παγκόσμια

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική.! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική.! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αντικείμενο Διεθνούς Μακροοικονομικής Η διεθνής μακροοικονομική ασχολείται με το προσδιορισμό των βασικών μακροοικονομικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ)

Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) Το βελγικό ΑΕΠ αντιπροσωπεύει το 2,9% του συνολικού ΑΕΠ της Ε.Ε., το 4% του ΑΕΠ της ευρωζώνης και το 0,97% του ΑΕΠ του ΟΟΣΑ (στοιχεία 2014). Το Βέλγιο είναι ένας σημαντικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ O ΑΓΡΟΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΕΠΙΠΛΕΟΝ 12,2 ΔΙΣ ΕΤΗΣΙΩΣ ΑΝ ΕΝΙΣΧΥΘΕΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, ΤΟ BRANDING ΚΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 2005-2008 Η Ελλάδα είναι ένας από τους δημοφιλέστερους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, ένας πόλος έλξης για χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Ο τουριστικός τομέας αποτελεί, αδιαμφισβήτητα,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5.

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5. ΤΙΤΑΝ Α.Ε. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΜΙΛΟ Η ΤΙΤΑΝ Α.Ε. είναι ένας Όμιλος εταιριών με μακρόχρονη πορεία στη βιομηχανία τσιμέντου. Ιδρύθηκε το 1902 και η έδρα του βρίσκεται στα Άνω Πατήσια. Ο Όμιλος

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2007 ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΠΕΤΑΝΟΥ

ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2007 ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΠΕΤΑΝΟΥ ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΠΕΤΑΝΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 Γιατί οι επιχειρήσεις έχουν ανάγκη την πρόβλεψη σελ.1 1.2 Μέθοδοι πρόβλεψης....σελ.2 ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ 2.1 Υπόδειγμα του Κινητού μέσου όρου.σελ.5 2.2 Υπόδειγμα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες Μυρτώ - Σμαρώ Γιαλαμά Α.Μ.: 1207 Μ 075 Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα: Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Τι είναι η παγκόσμια αγορά συναλλάγματος;

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Τιμολόγηση Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς Κανάλια

Διαβάστε περισσότερα

Greek Finance Forum* 28/04/15. Καθημερινή Ανάλυση και Σχόλιο για τις αγορές. GFF Athens - London 28/04/2015

Greek Finance Forum* 28/04/15. Καθημερινή Ανάλυση και Σχόλιο για τις αγορές. GFF Athens - London 28/04/2015 28/04/15 - Greek Finance Forum Καθημερινή Ανάλυση και Σχόλιο για τις αγορές Greek Finance Forum* Τα όσα αναγράφονται σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να θεωρηθούν ως προτροπή για αγορά, πώληση ή/και διακράτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ *

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * Διαπιστώσεις Διαπίστωση Ι: Ο όγκος και η αξία των εξαγωγών ελληνικών ελιών στην Ιαπωνία -αν και σε αυξητική πορεία την τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές για την Αποδοτικότερη Αξιοποίηση των Επενδύσεων

Βασικές Αρχές για την Αποδοτικότερη Αξιοποίηση των Επενδύσεων Βασικές Αρχές για την Αποδοτικότερη Αξιοποίηση των Επενδύσεων 1 Θέματα παρουσίασης Η Παγκόσμια Αγορά ο κύκλος της οικονομίας και των επενδύσεων Το Τρίπτυχο της Επένδυσης : Κατανομή Διασπορά Χρονικός Ορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου. Μακροοικονομική. Ενότητα : Εισαγωγή βασικές οικονομικές έννοιες. Καραμάνης Κωνσταντίνος

Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου. Μακροοικονομική. Ενότητα : Εισαγωγή βασικές οικονομικές έννοιες. Καραμάνης Κωνσταντίνος Μακροοικονομική, Χρηματοοικονομική Ενότητα των Επιχειρήσεων, :Εισαγωγή Ενότητα βασικές : έννοιες, Βέλτιστη ΤΜΗΜΑ Κεφαλαιακή ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Δομή, ΤΜΗΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΉΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ, ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ-Ανοικτά

Διαβάστε περισσότερα

(συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08)

(συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08) (συνέντευξη: ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84, ο σφυγμός της μέρας, 06/02/08) Φ.Κ.: ας επιστρέψουμε τώρα στο μεγάλο θέμα της ημέρας σε παγκόσμια κλίμακα, της Αμερικάνικές προκριματικές εκλογές. Πήραμε

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά για Νομικούς Εισαγωγικό Μέρος

Οικονομικά για Νομικούς Εισαγωγικό Μέρος Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Τραπεζικής και Χρηματοοικονομικής Διοικητικής Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Χρηματοοικονομική Ανάλυση για Στελέχη» Οικονομικά για Νομικούς Εισαγωγικό Μέρος Μιχάλης Ανθρωπέλος, Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο : Βασικές Οικονομικές Έννοιες ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Πολιτική Οικονομία (Οικονομική Επιστήμη) είναι η επιστήμη που μελετά τα οικονομικά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση για το Δολάριο 1ο Τρίμηνο 2013. Των Jamie Saettele, Senior Technical Strategist και David Rodriguez, Quantitative Strategist

Ανάλυση για το Δολάριο 1ο Τρίμηνο 2013. Των Jamie Saettele, Senior Technical Strategist και David Rodriguez, Quantitative Strategist Ανάλυση για το Δολάριο 1ο Τρίμηνο 2013 Των Jamie Saettele, Senior Technical Strategist και David Rodriguez, Quantitative Strategist Δολάριο: Γεμάτο προκλήσεις το α τρίμηνο του 2013 Των Jamie Saettele,

Διαβάστε περισσότερα

Under strict embargo for release on 8 December 2015 at 00.01 GMT. Δελτίο Τύπου. Έρευνα Προοπτικών Απασχόλησης της Manpower για το Α Τρίμηνο 2016

Under strict embargo for release on 8 December 2015 at 00.01 GMT. Δελτίο Τύπου. Έρευνα Προοπτικών Απασχόλησης της Manpower για το Α Τρίμηνο 2016 ManpowerGroup Λεωφόρος Μεσογείων 2-4 Πύργος Αθηνών, Κτίριο Β 115 27 Αθήνα T: 210 69 27 400 www.manpowergroup.gr MEDIA CONTACT: Τάνια Κωφίδου 210 69 31 216 tkofidou@manpowergroup.gr Βίκυ Μπουλούκου 210

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΟ ΒΕΡΟΛΙΝΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Jägerstr. 54-55, D-10117 Berlin Tel. 030-20626 333, Fax 030-2360 99 20 E-mail: ecocom-berlin@mfa.gr, wirtschaft@griechische-botschaft.de

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» (σελ. 196-206)

«ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» (σελ. 196-206) ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΑΝ. ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων. Χρήσιµο για τις συναλλαγές. Μία µορφή πλούτου. Επάρκεια. Χωρίς Χρήµα. Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy)

Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων. Χρήσιµο για τις συναλλαγές. Μία µορφή πλούτου. Επάρκεια. Χωρίς Χρήµα. Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy) Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων Χρήµα Χρήσιµο για τις συναλλαγές Μία µορφή πλούτου Χωρίς Χρήµα Επάρκεια Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy) 1 Λειτουργίες του Χρήµατος Μέσο διατήρησης της αξίας Μονάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 «Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ» DERMOT McALEESE: «Οικονομική για Επιχειρησιακές Σπουδές»

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 «Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ» DERMOT McALEESE: «Οικονομική για Επιχειρησιακές Σπουδές» ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ& ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Π.Μ.Σ: ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: «ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ» ΔΙΔΑΣΚΩΝ: AΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ; Οικονοµική είναι η µελέτη του τρόπου µε τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν να κατανείµουν τους σπάνιους πόρους τους. Λόγω της σπανιότητας δεν είναι δυνατόν να εκπληρωθούν όλες

Διαβάστε περισσότερα

Δομή του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα Σύνθεση και διάρκεια λήξης

Δομή του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα Σύνθεση και διάρκεια λήξης Δομή του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα Σύνθεση και διάρκεια λήξης Στην Ελλάδα η μη ρεαλιστική πρόβλεψη του ταμειακού ελλείμματος κατά το έτος 2009, εξαιτίας της υπερεκτίμησης των εσόδων και της αύξησης των

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Οκτώβριος 2010 1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Η ελληνική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Κύρια χαρακτηριστικά της κρίσης

Διαβάστε περισσότερα

Το Υπόδειγμα IS-LM. (1) ΗΚαμπύληIS (Ισορροπία στην Αγορά Αγαθών)

Το Υπόδειγμα IS-LM. (1) ΗΚαμπύληIS (Ισορροπία στην Αγορά Αγαθών) Το Υπόδειγμα IS-LM Νομισματική και Δημοσιονομική Πολιτική σε Κλειστή Οικονομία - Ταυτόχρονη Ανάλυση Μεταβολών της Ισορροπίας στην Αγορά Αγαθών και στην Αγορά Χρήματος => Υπόδειγμα IS-LM (1) ΗΚαμπύληIS

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ του Μηχ. Μηχανικού Αγγέλου Αλέξανδρου www.papathanassiou-sa.gr/new/ Αγαπητοί μας φίλοι, 1979-2013 34 χρόνια ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Α.Ε. ΠΑΝΤΑ ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΙ! Σύντομα θα συμπληρωθούν 34 χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

To Μάκρο- και Μίκρο- περιβάλλον του Μάρκετινγκ

To Μάκρο- και Μίκρο- περιβάλλον του Μάρκετινγκ www.arns.gr κλικ στη γνώση inf@arns.c.gr ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 T Μάκρο- και Μίκρο- περιβάλλον του Μάρκετινγκ Μάκρο- περιβάλλον και οι μη ελεγχόμενες μεταβλητές αυτού Το μάκρο-περιβάλλον αποτελεί τον ευρύτερο χώρο

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

(Πολιτική. Οικονομία ΙΙ) Τμήμα ΜΙΘΕ. Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος. Αρχές Οικονομικής ΙΙ. 14/6/2011Εαρινό Εξάμηνο 2010-2011. (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1

(Πολιτική. Οικονομία ΙΙ) Τμήμα ΜΙΘΕ. Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος. Αρχές Οικονομικής ΙΙ. 14/6/2011Εαρινό Εξάμηνο 2010-2011. (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1 Αρχές Οικονομικής ΙΙ (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος Τμήμα ΜΙΘΕ Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος 2010-2011 Αρχές Οικονομικής ΙΙ (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1 Θεματικές Ενότητες Επισκόπηση της Μακροοικονομικής-Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦ. 2 ο : Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - 2.1.: ΤΟ ΑΕΠ & Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Η οικονομική ανάλυση διακρίνεται σε μικροοικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Operations Management Διοίκηση Λειτουργιών

Operations Management Διοίκηση Λειτουργιών Operations Management Διοίκηση Λειτουργιών Διδάσκων: Δρ. Χρήστος Ε. Γεωργίου xgr@otenet.gr 3 η εβδομάδα μαθημάτων 1 Το περιεχόμενο της σημερινής ημέρας Συστήµατα προγραµµατισµού, ελέγχου και διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2013

Διαβάστε περισσότερα

ICAP: ΕΞΕΛΙΞΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΓΕΘΩΝ 4.462 ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ICAP: ΕΞΕΛΙΞΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΓΕΘΩΝ 4.462 ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πειραιάς, 17 Ιουλίου 2013 (Πηγή: Icap) ICAP: ΕΞΕΛΙΞΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΓΕΘΩΝ 4.462 ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Η ελληνική οικονομία εξακολούθησε να λειτουργεί υπό καθεστώς βαθειάς ύφεσης και το 2012, η έκταση της

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα