Απαραίτητη η ύπαρξη αυξητικών παραγόντων στην G1. Αν όμως απουσιάζουν τότε το κύτταρο μπαίνει σε μία φάση γνωστή ως G 0.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Απαραίτητη η ύπαρξη αυξητικών παραγόντων στην G1. Αν όμως απουσιάζουν τότε το κύτταρο μπαίνει σε μία φάση γνωστή ως G 0."

Transcript

1 Ο κυτταρικός κύκλος είναι τυπικά διαιρεμένος σε τέσσερις φάσεις Είναι το κύτταρο αρκετά μεγάλο; Σημείο ελέγχου Σημείο ελέγχου ατράκτου Μήπως η άτρακτος είναι κατεστραμμένη ; Απαραίτητη η ύπαρξη αυξητικών παραγόντων στην G1. Αν όμως απουσιάζουν τότε το κύτταρο μπαίνει σε μία φάση γνωστή ως G ο μετάφαση G 0 Σημείο ελέγχου Είναι αρκετά μεγάλο το κύτταρο; Είναι κατάλληλο το περιβάλλον; Η ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου 1. Ο κυτταρικός κύκλος Αρχές της κυτταρικής ρύθμισης Κρίσιμα γεγονότα και μεταπτώσεις του κυτταρικού κύκλου 2. Στοιχεία-κλειδιά του κυτταρικού κύκλου Οι κινάσες που εξαρτώνται από κυκλίνες (CDKs) Ενεργοποίηση και απενεργοποίηση των CDKs με φωσφορυλίωση Οι κυκλίνες Σταθερότητα των κυκλινών Δομική βάση της ενεργοποίησης των CDKs. Το σύμπλεγμα CDK2-κυκλίνη Α Οι αναστολείς των κινασών που εξαρτώνται από τις κυκλίνες (CKΙs) Υποστρώματα των CDKs 3. Ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου μέσω πρωτεόλυσης Στοχευμένη πρωτεόλυση στη μετάπτωση G 1 /S Πρωτεόλυση κατά τη διάρκεια της μίτωσης. Το κυκλόσωμα 4. Η μετάβαση από τη φάση G1 στην S Η λειτουργία των κυκλινών τύπου D Η λειτουργία της πρωτεΐνης prb στον κυτταρικό κύκλο Το μοντέλο της λειτουργίας της prb 5. Ο έλεγχος της αντιγραφής του DNA στον κυτταρικό κύκλο Έλεγχος το αρχικό επίπεδο Έλεγχος στα συστατικά της αντιγραφής 6. Η μετάβαση από τη φάση G2 στην Μ 7. Το σημείο ελέγχου της βλάβης του DNA

2 Ο κυτταρικός κύκλος Η αναπαραγωγή των ευκαρυωτικών κυττάρων είναι μία κυκλική διαδικασία, στην οποία διακρίνονται δύο τουλάχιστον φάσεις, η φάση M (Μίτωση) και η φάση S (Σύνθεση), οι οποίες μπορούν να διαφοροποιηθούν με βάση τα βιοχημικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά τους. Το βιοχημικό χαρακτηριστικό της φάσης S είναι η αντιγραφή του πυρηνικού DNA και συνεπώς ο διπλασιασμός της γενετικής πληροφορίας. Κατά τη φάση M συμβαίνει η μίτωση, η διαίρεση δηλαδή των χρωμοσωμάτων των δυο αδελφών κυττάρων. Στους περισσότερους κυτταρικούς τύπους μπορούμε να διακρίνουμε ακόμα δύο φάσεις: τη G 1, που είναι η φάση ανάμεσα στην M και S και τη φάση G 2 ανάμεσα στην S και M. Η G 1 ακολουθεί την M ενώ η G2 ακολουθεί την S. Επιπλέον, το κύτταρο μπορεί να μεταβεί από την G 1 σε μία αδρανή φάση την G o, από την οποία μπορεί να εξέλθει μέσω συγκεκριμένων σημάτων. Ένα από αυτά είναι οι αυξητικοί παράγοντες. Εικόνα 15.1 Οι τέσσερις φάσεις ενός τυπικού κυτταρικού κύκλου ευκαρυωτικού κυττάρου. Οι φάσεις G1, S, G2 αποτελούν τη μεσόφαση, εφόσον το κύτταρο αυξάνεται συνεχώς. Η κυτταρική διαίρεση συμβαίνει στη φάση Μ. Η σύνθεση του DNA περιορίζεται στη φάση S. Η φάση G1 είναι η περίοδος ανάμεσα στη φάση Μ και S, ενώ η G2 ανάμεσα στη φάση S και Μ. Η διάρκεια του κυτταρικού κύκλου 24 ώρες είναι ενδεικτική. Υπάρχουν κύτταρα με κυτταρικούς κύκλους μεγαλύτερης και μικρότερης διάρκειας. G o Η κυκλική αλληλουχία των G1, S, G2 και Μ περιγράφει ένα τυπικό κυτταρικό κύκλο (Εικόνα 15.1). Στα κύτταρα των θηλαστικών ένας πλήρης κυτταρικός κύκλος διαρκεί μεταξύ 12 και 24 ωρών, ενώ σε ορισμένους τύπους κυττάρων, όπως είναι τα εμβρυϊκά κύτταρα, ο κύκλος διαρκεί 8 60 λεπτά, γεγονός που εμποδίζει τη σαφή αναγνώριση των φάσεων G 1 και G 2. Μορφολογικά, η κυτταρική διαίρεση είναι ορατή μόνο στη φάση Μ (Εικόνα 15.2). Αρχές της κυτταρικής ρύθμισης Οι διάφορες φάσεις του κυτταρικού κύκλου περιλαμβάνουν έναν αριθμό διαδικασιών, που τελικά οδηγούν στο διπλασιασμό του κυττάρου. Τα διάφορα γεγονότα του κυτταρικού κύκλου είναι συντονισμένα ώστε να συμβαίνουν με μια προσδιορισμένη σειρά και έναν ακριβή χρονικό προσδιορισμό, και γι αυτό απαιτούν την παρουσία μηχανισμών που ελέγχουν τη σωστή πραγματοποίησή τους. Η ακριβής αλληλουχία των γεγονότων του κυτταρικού κύκλου εξασφαλίζεται από διάφορες ρυθμιστικές θηλιές, οι οποίες έχουν ένα ανασταλτικό ή διεγερτικό αποτέλεσμα στην πρόοδο του κυτταρικού κύκλου. Αυτοί είναι μηχανισμοί παρακολούθησης και καταγραφής

3 505 της ολοκλήρωσης σημαντικών γεγονότων του κυτταρικού κύκλου (πχ. εάν ολοκληρώθηκε η σύνθεση του DNA) και επιτρέπουν να συμβεί η μετάβαση στο επόμενο γεγονός (πχ είσοδος στη μίτωση). Μίτωση Μετάβαση από μετάφαση σε ανάφαση (transition point) Μεσόφαση Πρόφαση Προμετάφαση Μετάφαση Ανάφαση Τελόφαση Κυτταροκίνηση Φάση Μ Μεσόφαση (interphase) Αντιγραφή του DNA Εικόνα 15.2 Κυτταρολογικά χαρακτηριστικά της φάσης Μ. Σημαντικό σημείο ελέγχου είναι το σημείο μετάβασης από τη μετάφαση στην ανάφαση. Τα κύτταρα μπορούν να σταματήσουν πριν αυτό το σημείο, αν όμως το περάσουν τότε η κυτταρική διαίρεση θα ολοκληρωθεί. Τα ρυθμιστικά συστήματα του κυτταρικού κύκλου εξασφαλίζουν ότι οι διάφορες φάσεις ολοκληρώνονται σωστά και με σωστή αλληλουχία. Η είσοδος σε μια νέα φάση μπορεί να συμβεί μόνο εάν η προηγούμενη φάση έχει ολοκληρωθεί. Πολλοί από τους ρυθμιστικούς μηχανισμούς είναι εσωτερικής φύσης και είναι ιδιοσύστατοι (δηλ. είναι λειτουργικοί σε κάθε κυτταρικό κύκλο και εξασφαλίζουν τη σειρά των μεμονωμένων βημάτων). Ωστόσο, υπάρχουν και άλλοι ρυθμιστικοί μηχανισμοί που δεν είναι ενεργοί σε κάθε κυτταρικό κύκλο, αλλά ενεργοποιούνται όταν εμφανιστούν ανωμαλίες και είναι γνωστοί ως σημεία ελέγχου (checkpoints). Ένα παράδειγμα είναι το σημείο ελέγχου της καταστροφής του DNA. Είναι ένα βιοχημικό μονοπάτι που εντοπίζει την καταστροφή του DNA και δημιουργεί ένα σήμα που σταματάει το κύτταρο στη φάση G1, S ή G2 του κυτταρικού κύκλου. Εκτός από τους ιδιοσύστατους, εσωτερικούς, μηχανισμούς ρύθμισης και προστασίας, το κύτταρο υπόκειται σε έναν αριθμό εξωτερικών ρυθμίσεων, που εξασφαλίζουν ότι η κυτταρική διαίρεση συμβαίνει σε ισορροπία με τη συνολική ανάπτυξη του οργανισμού και με τις εξωτερικές συνθήκες αύξησης. Αυτό είναι ένα είδος ελέγχου της κυτταρικής διαίρεσης που ρυθμίζει την πρόοδο του κυτταρικού κύκλου με τη βοήθεια σηματοδοτικών μορίων που βρίσκονται στην κυκλοφορία ή μέσω αλληλεπιδράσεων κυττάρου κυττάρου. Στο κέντρο του κυτταρικού κύκλου βρίσκεται ένα βιοχημικό σύστημα, του οποίου οι σημαντικότεροι ρυθμιστές είναι πρωτεϊνικές κινάσες Ser/Thr και ρυθμιστικές πρωτεΐνες που συνδέονται μαζί τους. Επιρροές που ρυθμίζουν την πρόοδο του κυτταρικού κύκλου πραγματοποιούνται σε διάφορα επίπεδα, τα οποία συνδέονται το ένα με το άλλο (Εικόνα 15.3). Εσωτερικοί μηχανισμοί ρύθμισης Οι εσωτερικοί ρυθμιστικοί μηχανισμοί εξασφαλίζουν ότι ο κύκλος εκτελείται πλήρως, συνεπώς μετά την κυτταρική διαίρεση τα δυο αδελφά κύτταρα είναι εφοδιασμένα με την ίδια

4 506 γενετική πληροφορία, όσο είναι δυνατόν. Οι κυριότεροι από τους πολλούς ρυθμιστικούς μηχανισμούς είναι: Η αρχή της μίτωσης όταν η φάση S ολοκληρώνεται, όταν δηλαδή το DNA έχει πλήρως αναδιπλασιαστεί. Είσοδος στη φάση S μόνο όταν θα ακολουθήσει μίτωση, γιατί αν το κύτταρο διπλασιάσει το DNA του χωρίς να λάβει χώρα μίτωση, θα οδηγηθεί σε πολυπλοειδία. Έλεγχος του μεγέθους του κυττάρου στη φάση G1, ώστε να ξεκινήσει ένας άλλος κύκλος κυτταρικής διαίρεσης. Τα αδελφά κύτταρα που προέρχονται από την κυτταρική διαίρεση πρέπει να αποκτήσουν ένα κρίσιμο μέγεθος κατά τη διάρκεια της φάσης G1, πριν να αρχίσει η φάση S. Πιθανή καταστροφή του DNA πρέπει να επιδιορθωθεί από ειδικά ένζυμα για να αποφευχθούν μεταλλάξεις. Εάν η επιδιόρθωση αποτύχει, ρυθμιστικοί μηχανισμοί που καταγράφουν τις καταστροφές στο DNA σταματούν τον κυτταρικό κύκλο. R: restriction point Η επίσημη έναρξη του κύκλου Εικόνα 15.3 Σημεία ρύθμισης του κυτταρικού κύκλου: εσωτερικοί και εξωτερικοί ρυθμιστικοί μηχανισμοί. Σημαντικά σημεία ρύθμισης του κυτταρικού κύκλου βρίσκονται στο τέλος της φάσης G2 (μετάβαση G2/M), στη μίτωση (μετάβαση μετάφασης/ανάφασης) και στη φάση G1 (σημείο περιορισμού). Εξωτερικοί μηχανισμοί ρύθμισης Οι δραστηριότητες της κυτταρικής διαίρεσης ρυθμίζονται σε ένα μεγάλο βαθμό από εξωτερικά καθορισμένες συνθήκες αύξησης, όπως πχ επάρκεια θρεπτικών. Ένα κύτταρο μπορεί να σταματήσει την κυτταρική διαίρεση εάν οι φυσιολογικές συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές. Κατά τη διακυτταρική επικοινωνία, μιτογόνα σήματα με τη μορφή αυξητικών παραγόντων παράγονται από τον οργανισμό. Οι αυξητικοί αυτοί παράγοντες συνδέονται σε ειδικούς υποδοχείς στο κύτταρο στόχο και ξεκινούν μια αλληλουχία βιοχημικών αντιδράσεων που επηρεάζουν την πρόοδο του κυτταρικού κύκλου. Αυτά τα μιτογόνα σήματα ρυθμίζουν τη δραστηριότητα της κυτταρικής διαίρεσης και την προσαρμόζουν στην ολική ανάπτυξη του οργανισμού.

5 507 Εκτός από τα σήματα που προωθούν την αύξηση, υπάρχουν και αντι-μιτογόνα σήματα, τα οποία σταματούν τον κυτταρικό κύκλο και μπορεί να οδηγήσουν το κύτταρο στη φάση Go. Εικόνα 15.4 Μιτογόνα και αντι-μιτογόνα σήματα στη ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου. Το κυτταρικό περιβάλλον μπορεί να απελευθερώνει μιτογόνα και αντιμιτογόνα σήματα. Τα μιτογόνα σήματα (πχ αυξητικοί παράγοντες) προωθούν τον κυτταρικό κύκλο, ενώ τα αντι-μιτογόνα σήματα (πχ TGFβ) σταματούν τον κυτταρικό κύκλο. Και στις δυο περιπτώσεις, τα σήματα λαμβάνονται από διαμεμβρανικούς υποδοχείς και μεταφέρονται στο εσωτερικό του κυττάρου μέσω βιοχημικών μηχανισμών. TGFβ: transforming growth factor β, CDK: cyclin dependent protein kinase, CKI: inhibitor of CDK, R: restriction point (σημείο περιορισμού). Κρίσιμα γεγονότα και μεταπτώσεις του κυτταρικού κύκλου Ο κυτταρικός κύκλος περιλαμβάνει κρίσιμα γεγονότα μέσω των οποίων το κύτταρο περνάει από τη μία βιοχημική φάση στην άλλη με μη αναστρέψιμο τρόπο. Τα γεγονότα αυτά ονομάζονται μεταπτώσεις ή μεταβάσεις του κυτταρικού κύκλου (cell cycle transitions) και αποτελούν στόχους διεγερτικών ή ανασταλτικών σημάτων. Ένα παράδειγμα μιας σημαντικής μετάπτωσης του κυτταρικού κύκλου αποτελεί το σημείο περιορισμού R (restriction point), το οποίο παρατηρείται στο τέλος της φάσης G 1 και σχετίζεται με τη μετάβαση ή όχι του κυττάρου στη φάση S. Σε αυτό το σημείο, το κύτταρο μεταβαίνει από μία κατάσταση που εξαρτάται από αυξητικούς παράγοντες σε μία άλλη ανεξάρτητη από αυξητικούς παράγοντες κατάσταση. Το κύτταρο διασχίζει το σημείο περιορισμού, όταν πχ είναι αρκετά μεγάλο για διαίρεση και όταν υπάρχουν αρκετά εξωτερικά διεγερτικά σήματα (αυξητικοί παράγοντες) κατά τη διάρκεια της φάσης G1, συνεπώς το κύτταρο είναι έτοιμο να εισέλθει στη φάση S. Από τη στιγμή που το κύτταρο περάσει το σημείο περιορισμού, συνεχίζει τον κυτταρικό κύκλο αυτόματα και δεν υπάρχει ανάγκη από επιπλέον διεγερτικά σήματα για την είσοδο στη φάση S. Εάν οι συνθήκες δεν πληρούνται και το κύτταρο δεν μπορεί να περάσει το σημείο περιορισμού, ο κυτταρικός κύκλος σταματάει μέχρι οι συνθήκες να είναι οι κατάλληλες. Άλλες κυτταρικές μεταπτώσεις είναι η έξοδος από τη φάση S, και η μετάβαση από τη G2 στη M. Στη μετάπτωση G2/M καταγράφεται κατά πόσο η φάση S έχει ολοκληρωθεί πλήρως, και η ακεραιότητα του DNA ελέγχεται στο σημείο ελέγχου καταστροφής του DNA. Υπάρχουν και άλλες σημαντικές μεταπτώσεις του κυτταρικού κύκλου στη φάση M ανάμεσα στη μετάφαση και την ανάφαση. Σε αυτό το σημείο, τα κύτταρο παίρνει μια σημαντική και αμετάκλητη απόφαση αν θα συνεχίσει τη μίτωση: εάν η άτρακτος έχει δημιουργηθεί σωστά

6 508 και οι αδελφές χρωματίδες είναι σωστά ευθυγραμμισμένες, τότε ο κυτταρικός κύκλος μπορεί να συνεχίσει. 2. Στοιχεία κλειδιά στο μηχανισμό του κυτταρικού κύκλου Μετά από έρευνες σε κύτταρα ζύμης βρέθηκαν δύο σημαντικές διαδικασίες στον έλεγχο των οποίων βασίζεται η ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου: Κυμαινόμενες αλλαγές στη δραστηριότητα του μηχανισμού δράσης του κυτταρικού κύκλου, με τις πρωτεϊνικές κινάσες να είναι το πιο σημαντικό στοιχείο. Η εξειδικευμένη πρωτεόλυση των μορίων ρυθμιστών του κυτταρικού κύκλου. Οι πρωτεΐνες που ρυθμίζουν το μηχανισμό δράσης του κυτταρικού κύκλου είναι: - Οι CDKs (Πρωτεϊνικές κινάσες εξαρτώμενες από κυκλίνες) - Οι Κυκλίνες - Οι CKIs (Αναστολείς των CDKs) Οι κινάσες που εξαρτώνται από κυκλίνες (CDKs) Οι CDKs είναι πρωτεΐνες μεγέθους kda με δράση πρωτεϊνικής κινάσης και για την ενεργοποίησή τους απαιτείται η σύνδεσή τους με την αντίστοιχη κυκλίνη. Οι ενεργές κυκλινο-εξαρτώμενες πρωτεϊνικές κινάσες είναι συνεπώς ετεροδιμερή, όπου η κινάση διαθέτει την περιοχή με την καταλυτική δράση ενώ η δεύτερη υπομονάδα, η κυκλίνη, είναι υπεύθυνη για την ενεργοποίηση του μορίου και για την εξειδικευμένη δράση του. Το καταλυτικό κέντρο των CDKs περιέχει μια περιοχή 300 αμινοξέων, στην οποία παρατηρείται υψηλός βαθμός ομολογίας μεταξύ των διαφορετικών μελών της οικογένειας των κινασών. Μέσα σ αυτήν την περιοχή υπάρχει μια διατηρημένη αλληλουχία 16 αμινοξέων, η περιοχή PSTAIRE, η οποία συμμετέχει στη δέσμευση της κυκλίνης και βοηθά στην εξειδικευμένη σύνδεση κυκλίνης CDK. Στη ζύμη Schizosaccharomyces pombe, η περιοδική λειτουργία επιτελείται μόνο από μια CDK υπομονάδα, την CDC2-CDK (επίσης γνωστή και ως p 34cdc2 ), ενώ στον Saccharomyces cereviciae, από την CDC28-CDK (p 34cdc28 ). Στα θηλαστικά, υπάρχουν τουλάχιστον επτά διαφορετικές καταλυτικές υπομονάδες, γνωστές ως CDC2 κινάση (ή CDK1) και CDK2 CDK7. Ενεργοποίηση και απενεργοποίηση των CDKs με φωσφορυλίωση Οι CDKs μπορεί να εμφανίζονται τόσο σε ενεργή όσο και σε ανενεργή μορφή. Η μετάβαση ανάμεσα στις δυο μορφές ρυθμίζεται με διάφορους τρόπους. Η εξειδικευμένη φωσφορυλίωση και η αποφωσφορυλίωση είναι καθοριστικές στον έλεγχο της δραστικότητας των CDKs. Οι CDKs έχουν ειδικές θέσεις φωσφορυλίωσης για πρωτεϊνικές κινάσες, οι οποίες μπορεί να έχουν ενεργοποιητικό ή ανασταλτικό αποτέλεσμα. Φωσφορυλίωση της Thr160 της CDC2, ή της αντίστοιχης Thr161 της CDK2 και Thr172 της CDK4 οδηγούν την κινάση σε ενεργοποίηση. Φωσφορυλίωση της Thr14 και της Tyr15 οδηγεί σε απενεργοποίηση. Απαραίτητη για να συμβεί αυτή η ρύθμιση είναι η σύνδεση της CDK με την αντίστοιχη κυκλίνη της. Φωσφορυλίωση των Thr160 (161, 172): Ενεργοποίηση Η φωσφορυλίωση του συμπλόκου κυκλίνηa-cdc2 στη Thr160 οδηγεί σε μια 300-φορές αύξηση της δραστικότητας της πρωτεϊνικής κινάσης. Η Thr160 βρίσκεται στην περιοχή ενεργοποίησης (T loop), η οποία εμποδίζει τη δέσμευση του υποστρώματος στο ενεργό κέντρο όταν η πρωτεΐνη είναι σε ανενεργή μορφή. Η φωσφορυλίωση της Τ θηλιάς, σε

7 509 συνδυασμό με τη δέσμευση της κυκλίνης, προωθεί τη δέσμευση του υποστρώματος στο σημείο πρόσδεσής του στο μόριο. Η πρωτεϊνική κινάση, που είναι υπεύθυνη γι αυτήν τη φωσφορυλίωση ανήκει και αυτή στις CDKs και είναι γνωστή ως CAK (CDC2 activating kinase). Η καταλυτική της υπομονάδα είναι γνωστή ως CDK7 και απαιτεί την κυκλίνη H για να ενεργοποιηθεί. Η CAK εμφανίζει συνεχή δραστικότητα κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου και συνεπώς δεν μπορεί να είναι ο ρυθμιστικός παράγοντας για τη φωσφορυλίωση της Thr160. Η φωσφορυλίωση που καταλύεαι από την CAK απαιτεί τη σύνδεση της κυκλίνης στην CDK και ρυθμίζεται από τη συγκέντρωση της κυκλίνης. Cyclin B- CDC2 (δ) Cyclin B (β) Cyclin B Cyclin H CAK CDC2 Activating Kinase P (α) Cyclin B θετική ανατροφοδότηση P (ε) Cyclin B (γ) Cyclin B P P Εικόνα 15.5 Ρύθμιση των κυκλινο-εξαρτώμενων πρωτεϊνικών κινασών. Το παράδειγμα αναφέρεται στην CDC2 κινάση, η οποία αναφέρεται απλά ως CDK. (α) Στην ενεργή της μορφή, η CDK είναι συνδεδεμένη με την κυκλίνη, η Thr160 είναι φωσφορυλιωμένη, ενώ η Thr14 και Tyr15 δεν είναι φωσφορυλιωμένες. Η απενεργοποίησή της συμβαίνει μετά από φωσφορυλίωση της Thr14 και Tyr15 (β) ή μετά από σύνδεση της CKI (γ). Είναι επίσης ανενεργό το σύμπλοκο CDK-κυκλίνης, στο οποίο η Thr160 δεν είναι φωσφορυλιωμένη (δ). Επιπλέον η CDK χωρίς την κυκλίνη είναι ανενεργή (ε). Φωσφορυλίωση των Thr14 και Tyr15: Απενεργοποίηση Η φωσφορυλίωση των Thr14 και Tyr15 οδηγεί σε απενεργοποίηση των CDKs. Στη ζύμη η φωσφορυλίωση γίνεται από την κινάση wee1 ενώ στα θηλαστικά υπάρχουν ομόλογα ένζυμα με τη συγκεκριμένη κινάση. Η συγκεκριμένη φωσφορυλίωση είναι πολύ σημαντική καθώς διατηρεί το σύμπλεγμα κυκλίνη B-CDC2 ανενεργό μέχρι το τέλος της φάσης G 2. Στο σημείο μετάπτωσης G2/M, με τη δράση της φωσφατάσης CDC25 αποφωσφορυλιώνονται τα δυο κατάλοιπα και η κινάση ενεργοποιείται.

8 510 Αποφωσφορυλίωση των Thr14 και Tyr15: Απενεργοποίηση Η αποφωσφορυλίωση γίνεται από τη φωσφατάση CDC25. Είναι μία πρωτεΐνη (πρώτα μελετήθηκε στον S. pombe και μετά και σε ευκαρυώτες) που αφαιρεί φωσφορικές ομάδες από τη φωσφοσερίνη και τη φωσφοτυροσίνη των CDKs. Στον S. pombe η ενεργοποίηση του συμπλέγματος κυκλίνη B-CDC2 συμβαίνει στην αρχή της μίτωσης με ένα μηχανισμό ανατροφοδότησης. Η φωσφατάση CDC25 παίζει ένα σημαντικό ρόλο σε αυτόν το μηχανισμό (Εικόνα 15.6). Η φωσφατάση CDC25 του S. pombe ρυθμίζεται μέσω φωσφορυλίωσης σε κατάλοιπα Ser/Thr. Οι φωσφορυλιώσεις μπορεί να έχουν διεγερτικό ή ανασταλτικό αποτέλεσμα στη δράση της φωσφατάσης. Φωσφορυλίωση, από το σύμπλοκο κυκλίνηβ/cdc2, σε κατάλοιπα σερίνης και θρεονίνης στο καρβοξυτελικό άκρο ενεργοποιούν τη φωσφατάση. Αυτό το αποτέλεσμα είναι ένας θετικός μηχανισμός ανατροφοδότησης που οδηγεί σε επιπλέον ενεργοποίηση του συμπλόκου κυκλίνηβ/cdc2. Επιπλέον, βρέθηκε ότι οι πρωτεϊνικές φωσφατάσες PP1 και PP2A αποφωσφορυλιώνουν τα κατάλοιπα σερίνης της διεγερτικής φωσφατάσης CDC25 και έτσι έχουν έναν αρνητικό ρόλο καταστέλλοντας τη δράση της φωσφατάσης CDC25. Η δράση της φωσφατάσης CDC25 παίζει επίσης έναν κεντρικό ρόλο στην καταστροφή του DNA και στα σημεία ελέγχου αναδιπλασιασμού του DNA του κυτταρικού κύκλου. Κατά την ενεργοποίηση αυτών των σημείων ελέγχου λόγω καταστροφής του DNA ή μη αναδιπλασιασμού του, η φωσφατάση CDC25 απενεργοποιείται και το αποτέλεσμα είναι η διακοπή του κυτταρικού κύκλου. Η απενεργοποίηση της φωσφατάσης CDC25 προκαλείται από τη φωσφορυλίωση ειδικών καταλοίπων Ser (Ser99, 192, 359). Η δράση και η ρύθμιση της φωσφατάσης CDC25 Cyclin B φωσφατάση Cyclin B θετική ανατροφοδότηση Εικόνα 15.6 Δράση και ρύθμιση της φωσφατάσης CDC25. Το σύμπλοκο κυκλίνηβ/cdc2 είναι ανενεργό όταν τα κατάλοιπα Thr14 και Tyr15 είναι φωσφορυλιωμένα. Η φωσφατάση CDC25 αποφωσφορυλιώνει τα δυο κατάλοιπα και ενεργοποιεί το σύμπλοκο κυκλίνηβ/cdc2. Η δραστικότητα της φωσφατάσης CDC25 επίσης ρυθμίζεται από φωσφορυλίωση/αποφωσφορυλίωση. Το σύμπλοκο κυκλίνηβ/cdc2 καταλύει τη φωσφορυλίωση της φωσφατάσης CDC25, η οποία έτσι ενεργοποιείται. Ως συνέπεια, το σήμα του συμπλόκου κυκλίνηβ/cdc2 ενισχύεται και το κύτταρο μεταβαίνει γρήγορα από τη φάση G2 στη μίτωση. Καταστολή της δράσης της φωσφατάσης CDC25 προέρχεται από πρωτεϊνικές φωσφατάσες, οι οποίες μπορεί να ενεργοποιούνται από εξωτερικά σήματα.

9 511 Οι Κυκλίνες Οι κυκλίνες είναι πρωτεΐνες που εμφανίζουν κυκλικές μεταβολές της συγκέντρωσής τους κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου. Η πρόσδεσή τους στις CDKs οφείλεται σε μια αλληλουχία 100 αμινοξέων, το κουτί κυκλίνης (cyclin box). Τα μέλη της οικογένειας των κυκλινών γίνονται ενεργά σε διαφορετικές φάσεις του κυτταρικού κύκλου. Ως επί το πλείστον βρίσκονται στον πυρήνα αλλά υπάρχουν και οι κυκλίνες B1 και B2 που κατά τη φάση G 2 βρίσκονται στο κυτταρόπλασμα και μεταφέρονται στον πυρήνα κατά τη μίτωση. Στα θηλαστικά μπορούν να χωριστούν σε κατηγορίες ανάλογα με τη δραστικότητά τους στις διάφορες φάσεις του κύκλου. Έτσι, διακρίνονται οι κυκλίνες της φάσης G 1 /S (κυκλίνες D και E), οι κυκλίνες της φάσης Μ (κυκλίνες τύπου B) και οι τύπου A, που ενεργοποιούνται στις φάσεις S και G 2. Αλλαγές στη συγκέντρωση των κυκλινών κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου Cyclin D Cyclin E Cyclin A Cyclin B Καθορίζει το χρόνο έναρξης της μίτωσης Καθοδηγεί το κύτταρο κατά τη φάση S Προετοιμάζει το κύτταρο για την αντιγραφή του DNA Καθοδηγεί το κύτταρο κατά τη φάση G1 Εικόνα 15.7 Οι αλλαγές της συγκέντρωσης των κυκλινών κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου. Ο ρόλος των κυκλινών είναι να μετατρέπουν τις CDKs σε ενεργή διαμόρφωση. Με εξαίρεση τις CDK4 και CDK6, οι CDKs βρίσκονται ανενεργές σε μια σταθερή συγκέντρωση και συνήθως σε πολύ μεγαλύτερη ποσότητα από τις αντίστοιχες κυκλίνες τους. Συνεπώς η ποσότητα των CDKs που θα ενεργοποιηθούν περιορίζεται από τη συγκέντρωση των κυκλινών, και γι αυτόν το λόγο οι αλλαγές στη συγκέντρωση των κυκλινών είναι ένας ρυθμιστικός παράγοντας του κυτταρικού κύκλου.

10 512 Σταθερότητα των κυκλινών Στον κυτταρικό κύκλο, οι διαφορετικές κυκλίνες εμφανίζουν χαρακτηριστικές αλλαγές συγκέντρωσης. Οι αλλαγές αυτές οφείλονται στην ενεργοποίηση της σύνθεσης και της πρωτεόλυσής τους. Οι κυκλίνες χωρίζονται σε δυο τάξεις, ανάλογα με τη σταθερότητά τους. Οι κυκλίνες, οι οποίες είναι ασταθείς σε όλη τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου και η συγκέντρωσή τους καθορίζεται από το ρυθμό μεταγραφής, και οι κυκλίνες, οι οποίες είναι ασταθείς μόνο κατά τη διάρκεια ορισμένων φάσεων του κυτταρικού κύκλου. Ο καταβολισμός των G 1 Κυκλινών Οι κυκλίνες D και E στα θηλαστικά έχουν χρόνο ζωής μόνο 20 λεπτά και η αστάθειά τους οφείλεται σε συγκεκριμένες αλληλουχίες (τις PEST) στο καρβοξυτελικό άκρο, οι οποίες αν απομακρυνθούν οδηγούν στη σταθεροποίηση των κυκλινών. Λόγω του πολύ σύντομου χρόνου ζωής τους οι κυκλίνες τύπου D απαιτούν ένα συνεχές ερέθισμα στο επίπεδο της μεταγραφής ώστε να φτάσουν την επιθυμητή συγκέντρωση στη φάση G 1 και να ενεργοποιήσουν τις CDK4/6 ώστε το κύτταρο να μπορέσει να διασχίσει το σημείο περιορισμού. Ο καταβολισμός των G 2 /M Κυκλινών Οι G 2 /M κυκλίνες, τύπου A και B, είναι σταθερές κατά τη διάρκεια της μεσόφασης και καταβολίζονται κατά τη διάρκεια και μετά τη μίτωση μέσω πρωτεόλυσης. Το σήμα για την πρωτεόλυση είναι το κουτί καταστροφής (destruction box) που βρίσκεται στο αμινοτελικό άκρο της κυκλίνης. Το σήμα του καταβολισμού είναι μια αλληλουχία, υπεύθυνη για τη σήμανση των κυκλινών για καταβολισμό από το σύμπλοκο που προωθεί την ανάφαση, APC (anaphase-promoting complex) (κυκλόσωμα). Δομική βάση της ενεργοποίησης των CDKs. Το σύμπλεγμα CDK2-κυκλίνης A Για την πλήρη ενεργοποίηση των CDKs απαιτείται η πρόσδεση της αντίστοιχης κυκλίνης και φωσφορυλίωση. Το σύμπλεγμα CDK-κυκλίνης έχει δράση κινάσης, η οποία γίνεται πιο έντονη με φωσφορυλίωση της θρεονίνης στη θέση 160. Μετά από σύγκριση της ενεργούς και ανενεργούς μορφής της CDK γίνεται αντιληπτό ότι η αιτία της μη δραστικότητάς της χωρίς την πρόσδεση της κυκλίνης οφείλεται σε δύο λόγους: Στη μη δραστική της μορφή, το σημείο πρόσδεσης του υποστρώματος μπλοκάρεται από την περιοχή T loop και για να αναιρεθεί αυτό απαιτείται φωσφορυλίωση της θρεονίνης στη θέση 160 στην ίδια περιοχή (T loop). Ο δεύτερος λόγος συνίσταται στο ότι τα κατάλοιπα του ενεργού κέντρου, που συμμετέχουν στη διάσπαση του ATP προσανατολίζονται στη μη ενεργή περιοχή με αποτέλεσμα να είναι αδύνατη η διάσπαση του ATP. Η απελευθέρωσή τους από τη μη ενεργή περιοχή προκαλεί αλλαγή στον προσανατολισμό της περιοχής T loop και του σχηματισμού του ενεργού κέντρου. Όταν η κυκλίνη A συνδεθεί στη CDK, η τελευταία υφίσταται κάποιες δομικές μεταβολές: Το ενεργό κέντρο επανα-οργανώνεται ώστε το ATP να μπορεί να προσδεθεί στην ενεργή μορφή της κινάσης. Η περιοχή T loop μετακινείται από την καταλυτική περιοχή και η CAK έχει πλέον πρόσβαση για τη φωσφορυλίωση της θρεονίνης. Το κουτί κυκλίνης της κυκλίνης A αλληλεπιδρά με την PSTAIRE της CDK και διαλύεται μια έλικα που είχε ανασταλτική δράση. Ακολουθεί μεταφορά του Glu51 στο ενεργό κέντρο για να πάρει μέρος στην κατάλυση.

11 513 Η φωσφορυλίωση της Thr160 αυξάνει κατά πολύ τη δραστικότητα της κινάσης και αυτό γίνεται γιατί οι διαφορές που προκαλούνται από την πρόσδεση της κυκλίνης σχετίζονται με το καρβοξυτελικό άκρο, την περιοχή T loop και την αλληλεπίδραση κυκλίνης- CDK. Εικόνα 15.8 Δομή του συμπλόκου κυκλίνη Α/CDK2 με φωσφορυλιωμένη την Thr160 και συνδεδεμένο ένα μόριο ΑΤΡ. Οι αναστολείς των κινασών που εξαρτώνται από τις κυκλίνες (CKIs) Οι CKIs (cyclin-dependent kinase inhibitors) είναι μια οικογένεια πρωτεϊνών, που συνδέονται στις CDK ή στο σύμπλεγμα κυκλίνη-cdk με αναστρέψιμο τρόπο και αναστέλλουν τη δραστικότητα των CDK. Ανάλογα με την ομολογία τους χωρίζονται σε δύο οικογένειες, τις CIP/KIP (αναστέλλουν το σύμπλεγμα κυκλίνη-cdk στη φάση G 1 ) και τις INK (αναστέλλουν τα συμπλέγματα των CDK4 και CDK6). Οικογένεια CIP/KIP: p21 CIP1 (CIP1 ή Waf1), p27 KIP1 (KIP1), p57 KIP2 Οικογένεια ΙΝΚ: p15 ink4b, p16 ink4a, p18 ink4c, p19 ink4d Για την εύρεση του μηχανισμού της αναστολής χρησιμοποιήθηκαν οι κρυσταλλικές δομές της κυκλίνης A, της CDK και του αναστολέα p27 KIP1 και βρέθηκε ότι ο αναστολέας δεσμεύεται στο τμήμα της CDK, όπου δεσμεύεται το ATP ώστε να μην μπορεί να δεσμευτεί περαιτέρω και σπάει την περιοχή με το φώσφορο και τη γλυκίνη. Ανάλογο μηχανισμό δράσης έχει και ο αναστολέας p21 CIP1. Όσον αφορά την αναστολή από τον p16 ink4a ο συγκεκριμένος αναστολέας δεσμεύεται στη CDK6 σε σημείο αντίθετο από εκείνο της δέσμευσης της κυκλίνης και μπλοκάρει τη σύνδεση της κυκλίνης D. Επιπλέον, μετασχηματίζεται και η περιοχή σύνδεσης του ATP. Ρύθμιση και λειτουργία των αναστολέων του κυτταρικού κύκλου Οι CKIs είναι σημαντικά σημεία εισόδου για σήματα που έχουν ως αποτέλεσμα το σταμάτημα του κυτταρικού κύκλου. Το ανασταλτικό αποτέλεσμα των CKIs εξαρτάται από την αναλογία της συγκέντρωσης CKIs/κυκλίνη, γι αυτό η ρύθμιση των αναστολέων είναι πολύ μεγάλης σημασίας.

12 514 Εικόνα 15.9 Η ρύθμιση και τα σημεία επίθεσης των CKIs στα θηλαστικά. Οι διάφοροι CKIs ενεργοποιούνται και ρυθμίζονται από διαφορετικά σήματα. Ο αναστολέας p21 CIP1 έχει διπλή ανασταλτική δράση. Από τη μία ενώνεται στο σύμπλεγμα της CDK2 με τις κυκλίνες A, D και E και οδηγεί στην απενεργοποίησή τους και από την άλλη έχει μια περιοχή σύνδεσης για τη συμπληρωματική πρωτεΐνη αναδιπλασιασμού PCNA (Proliferating Cell Nuclear Antigen), η οποία είναι σημαντική για τη σύνθεση του DNA και τη σύνδεση της πολυμεράσης δ με το DNA. Η πρόσδεση του αναστολέα αποτρέπει τον αναδιπλασιασμό του DNA από την πολυμεράση δ, in vitro. Η συγκέντρωση του p21 CIP1 ρυθμίζεται στο επίπεδο μεταγραφής της και κύριο ρόλο σ αυτό παίζει η ογκοκατασταλτική πρωτεΐνη p53. Η p53 προωθεί τη μεταγραφή του p21 CIP1 μέσω σύνδεσής της στον προαγωγέα του. Η ενεργοποίηση της p53 παρατηρείται κυρίως κατά την καταστροφή του DNA. Ο κύριος σκοπός της ρύθμισης είναι η επιδιόρθωση των βλαβών ή η προώθηση της απόπτωσης. Ρύθμιση στο μεταγραφικό επίπεδο έχει παρατηρηθεί και για τον αναστολέα p15 ink4a με την κυτοκίνη TGFβ να παίζει σημαντικό ρόλο. Η σύνδεσή του TGFβ στον υποδοχέα του προκαλεί την εμφάνιση σήματος για την ενεργοποίηση της μεταγραφής του γονιδίου της p15, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στη διακοπή του κυτταρικού κύκλου. Ο αναστολέας p16 ink4a έχει ογκοκατασταλτικό ρόλο καθώς το γονίδιό του μεταλλάσσεται σε πολλές κυτταρικές καρκινικές σειρές. Υπάρχουν στοιχεία ότι η πρωτεΐνη prb έχει ρυθμιστικό ρόλο στη μεταγραφή του p16 ink4a. Ο αναστολέας p27 KIP1 ρυθμίζεται στο μετα-μεταφραστικό επίπεδο και παρατηρείται σε ανενεργή μορφή σε κύτταρα που πολλαπλασιάζονται. Μπορεί να μετατραπεί σε ενεργή μορφή από τη δράση του TGFβ, από την αύξηση της συγκέντρωσης του camp και από την επικοινωνία μεταξύ των κυττάρων. Περισσότερες λεπτομέρειες γύρω από αυτό το σημείο δεν είναι γνωστές. Υποστρώματα των CDKs Υποστρώματα των CDKs στην G 1 /S φάση Σημαντικά υποστρώματα είναι η ογκοκατασταλτική πρωτεΐνη prb και ο μεταγραφικός παράγοντας E2F, ο οποίος ανήκει σε μια οικογένεια πρωτεϊνών που ρυθμίζει τη μεταγραφή γονιδίων για την πρόοδο της φάσης S. Η πρωτεΐνη prb είναι υπόστρωμα για φωσφορυλίωση από το σύμπλεγμα CDK-κυκλίνη D1.

13 515 Αυξητικοί παράγοντες, θέσεις εστιακής προσκόλλησης Cyclin D CDK 4/6 prb Εικόνα Υποστρώματα και ενεργοποίηση των CDKs σε συγκεκριμένες φάσεις του κυτταρικού κύκλου. Τα βέλη συμβολίζουν ενεργοποίηση και φωσφορυλίωση. Υποστρώματα των CDKs στην G 2 /Μ φάση Στη φάση της μίτωσης, η φωσφορυλίωση πολλών πρωτεϊνών ξεκινάει από το σύμπλοκο CDC2-κυκλίνη B και επηρεάζει κυρίως πρωτεΐνες που μεσολαβούν στην αναδιοργάνωση του κυτταροσκελετού, της πυρηνικής μεμβράνης και στο σχηματισμό της ατράκτου. Σαν συνέπεια εμφανίζεται γενική αναστολή της μεταγραφής. Παραδείγματα πρωτεϊνών που φωσφορυλιώνονται εξειδικευμένα κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου είναι οι λαμίνες. Υπερφωσφορυλίωση των λαμινών οδηγεί σε αποσύνθεση της πυρηνικής μεμβράνης. Επίσης τα ινίδια ακτίνης και μυοσίνης φωσφορυλιώνονται κατά τη διάρκεια της μίτωσης. Παρατηρείται επίσης φωσφορυλίωση μεταγραφικών παραγόντων, όπως ο TFIIIB (προκαλεί αναστολή της μεταγραφής από την RNA πολυμεράση III) και ο TAF (οδηγεί σε γενική αναστολή της μεταγραφής). Πολλαπλή ρύθμιση των CDKs Οι παρακάτω διαδικασίες έχουν θετικό αποτέλεσμα στη δραστικότητα των CDKs: Αύξηση της συγκέντρωσης των κυκλινών (μέσω ενεργοποίησης της μεταγραφής ή αναστολής της πρωτεολυτικής διάσπασής τους) Φωσφορυλίωση των CDKs στη Thr160 Αποφωσφορυλίωση των CDKs στις Thr14/Tyr15 Αύξηση στη συγκέντρωση των CDK4 και CDK6 Ελάττωση της συγκέντρωσης των CKIs (μέσω πρωτεόλυσης ή σε μεταγραφικό επίπεδο). Οι παρακάτω διαδικασίες έχουν αρνητικό αποτέλεσμα.

14 516 Ελάττωση της συγκέντρωσης των κυκλινών (μέσω μείωσης της μεταγραφής ή ενεργοποίησης της πρωτεολυτικής διάσπασής τους) Φωσφορυλίωση των CDKs στις Thr14/Tyr15 Αύξηση της συγκέντρωσης των CKIs 3. Ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου μέσω πρωτεόλυσης Η σωστή πορεία του κυτταρικού κύκλου εξασφαλίζεται μέσω δύο διαδικασιών: - των ρυθμιζόμενων αλλαγών στη δραστικότητα των CDKs και - της πρωτεόλυσης που εξαρτάται από την ουβικουϊτίνη. Και οι δυο διαδικασίες είναι συνδεδεμένες μεταξύ τους και βρίσκονται σε αμοιβαία αλληλεξάρτηση. Η επιλογή μιας πρωτεΐνης για ουβικουϊτινο-εξαρτώμενη πρωτεόλυση γίνεται μέσω των ενζύμων E3 του μονοπατιού της ουβικουϊτίνης, τα οποία καταλύουν τη σύνδεση της ουβικουϊτίνης με την πρωτεΐνη-στόχο. Η εξειδίκευση της σύνδεσης ουβικουϊτίνηςπρωτεΐνης καθορίζεται από τη φύση των ενζύμων Ε3, τα οποία αποτελούνται από αρκετές υπομονάδες. Η σύνθεση αυτού του συμπλόκου ποικίλει και μπορεί να μεταβληθεί ανάλογα με τις απαιτήσεις. Η χρήση εξειδικευμένης πρωτεόλυσης σαν ένα εργαλείο ρύθμισης του κυτταρικού κύκλου έχει πολλά πλεονεκτήματα: Η πρωτεόλυση οδηγεί σε ταυτόχρονη και πλήρη απενεργοποίηση όλων των λειτουργιών πολυλειτουργικών πρωτεϊνών του κυτταρικού κύκλου, όπως οι κυκλίνες. Η πρωτεόλυση καθιστά ικανή την εξειδικευμένη αναδιοργάνωση υπομονάδων ετεροολιγομερών πρωτεϊνικών συμπλόκων. Πχ στοχευμένη πρωτεόλυση ενός CDΙ. Το σύνολο των υποστρωμάτων ρυθμιστικών ενζύμων του κυτταρικού κύκλου μπορούν να απενεργοποιηθούν με πρωτεόλυση. Δύο είδη συμπλόκων E2/E3 είναι ειδικής σημασίας για τον έλεγχο του κυτταρικού κύκλου. Το πρώτο είναι το SCF εξαιρετικής σημασίας για τη μετάπτωση G 1 /S, και το άλλο το κυκλόσωμα APC (σύμπλοκο που προωθεί την ανάφαση), σημαντικό για τον έλεγχο της μίτωσης. Στοχευμένη πρωτεόλυση στη μετάπτωση G 1 /S Η μετάπτωση από τη φάση G 1 στη φάση S σχετίζεται με πρωτεόλυση σημαντικών ρυθμιστικών πρωτεϊνών, όπως οι τύπου G 1 ή D κυκλίνες, και με αποικοδόμηση συγκεκριμένων CKIs. Οι λιγάσες ουβικουϊτίνης δρουν στο εξειδικευμένο υπόστρωμά τους μόνο μετά από τη φωσφορυλίωση του υποστρώματος. Συνεπώς, ο ρυθμιστής αυτού του μονοπατιού αποικοδόμησης είναι η φωσφορυλίωση του υποστρώματος από μια ρυθμιστική πρωτεϊνική κινάση, ενώ το σύστημα της λιγάσης της ουβικουϊτίνης είναι συνεχώς ενεργό. Οι λιγάσες αυτές οργανώνονται σε πολυπρωτεϊνικά σύμπλοκα, που ονομάζονται σύμπλοκα SCF (Skp1, cullin, F box protein). Στο S. cerevisiae το σύμπλοκο αποτελείται από τις πρωτεΐνες Cdc24, Cdc53 και Skp1. Ένα κοινό χαρακτηριστικό αυτών των πρωτεϊνών είναι η αλληλουχία γνωστή ως F-κουτί. Οι πρωτεΐνες που επιλέγονται για υποστρώματα της σύνδεσης με την ουβικουϊτίνη έχουν συγκεκριμένες αλληλουχίες στο καρβοξυτελικό άκρο, τις αλληλουχίες PEST, οι οποίες είναι στόχος φωσφορυλίωσης. Μετά τη φωσφορυλίωσή τους αναγνωρίζονται από τη λιγάση και σημαίνονται για αποικοδόμηση.

15 517 Πρωτεόλυση κατά τη διάρκεια της μίτωσης. Το Κυκλόσωμα Κατά τη διάρκεια της μίτωσης, ενεργοποιείται ένα εξειδικευμένο σύμπλοκο λιγάσης ουβικουϊτίνης, το οποίο ξεκινά την πρωτεόλυση διάφορων ρυθμιστών της μίτωσης. Το σύμπλοκο αυτό, γνωστό ως κυκλόσωμα ή APC (Anaphase-Promoting Complex) είναι ένας ρυθμιστής της μίτωσης, του οποίου η δραστικότητα εμφανίζει σημαντικές αλλαγές κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου με μεγαλύτερη δράση στη μετάπτωση μετάφασης/ανάφασης και μειωμένη δράση στις φάσεις S και G 2. Το APC διαφέρει σημαντικά από το ιδιοσύστατα ενεργό σύμπλοκο SCF, το οποίο αποικοδομεί τις κυκλίνες G1 απαιτώντας την προηγούμενη φωσφορυλίωση τους. Το APC είναι ένα σύμπλοκο που αποτελείται από τουλάχιστον 8 διαφορετικές πρωτεϊνικές υπομονάδες, οι οποίες είναι πολύ σημαντικές για τη ρύθμιση της δράσης του. Στο S. cerevisiae υπάρχουν οι πρωτεΐνες Cdc20 και Hct1 (γνωστές και ως Cdh1). Υπάρχουν πολυάριθμες μορφές του APC, οι οποίες δρουν ρυθμιζόμενες από τον κυτταρικό κύκλο. Πχ η σύνδεση της Hct1 στο APC αναστέλλεται μετά από φωσφορυλίωση από την CDK. Η ελεγχόμενη από τον κυτταρικό κύκλο φωσφορυλίωση των συστατικών του APC είναι ένας κύριος ρυθμιστικός παράγοντας της δραστηριότητας ουβικουϊτίνης. (α) υπόστρωμα πρωτεϊνική κινάση (β) υπόστρωμα Pds1 (μετάβαση από τη μετάφαση στην ανάφαση υπόστρωμα υπόστρωμα υπόστρωμα καταστροφή από το πρωτεόσωμα 26S υπόστρωμα υπόστρωμα κυκλίνη Β Plk1(cdc5) (στην τελόφαση) καταστροφή από το πρωτεόσωμα 26S Εικόνα Ουβικουϊτίνη. Οι πρωτεΐνες σημαίνονται για καταστροφή με πρόσδεση της ουβικουϊτίνης σε ένα κατάλοιπο λυσίνης στο κιβώτιο καταστροφής (destruction box) τους και αποικοδομούνται από το 26S πρωτεόσωμα. Η ρύθμιση γίνεται από δύο ενζυμικά σύμπλοκα SCF και APC/C, καθένα από τα οποία περιλαμβάνει αρκετές υπομονάδες και έχει τα δικά του εξειδικευμένα υποστρώματα. (α) Στην περίπτωση του SCF (συμπλόκου του Skp1, cullin και της πρωτεΐνης F-box), το σήμα-στόχο αποτελεί η φωσφορυλίωση των πρωτεϊνών σε εξειδικευμένα κατάλοιπα. Η φωσφορυλιωμένη πρωτεΐνη δεσμεύει την F-box πρωτεΐνη και ακολουθεί ουβικουϊτινίωση, καταλυόμενη από τις υπομονάδες Ε1 και Ε2. Αυτό το σύμπλοκο της λιγάσης της ουβικουϊτίνης κυρίως καταστρέφει τα συστατικά εκείνα από τον κυτταρικό κύκλο, τα οποία ρυθμίζουν την πρόοδο κατά τη φάση G1. (β) Στην περίπτωση του APC/C, το σήμα- στόχο αποτελεί η φωσφορυλίωσή του και η έκφραση της υπομονάδας Cdc20 ή Cdh1. Αυτές οι υπομονάδες προσδένουν διαφορετικά υποστρώματα, τα οποία στη συνέχεια ουβικουϊτινιώνονται από τις υπομονάδες Ε1 και Ε2. Αυτό το σύμπλοκο της λιγάσης της ουβικουϊτίνης έχει ένα σημαντικό ρόλο στη διαδοχική καταστροφή των πρωτεϊνών που ρυθμίζουν τη μετάβαση από τις φάσεις G2 και Μ. Το APC έχει δράση λιγάσης ουβικουϊτίνης με ειδικότητα σε πρωτεΐνες υποστρώματα που έχουν μία αλληλουχία, το κουτί καταστροφής (destruction box). Κατά τη διάρκεια αλλά

16 518 και μετά τη μίτωση, η προκαλούμενη από το APC πρωτεόλυση συμβαίνει στις μιτωτικές κυκλίνες τύπου B και Α, και σε έναν αριθμό άλλων ρυθμιστικών πρωτεϊνών, μεταξύ των οποίων η Cut2, η οποία αποτελεί αναστολέα της ανάφασης. Όλες αυτές οι πρωτεΐνες περιέχουν ένα ή περισσότερα αντίγραφα του κουτιού καταστροφής. Η πρωτεόλυση των μιτωτικών κυκλινών ενεργοποιείται κατά τη μετάπτωση μετάφασης/ανάφασης και σταματά στην αρχή της φάσης S. Η μιτωτική κυκλίνη A διασπάται πριν από τη B. 4. Η μετάβαση από την φάσης G 1 στην S Η φάση G 1 έχει ένα πολύ σημαντικό ρυθμιστικό ρόλο για τον κυτταρικό κύκλο καθώς εδώ το κύτταρο αποφασίζει για το αν θα υπάρξει ένας νέος κύκλος κυτταρικών διαιρέσεων ή θα μπει σε μία ήρεμη φάση. Όταν η μίτωση ολοκληρώνεται, το κύτταρο χρειάζεται σήματα με τη μορφή αυξητικών παραγόντων, τα οποία θα το οδηγήσουν σε ένα νέο κύκλο διαίρεσης. Τα σήματα αυτά είναι αποτελεσματικά μόνο στα 2/3 της φάσης G 1. Σε αυτό το χρονικό διάστημα κρίνεται αν θα ξεκινήσει καινούριος κυτταρικός κύκλος ή αν θα μπει το κύτταρο στη φάση G o. Μετά από αυτό το συγκεκριμένο σημείο, το σημείο περιορισμού R, δεν απαιτούνται εξωτερικά σήματα για να συνεχίσει ο κύκλος. Οι φάσεις S, G 2 και Μ ακολουθούν η μία την άλλη χωρίς καμιά εξωτερική σηματοδότηση. Ο κυτταρικός μπορεί να σταματήσει, όμως μόνο εάν ανιχνεύσει από εσωτερικούς ρυθμιστικούς μηχανισμούς ή σημεία ελέγχου, καταστροφές που συμβαίνουν στις διάφορες φάσεις, Λειτουργία των κυκλινών τύπου D Η πρόοδος της φάσης G 1 ελέγχεται κυρίως από τις κυκλίνες τύπου D και E και από τους αναστολείς των CDKs. Κυκλίνη D Από τις 3 κυκλίνες τύπου D (D1, D2, D3) μόνο η D1 έχει δράση σε όλα τα είδη κυττάρων. Η βασική λειτουργία των κυκλινών αυτών είναι η εισαγωγή εξωτερικών μηνυμάτων στο εσωτερικό του κυττάρου. Μιτογόνα σήματα, όπως αυξητικοί παράγοντες, ενεργοποιούν τη μεταγραφή του γονιδίου της κυκλίνης D1 και τη σύνδεση των κυκλινών τύπου D με τις CDKs. Συγκεκριμένα, η ενεργοποίηση των CDK4 και CDK6 είναι πολύ σημαντική και ταυτόχρονα με τη σύνδεσή τους με την κυκλίνη, απαιτείται και η φωσφορυλίωση της Thr172 της CDK4, βήμα που καταλύεται από την CAK. Το σύμπλεγμα CDK4-κυκλίνη D1 (και το σύμπλεγμα CDC2-κυκλίνη E), που έχει δημιουργηθεί είναι έτοιμο να φωσφορυλιώσει την πρωτεΐνη prb. Ακολουθεί η μετάβαση του κυττάρου από το σημείο περιορισμού (restriction point). Κυκλίνη Ε Η κυκλίνη E εμφανίζει περιοδική μεταβολή στη συγκέντρωσή της με μέγιστη τιμή στην αρχή της φάσης S. Η μεταγραφή του γονιδίου της επάγεται από το μεταγραφικό παράγοντα E2F. Η κυκλίνη δεσμεύεται στην CDK2 και την ενεργοποιεί κι αυτή συμμετέχει στη φωσφορυλίωση της πρωτεΐνης prb. Συνέπεια όλων αυτών είναι η μεταφορά σήματος, σε συνεργασία με τις κυκλίνες D, για τη συνέχιση του κυτταρικού κύκλου. Αρνητική ρύθμιση της φάσης G 1 /S Εκτός από μιτογόνα σήματα, εμφανίζονται στη φάση G 1 και αντιμιτογόνα σήματα, τα οποία οδηγούν σε παύση του κύκλου στη φάση αυτή και σχετίζονται με τον παράγοντα TGFβ, το camp και την επικοινωνία των κυττάρων. Η αρνητική ρύθμιση του κυτταρικού

17 519 κύκλου οφείλεται κυρίως στους αναστολείς p21 CIP1, p27 KIP1 και p15 ink4, που ενεργοποιούνται από εξωτερικά σήματα. Επιπλέον, ο αναστολέας p16 ink4 συνδέεται στην κυκλίνη τύπου D και την αποσταθεροποιεί. Το πέρασμα από τη G1 στη S, ελέγχεται από αντιμιτογόνα σήματα ή καταστροφή DNA Εικόνα Ρύθμιση της μετάβασης G1/S από τις κυκλίνες τύπου D. Εξωτερικά σήματα μπορεί να προκαλέσουν το σταμάτημα του κυτταρικού κύκλου στο σημείο μετάβασης G1/S ή τη μετάβαση στη φάση S. Οι κυκλίνες τύπου D (εδώ αντιπροσωπεύονται από την D1) συμμετέχουν και στις δυο διαδικασίες. Μιτογόνα σήματα, όπως αυξητικοί παράγοντες, διεγείρουν την έκφραση της D1, η οποία συνδέεται στην CDK4. Το σύμπλοκο κυκλίνηd1/cdk4 ενεργοποιείται μετά τη φωσφορυλίωσή του από την CAK, και φωσφορυλιώνει την πρωτεΐνη prb, προετοιμάζοντας την είσοδο στη φάση S. Αντι-μιτογόνα σήματα ή καταστροφή του DNA ενεργοποιούν τις CKIs, οι οποίες συνδέονται στο σύμπλοκο κυκλίνηd1/cdk4 και αναστέλλει τη δραστικότητά του. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το σύμπλοκο prb/e2f παραμένει μη φωσφορυλιωμένο και ο κυτταρικός κύκλος σταματά στο σημείο μετάβασης G1/S. Η ισορροπία μεταξύ του ενεργοποιημένου συμπλόκου CDK4-κυκλίνη D και των διάφορων αναστολέων ελέγχει την πρόοδο στη φάση G 1. Αν η συγκέντρωση του συμπλόκου είναι μεγαλύτερη τότε δημιουργείται θετικό σήμα για τη συνέχεια του κύκλου ενώ αν συμβαίνει το αντίθετο, το κύτταρο σταματάει στη φάση G 1. Στην περαιτέρω αλληλεπίδραση θετικών και αρνητικών σημάτων σημαντικό ρόλο παίζουν το γονίδιο του ρετινοβλαστώματος και η πρωτεΐνη prb. Η λειτουργία της πρωτεΐνης prb στον κυτταρικό κύκλο Η prb είναι μια πυρηνική φωσφοπρωτεΐνη περίπου 100 kda. Η Εικόνα δείχνει τη δομή της. Περιέχει πολλές θέσεις φωσφορυλίωσης Ser/Thr, θέσεις δέσμευσης για το μεταγραφικό παράγοντα E2F, για τις ιικές ογκοπρωτεΐνες Tag, E1A και E7, και μια μη ειδική θέση σύνδεσης στο DNA. Επιπλέον, έχει βρεθεί και μια καρβοξυτελική αλληλουχία υπεύθυνη για ολιγομερισμό της πρωτεΐνης. Η πρωτεΐνη prb έχει τα χαρακτηριστικά μιας ογκοκατασταλτικής πρωτεΐνης. Επομένως, απώλεια της λειτουργίας της σχετίζεται με απορύθμιση του κυτταρικού κύκλου και

18 520 σχηματισμό όγκων. Η λειτουργία της prb στη ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου έγκειται στα παρακάτω γεγονότα: Στο τέλος της μίτωσης μέχρι το R (restriction point), η πρωτεΐνη βρίσκεται σε μη φωσφορυλιωμένη μορφή έχοντας ανασταλτικό ρόλο όσον αφορά την αύξηση καθώς μπλοκάρει την ενεργοποίηση μεταγραφικών παραγόντων που ελέγχουν την έκφραση γονιδίων της φάσης S. Κατά τη διάρκεια και μετά το πέρασμα από το σημείο περιορισμού, η πρωτεΐνη βρίσκεται σε υπερ-φωσφορυλιωμένη μορφή και μένει έτσι μέχρι το τέλος της μίτωσης προωθώντας την αύξηση. Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι η prb παίζει το ρόλο του φύλακα για την έξοδο από τη φάση G1, ενσωματώνοντας εξωτερικά μιτωτικά και αντι-μιτωτικά σήματα. Εικόνα Σχηματική αναπαράσταση της δομής της πρωτεΐνης του ρετινοβλαστώματος prb. Φαίνονται οι θέσεις φωσφορυλίωσης (Ρ) και οι περιοχές που είναι υπεύθυνες για την αλληλεπίδραση με τις ιϊκές ογκοπρωτεΐνες και με το μεταγραφικό παράγοντα E2F. Επιπλέον, διακρίνονται μια περιοχή ολιγομερισμού και μια περιοχή σύνδεσης στο DNA. Το μοντέλο της λειτουργίας της prb Φωσφορυλίωση της prb Το σημαντικό στοιχείο στη λειτουργία της πρωτεΐνης είναι η φωσφορυλίωσή της. Στην αρχή της φάσης G 1 βρίσκεται σε μη φωσφορυλιωμένη μορφή και δρα σαν τροχοπέδη στην πρόοδο του κυτταρικού κύκλου, γεγονός που παύει να ισχύει όταν αυτή φωσφορυλιωθεί. Τα σύμπλοκα που συμμετέχουν σ αυτήν τη φωσφορυλίωση είναι τα CDK4-κυκλίνη D, CDK2- κυκλίνη E και CDK2-κυκλίνη A. Η φωσφορυλίωση γίνεται σε κατάλοιπα σερίνης/θρεονίνης. Δράση τελεστή της prb: Έλεγχος του E2F Η δράση τελεστή της prb είναι η ρύθμιση της λειτουργίας μεταγραφικών παραγόντων που ανήκουν στην οικογένεια Ε2F. Με τη σύνδεση της prb στις πρωτεΐνες της οικογένειας E2F (πρωτεΐνες που δεσμεύονται στο DNA και έχουν επιπλέον θέση δέσμευσης για την prb), η πρωτεΐνη ελέγχει τη μεταγραφική τους ενεργοποίηση. Σε ορισμένα κύτταρα οι πρωτεΐνες E2F βρίσκονται ως ετεροδιμερή με μια άλλη πρωτεΐνη που επίσης δεσμεύεται στο DNA, την DP-1. Υπάρχουν τουλάχιστον 5 διαφορετικές E2F (E2F-1 - E2F-5) εκ των οποίων 3 (E2F-1 - E2F-3) είναι υπό τον έλεγχο της prb. Η κοινή αλληλουχία του DNA, όπου συνδέονται οι Ε2F είναι η TTTCGCGC. Η αλληλουχία αυτή έχει βρεθεί σε πολλά γονίδια, στις περιοχές προαγωγών τους: Κινάση της θυμιδίνης Αναγωγάση του διυδροφολικού DNA πολυμεράση α

19 521 Κυκλίνη Α, κυκλίνη Ε Μεταγραφικός παράγοντας c-myc Ε2F-1 prb Ο μεταγραφικός παράγοντας E2F ελέγχει την έκφραση πρωτεϊνών, απαραίτητων για την πρόοδο του κυτταρικού κύκλου. Ο κύριος ρυθμιστικός του ρόλος είναι η πρόοδος στις φάσεις G 1 και S. Η prb ελέγχει τη λειτουργία του E2F σχηματίζοντας μαζί του ένα σύμπλοκο, το οποίο όταν δεν είναι φωσφορυλιωμένο αναστέλλει τη μεταγραφή του DNA ενώ όταν φωσφορυλιωθεί ενεργοποιείται η μεταγραφή συγκεκριμένων γονιδίων. Ο ακριβής μηχανισμός της καταστολής της μεταγραφής δεν είναι απόλυτα γνωστός αλλά από τις πληροφορίες που υπάρχουν είναι σαφές ότι η prb αλληλεπιδρά όταν δεν είναι φωσφορυλιωμένη με μια απακετυλάση ιστονών στη χρωματίνη προκαλώντας αναδιοργάνωσή της και καταστολή της μεταγραφής. Εικόνα Μοντέλο της λειτουργίας των prb/e2f. Στην εικόνα αναφέρονται περιληπτικά οι λειτουργίες της prb στο σημείο μετάβασης G1/S καθώς και η σημασία της φωσφορυλίωσης. Εκτός από την αρνητική ρύθμιση της prb στη δράση του Ε2F, έχει βρεθεί ότι η prb καταστέλλει την πρωτεϊνοσύνθεση αναστέλλοντας τη δράση και των τριών RNA πολυμερασών στα ευκαρυωτικά κύτταρα. Υπάρχουν δύο ακόμα πρωτεΐνες με παρόμοια δράση με αυτή της prb, αλλά η δράση τους δεν εντοπίζεται στον πυρήνα. Αυτές είναι οι p170 και p130.

20 522 Η πρωτεΐνη MDM2 αναγνωρίστηκε ως ένα επιπλέον στοιχείο ελέγχου της δράσης του συμπλόκου prb-e2f. Η ΜDM2 είναι μια ογκοπρωτεΐνη που ενεργοποιείται λόγω υπερέκφρασης. Συνδέεται στην πρωτεΐνη p53 και την prb αναστέλλοντας την ικανότητά τους στη ρύθμιση του κυτταρικού κύκλου. Επίσης συνδέεται και με τον E2F ενεργοποιώντας τη μεταγραφική του δράση. Γενικά η ΜDΜ2 ενεργοποιεί τη μεταγραφή γονιδίων που σχετίζονται με την αύξηση του κυττάρου. Θετικά σήματα Η έκταση της φωσφορυλίωσης και άρα η δραστικότητα της prb εξαρτάται από τη συγκέντρωση κυκλινών και ειδικά της κυκλίνης D1. Αν η συγκέντρωση της D1 αυξηθεί πάνω από μία ορισμένη τιμή, λόγω σημάτων που προωθούν τη διαίρεση του κυττάρου, τότε προωθείται η φωσφορυλίωση της prb και συνεπώς η μεταγραφή γονιδίων που ελέγχονται από τον E2F. Επιπλέον επίδραση στη δράση της prb έχουν οι ιϊκές ογκοπρωτεΐνες. Αυτές συνδέονται στη μη φωσφορυλιωμένη μορφή της prb και ανταγωνίζονται με τον E2F για τη σύνδεση στην prb.ο E2F απελευθερώνεται από την αρνητική επίδραση της prb και ενεργοποιεί τα γονίδια στόχους του. Αρνητικά σήματα Η prb επίσης ενσωματώνει έμμεσα και αρνητικά σήματα, τα οποία βρίσκονται υπό μορφή αναστολέων των CDKs. Πχ ο αντιμιτογόνος παράγοντας TGFβ αυξάνει τη συγκέντρωση του αναστολέα p15 ink4b, ο οποίος δεσμεύεται στις CDK4 και CDK6 και ανταγωνίζεται με την κυκλίνη D τη σύνδεση στις CDKs. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η συγκέντρωση του δραστικού συμπλόκου της CDK και εμποδίζεται η φωσφορυλίωση της prb. Επιπλέον, η ογκοκατασταλτική πρωτεΐνη p53 έμμεσα ρυθμίζει τη δράση της prb. Η p53 επάγει τη μεταγραφή του αναστολέα p21, ο οποίος αναστέλλει τη δράση των CDK4, CDK2 και CDK6, και συμβάλλει στο να διατηρηθεί η prb σε μη φωσφορυλιωμένη μορφή. Η ενεργοποίηση της p53 παρατηρείται σε περίπτωση καταστροφής του DNA. 5. Ο έλεγχος της αντιγραφή του DNA στον κυτταρικό κύκλο Η αντιγραφή του DNA στη φάση S υπόκειται σε έλεγχο στον κυτταρικό κύκλο, σύμφωνα με τα ακόλουθα στοιχεία: Η αντιγραφή του DNA περιορίζεται στη φάση S Το DNA αντιγράφεται μόνο μία μόνο φορά σε έναν κύκλο Ο χρόνος για την αντιγραφή του DNA κατά τη φάση S και τη μίτωση διατηρείται Αν παρατηρηθεί βλάβη στο DNA, η αντιγραφή μπορεί να σταματήσει. Ο έλεγχος της αντιγραφής του DNA γίνεται κυρίως σε δύο επίπεδα. Έλεγχος στο αρχικό επίπεδο Ο κύριος έλεγχος της αντιγραφής του DNA γίνεται στο αρχικό στάδιο, στην έναρξη της αντιγραφής. Η αντιγραφή του DNA ξεκινάει από ειδικές αλληλουχίες του DNA, γνωστές ως αρχές της αντιγραφής (replication origins). Σ αυτές τις αλληλουχίες δεσμεύονται πρωτεϊνικά σύμπλοκα, τα οποία χωρίζονται σε δύο μορφές, την προ-αντιγραφική και τη μετααντιγραφική. Η πρώτη (pre-rc) σχηματίζεται στην ανάφαση και κληρονομείται από τις αδερφές χρωματίδες. Μετά την είσοδο στη φάση S, το σύμπλοκο pre-rc καταστρέφεται για να ξεκινήσει η αντιγραφή. Τότε το σύμπλοκο μετατρέπεται σε μετα-αντιγραφικό.

Απαραίτητη η ύπαρξη αυξητικών παραγόντων στην G1. Αν όμως απουσιάζουν τότε το κύτταρο μπαίνει σε μία φάση γνωστή ως G 0.

Απαραίτητη η ύπαρξη αυξητικών παραγόντων στην G1. Αν όμως απουσιάζουν τότε το κύτταρο μπαίνει σε μία φάση γνωστή ως G 0. Ο κυτταρικός κύκλος είναι τυπικά διαιρεμένος σε τέσσερις φάσεις Είναι το κύτταρο αρκετά μεγάλο; Σημείο ελέγχου Σημείο ελέγχου ατράκτου Μήπως η άτρακτος είναι κατεστραμμένη ; Απαραίτητη η ύπαρξη αυξητικών

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανισμοί Ογκογένεσης

Μηχανισμοί Ογκογένεσης ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Μηχανισμοί Ογκογένεσης Δρ. Α. ΓΑΛΑΝΗΣ agalanis@mbg.duth.gr Μηχανισμοί Ογκογένεσης Ενότητα 4. Απορρύθμιση του κυτταρικού κύκλου και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 16. Ο κυτταρικός κύκλος

Κεφάλαιο 16. Ο κυτταρικός κύκλος Κεφάλαιο 16 Ο κυτταρικός κύκλος 16.1 Ο κυτταρικός κύκλος των ευκαρυωτών 16.2 Ρυθμιστές της προόδου του κυτταρικού κύκλου 16.3 Τα γεγονότα της φάσης M 16.4 Μείωση και γονιμοποίηση ΠΕΙΡΑΜΑ-ΣΤΑΘΜΟΣ Η ανακάλυψη

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης Π. Τρουγκάκος Τομέας Βιολογίας Κυττάρου & Βιοφυσικής Τμήμα Βιολογίας, Παν/μιο Αθηνών ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΗΡΑΝΣΗ

Ιωάννης Π. Τρουγκάκος Τομέας Βιολογίας Κυττάρου & Βιοφυσικής Τμήμα Βιολογίας, Παν/μιο Αθηνών ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννης Π. Τρουγκάκος Τομέας Βιολογίας Κυττάρου & Βιοφυσικής Τμήμα Βιολογίας, Παν/μιο Αθηνών ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ - ΓΗΡΑΝΣΗ Σημεία ελέγχου του Κυτταρικού κύκλου (check points) ιπλασιάστηκε όλο το DNA? Είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2.

ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. α Α4. β Α5. β ΘΕΜΑ B B1. B2. ΘΕΜΑ Α Α1. γ (το πριμόσωμα) Α2. γ (οι υποκινητές και οι μεταγραφικοί παράγοντες κάθε γονιδίου) Α3. α (μεταφέρει ένα συγκεκριμένο αμινοξύ στο ριβόσωμα) Α4. β (αποδιάταξη των δύο συμπληρωματικών αλυσίδων)

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Πυρίνας ανθρώπινου μεσοφασικού κυττάρου στον οποίο παρατηρούμε, με ανοσοφθορισμό, τη διάστικτη κατανομή της απακετυλάσης των

Διαβάστε περισσότερα

Μίτωση - Μείωση. Γαµετογένεση και Αναπαραγωγή. Πέρη Πάσχου, PhD (ppaschou@mbg.duth.gr)

Μίτωση - Μείωση. Γαµετογένεση και Αναπαραγωγή. Πέρη Πάσχου, PhD (ppaschou@mbg.duth.gr) Μίτωση - Μείωση Γαµετογένεση και Αναπαραγωγή Πέρη Πάσχου, PhD (ppaschou@mbg.duth.gr) Σήµερα... Ορολογία Κυτταρικός κύκλος Μίτωση Μείωση Γαµετογένεση Βιολογικοί κύκλοι ΗΓενετική είναι ο κλάδος της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

HPV DNA, E6, E7, L1, L2, E2, p16, prb, κυκλίνες, κινάσες, Ki67. Τι από όλα αυτά πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός γιατρός; Αλέξανδρος Λαµπρόπουλος

HPV DNA, E6, E7, L1, L2, E2, p16, prb, κυκλίνες, κινάσες, Ki67. Τι από όλα αυτά πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός γιατρός; Αλέξανδρος Λαµπρόπουλος HPV DNA, E6, E7, L1, L2, E2, p16, prb, κυκλίνες, κινάσες, Ki67. Τι από όλα αυτά πρέπει να γνωρίζει ο κλινικός γιατρός; Αλέξανδρος Λαµπρόπουλος δεν υπάρχει σύγκρουση συµφερόντων Ø Ποιό HPV τεστ είναι το

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Το γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος MOPIAKH BIOΛOΓIA ΦAPMAKEYTIKHΣ ΔIAΛEΞΕΙΣ 10-12 Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος (Πως γίνονται αντιληπτά τα μηνύματα και πως δίδονται οι απαντήσεις) Δρ. Xρήστος Παναγιωτίδης, Tµήµα Φαρµακευτικής

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚO ΓΕΝΙΚO ΝΟΣΟΚΟΜΕIO ΠΑΤΡΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Γ. ΒΑΓΕΝΑΚΗΣ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 10 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Κυτταρική διαίρεση: παραγωγή γενετικά πανομοιότυπων θυγατρικών κυττάρων Κυτταρική διαίρεση Μονοκύτταροι οργανισμοί: η διαίρεση του κυττάρου συνεπάγεται αναπαραγωγή ολόκληρου

Διαβάστε περισσότερα

regulatory mechanisms). stringency).

regulatory mechanisms). stringency). ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΡΥΘΜΙΣΗ Αποτελεί µια άλλη περίπτωση ρύθµισης των γονιδίωνκαιδιακρίνεται: 1) Στην αυτόνοµη καταστολή και 2) Στηναυτόνοµηεπαγωγή. ΑΥΤΟΝΟΜΗ ΡΥΘΜΙΣΗ 1) Αυτόνοµη καταστολή: Η µεταβολική πορεία καταλήγει

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 24 Μαΐου 2013. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 24 Μαΐου 2013. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 24 Μαΐου 2013 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α Α1. Βασική μονάδα οργάνωσης αποτελεί το Γ. νουκλεόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ Στο DNA (RNA ιών) οι πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά ενός οργανισμού (γονίδια) ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ Από κύτταρο σε κύτταρο και από

Διαβάστε περισσότερα

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη (αδρεναλίνη) ευνοούν τη β-οξείδωση και την κινητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ Θέµατα ιάλεξης οµή, αριθµός και διαχωρισµός των αµινοξέων Ένωση αµινοξέων µε τον πεπτιδικό δεσµό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΘΕΜΑ 1 Ο. 3. Το DNA των μιτοχονδρίων έχει μεγαλύτερο μήκος από αυτό των χλωροπλαστών.

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΘΕΜΑ 1 Ο. 3. Το DNA των μιτοχονδρίων έχει μεγαλύτερο μήκος από αυτό των χλωροπλαστών. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ: ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να γράψετε τον αριθμό της καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 22 Μαΐου 2015. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 22 Μαΐου 2015. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 22 Μαΐου 2015 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. β A2. γ A3. α A4. δ Α5. γ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Στην πλειονότητά

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. β 2. δ 3. α 4. γ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού λάθους 1. Λάθος 2. Σωστό 3. Σωστό 4. Σωστό 5.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΘΕΜΑ: Η ΕΚΦΡΑΣΗΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ ΤΗΣ ΚΥΚΛIΝΗΣ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΘΕΜΑ: Η ΕΚΦΡΑΣΗΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ ΤΗΣ ΚΥΚΛIΝΗΣ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΘΕΜΑ: Η ΕΚΦΡΑΣΗΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ ΤΗΣ ΚΥΚΛIΝΗΣ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΒΑΜΒΑΚΑΣ ΓΕΝΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευχαριστίες 3 Πρόλογος 4 ΓΕΝΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Θέμα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β Θέμα Β ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική

Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Εξερευνώντας τα Βιομόρια Ένζυμα: Βασικές Αρχές και Κινητική Βιοχημεία Βιομορίων Αθήνα 2015 Γενικές Ιδιότητες Ένζυμα : Βιολογικοί Καταλύτες Τα ένζυμα είναι πρωτεϊνικά μόρια Μικρή ομάδα καταλυτικών RNA H

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Επειδή στο σχολικό βιβλίο Βιολογία Β Γενικού Λυκείου Γενικής παιδείας πρόσφατα προστέθηκαν ερωτήσεις και άλλαξε η αρίθμηση των προϋπαρχουσών ασκήσεων,

Διαβάστε περισσότερα

BIO111 Μικροβιολογια ιαλεξη 7 Κυτταρικη Ρυθµιση

BIO111 Μικροβιολογια ιαλεξη 7 Κυτταρικη Ρυθµιση BIO111 Μικροβιολογια ιαλεξη 7 Κυτταρικη Ρυθµιση Περιεχοµενα 1. Τι σηµαινει ρυθµιζω για την κυτταρικη µηχανη? 1. Η κυτταρικη ρυθµιση ειναι πολυεπιπεδη 2. Επιπεδο Μεταγραφης-Pύθµιση έκφρασης γονιδίων-tο

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΗ(6! (21!&!23/3/2012)! ΣΥΝΘΕΣΗ,(ΑΝΑΔΙΠΛΩΣΗ,( ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ(&(ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ( ΤΩΝ(ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ(

Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΗ(6! (21!&!23/3/2012)! ΣΥΝΘΕΣΗ,(ΑΝΑΔΙΠΛΩΣΗ,( ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ(&(ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ( ΤΩΝ(ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ( Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΗ(6! (21!&!23/3/2012)! ΣΥΝΘΕΣΗ,(ΑΝΑΔΙΠΛΩΣΗ,( ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ(&(ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ( ΤΩΝ(ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ( ( Τα(κύρια(σημεία(της(σημερινής( διάλεξης(είναι(τα(παρακάτω:( Aποκωδικοποίηση(του(mRNA,(γενετικός(κώδικας,((

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Θέµα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β A4. γ A5. β Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυοτύπου

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών

Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών ιάλεξη 1:Σύνθεση πρωτεινών- Ριβόσωµα Κώστας Τοκατλίδης Η σύνθεση πρωτεινών απαιτεί την µετάφραση αλληλουχίας νουκλεοτιδίων σε αλληλουχία αµινοξέων Οι συνθετάσες των αµινοακυλο-trna

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β

Διαβάστε περισσότερα

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών

Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών 9-1 Κεφάλαιο 9 Η κυτταρική µετατόπιση των πρωτεϊνών Εισαγωγή Στο κύτταρο η έκφραση των πρωτεϊνών γίνεται από µόνο ένα τύπο ριβοσώµατος (εκτός των µιτοχονδριακών και των χλωροπλαστικών που µοιάζουν µε αυτά

Διαβάστε περισσότερα

4 DNA ελικάση Δ Περιέχουν πανομοιότυπο DNA. 6 Πριμόσωμα ΣΤ Σταθερότητα κατά μήκος της κάθε πολυνουκλεοτιδικής αλυσίδας

4 DNA ελικάση Δ Περιέχουν πανομοιότυπο DNA. 6 Πριμόσωμα ΣΤ Σταθερότητα κατά μήκος της κάθε πολυνουκλεοτιδικής αλυσίδας Θέμα 1 ο 1. Αντιστοιχείστε όλες τις έννοιες της στήλης 1 με όλες τις φράσεις της στήλης 2 (Οι αντιστοιχίσεις να γραφούν στην κόλλα απαντήσεων σας & όχι στη φωτοτυπία των θεμάτων) 1 2 1 Αδελφές χρωματίδες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/2013

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/2013 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o ΘΕΜΑ 1 o Γ ΛΥΚΕΙΟΥ-ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Γιατί τα βακτήρια μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν «εργοστάσια παραγωγής ανθρώπινων πρωτεϊνών»; Β. Σε ένα βακτήριο εισάγεται με τη μέθοδο του ανασυνδυασμένου

Διαβάστε περισσότερα

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα.

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα. ΚΕΦ. 1 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Να κατατάξετε σε σειρά αυξανόμενου μεγέθους τις παρακάτω έννοιες που σχετίζονται με το γενετικό υλικό των οργανισμών: νουκλεόσωμα, χρωμόσωμα, αδενίνη, νουκλεοτίδιο, γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 22/09/2013

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 22/09/2013 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 22/09/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το ζεύγος των φυλετικών

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία

Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία Διαγώνισμα 2014-15 Ενδεικτικές απαντήσεις Κυριακή 15/02/2015 Ημερομηνία Βιολογία Κατεύθυνσης Εξεταζόμενο μάθημα Γ Λυκείου Τάξη Θέμα 1 ο : 1 α, 2 γ, 3 ε, 4 α, 5 ε Θέμα 2 ο : Α. Η απεικόνιση των μεταφασικών

Διαβάστε περισσότερα

Το κεντρικό δόγμα (The central dogma)

Το κεντρικό δόγμα (The central dogma) Οι βασικές μοριακές γενετικές διαδικασίες Αντιγραφή Μεταγραφή Μετάφραση ΠΡΩΤΕΪΝΗ Το κεντρικό δόγμα (The central dogma) Σύσταση νουκλεοτιδίων του DNA και του RNA Α 5 -άκρο Θυμίνη (Θ) Β 5 άκρο Αδενίνη (Α)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδα Β ).

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12-9-2015

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12-9-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12-9-2015 ΘΕΜΑ Α Α1. α. in vitro β. in vivo γ. in vitro δ. in vitro Α2. γ Μεταξύ των δύο δεοξυριβονουκλεοτιδίων έχουμε συμπληρωματικότητα (Α=Τ)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. α Α4. δ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Σελ. 123 124 σχολ. βιβλίου: «Η διαδικασία που ακολουθείται παράγουν το ένζυμο ADA». Β2. Σελ. 133 σχολ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Ταξινόμηση των πρωτεϊνικών κινασών με βάση τα αμινοξέα-δέκτες

Ταξινόμηση των πρωτεϊνικών κινασών με βάση τα αμινοξέα-δέκτες Ser/Thr-specific Protein Kinases and Protein Phosphatases s s Ταξινόμηση των πρωτεϊνικών κινασών με βάση τα αμινοξέα-δέκτες Οι πρωτεϊνικές κινάσες Ser/Thr δημιουργούν ένα φωσφορικό εστέρα με την αλκοολική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ B B1. Η συχνότητα των ετερόζυγων ατόμων με δρεπανοκυτταρική αναιμία ή β- θαλασσαιμία είναι αυξημένη σε περιοχές όπως οι χώρες της Μεσογείου, της Δυτικής και Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Β Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA ελκάση ε. RNA πολυμεράση Β3. Σχολικό βιβλίο, Σελ.: 98: «Η διάγνωση των

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Το

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: ΠΑΣΣΙΑ Α. Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Κάθε μεταφορικό RNA

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το μόριο DNA μιας χρωματίδας μεταφασικού χωμοσώματος ενός φυσιολογικού ευκαρυωτικού κυττάρου περιέχει το 29% των νουκλεoτιδίων του με αζωτούχα βάση την T. a. Ποιο είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ α) Αφού τα σωµατικά κύτταρα της γάτας έχουν 19 ζεύγη οµολόγων χρωµοσωµάτων, άρα περιέχουν 38 απλοειδή χρωµοσώµατα στην αρχή της Μεσόφασης (G 1 -φάση), πριν

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2014 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Γενικές εξετάσεις 2014 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Φροντιστήρια δυαδικό ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Πασσιά Α. Γενικές εξετάσεις 20 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Θέμα Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων 4 Ιουνίου 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων ΘΕΜΑ Α Α.1δ Α.2 γ Α.3 β Α.4 γ Α.5 β ΘΕΜΑ Β B.1 4 2 1 6 3 5 B.2 α. DNAπολυμεράση β. πριμόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ : - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΘΕΜΑ A Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ B Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. Πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Αρχές Μοριακής κλωνοποίησης Τα περιοριστικά ένζυμα: αναγνωρίζουν αλληλουχίες (θέσεις περιορισμού). 2 τύποι ενζύμων: -Τύπος I = Κόβουν κοντά στη θέση περιορισμού -σπάνια χρησιμοποιούνται.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ. υποκινητές δ. 5 αμετάφραστες περιοχές.

Α1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ. υποκινητές δ. 5 αμετάφραστες περιοχές. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Αναφερθείτε σε οµοιότητες και διαφορές του γενετικού υλικού µεταξύ προκαρυωτών και ευκαρυωτών. ΠΡΟΚΑΡΥΩΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Μικρότερο µέγεθος Ένα µικρό κυκλικό δίκλωνο µόριο DNA στην πυρηνική

Διαβάστε περισσότερα

Το δόγμα της Μοριακής Βιολογίας

Το δόγμα της Μοριακής Βιολογίας Το δόγμα της Μοριακής Βιολογίας To DNA είναι το βασικό μόριο φορέας και διατηρησης της γενετικής πληροφορίας. Με τη διαδικασία της αντιγραφής του DNA το μητρικό μόριο διπλασιάζετα σε δυο θυγατρικά και

Διαβάστε περισσότερα

Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μετα μετ βολική ενεργο ενεργο ο π ίηση

Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μετα μετ βολική ενεργο ενεργο ο π ίηση Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μεταβολική ενεργοποίηση του αυγού ανακατατάξεις στα συστατικά του αυγού σχηματισμός του διπλοειδή πυρήνα του ζυγωτού

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Π Ο Λ Λ Α Π Λ Η Σ Ε Π Ι Λ Ο Γ Η Σ ΝΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΗ ΣΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Π Ο Λ Λ Α Π Λ Η Σ Ε Π Ι Λ Ο Γ Η Σ ΝΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΗ ΣΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Π Ο Λ Λ Α Π Λ Η Σ Ε Π Ι Λ Ο Γ Η Σ ΝΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΗ ΣΩΣΤΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ 1. Η ποσότητα του DNΑ α. είναι ίδια σε όλους τους απλοειδείς οργανισµούς β. είναι σταθερή σε όλους τους διπλοειδείς οργανισµούς

Διαβάστε περισσότερα

Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 21/09/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Για το γονιδίωμα της γάτας

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµίας από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση.

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna. Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna. Μονάδες 5 Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ Ω Ν Π Α Ν Ε Λ Λ Α Ι Κ Ω Ν Ε Ξ Ε Τ Α Σ Ε Ω Ν 2 0 1 4 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 04.06.2014 ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. δ A2. γ A3.

Διαβάστε περισσότερα

8. Σε στέλεχος του βακτηρίου E.coli δε λειτουργεί το γονίδιο που παράγει τον καταστολέα του οπερόνιου της λακτόζης. Ποιο είναι το αποτέλεσμα σε σχέση

8. Σε στέλεχος του βακτηρίου E.coli δε λειτουργεί το γονίδιο που παράγει τον καταστολέα του οπερόνιου της λακτόζης. Ποιο είναι το αποτέλεσμα σε σχέση Γονιδιακή ρύθμιοη 1. Εντοπίστε δύο διαφορές στον έλεγχο της γονιδιακής έκφρασης ανάμεσα στους προκαρυωτικούς και στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς. Α. Η ρύθμιση της γσνιδιακής έκφρασης στους προκαρυωτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ HPV16 Ε7 ΣΕ ΕΠΙΘΗΛΙΑΚΑ ΚΑΡΚΙΝΩΜΑΤΑ. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΕΡΜΕΘΥΛΙΩΣΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΑΓΩΓΕΑ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ p16

ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ HPV16 Ε7 ΣΕ ΕΠΙΘΗΛΙΑΚΑ ΚΑΡΚΙΝΩΜΑΤΑ. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΕΡΜΕΘΥΛΙΩΣΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΑΓΩΓΕΑ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ p16 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ: ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΝΟΡΜΑ ΒΑΒΑΤΣΗ-ΧΡΙΣΤΑΚΗ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2008-2009

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σε µια συνεχή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα