GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2011

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2011"

Transcript

1 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2011 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΠΟΛΙΚH ΚΑΤAΘΛΙΨΗ: ΣΥΝΟΛΙΚH ΑΝΑΣΚOΠΗΣΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΜOΣ Ross J. Baldessarini, MD, Eduard Vieta, MD, PhD, Joseph R. Calabrese, MD, Mauricio Tohen, MD, DrPH, MBA, and Charles L. Bowden, MD Η ΑΝAΓΚΗ ΓΙΑ ΑΣΦAΛΕΙΑ ΚΑΙ Η ΧΡHΣΗ ΑΝΤΙΨΥΧΩΣΙΚΩΝ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Lama M. Chahine, MD, Diler Acar, MD, and Zeina Chemali, MD, MPH ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ ΤΩΝ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΩΝ ΓΑΜΜΑ ΚΑΙ Η ΕΝΑΡΞΗ ΚΑΙ ΠΡΩΙΜΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ Tsung-Ung W. Woo, MD, PhD, Kevin Spencer, PhD, and Robert W. McCarley, MD ΑΘΕΪΣΜΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ Rob Whitley, PhD ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΘΛΙΨΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΨΥΧΩΣΗ: ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗΣ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗΣ Munyi Shea, PhD, Robert M. Goisman, MD, and Ramon Greenberg, MD Παρόραμα informa healthcare H Μ. ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ Α.Ε. ΕΙΝΑΙ Ο ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ INFORMA HEALTHCARE ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ & ΤΩΝ ΣΥΝΑΔΕΛΦΩΝ ΤΟΥ HARVARD COLLEGE ΠΛΗΡΩΜΕΝΟ ΤΕΛΟΣ Ταχ. Γραφείο KEMΠA Αριθμός Άδειας 385/1989 (X+7) EKΔOTΩN EΦHMEPIΔEΣ ΠEPIOΔIKA EKΔOTHΣ: M. ΠITΣIΛIΔHΣ Α.Ε. ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ 102, ΓΛΥΦΑΔΑ AΔ. ΣYΣK. 400/1991 KΔA ISSN

2

3 Harvard Review of Psychiatry EDITORIAL OFFICE EDITOR IN CHIEF SENIOR EDITOR DEPUTY EDITOR Shelly F. Greenfield, MD, MPH Stephen Scher, PhD, JD David H. Brendel, MD, PhD COMMYNICATIONS EDITOR ASSISTANT EDITORS William B. Jaffee, PhD Daniel Ebert, MD, PhD Mireya Nadal-Vicens, MD, PhD Lucy A. Epstein, MD Sandrine Pirard, MD FOUNDING EDITORS Tamara E. Gersh, MD Roberto B. Sassi, MD, PhD Joseph T. Coyle, MD Julieta Holman, MD Jason B. Strauss, MD Steven M. Mirin, MD Eric M. Morrow, MD, PhD ASSOCIATE EDITORS Dost Öngür, MD, PhD Hadine Joffe, MD David S. Jones, MD, PhD Roy H. Perlis, MD Hilary Smith Connery, MD, PhD EDITORIAL BOARD Miriam C. Tepper, MD FIELD EDITORS James A. Chu, MD Tana Grady-Weliky, MD Carl Salzman, MD Felton Earls, MD John G. Gunderson, MD Robert J. Waldinger, MD Richard Frank, PhD Stuart T. Hauser, MD, PhD Roger D. Weiss, MD Jean Frazier, MD Michael A. Jenike, MD Donald C. Goff, MD Robert W. McCarley, MD COLUMN EDITORS William R. Beardslee, MD Arthur Kleinman, MD Joshua L. Roffman, MD Anne Becker, MD, PhD Elizabeth Lunbeck, PhD Ronald Schouten, MD, JD Jonathan F. Borus, MD Malkah T. Notman, MD Jordan W. Smoller, MD, ScD Richard C. Hermann, MD Katharine A. Phillips, MD Ming T. Tsuang, MD, PhD, DSc CLINICAL CHALLENGES EDITORS Robert M. Goisman, MD Jacqueline Olds, MD Richard S. Schwartz, MD Derri Shtasel, MD, MPH GENERAL EDITORIAL BOARD Nancy C. Andreasen, MD, PhD Mary Anne Badaracco, MD Ross J. Baldessarini, MD Arthur J. Barsky, MD Francine M. Benes, MD, PhD Joseph Biederman, MD Jack D. Burke, Jr., MD, MPH Bruce M. Cohen, MD, PhD Kenneth L. Davis, MD David R. DeMaso, MD Leon Eisenberg, MD Marshal F. Folstein, MD Thomas G. Gutheil, MD Leston Havens, MD J. Allan Hobson, MD Steven E. Hyman, MD Jerome Kagan, PhD Herbert E. Kleber, MD Don R. Lipsitt, MD Nancy K. Mello, PhD Jack H. Mendelson, MD Michael Miller, MD Carol Nadelson, MD Charles B. Nemeroff, MD, PhD John C. Nemiah, MD David L. Pauls, PhD Judith L. Rapoport, MD Julius B. Richmond, MD Jerrold F. Rosenbaum, MD Alan F. Schatzberg, MD Scott A. Rauch, MD Robert L. Selman, PhD Miles F. Shore, MD David Spiegel, MD George E. Vaillant, MD Myrna M. Weissman, PhD Joel Yager, MD

4

5 ΠEPIEXOMENA Harvard Review of Psychiatry Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2011 Volume 18 - Number 3 For any references/citations from this selection of articles, the source must be given as the original English article with full bibliographic details as given at the top of the first page of each article. Για oπoιεσδήπoτε αναφoρές/παραπoμπές από αυτή την επιλoγή θεμάτων, η πηγή πρέπει να δίνεται ως τo πρωτότυπo αγγλικό άρθρo με πλήρη βιβλιoγραφικά στoιχεία όπως αυτά δίνoνται στην κoρυφή της πρώτης σελίδας κάθε άρθρoυ. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΕΙΣ Διπολική κατάθλιψη: Συνολική ανασκόπηση και σχολιασμός Ross J. Baldessarini, MD, Eduard Vieta, MD, PhD, Joseph R. Calabrese, MD, Mauricio Tohen, MD, DrPH, MBA, and Charles L. Bowden, MD...11 Η ανάγκη για ασφάλεια και η χρήση αντιψυχωσικών στους ηλικιωμένους Lama M. Chahine, MD, Diler Acar, MD, and Zeina Chemali, MD, MPH...27 ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Ελλείμματα των ταλαντώσεων γάμμα και η έναρξη και πρώιμη εξέλιξη της σχιζοφρένειας Tsung-Ung W. Woo, MD, PhD, Kevin Spencer, PhD, and Robert W. McCarley, MD...43 Αθεϊσμός και ψυχική υγεία Rob Whitley, PhD...61 ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ Επιθετικότητα, θλίψη και σύγκρουση σε ασθενή με ψύχωση: Ενοποίηση της ψυχοδυναμικής και της γνωσιακής-συμπεριφορικής προοπτικής Munyi Shea, PhD, Robert M. Goisman, MD, and Ramon Greenberg, MD...66 Παρόραμα...79 IΔIOKTHΣIA: M. ΠITΣIΛIΔHΣ Α.E., Αγ. Νικολάου 102, Γλυφάδα Tηλ.: , Fax: , ΚΩΔΙΚΟΣ: 3224 EKΔOTHΣ - ΔIEYΘYNTHΣ: Mιχάλης Πιτσιλίδης, Λ. Πορφύρα 11, Βούλα EΠIMEΛEIA EKΔOΣHΣ: Γιώργoς N. Παπαδημητρίoυ, Καρυατίδων 8, Αθήνα MΕΤΑΦΡΑΣΗ, HΛΕΚΤΡOΝΙΚΗ ΣΕΛΙΔOΠOΙΗΣΗ, ΔΙΑΧΩΡΙΣΜOΙ, EΚΤΥΠΩΣΗ: M. ΠITΣIΛIΔHΣ Α.E. H Μ. ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ Α.Ε. ΕΙΝΑΙ Ο ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ INFORMA HEALTHCARE ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ & ΤΩΝ ΣΥΝΑΔΕΛΦΩΝ ΤΟΥ HARVARD COLLEGE Authorised translation of the original English language edition, Harvard Review of Psychiatry, Volume 18, Number 3, copyright 2010/2011 Presidents and Fellows of Harvard College and licensed by Informa Healthcare. This work is subject to copyright. All rights are reserved, whether the whole or part of the material is concerned, specifically the rights for translation, reprinting, reuse of illustrations, broadcasting, reproduction on microfilm or in any other way, and storage in data banks. The use of registered names trademarks etc. in this publication does not imply, even in the absence of a specific statement, that such names are exempt from the relevant laws and regulations and therefore free for general use. Product liability: the publishers cannot guarantee the accuracy of any information about the application of medications contained in this publication. Μετάφραση κατόπιν αδείας από την πρωτότυπη Αγγλική έκδοση, Harvard Review of Psychiatry, τόμος 18, αριθμός 3, copyright 2010/2011 από τον Πρόεδρο και τα Μέλη του Harvard College και με την άδεια της Oxford University Press. Αυτή η εργασία υπόκειται σε δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Όλα τα δικαιώματα επιφυλάσσονται, όσον αφορά το όλο ή μέρος του υλικού, ιδιαίτερα τα δικαιώματα μετάφρασης, ανατύπωσης, επαναχρησιμοποίησης των εικόνων, εκπομπής, αναπαραγωγής σε μικροφίλμ ή με οποιοδήποτε άλλο τρόπο και αποθήκευσης σε τράπεζες δεδομένων. Η χρήση κατατεθημένων ονομάτων, εμπορικών σημάτων κ.λ.π. σε αυτό το έντυπο δεν συνεπάγεται, ακόμα και απουσία ειδικής δήλωσης, ότι αυτά τα ονόματα εξαιρούνται από τους σχετικούς νόμους και κανονισμούς και επομένως ότι είναι ελεύθερα για γενική χρήση. Ευθύνη για προϊόντα: οι εκδότες δεν μπορούν να εγγυηθούν την ακρίβεια οποιασδήποτε πληροφορίας για τη χρήση φαρμάκων που περιέχεται σε αυτό το έ- ντυπο. The publication of an advertisement neither constitutes nor implies a guarantee or endorsement of the product or service advertised or of the claims made for the product or service by the Editor, Editorial Board, Copyright Owner, or Publisher of Harvard Review of Psychiatry.

6

7 EDITORIAL Tο πρώτο άρθρο στο παρόν τεύχος ταυτοποιεί τις αναδυόμενες τάσεις όσον αφορά την κατανόηση της διπολικής διαταραχής και ρίχνει φως στις προκλήσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν, όσον αφορά την επαρκή διάγνωση και θεραπεία της. Οι καταθλιπτικές φάσεις είναι το επικρατέστερο συστατικό των διπολικών διαταραχών, ακόμα και με τη σύγχρονη θεραπεία. Συχνά γίνεται εσφαλμένη διάγνωση της νοσηρότητας των διπολικών διαταραχών, η απάντηση των οποίων στις διαθέσιμες θεραπείες είναι περιορισμένη. Οι παθήσεις αυτές είναι ιδιαίτερα εξασθενητικές και συνδέονται με ψυχιατρική συννόσηση, κατάχρηση ουσιών, λειτουργική αναπηρία και αυξημένη θνησιμότητα, λόγω πρώιμης αυτοκτονίας και ατυχημάτων και μεταγενέστερων ιατρικών νοσημάτων. Γίνεται πλέον ολοένα ευρύτερα αντιληπτό ότι, η διπολική διαταραχή αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στη σύγχρονη ψυχιατρική. Οι συγγραφείς καταλήγουν, μεταξύ άλλων, στο συμπέρασμα ότι, η διπολική κατάθλιψη είναι πολύ συνηθισμένη, συχνά γίνεται εσφαλμένη διάγνωσή της και, γενικά, ανταποκρίνεται πτωχά στις διαθέσιμες θεραπείες. Επιπλέον, αποτελεί το συστατικό της διπολικής διαταραχής, που οι περισσότεροι ασθενείς βρίσκουν ιδιαίτερα ανησυχητικό και τρομακτικό. Ψυχωσικά συμπτώματα όπως οι ψευδαισθήσεις, οι παραληρητικές ιδέες και οι ιδέες αναφοράς με ή χωρίς σύγχυση εμφανίζονται συχνά σε ηλικιωμένους ασθενείς. Συνηθισμένη είναι η συνδεόμενη με αυτά επιθετικότητα και διέγερση. Τα συμπτώματα αυτά είναι ιδιαίτερα πιθανά σε ηλικιωμένους με άνοια (συνηθέστερα νόσο του Alzheimer), σχιζοφρένεια, συναισθηματικές διαταραχές με ψύχωση (είτε μανία είτε την επικρατέστερη κατάθλιψη με ψύχωση), παραλήρημα, παραληρητικές διαταραχές, ψύχωση στη νόσο του Parkinson και ψύχωση οφειλόμενη στη χρήση αλκοόλ και ουσιών. Η επόμενη ανασκόπηση, εξετάζει τη χρήση αντιψυχωσικών στους ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας, με έμφαση στους κινδύνους και τις ανεπιθύμητες ενέργειες, ιδιαίτερα σε πάσχοντες από άνοια ασθενείς με συμπεριφορικά και ψυχωσικά συμπτώματα. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι, η χρήση αντιψυχωσικών στους ηλικιωμένους συνεπάγεται σημαντικούς κινδύνους, που περιλαμβάνουν αυξημένη θνησιμότητα και αυξήσεις των καρδιακών και αγγειακών συμβαμάτων. Τονίζουν δε ότι, τα φάρμακα αυτά πρέπει να χρησιμοποιούνται με προσοχή και με σαφώς καθορισμένο πλάνο θεραπείας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το άρθρο που εξετάζει την επίδραση του αθεϊσμού στην ψυχική υγεία. Η διερεύνηση της επίδρασης της θρησκευτικότητας στην ψυχική υγεία είναι μια διαρκής, αν και κάπως αθόρυβη, παράδοση, η οποία έχει διαιωνιστεί, κυρίως, από τους κοινωνικούς επιστήμονες παρά από τους ψυχιάτρους. Ωστόσο, δεν έχει διερευνηθεί σχεδόν καθόλου η επίδραση του αθεϊσμού στην ψυχική υγεία. Αν και δεν είναι «θρησκεία», ο αθεϊσμός μπορεί να αποτελεί μια προσανατολιστική κοσμοθεωρία (orienting worldview) που συχνά επιλέγεται συνειδητά από τους υποστηρικτές της, οι οποίοι πιστεύουν ακράδαντα στην «αλήθεια» του αθεϊσμού ένα φαινόμενο γνωστό ως «θετικός αθεϊσμός». Ο αθεϊσμός και ιδιαίτερα ο θετικός αθεϊσμός, γνωρίζει σήμερα ένα είδος αναγέννησης στις δυτικές φιλελεύθερες δημοκρατίες μια τάση που συχνά ονομάζεται «νέος αθεϊσμός». Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι, όταν έρχεται στο προσκήνιο της δημόσιας ζωής κάποια νέα κοσμοθεωρία, όπως είναι ο «νέος αθεϊσμός», διαμορφώνει νέες ταυτότητες και συζητήσεις. Καθήκον των θεωρητικών της ψυχιατρικής και των συναφών κοινωνικών επιστημών είναι να ανταποκρίνονται κατάλληλα, για να εκτιμούν, πώς επηρεάζει αυτή η κοσμοθεωρία τους πάσχοντες από ψυχικά νοσήματα, τους ανθρώπους που διατρέχουν κίνδυνο ψυχικών νοσημάτων και το θεσμό της ψυχιατρικής ως όλο. 6

8

9

10

11 CELADV03-09 Μ. ΠΙΤΣΤΙΛΙΔΗΣ A.E. Π Η Γ Η Ζ Ω Η Σ Π.Ν.Γ. ΓΕΡΟΛΥΜΑΤΟΣ MEDICAL A.E. Αθήνα: Ασκληπιού 13, Κρυονέρι Αττικής, τηλ.: Θεσ/νίκη: Ι. Κωλέτη 25Δ & Δημοκρατίας, τηλ.: Web Site:

12 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ Bipolar Depression: Overview and Commentary Harvard Rev Psychiatry 2010, Vol. 18, No. 3, Ross J. Baldessarini, MD, Eduard Vieta, MD, PhD, Joseph R. Calabrese, MD, Mauricio Tohen, MD, DrPH, MBA, and Charles L. Bowden, MD Harvard Medical School and Psychopharmacology Program & International Consortium for Bipolar Disorder Research, McLean Hospital, Belmont, MA (Drs. Baldessarini, Vieta, and Tohen), Bipolar Disorder Program, Department of Psychiatry, Hospital Clinic, University of Barcelona, IDIBAPS, CIBERSAM, Spain (Dr. Vieta), Department of Psychiatry, University Hospitals-Case Medical Center, Case Western Reserve University School of Medicine, Cleveland, OH (Dr. Calabrese), Department of Psychiatry, University of Texas Health Science Center at San Antonio (Drs. Tohen and Bowden) Υποστηρίχθηκε, εν μέρει, με επιχορήγηση από το Bruce J. Anderson Foundation και το McLean Private Donors Research Fund (προς τον RJB) και από το Ισπανικό Υπουργείο Επιστημών και Καινοτομιών (PR ), Centro de Investigacion Biomedica en Red en Salud Mental (προς τον EV). Οι καταθλιπτικές φάσεις είναι το επικρατέστερο συστατικό των διπολικών διαταραχών, ακόμα και με τη σύγχρονη θεραπεία. Συχνά γίνεται εσφαλμένη διάγνωση της νοσηρότητας (morbidity) των διπολικών διαταραχών, η απάντηση (response) των οποίων στις διαθέσιμες θεραπείες είναι περιορισμένη. Οι παθήσεις αυτές είναι ιδιαίτερα εξασθενητικές και συνδέονται με ψυχιατρική συννόσηση (psychiatric comorbidity), κατάχρηση ουσιών (substance abuse), λειτουργική αναπηρία (functional disability) και αυξημένη θνησιμότητα (mortality) λόγω πρώιμης αυτοκτονίας και ατυχημάτων και μεταγενέστερων ιατρικών νοσημάτων. Γίνεται πλέον ολοένα ευρύτερα αντιληπτό ότι η διπολική διαταραχή αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στη σύγχρονη ψυχιατρική. Είναι απαραίτητο να διαφοροποιούνται οι ποικίλες μορφές κατάθλιψης, δυσθυμίας (dysthymia) και δυσφορικών μικτών καταστάσεων (dysphoric mixed states) διπολικών διαταραχών από τα κλινικά χαρακτηριστικά των συνηθέστερων, μονοπολικών καταθλιπτικών διαταραχών. Στη διπολική διαταραχή, οι απαντήσεις στα αντικαταθλιπτικά συχνά δεν είναι ικανοποιητικές και πιθανώς γίνεται υπέρμετρη χρήση των εν λόγω φαρμάκων. Οι νεοεμφανιζόμενες θεραπείες, όπως αρκετά αντισπασμικά (anticonvulsants) και σύγχρονα αντιψυχωσικά φάρμακα (antipsychotic drugs), καθώς επίσης και το λίθιο μεμονωμένα ή σε επιλεγμένους συνδυασμούς είναι εν μέρει αποτελεσματικές για τη διπολική κατάθλιψη. Αυξάνονται έτσι διαρκώς τόσο το ενδιαφέρον για την αναγνώριση της διπολικής κατάθλιψης όσο και οι προσπάθειες αναζήτησης αποτελεσματικότερων, πιο ειδικών και ασφαλέστερων θεραπειών για την αντιμετώπισή της. (HARV REV PSYCHIATRY 2010, 18: ) Λέξεις-κλειδιά: αντισπασμικά, αντικαταθλιπτικά, αντιψυχωσικά, διπολική διαταραχή, δυσφορία, δυσθυμία, μείζων κατάθλιψη, μικτές καταστάσεις, σταθεροποιητικά της διάθεσης Το παρόν άρθρο ταυτοποιεί τις αναδυόμενες τάσεις όσον αφορά την κατανόηση της διπολικής διαταραχής και ρίχνει φως στις 2010/2011 President and Fellows of Harvard College προκλήσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν όσον αφορά την επαρκή διάγνωση και θεραπεία της. Περιλαμβάνει ευρήματα προερχόμενα από τις έρευνες των γραφόντων, παράλληλα με αντιπροσωπευτικές, αλλά όχι συστηματικές μνείες σε σχετικές ερευνητικές αναφορές και ανασκοπήσεις. Η βιβλιογραφία ταυ- 11

13 12 Baldessarini et al. Harvard Rev Psychiatry May/June 2010 τοποιήθηκε στη βάση δεδομένων της PubMed-MEDLINE μέχρι τον Αύγουστο του 2009 (όροι αναζήτησης: διπολική διαταραχή [bipolar disorder], κατάθλιψη [depression] και ειδικές θεραπείες [specific treatments]). Ο βασικός συλλογισμός στον οποίο στηρίζονται η παρούσα γενική ανασκόπηση και ο σχολιασμός είναι ότι η κατάθλιψη στους ασθενείς στους οποίους γίνεται διάγνωση διπολικής διαταραχής διαφέρει από τις κοινές (μονοπολικές) μείζονες καταθλιπτικές διαταραχές στα κλινικά και επιδημιολογικά (epidemiological) χαρακτηριστικά και στις απαντήσεις στη θεραπεία (1-4). Θεωρούμε ότι η διπολική κατάθλιψη αποτελεί κορυφαία ανεπίλυτη κλινική και συνδεόμενη με τη δημόσια υγεία πρόκληση για τη σύγχρονη ψυχιατρική (2, 3). ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΠΟΛΙΚΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ Οι αρχικές διαγνώσεις της διπολικής Ι διαταραχής, ιδιαίτερα σε ασθενείς που παρουσιάζουν μανία ή μικτές μανιοκαταθλιπτικές (manic-depressive) καταστάσεις, όπως ορίζονται από το Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4η έκδοση, DSM-IV [Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών]) (5) ή από την International Classification of Diseases (10η έκδοση, ICD [Διεθνή Ταξινόμηση των Νόσων]) (6), συγκαταλέγονται στις σταθερότερες από όλες τις ψυχιατρικές διαγνώσεις σε βάθος χρόνου (7, 8). Η διάγνωση της διπολικής διαταραχής που παρουσιάζεται ως καταθλιπτικό επεισόδιο, δυσθυμία ή δυσφορία απαιτεί την εξακρίβωση ιστορικού μανίας (για τον τύπο Ι κατά το DSM-IV) ή μόνο υπομανίας (για τον τύπο ΙΙ), κάτι που συχνά παραβλέπεται. Η διπολική κατάθλιψη αρχικά εκλαμβάνεται ως μονοπολική μείζων καταθλιπτική διαταραχή ή γίνεται εσφαλμένα η παραπάνω διάγνωσή της σε ποικίλα ποσοστά του συνόλου των περιπτώσεων κατάθλιψης, που κυμαίνονται από 10% έως 40% (2, 9-14). Η εσφαλμένη διάγνωση είναι ιδιαίτερα πιθανή νωρίς στη διάρκεια της πορείας της νόσου και αν ένας ασθενής αξιολογείται χωρίς επιβεβαιωτικές (corroborating) πληροφορίες. Οι ασθενείς που πάσχουν από διπολική κατάθλιψη κατά κανόνα ανησυχούν πολύ για τις καταθλιπτικές φάσεις της νόσου και προσπαθούν να τις αποφύγουν. Είναι δυνατό να μην αναγνωρίζουν τα σχετιζόμενα με υπομανία ή μανία επεισόδια ασυνήθιστα υψηλής διάθεσης ή ασυνήθιστα αυξημένης ενέργειας, δραστηριότητας ή libido ως μη φυσιολογικές καταστάσεις και μπορεί μάλιστα να προτιμούν τις καταστάσεις αυτές. Επειδή τα μέλη της οικογένειας και οι στενοί φίλοι είναι δυνατό να αντιλαμβάνονται περισσότερο από ό,τι ο ασθενής τους κύκλους διάθεσης, και ιδιαίτερα τις περιόδους υπομανίας, η επιβεβαίωση από αυτούς μπορεί να βοηθήσει (2, 3). Αυτό που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την κατάσταση είναι το ότι, ακόμα και σε επεισόδια που θεωρούνται με βάση τη συνήθη κλινική εκτίμηση ότι αποτελούν αμιγή κατάθλιψη, περισσότεροι από τα δυο τρίτα των καταθλιπτικών διπολικών ασθενών έχουν τουλάχιστον ανεπαίσθητα (subtle) χαρακτηριστικά τύπου μανίας (15). Είναι ιδιαίτερα πιθανό να γίνεται υποδιάγνωση των ήπιων-μέτριων μικτών μανιοκαταθλιπτικών καταστάσεων υπερεγρήγορσης (overarousal) με δυσφορία ή να θεωρούνται καταθλιπτικές καταστάσεις, εν μέρει λόγω του στενού ορισμού του DSM-IV για τις μικτές διπολικές καταστάσεις ο οποίος απαιτεί τη διάγνωση ταυτόχρονης μανίας και μείζονος κατάθλιψης (5). Οι μικτές καταστάσεις, με συμπτώματα τόσο κατάθλιψης όσο και μανίας ποικίλης βαρύτητας (severity) και χρονικής διάρκειας, είναι κοινές και στους δυο τύπους διπολικών Ι και ΙΙ διαταραχών (16, 20). Η θεραπεία τους δεν έχει μελετηθεί επαρκώς, αλλά φαίνεται ότι και στις μεν και στις δε προβλέπονται κατώτερες απαντήσεις στις πρότυπες θεραπείες και αυξημένος κίνδυνος συναισθηματικής αποσταθεροποίησης (emotional destabilization) με αντικαταθλιπτικά. Η αποσταθεροποίηση μπορεί να περιλαμβάνει αυξημένη διέγερση (agitation) ή αλλαγή (switching) σε μανία ή ψύχωση, μερικές φορές με ταχείες διακυμάνσεις ή ταχεία εναλλαγή (cycling) επεισοδίων διάθεσης και δραστηριότητας. Ορισμένες θεραπευτικές μελέτες περιλαμβάνουν ασθενείς σε μικτές καταστάσεις μαζί με ασθενείς ευρισκόμενους σε οξεία μανία, αλλά οι μικτές καταστάσεις φαίνεται ότι συνδέονται πολύ στενότερα με μετέπειτα κατάθλιψη ή πρόσθετες μικτές καταστάσεις από ό,τι η μανία ή η ψύχωση (21). Οι αβέβαιες διαγνώσεις μεταξύ των διπολικών και μονοπολικών μορφών της μείζονος κατάθλιψης αποτελούν αντικείμενο συζητήσεων τουλάχιστον από την εποχή του Emil Kraepelin (22). Ο Kraepelin ήταν κατά της διάκρισης μεταξύ των επανεμφανιζόμενων μονοπολικών μορφών μελαγχολίας και των περιπτώσεων με μανιακές, υπομανιακές ή ακόμα και κυκλοθυμικές φάσεις και προτιμούσε να τις περιλαμβάνει όλες στην κατηγορία του της μανιοκαταθλιπτικής νόσου (manic-depressive illness). Μετά την ταυτοποίηση ενός διπολικού τύπου εντός της ευρείας αυτής κατηγορίας στα μέσα της δεκαετίας του 1900 (22), ο διαχωρισμός της μείζονος κατάθλιψης και της διπολικής διαταραχής εξελίχθηκε και, μέχρι τη δεκαετία του 1980, είχε λάβει υπόσταση (was reified) στα πρότυπα διεθνή διαγνωστικά συστήματα (5, 6). Σήμερα, υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα σχετικά με το πόσο πρέπει να διευρυνθεί η διάγνωση της διπολικής διαταραχής και πώς πρέπει να υποδιαιρεθεί η μονοπολική μείζων κατάθλιψη σε κατηγορίες που ίσως υποστηρίζουν καλύτερα την πρόγνωση (prognosis) και τη θεραπεία. Στις εκδηλώσεις αυτής της αβεβαιότητας περιλαμβάνονται οι σημερινές προσπάθειες που καταβάλλονται να οριστεί καλύτερα η κατάσταση (status) όλων των μειζόνων διαταραχών της διάθεσης (mood disorders) στα παιδιά (23-26) και να καθοριστεί και να οριοθετηθεί ένα πιθανό φάσμα (spectrum) παθήσεων διπολικού τύπου με ακόμα λιγότερο έντονες υπομανιακές τάσεις οι οποίες σήμερα αρκούν για τη διάγνωση διπολικής ΙΙ διαταραχής ή κυκλοθυμίας (3, 17, 20). Αρκετά δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά έχουν προταθεί για να βοηθήσουν στη διάκριση της διπολικής κατάθλιψης από τη μονοπολική (1, 2, 27, 28). Η αναλογία φύλου του κινδύνου (sex ratio of risk) είναι σχεδόν 1,0 στη διπολική διαταραχή πολύ χαμηλότερη από ό,τι η αναλογία κινδύνου ανδρών:γυναικών στη μονοπολική κατάθλιψη (3). Πρέπει να υποπτευόμαστε διπολική διαταραχή με έναρξη κατά την εφηβεία ή κατά τα πρώτα έτη της ενήλικης ζωής, ιδιαίτερα μετά από ισχυρό οικογενειακό ιστορικό διαταραχών της διάθεσης, «νευρικών καταρρεύσεων» ( nervous breakdowns ), ψυχιατρικών νοσηλειών, διαταραχών οφειλόμενων στη χρήση ουσιών, επιλόχειων (postpartum) ψυχιατρικών νοσημάτων ή άλλων ψυχιατρικών παθήσεων (2, 3). Επίσης, η μέση ηλικία κατά την έναρξη είναι μικρότερη στους ασθενείς με διπολική διαταραχή και ταξινομείται ως εξής: διπολική Ι < διπολική ΙΙ < μονοπολική (29). Οι διπολικές διαταραχές έχουν σχετικά υψηλά ποσοστά επανεμφάνισης, συχνά με επεισόδια ή σημαντικές μεταπτώ-

14 Harvard Rev Psychiatry Volume 18, Number 3 Διπολική Κατάθλιψη 13 σεις της διάθεσης περίπου μια ή δυο φορές το χρόνο (3, 30), και ακόμα πιο συχνά με «ταχεία εναλλαγή επεισοδίων» (rapid cycling) ( 4 επεισόδια το χρόνο) (31, 32). Επίσης, συγκεκριμένες μορφές κατάθλιψης είναι τυπικές της διπολικής κατάθλιψης. Τα χαρακτηριστικά της διπολικής κατάθλιψης περιλαμβάνουν ψυχοκινητική επιβράδυνση (psychomotor retardation) (μειωμένη κινητικότητα, ομιλία και συνειρμούς σκέψης [thought associations]) ή «παράλυση εξ αδρανείας» ( leaden paralysis ), καθώς επίσης και πρόσθετα ψυχοβιολογικά (psychobiological) συμπτώματα που θεωρούνται «άτυπα» ( atypical ) στη μονοπολική κατάθλιψη, όπως υπερυπνία (hypersomnia) και υπερφαγία (hyperphagia) (28). Μερικές φορές, διαπιστώνονται ψυχωσικά χαρακτηριστικά (συνήθως «σύντονα προς τη διάθεση» [ mood-congruent ]). Επιπλέον, οι αγχώδεις διαταραχές (anxiety disorders), στις οποίες περιλαμβάνονται η διαταραχή πανικού (panic disorder) και η ψυχαναγκαστική-καταναγκαστική διαταραχή (obsessive-compulsive disorder), (33, 34) και η κατάχρηση ουσιών (35, 36) έχουν υψηλό επιπολασμό μεταξύ των ασθενών με διπολική διαταραχή και πιθανώς είναι χαρακτηριστικές των πρώιμων πρόδρομων καταστάσεών της (37, 38). Η μονοπολική μείζων κατάθλιψη στους ενήλικες μπορεί επίσης να περιλαμβάνει έντονα συμπτώματα άγχους (2, 3). Βλέπε κείμενο εντός πλαισίου στην επόμενη σελίδα. Επειδή δεν υπάρχουν σε κάθε περίπτωση ή επανεμφάνιση συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της διπολικής κατάθλιψης, μερικές φορές είναι κλινικά δύσκολο να διαφοροποιούνται οι μονοπολικές καταθλιπτικές νόσοι από τη διπολική κατάθλιψη, ιδιαίτερα με βάση τα στενά διαγνωστικά κριτήρια του DSM-IV για τις διαταραχές τύπου ΙΙ ή τη συγχρονική (cross-sectional) εκτίμηση χωρίς επιβεβαίωση (7). Οι διαγνωστικές ασάφειες, μαζί με την πρώιμη έναρξη, μπορούν να καθυστερήσουν τη διάγνωση και την έναρξη σταθερής θεραπείας. Σημαντικό είναι, ωστόσο, το γεγονός ότι η καθυστέρηση της διάγνωσης ή τα επανειλημμένα πρότερα επεισόδια μπορεί να μη μειώνουν την απάντηση στις θεραπείες σταθεροποίησης της διάθεσης, παρά τις πιθανώς σοβαρές τους επιπτώσεις στη ζωή ενός ασθενούς (39, 40). Τη διάγνωση μπορεί να περιπλέξουν περαιτέρω δευτεροπαθείς διαταραχές της διάθεσης συνδεόμενες με φάρμακα που αλλάζουν τη διάθεση, τοξίνες ή ποικίλες νευροϊατρικές (neuromedical) διαταραχές χαρακτηριστικό των οποίων είναι δυνατό να αποτελεί η κατάθλιψη ή η μανία (62). Γενικά, η κατάθλιψη στη μείζονα, υποσυνδρομική-δυσθυμική (subsyndromal-dysthymic) ή δυσφορική-μικτή μορφή της, παραμένει η κορυφαία, ανεπίλυτη, μακροπρόθεσμη αιτία νοσηρότητας στους ασθενείς με διπολική κατάθλιψη τόσο τύπου Ι όσο και τύπου ΙΙ, στο μέσο της πορείας (in midcourse) ή από την έναρξη της νόσου και ακόμα και κατά τη διάρκεια της θεραπείας (21, 41-48). Η κατάθλιψη είναι επίσης η επικρατέστερη μορφή νοσηρότητας λόγω διπολικής διαταραχής που συνδέεται με την εγκυμοσύνη, και ιδιαίτερα την πρώιμη εγκυμοσύνη και την επιλόχεια περίοδο (63, 64). Γενικά, μεταξύ των πασχόντων από διπολική διαταραχή ασθενών, ακόμα και με θεραπείες σταθεροποίησης της διάθεσης, η κατάθλιψη και η δυσθυμία ευθύνονται περίπου για τα τρία τέταρτα του τυπικού 40%-50% των εβδομάδων/του έτους σε μείζονες ή ελάσσονες νοσηρές καταστάσεις (47). Οι θεραπείες αυτές είναι εμφανώς πολύ λιγότερο αποτελεσματικές κατά της νοσηρότητας της κατάθλιψης από ό,τι κατά της νοσηρότητας της μανίας (1, 3). Επιπλέον, Χαρακτηριστικά διπολικής διαταραχής Η διαφοροποίηση από την επανεμφανιζόμενη μονοπολική μείζονα κατάθλιψη απαιτεί ταυτοποίηση μανιακών (τύπου Ι) ή υπομανιακών (τύπου Ι ή ΙΙ) φάσεων. Η ταυτοποίηση της υπομανίας μπορεί να διευκολυνθεί με τη βοήθεια πληροφοριών από πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος του ασθενούς (9-14). Η διπολική διαταραχή υποδεικνύεται από ένα ισχυρό οικογενειακό ιστορικό (ψυχιατρικών νοσημάτων ή κατάχρησης ουσιών), την πρώιμη ηλικία κατά την έναρξη, επιλόχειο ψυχιατρικό νόσημα ή ψυχωσικά χαρακτηριστικά (3, 27, 28). Τα χαρακτηριστικά που θεωρούνται «άτυπα» στη μονοπολική κατάθλιψη (υπερυπνία, αυξημένη όρεξη, ανεργία [anergy], ψυχοκινητική επιβράδυνση ή «παράλυση εξ αδρανείας»), καθώς επίσης και τα ψυχωσικά συμπτώματα, είναι πιο συνηθισμένα στη διπολική κατάθλιψη από ό,τι στη μονοπολική (27, 28). Ο επιπολασμός είναι πολύ πιο όμοιος μεταξύ των γυναικών και των ανδρών από ό,τι στη μονοπολική μείζονα κατάθλιψη (3). Η ηλικία κατά την έναρξη ταξινομείται ως εξής: διπολική Ι < διπολική ΙΙ < μονοπολική κατάθλιψη (29). Ορισμένες διαταραχές της διάθεσης εμφανίζονται κατά την παιδική ή εφηβική ηλικία (23-25, 37, 38). Η λανθάνουσα περίοδος (latency) από την έναρξη μέχρι τη διάγνωση και την κατάλληλη θεραπεία κυμαίνεται κατά μέσον όρο από 5 έως 10 έτη (39, 40). Τα ποσοστά επανεμφάνισης υπερβαίνουν τα αντίστοιχα ποσοστά της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής ενηλίκων και μπορούν να περιλαμβάνουν ταχεία εναλλαγή επεισοδίων ( 4 επεισόδια το χρόνο) (3, 30-32). Οι περισσότερες περιπτώσεις διπολικής κατάθλιψης περιλαμβάνουν τουλάχιστον ήπια στοιχεία τύπου μανίας (15) ή μικτές καταστάσεις (16-21). Διαδεδομένη είναι η συννόσηση από αγχώδεις διαταραχές, ψυχαναγκαστική-καταναγκαστική διαταραχή και διαταραχές οφειλόμενες στη χρήση ουσιών (33-36). Η καταθλιπτική διάθεση (που περιλαμβάνει μείζονα κατάθλιψη, δυσθυμία και δυσφορικές μικτές καταστάσεις) είναι το μεγαλύτερο συστατικό των διπολικών διαταραχών τύπου Ι και ΙΙ και ευθύνεται περίπου για το 40%-50% των εβδομάδων/του έτους που οι πάσχοντες από διπολικές διαταραχές δεν είναι καλά, ακόμα και με θεραπεία και από την έναρξη (21, 42-47). Τόσο τα νοητικά ελλείμματα όσο και η λειτουργική αναπηρία είναι συνηθισμένα στους ασθενείς με διπολική διαταραχή (48-56). Η θνησιμότητα είναι αυξημένη στις διπολικές διαταραχές τύπου Ι και ΙΙ, ιδιαίτερα με σοβαρή και εξαιρετικά συχνά επανεμφανιζόμενη κατάθλιψη. Τα υψηλά ποσοστά αυτοκτονίας και ατυχημάτων συνδέονται με τη νεαρή ηλικία και η μέτρια πλεονάζουσα θνησιμότητα με τη συννόσηση από ιατρικές παθήσεις (ιδίως καρδιαγγειακές και πνευμονικές) στα μετέπειτα χρόνια, αλλά με παρόμοιους συνολικούς αριθμούς πλεοναζόντων θανάτων έναντι της ηλικίας (57-61).

15 14 Baldessarini et al. Harvard Rev Psychiatry May/June 2010 αυτή η μη εξαλειφόμενη κατάθλιψη και η νοητική έκπτωση (cognitive impairment) που συχνά τη συνοδεύει φαίνεται ότι συμβάλλουν σημαντικά σε μακροπρόθεσμη δυσλειτουργία και αναπηρία στους πάσχοντες από διπολική διαταραχή (50-55). Τα αυξημένα ποσοστά θανάτου στη διπολική διαταραχή αντικατοπτρίζουν πολύ υψηλούς κινδύνους αυτοκτονίας και ατυχημάτων, οι οποίοι μπορεί να είναι 20 φορές υψηλότεροι από τα ποσοστά στο γενικό πληθυσμό (50-61). Ο κίνδυνος αυτοκτονίας συνδέεται στενά με την κατάθλιψη και στη διπολική ΙΙ διαταραχή είναι τουλάχιστον εξίσου υψηλός με της διπολικής Ι διαταραχής (61). Επιπρόσθετα, οι ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας εμφανίζουν μετρίως αυξημένη θνησιμότητα (2-3 φορές υψηλότερη από του γενικού πληθυσμού) η οποία οφείλεται σε καρδιαγγειακές, πνευμονικές και άλλες εξαιρετικά επικρατείς γενικές ιατρικές παθήσεις (58). Λόγω του σχετικού επιπολασμού (prevalence), καθώς επίσης και των ενεχόμενων κινδύνων, οι πραγματικοί αριθμοί των πλεοναζόντων θανάτων στους νεότερους έναντι των μεγαλύτερης ηλικίας ασθενών με διπολική διαταραχή είναι εντυπωσιακά όμοιοι με βία στους νέους και πλεονάζουσα ιατρική θνησιμότητα στους μεγαλύτερης ηλικίας ασθενείς (58). ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Δεδομένης της μεγάλης προθυμίας των περισσότερων ασθενών με διπολική διαταραχή να αποφύγουν ή να αναζητήσουν θεραπεία για την κατάθλιψη, ίσως δεν είναι περίεργο το γεγονός ότι τα αντικαταθλιπτικά συνεχίζουν να είναι μακράν τα συχνότερα χορηγούμενα φάρμακα στους ασθενείς αυτούς στις Ηνωμένες Πολιτείες, τόσο αρχικά όσο και πολλές φορές μακροπρόθεσμα, με ελάχιστη εμφανή σχέση με την κλινική κατάσταση ή την απάντηση (65, 66). Οι διεθνείς πρακτικές ποικίλλουν ευρέως όσον αφορά τη χρήση των αντικαταθλιπτικών για τους ασθενείς αυτούς, αντικατοπτρίζοντας προφανώς τις αντιλήψεις για το πόσο παρόμοιες μπορεί να είναι ποικίλες μορφές κλινικής κατάθλιψης και πώς θα μπορούσαν να ανταποκρίνονται στα φάρμακα αυτού του είδους. Παρότι η αναλογία ωφελειών/κινδύνων (benefit/risk ratio) μπορεί να είναι ευνοϊκότερη για τη διπολική διαταραχή τύπου ΙΙ (67-70), τα αντικαταθλιπτικά φαίνεται ότι έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα, ιδιαίτερα μακροπρόθεσμα, για τους ασθενείς με διπολική διαταραχή, καθώς επίσης και ότι δεν είναι καλά ανεκτά από πολλούς ασθενείς, και ιδιαίτερα του τύπου Ι (71-82). Οι αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης (monoamine oxidase inhibitors, MAOI) ίσως είναι πιο αποτελεσματικοί από τα άλλα αντικαταθλιπτικά για τη διπολική κατάθλιψη, αλλά σπάνια χρησιμοποιούνται σήμερα, λόγω του κινδύνου του ανεπιθύμητων αντιδράσεων και της πιθανής θανατηφόρου δράσης τους (lethality) και των αλληλεπιδράσεών τους με άλλες φαρμακευτικές ουσίες (83). Επίσης, εκτός από τη φλουοξετίνη σε συνδυασμό με την ολανζαπίνη (83-88), κανένα άλλο αντικαταθλιπτικό ή συνδυασμός αντικαταθλιπτικών φαρμάκων δεν έχει εγκριθεί ρητά από την αμερικανική Food and Drug Administration (FDA [Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων]) για τη θεραπεία της κατάθλιψης σε ασθενείς με διπολική διαταραχή. Τα αντικαταθλιπτικά δεν έχουν ομοιόμορφη απόδοση στην οξεία διπολική κατάθλιψη. Συχνά αποτυγχάνουν στην αρχή ή εντός μερικών μηνών και τα μακροπρόθεσμα οφέλη τους όσον αφορά την προστασία από επανεμφανίσεις της διπολικής κατάθλιψης, της δυσθυμίας ή των μικτών καταστάσεων δεν είναι μόνο περιορισμένα, αλλά και ανεπαρκώς μελετημένα (77-82). Παρ όλ αυτά, ποικίλα σύγχρονα αντικαταθλιπτικά προτιμώνται σήμερα για χρήση στη θεραπεία της διπολικής κατάθλιψης. Σε αυτά περιλαμβάνονται οι αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης (serotonin reuptake inhibitors, SRI) και οι μικτοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης-νορεπινεφρίνης, καθώς επίσης και φάρμακα όπως η βουπροπιόνη και η μιρταζαπίνη. Παρά τις περιορισμένες ενδείξεις της αποτελεσματικότητάς τους στη διπολική διαταραχή (71-82), τα φάρμακα αυτά φαίνεται ότι προτιμώνται σε μεγάλο βαθμό χάρη στην ασφάλειά τους, ιδιαίτερα σε άμεσες υπερβολικές δόσεις (acute overdoses) σε ασθενείς που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να αποπειραθούν να αυτοκτονήσουν (61, 89, 90). Πέρα από τα ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητά τους για τη διπολική κατάθλιψη, σχεδόν όλα τα φάρμακα που ανεβάζουν τη διάθεση (αντικαταθλιπτικά ή διεγερτικά) συνεπάγονται ποικίλους, αλλά δοσοεξαρτώμενους, κινδύνους πρόκλησης διεγερμένων, υπομανιακών, μανιακών, μικτών ή ψυχωσικών καταστάσεων που συχνά ονομάζονται μεταβαλλόμενοι ή μεταστρεφόμενοι (switching) (91-98). Μια πρόσφατη, περιεκτική ανασκόπηση αναφορών μεταβαλλόμενου κινδύνου διαπίστωσε ότι τα ποσοστά αυτόματης (spontaneous) μανίας ή υπομανίας χωρίς έκθεση σε κάποιο αντικαταθλιπτικό ανέρχονταν κατά μέσον όρο περίπου σε 6% έναντι των μη καθοριζόμενων χρόνων έκθεσης και ότι το ποσοστό με αντικαταθλιπτικά ήταν διπλάσιο, υποδηλώνοντας ειδικό ως προς τα αντικαταθλιπτικά κίνδυνο περίπου 6% (98). Αν και αποτελεί κοινή κλινική πρακτική, η ταυτόχρονη θεραπεία με σταθεροποιητικό της διάθεσης αποφέρει μη σταθερές επιδράσεις, παρά την προσδοκία ότι μπορούν να περιορίσουν την έξαρση της διάθεσης (mood elevation) (75, 77, 98). Η μεταβολή ή μεταστροφή ποικίλλει ανάλογα με τα συγκεκριμένα φάρμακα και είναι πιθανώς δοσοεξαρτώμενη. Οι υψηλότεροι κίνδυνοι συνδέονται με παλαιότερα, λιγότερο συχνά χρησιμοποιούμενα, τρικυκλικού τύπου αντικαταθλιπτικά όπως η αμιτριπτυλίνη, η δεσιπραμίνη, η ιμιπραμίνη και η νορτριπτυλίνη (98). Τα παλαιότερα αυτά αντικαταθλιπτικά είναι ιδιαίτερα πιθανό να προκαλέσουν μεταβολή στους ενήλικες, αλλά ίσως λιγότερο στη νεανική διπολική κατάθλιψη (juvenile bipolar depression) (93, 98). Επειδή τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά ενισχύουν τη νευρομεταβίβαση (neurotransmission) τόσο με τη σεροτονίνη όσο και με τη νορεπινεφρίνη, ορισμένα σύγχρονα φάρμακα με παρόμοιες δράσεις, και ιδιαίτερα η βενλαφαξίνη, είναι επίσης δυνατό να συνεπάγονται τέτοιους κινδύνους (72, 75). Οι κίνδυνοι μεταβολής κατά τη διάρκεια της θεραπείας με άλλα φάρμακα που ενδυναμώνουν και τους δυο νευροδιαβιβαστές, όπως η βικιφαδίνη, η δεσβενλαφαξίνη, η δουλοξετίνη, η μιλνασιπράνη, η νεφαζοδόνη και η σιβουτραμίνη, παραμένουν ασαφείς (89). Ο κίνδυνος μεταβολής ή αποσταθεροποίησης της διάθεσης μπορεί να είναι μικρότερος με τους εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης (όπως η σιταλοπράμη ή η S-σιταλοπράμη, η φλουοξετίνη, η παροξετίνη και η σερτραλίνη) και πιθανώς με τη βουπροπιόνη (98), η οποία χορηγείται σε μέτριες δόσεις και έχει ήπιες επιδράσεις τύπου διεγερτικών.

16 Harvard Rev Psychiatry Volume 18, Number 3 Διπολική Κατάθλιψη 15 Αβέβαιο παραμένει επίσης το αν τα φάρμακα που ανεβάζουν τη διάθεση μπορούν να προκαλέσουν μανία ή ανησυχία σε κατά τα άλλα μη διπολικούς καταθλιπτικούς ασθενείς (που μερικές φορές προσδιορίζονται ως πάσχοντες από διπολική διαταραχή «τύπου ΙΙΙ» ή «μη προσδιοριζόμενη [NOS]» ή από «δευτεροπαθή», οφειλόμενη στα φάρμακα μανία) (62, 98). Άλλοι προτεινόμενοι παράγοντες κινδύνου μεταβολής είναι η κατάχρηση ουσιών (91) και η παρουσία ήπιων υπομανιακών συμπτωμάτων ή σχετικά σοβαρής διπολικής νόσου (97). Επιπλέον, η κλινική σύνεση υποδεικνύει ότι η παρουσία γνωστής ή πιθανολογούμενης διπολικής διαταραχής είναι ένδειξη για επιπλέον προσοχή στη χρησιμοποίηση οποιουδήποτε φαρμάκου που ανεβάζει τη διάθεση. Η προσοχή αυτή απαιτείται ιδιαίτερα μεταξύ ασθενών νεαρής ηλικίας με εμφανείς καταθλιπτικές διαταραχές ή διαταραχές της προσοχής (attention disorders), στους οποίους συχνά χορηγούνται αντικαταθλιπτικά ή διεγερτικά (92, 93). Ο κίνδυνος μεταβολής σε μανία ή άλλες διεγερμένες καταστάσεις από την κατάθλιψη ίσως είναι μεγαλύτερος στα καταθλιπτικά νεαρά άτομα από ό,τι στους ενήλικες, εν μέρει επειδή η διπολική διαταραχή συχνά δεν αναγνωρίζεται στους νεαρούς ασθενείς (23-26, 92, 93). Αυτός ο υψηλός κίνδυνος φαίνεται παράδοξος αφού τα αντικαταθλιπτικά όλων των τύπων, περιλαμβανομένων των αναστολέων επαναπρόσληψης της σεροτονίνης, έχουν επιδείξει κατώτερη αποτελεσματικότητα σε ελεγχόμενες μελέτες για τη νεανική κατάθλιψη σε σύγκριση με την κατάθλιψη ενηλίκων (100). Αξίζει να σημειωθεί ότι ο κίνδυνος μεταβολής της διάθεσης με έναν αναστολέα επαναπρόσληψης της σεροτονίνης μπορεί να υπερβαίνει τον αντίστοιχο κίνδυνο με κάποιο τρικυκλικό αντικαταθλιπτικό στους νεαρής ηλικίας καταθλιπτικούς ασθενείς κάτω των 14 ετών, γεγονός που δείχνει σημαντικές, αλλά ακαθόριστες αναπτυξιακές αλλαγές της φαρμακοδυναμικής (pharmacodynamics) ή της επιρρέπειας (susceptibility) (93, 94). Αναπτυξιακές αλλαγές είναι επίσης δυνατό να αντικατοπτρίζονται στην περιορισμένη αποτελεσματικότητα των αντικαταθλιπτικών στην παιδιατρική κατάθλιψη (99) και στον εμφανώς αυξημένο κίνδυνο των αυτοτραυματικών (self-injurious) συμπεριφορών, καθώς επίσης και των αυτοκτονικών σκέψεων (suicidal thoughts) που αναφέρονται σε καταθλιπτικούς ασθενείς ηλικίας κάτω των 25 ετών κατά τη διάρκεια θεραπείας με σύγχρονα αντικαταθλιπτικά, σε αντίθεση με το μειωμένο αυτοκτονικό κίνδυνο σε μεγαλύτερης ηλικίας καταθλιπτικούς ασθενείς υποβαλλόμενους σε θεραπεία με αντικαταθλιπτικά, ιδιαίτερα άνω των 60 ετών (100, 101). ΜΗ ΑΝΤΙΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΠΟΛΙΚΗ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Για τις καταθλιπτικές φάσεις των διπολικών διαταραχών, υπάρχει ολοένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για εναλλακτικές λύσεις αντί της θεραπείας με αντικαταθλιπτικά. Το ενδιαφέρον αυτό αντικατοπτρίζει ποικίλους παράγοντες: τα περιορισμένα βραχυπρόθεσμα οφέλη των πρότυπων παλαιότερων και σύγχρονων αντικαταθλιπτικών, την ανεπαρκώς αποδεδειγμένη μακροπρόθεσμη προφυλακτική τους αξία, τους μη ασήμαντους κινδύνους μεταβολής και αποσταθεροποίησης της διάθεσης και την αβέβαιη ή μεταβλητή ανάλογα με την ηλικία αντιαυτοκτονική τους αποτελεσματικότητα (71-101). Ολοένα ευρύτερα χρησιμοποιούνται τα επονομαζόμενα σταθεροποιητικά της διάθεσης όλων των τύπων, συχνά χωρίς αντικαταθλιπτικά, και σε ποικίλους συνδυασμούς. Στα φάρμακα αυτά κατά κανόνα περιλαμβάνονται ορισμένα αντισπασμικά, τα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς και τα άλατα λιθίου ( ). Άλατα λιθίου Το λίθιο σήμερα δεν προτιμάται ως θεραπεία σταθεροποίησης της διάθεσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, πιθανώς λόγω της ανάγκης για ιατρική παρακολούθηση προς αποφυγή των δυνητικών ανεπιθύμητων ενεργειών, καθώς επίσης και λόγω της έλλειψης της εμπορικής προώθησης αυτού του μη καλυπτόμενου από πατέντα μετάλλου. Παρ όλ αυτά, το ανθρακικό λίθιο (lithium carbonate) συνεχίζει να χρησιμοποιείται ευρέως σε όλο τον κόσμο και παραμένει πρότυπη θεραπεία, περιλαμβανομένης της χρήσης του σε μέτριες, καλά ανεκτές δόσεις για συμπλήρωση των εναλλακτικών θεραπειών. Το λίθιο φαίνεται ότι έχει σημαντικά οφέλη στην προστασία κατά των επανεμφανίσεων πολλών συστατικών των διπολικών διαταραχών κατά τη διάρκεια πολυετούς θεραπείας (89, ). Ωστόσο, όπως συμβαίνει σχεδόν με όλες τις διαθέσιμες θεραπείες για τη διπολική κατάθλιψη, η αποτελεσματικότητά του στα καταθλιπτικά, δυσθυμικά ή δυσφορικά-μικτά συστατικά της νόσου είναι σαφώς λιγότερο σαφής από ό,τι κατά της μανίας ή της υπομανίας. Ελεγχόμενες μελέτες έναντι placebo και δραστικών φαρμάκων παρέχουν νέα υποστήριξη της μακροπρόθεσμης αποτελεσματικότητας του λιθίου, περιλαμβανομένης της αποτελεσματικότητάς του για τη μείωση του κινδύνου των επανεμφανίσεων της διπολικής κατάθλιψης (118, 120, 121, 123, 124). Επιπλέον, καμία θεραπεία δεν έχει αποδειχθεί ανώτερη από το λίθιο στις διπολικές διαταραχές με ταχεία εναλλαγή επεισοδίων, μείζον συστατικό των οποίων αποτελεί η κατάθλιψη (125). Αντισπασμικά Αρκετά φάρμακα που έχουν αναπτυχθεί για τη θεραπεία της επιληψίας έχει διαπιστωθεί ότι είναι χρήσιμα στη θεραπεία των ασθενών με διπολική διαταραχή (126, 127). Ως κατηγορία, τα αντισπασμικά ποικίλλουν ευρέως ως προς τις ψυχοτρόπους (psychotropic) επιδράσεις τους. Λίγα μόνο έχει αποδειχθεί ότι έχουν σημαντικές επιδράσεις κατά της μανίας ή σταθεροποιητικές της διάθεσης και σε αυτές περιλαμβάνονται μερικές φορές προστατευτικές επιδράσεις κατά των επανεμφανίσεων της διπολικής κατάθλιψης. Στοιχεία από ελεγχόμενες μελέτες έχουν δημιουργήσει αβεβαιότητα γύρω από το μέλλον τους στη θεραπεία της διπολικής κατάθλιψης και τον υψηλό τους κίνδυνο αυτοκτονίας καθώς δείχνουν ότι μερικά αντισπασμικά είναι δυνατό να αυξάνουν τους κινδύνους αυτοκτονικών σκέψεων ή συμπεριφορών, τουλάχιστον μεταξύ των επιληπτικών ασθενών (128). Η καρβαμαζεπίνη (Tegretol, Carbatrol και άλλα) χρησιμοποιείται εδώ και πολύ καιρό για τη θεραπεία της μανίας και την πρόληψη των επανεμφανίσεων των οξέων επεισοδίων διπολικής διαταραχής. Η μακροπρόθεσμη χρήση της καρβαμαζεπίνης συνεχίζεται, τόσο σε διεθνές επίπεδο όσο και (εμπειρικά) στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρά τις περιορισμένες και

17 16 Baldessarini et al. Harvard Rev Psychiatry May/June 2010 ανομοιογενείς ενδείξεις των μακροπρόθεσμων προφυλακτικών ωφελειών της, και ιδιαίτερα της αβέβαιης αποτελεσματικότητάς της κατά των επανεμφανίσεων της διπολικής κατάθλιψης ( ). Η καρβαμαζεπίνη μόλις πρόσφατα εγκρίθηκε από την FDA για χρήση στη θεραπεία των οξειών μανιακών ή μικτών καταστάσεων, αλλά όχι για μακροπρόθεσμη προφύλαξη. Προκαλεί αρκετές ανεπιθύμητες ενέργειες, στις οποίες περιλαμβάνονται πολύπλοκοι κίνδυνοι τερατογένεσης. Η καρβαμαζεπίνη είναι επίσης ισχυρός επαγωγός των ηπατικών μικροσωμικών οξειδασών και η ιδιότητά της αυτή οδηγεί σε γρήγορη κάθαρση πολλών φαρμακευτικών ουσιών, περιλαμβανομένης της ίδιας της καρβαμαζεπίνης (9). Το 10-κετο-ανάλογό της, η οξκαρβαζεπίνη (Trileptal ), που έχει εγκριθεί για τη θεραπεία της επιληψίας, είναι κάπως λιγότερο πιθανό να επάγει κάθαρση των φαρμακευτικών ουσιών και η κλινική χρήση της είναι απλούστερη. Η οξκαρβαζεπίνη χρησιμοποιείται μερικές φορές πέραν των επίσημα αναγνωρισμένων ενδείξεων (off-label) για τη θεραπεία της διπολικής διαταραχής, αλλά τα ερευνητικά στοιχεία που υποστηρίζουν τη χρήση της, ιδιαίτερα για τη διπολική κατάθλιψη, παραμένουν πολύ περιορισμένα (132, 133). Ο δραστικός μεταβολίτης της, η S-λικαρβαζεπίνη, παραμένει επίσης πειραματικό φάρμακο για τη διπολική διαταραχή. Κατά τη δεκαετία του 1990, το βαλπροϊκό οξύ (Depakene ), και ιδιαίτερα το νατριούχο σύμπλοκό του, το sodium divalproex (Depakote ), αναδείχθηκε στο κορυφαίο αντιμανιακό και θεωρούμενο (putative) σταθεροποιητικό της διάθεσης φάρμακο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η έναρξη της κυκλοφορίας του έδωσε ισχυρή ώθηση στις έρευνες με αντικείμενο την τάξη των αντιεπιληπτικών φαρμάκων ως προς τις πιθανές ψυχοτρόπους ιδιότητές τους (126, 127). Είναι ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό αντιμανιακό φάρμακο με γρήγορη δράση, ιδιαίτερα σε υψηλές δόσεις ( 10 mg/kg/24 ώρες βάσει σωματικού βάρους). Έχει χρησιμοποιηθεί επίσης για τη μακροπρόθεσμη θεραπεία της διπολικής διαταραχής, εμπειρικά και πέραν των επίσημα αναγνωρισμένων ενδείξεων, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου θεωρείται ευρέως μια σχετικά καλά ανεκτή και εύχρηστη εναλλακτική λύση αντί του λιθίου. Παρ όλ αυτά, υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία για το βαλπροϊκό από ελεγχόμενες μελέτες σχετικά με οποιαδήποτε ένδειξη στη διπολική διαταραχή και ειδικότερα δεν έχει εγκριθεί από την FDA για μακροπρόθεσμη, προφυλακτική χρήση στις διπολικές διαταραχές. Υπάρχουν κάποια στοιχεία, ωστόσο, που δείχνουν ότι διαθέτει τουλάχιστον μέτρια προφυλακτική αποτελεσματικότητα, και για τη διπολική διαταραχή ( ). Είναι εξαιρετικά τερατογόνο και έχει συσχετιστεί με αρρενοποίηση (masculinization) των νεαρών γυναικών (136, 137). Η αποτελεσματικότητα της λαμοτριγίνης (Lamictal ) ως θεραπείας συντήρησης (maintenance treatment) για τη διπολική διαταραχή και ειδικότερα για την καθυστέρηση των καταθλιπτικών επεισοδίων έχει γίνει αποδεκτή και έχει εγκριθεί από την FDA ( ). Η λαμοτριγίνη είναι το μόνο φάρμακο που έχει εγκριθεί από την FDA για χρήση στη διπολική διαταραχή χωρίς να λάβει αρχική άδεια για χρήση στην οξεία μανία. Μάλιστα δεν υπάρχουν στοιχεία υπέρ της αντιμανιακής της αποτελεσματικότητας, αλλά φαίνεται ότι έχει μακροπρόθεσμες προστατευτικές επιδράσεις κατά των επανεμφανίσεων της μανίας (142). Οι μελέτες της αποτελεσματικότητας της λαμοτριγίνης ως μονοθεραπείας για την οξεία διπολική διαταραχή έχουν αποφέρει μη σταθερά ευρήματα (142), αλλά ίσως είναι χρήσιμη επικουρικά (adjunctively) στη διπολική κατάθλιψη τύπου Ι και ΙΙ (143). Οι ειδικές της επιδράσεις σε άλλα, κοινά, σχετιζόμενα με την κατάθλιψη συμπτώματα σε ασθενείς με διπολική διαταραχή, περιλαμβανομένης της δυσθυμίας και του δυσφορικού συστατικού των μικτών καταστάσεων, δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κυκλοφορία του φαρμάκου αυτού ως ειδικής θεραπείας για τη διπολική κατάθλιψη παραμένει μοναδική και ιστορική ενθαρρύνοντας ιδιαίτερα την έρευνα και για άλλες θεραπείες για τη διπολική κατάθλιψη. Αντιψυχωσικά Τα αντιψυχωσικά φάρμακα, ως τάξη, είναι ισχυρά και γρήγορα αποτελεσματικά αντιμανιακά φάρμακα και χρησιμοποιούνται, τουλάχιστον επικουρικά, για τη γενική αντιμετώπιση των διπολικών διαταραχών, εδώ και δεκαετίες (89). Όλα τα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς, με εξαίρεση την ασεναπίνη και την κλοζαπίνη, έχουν τύχει ρυθμιστικής έγκρισης για τη θεραπεία της μανίας (115, ). Αντίθετα, ορισμένα παλαιότερα νευροληπτικά είχαν την κλινική φήμη ότι προκαλούσαν ή επιδείνωναν την κατάθλιψη σε ασθενείς με διπολική διαταραχή (89, 147) και η αξία ακόμα και των σύγχρονων αντιψυχωσικών στη θεραπεία της διπολικής κατάθλιψης ως μονοθεραπείας είναι ανομοιόμορφη και μη σταθερή, γεγονός που δείχνει ότι δεν διαθέτουν «επίδραση τάξης φαρμάκων» ( drugclass effect ) στο σύνδρομο αυτό (116, 145, 146). Ένα από τα εκτενέστερα μελετημένα αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς είναι η κουετιαπίνη (Seroquel ) (116, ). Η κουετιαπίνη, μοναδική μεταξύ των αντιψυχωσικών φαρμάκων, έχει πλέον εγκριθεί από την FDA όχι μόνο για την οξεία μανία και τις μικτές καταστάσεις, αλλά και ως μονοθεραπεία επίσης στην οξεία διπολική κατάθλιψη και ως επικουρικό φάρμακο στη μακροπρόθεσμη θεραπεία συντήρησης με λίθιο ή βαλπροϊκό (155, 156). Η αποτελεσματικότητά της στη διπολική κατάθλιψη έχει υποστηριχθεί σταθερά σε αρκετές ελεγχόμενες με placebo, βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες μελέτες (148, 149, 153, 158), με ορισμένες ενδείξεις ευεργετικών επιδράσεων στη διπολική Ι διαταραχή (151, 156), αλλά όχι στη νεανική διπολική κατάθλιψη (154). Από τα άλλα σύγχρονα αντιψυχωσικά, η ολανζαπίνη (Zyprexa ) έχει περιορισμένες ενδείξεις αποτελεσματικότητας για βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη θεραπεία της διπολικής κατάθλιψης, αν και θεωρείται αποτελεσματική στην επανεμφανιζόμενη μανία (116, 159, 160) και μπορεί να είναι αποτελεσματική στην πρόληψη των επανεμφανίσεων των μικτών μανιοκαταθλιπτικών επεισοδίων (161). Έχει επιδείξει ανώτερη απόδοση από του placebo για την οξεία διπολική κατάθλιψη σε μια από δυο βραχυπρόθεσμες μελέτες, αλλά δεν υπάρχει ερευνητική υποστήριξη για τα μακροπρόθεσμα οφέλη της στις επανεμφανίσεις της νόσου ( ). Επιπρόσθετα, υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι ο συνδυασμός (Symbyax ) της ολανζαπίνης με το αντικαταθλιπτικό φλουοξετίνη έχει βραχυπρόθεσμες αντικαταθλιπτικές επιδράσεις στην οξεία διπολική κατάθλιψη, όπως σημειώθηκε παραπάνω (84-88). Όσον αφορά τα άλλα, συνήθως χρησιμοποιούμενα αντι-

18 Harvard Rev Psychiatry Volume 18, Number 3 Διπολική Κατάθλιψη 17 ψυχωσικά δεύτερης γενιάς, στα οποία περιλαμβάνονται η αριπιπραζόλη (116, ), η ρισπεριδόνη (168) και η ζιπρασιδόνη ( ), υπάρχουν ελάχιστες και γενικά απογοητευτικές πληροφορίες σχετικά με τη μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητά τους για τη θεραπεία της διπολικής κατάθλιψης. Δεν βρήκαμε καμία αναφορά ελεγχόμενων μελετών της ασεναπίνης, της κλοζαπίνης, της ιλοπεριδόνης ή της παλιπεριδόνης για τη θεραπεία είτε της οξείας είτε της επανεμφανιζόμενης κατάθλιψης. Συνδυασμοί φαρμάκων Λόγω της δυσκολίας της πρόληψης των επανεμφανίσεων της διπολικής διαταραχής, και ιδιαίτερα των καταθλιπτικών της φάσεων, έχει γίνει κοινή κλινική πρακτική να χρησιμοποιούνται συνδυασμοί θεραπειών ή πολυθεραπεία (polytherapy) εμπειρικά. Ωστόσο, πέρα από το συνδυασμό της φλουοξετίνης με την ολανζαπίνη (84-88), ελάχιστοι τέτοιοι συνδυασμοί έχουν εγκριθεί από την FDA ή έχουν καν ελεγχθεί ως προς την πρόσθετη αποτελεσματικότητα ή ασφάλειά τους (129, 130, ). Επιπλέον, οι πολύπλοκες θεραπευτικές αγωγές, ιδιαίτερα αν χρησιμοποιούνται μακροπρόθεσμα, αυξάνουν τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών και φαρμακευτικών αλληλεπιδράσεων και συνεπάγονται αυξημένα κόστη. Όλα αυτά περιπλέκονται περαιτέρω από τις άγνωστες επιδράσεις των περιοδικά μεταβαλλόμενων θεραπειών στην πορεία των διπολικών διαταραχών (3, 66). Πρόσθετες πειραματικές και μη φαρμακολογικές θεραπείες Μια σύγχρονη δημοφιλής θεραπεία γα τη διπολική διαταραχή είναι να προστίθεται το αντιναρκοληπτικό (anti-narcoleptic), ηπίως διεγερτικό φάρμακο μοδαφινίλη (Provigil ) σε αγωγές σταθεροποίησης της διάθεσης, παρότι η αποτελεσματικότητα και η ασφάλεια αυτής της πέραν των επίσημα αναγνωρισμένων ενδείξεων (off-label) προσέγγισης δεν είναι σαφείς (177). Υπάρχουν επίσης μη σταθερές ενδείξεις ότι η προσθήκη ελαίων εμπλουτισμένων με ωμέγα-3 λιπαρά οξέα (και ιδιαίτερα εικοσαπεντανοϊκού οξέος και εικοσιδυεξανοϊκού οξέος) στις πρότυπες θεραπείες σταθεροποίησης της διάθεσης μπορεί να είναι ευεργετική, ιδιαίτερα για τη διπολική διαταραχή ( ). Επιπρόσθετα στα ψυχοτρόπα φάρμακα, η ηλεκτροσπασμοθεραπεία (electroconvulsive therapy, ECT), μεμονωμένα ή με κάποιο αντικαταθλιπτικό, έχει χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία ποικίλων φάσεων των διπολικών διαταραχών. Η αποτελεσματικότητα της ECT στη διπολική διαταραχή μπορεί να είναι κάπως κατώτερη από ό,τι στη μονοπολική κατάθλιψη, ιδιαίτερα όσον αφορά τα μανιακά και ψυχωσικά συστατικά που συνδέονται μερικές φορές με τη διπολική κατάθλιψη ( ). Ορισμένα ψυχοτρόπα φάρμακα αλληλεπιδρούν με την ECT: τα αντισπασμικά μπορούν να εμποδίσουν τις οφειλόμενες στην ECT επιληπτικές κρίσεις και η ECT μπορεί να προκαλέσει εγκεφαλική τοξίκωση (cerebral intoxication) όταν υπάρχει λίθιο (89,181). Μια άλλη μέθοδος που δεν έχει τύχει ρυθμιστικής έγκρισης και διαθέτει περιορισμένη ερευνητική υποστήριξη, είναι η στέρηση ύπνου (sleep deprivation) ως μέσο έναρξης των πρώιμων επιδράσεων ανακούφισης της κατάθλιψης (184). Οι μελέτες των ψυχοκοινωνικών (psychosocial) προσπαθειών και των προσπαθειών αποκατάστασης (rehabilitative) με στόχο ειδικά τη διπολική κατάθλιψη παραμένουν εντυπωσιακά σπάνιες (185, 186). Οι θεραπείες που χρησιμοποιούνται ή προτείνονται για τη διπολική κατάθλιψη παρουσιάζονται συνοπτικά στο κείμενο εντός πλαισίου στην επόμενη σελίδα. Διακοπή φαρμάκων Ένας σημαντικός κίνδυνος της μακροπρόθεσμης θεραπείας σχεδόν με όλα τα ψυχοτρόπα φάρμακα είναι ο κίνδυνος των συνδεόμενων με τη διακοπή υποτροπών (relapses) ή επανεμφανίσεων των υπό θεραπεία ασθενειών. Η επανεμφάνιση του άγχους (anxiety) είναι ευρέως γνωστό ότι έπεται της διακοπής των βενζοδιαζεπινών και πολλών άλλων κατασταλτικών-υπνωτικών (sedative-hypnotics), όπως επίσης και ο αυξημένος κίνδυνος επιληπτικών κρίσεων (seizures) όταν διακόπτονται τα αντισπασμικά σε επιληπτικούς ασθενείς (90). Πολύ πρωιμότερα από το αναμενόμενο και πιθανώς πιο σοβαρά νέα επεισόδια νόσου έχουν τεκμηριωθεί μετά από διακοπή του λιθίου ( ), των αντιψυχωσικών (191) και των αντικαταθλιπτικών (192). Μετά τη γρήγορη διακοπή των αντικαταθλιπτικών σε ασθενείς με διπολική διαταραχή μερικές φορές ακολουθεί μανία (193). Η πρώιμη επανεμφάνιση είναι πολύ πιο πιθανή όταν η διακοπή των φαρμάκων είναι απότομη ή γρήγορη, όπως είναι επίσης πιθανό να λάβει χώρα πριν την εγκυμοσύνη ή νωρίς στη διάρκειά της (63, 189, 191). ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΝΕΩΝ ΘΕΡΑΠΕΙΩΝ Οι ασθενείς με διάγνωση διπολικών διαταραχών παρουσιάζουν συγκεκριμένες προκλήσεις όσον αφορά τη συμμετοχή τους σε μελέτες θεραπείας προκλήσεις που είναι λιγότερο συνηθισμένες στους ασθενείς με μονοπολική μείζονα κατάθλιψη. Οι ασθενείς με διπολικές διαταραχές κατά κανόνα χαρακτηρίζονται από κλινική πολυπλοκότητα, γρήγορες συναισθηματικές (affective) και συμπεριφορικές αλλαγές, υψηλό κίνδυνο υποτροπών και επανεμφανίσεων και τη δυνατότητα κλινικής επιδείνωσης σε απάντηση σε μερικές θεραπείες, περιλαμβανομένων των αντικαταθλιπτικών (2, 3). Επιπρόσθετα, τα υψηλά επίπεδα συννόσησης (comorbidity), αναπηρίας, χρόνιων συμπτωμάτων και του κινδύνου θνησιμότητας μεταξύ των ασθενών με διπολικές διαταραχές επιτείνουν την πολυπλοκότητα των μελετών της θεραπείας τους ( ). Όλοι αυτοί οι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στον ορθολογικό σχεδιασμό και στην ασφαλή διεξαγωγή των μελετών πειραματικών θεραπειών περιλαμβανομένης της ανάγκης για σταθερή ονοματολογία (nomenclature) για τις εκβάσεις (outcomes) στις μελέτες των πειραματικών θεραπειών (198). Πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι οι θεραπείες που είναι αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση της οξείας μανίας ή της κατάθλιψης ή που χορηγούνται μακροπρόθεσμα για να προστατεύουν από επανεμφανίσεις μπορεί να αυξάνουν τον κίνδυνο των πρωιμότερων και πιθανώς σοβαρότερων νέων επεισοδίων νόσου λίγο μετά τη διακοπή τους, ιδιαίτερα αν διακοπούν απότομα ή γρήγορα. Επιπρόσθετα στις κλινικές επιπτώσεις μιας τέτοιας οφειλόμενης στη διακοπή υποτροπής, το φαινόμενο αυτό πιθανώς επηρεάζει τις σύγχρονες μελέτες που περιλαμβάνουν τη

19 18 Baldessarini et al. Harvard Rev Psychiatry May/June 2010 Θεραπείες για τη διπολική κατάθλιψη Θεραπείες Άλατα λιθίου Βαλπροϊκό Καρβαμαζεπίνη Λαμοτριγίνη Ολανζαπίνη + φλουοξετίνη Κουετιαπίνη Αντικαταθλιπτικά Παρούσα κατάσταση Ενδείξεις εγκεκριμένες από την FDA Μακροπρόθεσμα: «επανεμφανίσεις» διπολικής Ι διαταραχής (με έμφαση στη μανία η κατάθλιψη δεν προσδιορίζεται). Μπορεί να είναι αποτελεσματικά στην επανεμφανιζόμενη και οξεία διπολική διαταραχή τύπου Ι και ΙΙ ( ). Αντιμανιακό μόνο (βραχυπρόθεσμα), αν και συχνά χρησιμοποιείται χωρίς ρυθμιστική έγκριση ( off-label ) για θεραπεία συντήρησης ( ). Αντιμανιακό μόνο (βραχυπρόθεσμα μπορεί να είναι λιγότερο αποτελεσματική από τις άλλες επιλογές) ( ). Μακροπρόθεσμα μόνο (ελάχιστα αντιμανιακό), με καλύτερες ενδείξεις για προστασία κατά των επανεμφανίσεων της κατάθλιψης ( ). Για βραχυπρόθεσμη χρήση στην οξεία διπολική κατάθλιψη. Η χρήση της συνεπάγεται χαμηλό κίνδυνο μανίας (84-88). Βραχυπρόθεσμα και επικουρικά μακροπρόθεσμα (με λίθιο ή βαλπροϊκό): για τη διπολική κατάθλιψη (καθώς επίσης και για την οξεία μανία ή τις μικτές καταστάσεις), με νεοεμφανιζόμενες ενδείξεις πιθανής χρησιμότητας στη μονοπολική κατάθλιψη ( ). Εμπειρικές προεκτάσεις των ενδείξεων στη μονοπολική μείζονα κατάθλιψη Δεν είναι ειδικά εγκεκριμένα για τη διπολική κατάθλιψη (μονοπολική κατάθλιψη μόνο), αλλά είχαν χρησιμοποιηθεί εμπειρικά στις διπολικές διαταραχές παρά τον πολύ αυξημένο κίνδυνο μεταβολής (switching), ιδιαίτερα μετά την ηλικία των 14 ετών (66-101). Πειραματικές θεραπείες Άλλα αντιψυχωσικά Όλα φαίνεται ότι δρουν κατά της μανίας. Τα παλαιότερα φάρμακα είναι δυνατό να προκαλούν διπολική διαταραχή ή να την επιδεινώνουν. Τα περισσότερα έχουν ελεγχθεί ανεπαρκώς στη διπολική κατάθλιψη (116, ). Ωμέγα-3 λιπαρά οξέα Είναι δυνατό να είναι αποτελεσματικά (επικουρικά) στη διπολική κατάθλιψη ( ). Μοδαφινίλη Περιορισμένες ενδείξεις, αλλά μερικές εμπειρικές, για επικουρική χρήση (177). Ηλεκτροσπασμοθεραπεία Δεν είναι ειδικά εγκεκριμένη από την FDA για οποιαδήποτε ένδειξη, αλλά χρησιμοποιείται συχνά στην κατά τα άλλα ανθεκτική στη θεραπεία κατάθλιψη, με εκτεταμένες εμπειρικές ενδείξεις αποτελεσματικότητας στη διπολική κατάθλιψη και στη μανία ( ). Στέρηση ύπνου Είναι δυνατό να αυξάνει την αρχική απάντηση κατά τη διάρκεια της θεραπείας με αντικαταθλιπτικά (184). Ψυχοκοινωνικές Περιορισμένη επίσημη μελέτη (185, 186). διακοπή ενός placebo, όπως στον έλεγχο της συνεχιζόμενης αποτελεσματικότητας μιας αρχικά αποτελεσματικής θεραπείας (168). Οι επιδράσεις της διακοπής της θεραπείας στη διπολική διαταραχή ειδικά, καθώς επίσης και τα πιθανά μέσα περιορισμού της επίδρασής της στον κίνδυνο πρώιμης υποτροπής ή επανεμφάνισης, εξακολουθούν να χρήζουν ελέγχου. Ωστόσο, η λογική λέει ότι η γρήγορη διακοπή οποιασδήποτε εμφανώς επιτυχημένης θεραπείας παρουσιάζει τον κίνδυνο πρόκλησης υποτροπής, ιδιαίτερα μεταξύ των ασθενών με διπολική διαταραχή που αναρρώνουν (κατά κανόνα) αργά. Η διακοπή της θεραπείας αν οι άλλοι παράγοντες είναι ίσοι πρέπει να αποφεύγεται και είναι δυνατό να αποτελεί ηθική πρόκληση με την προσθήκη κλινικού κινδύνου. Η σύγκρουση περιπλέκεται ακόμα περισσότερο από την απροθυμία πολλών ασθενών με διπολική διαταραχή να σταματήσουν μια αντικαταθλιπτική θεραπεία ή να δεχτούν ένα placebo από φόβο πιθανής καταθλιπτικής νόσου (3). Παρά τις πολυπλοκότητες αυτές, τα περισσότερα σύγχρονα αντιμανιακά και αποδεδειγμένα ή προτεινόμενα σταθεροποιητικά της διάθεσης έχουν καθιερωθεί ως φάρμακα γενικά και αποδεκτά ασφαλή και αποτελεσματικά σε μεγάλες, τυχαιοποιημένες, ελεγχόμενες μελέτες πειραματικής θεραπείας με ποικίλους σχεδιασμούς. Παρ όλ αυτά, είναι αβέβαιο αν οι ισχύοντες σήμερα πρότυποι σχεδιασμοί των μελετών μπορούν να προσαρμοστούν εύκολα για να αποφέρουν επαρκείς εκτιμήσεις θεραπειών για τη διπολική κατάθλιψη. Τα χαρακτηριστικά των ασθενών με διπολική διαταραχή απαιτούν καινοτόμους σχεδιασμούς μελετών που (1) μπορούν να εκτιμήσουν το βαθμό και τη χρονική στιγμή της βελτίωσης ή ανάρρωσης από ένα οξύ διπολικό-καταθλιπτικό επεισόδιο, (2) λαμβάνουν υπόψη τους κινδύνους της αυτόματης ή συνδεόμενης με φάρμακα αλλαγής σε διεγερμένες καταστάσεις και (3) αξιολογούν τις επιδράσεις της συνεχιζόμενης μακροπρόθεσμης θεραπείας για την προστασία από τις επανεμφανίσεις της μείζονος κατάθλιψης ή της δυσθυμίας, άλλων συναισθηματικών καταστάσεων ή αυτοτραυματικών συμπεριφορών (190). Επιπλέον, θα ήταν χρήσιμο αν περιλαμβάνονταν πολύπλοκοι ασθενείς που συναντάμε συχνά σε κλινικά περιβάλλοντα, όπως οι πάσχοντες από συννοσηρές παθήσεις (2), για να προκύπτουν πιο γενικεύσιμα ευρήματα. Ίσως είναι χρήσιμο επίσης να εξεταστεί το ενδεχόμενο χρήσης περισσότερων από μια θεραπεία τη φορά στις μελέτες, όπως συμβαίνει ολοένα συχνότερα στην κλινική πρακτική (172, 195). Τέλος, παραμένει δύσκολη η επιλογή πρότυπης θεραπείας για σύγκριση, αφού καμία θεραπεία δεν έχει καθιερωθεί σταθερά για τη διπολική κατάθλιψη.

20 Harvard Rev Psychiatry Volume 18, Number 3 Διπολική Κατάθλιψη 19 Πρόσθετοι παράγοντες που περιπλέκουν το σχεδιασμό των πειραματικών θεραπευτικών μελετών είναι η περιορισμένη ικανότητα των πρότυπων θεραπευτικών σχημάτων να διακρίνουν κλινικά σημαντικές επιμέρους ομάδες ασθενών με διπολική διαταραχή (5). Επιπρόσθετα, οι κοινές αντιλήψεις για τη νεανική διπολική διαταραχή είναι δυνατό να διαμορφώνονται σε υπερβολικό βαθμό με βάση το μοντέλο της τυπικής εικόνας που παρουσιάζουν οι ενήλικες ασθενείς (24-26, 92). Οι πρότυπες κλίμακες εκτίμησης, οι οποίες έχουν αναπτυχθεί κυρίως για τη βαθμολόγηση των συμπτωμάτων της μονοπολικής μείζονος κατάθλιψης, μπορεί να μην είναι και τόσο κατάλληλες για μελέτες των διπολικών καταθλιπτικών ασθενών, και ιδιαίτερα εκείνων που έχουν ελάσσονα χαρακτηριστικά τύπου μανίας ή ανεπαίσθητες (subtle) μικτές καταστάσεις. Δεν υπάρχουν επίσης μέθοδοι εκτίμησης ευαίσθητες σε συμπτώματα όπως η ανεργία, η υπερυπνία ή η υπερφαγία, τα οποία είναι συνηθισμένα στη διπολική κατάθλιψη αλλά θεωρούνται άτυπα στη μονοπολική κατάθλιψη (28, 199). Οι μακροπρόθεσμες μελέτες που διαρκούν περισσότερο από ένα χρόνο και ελέγχουν ως προς την προφυλακτική αποτελεσματικότητα για τις επανεμφανίσεις της διπολικής μείζονος κατάθλιψης, της δυσθυμίας ή των δυσφορικών μικτών καταστάσεων είναι σπάνιες στη σύγχρονη βιβλιογραφία της πειραματικής θεραπευτικής (109, 142). Επίσης, οι σχεδιασμοί τους είναι δυνατό να μην παρέχουν επαρκή καθοδήγηση για τη θεραπεία των τυπικών ασθενών με διπολική διαταραχή σε ποικίλες φάσεις των νόσων τους. Πολλές αναφερόμενες μελέτες περιλαμβάνουν αρχικό «εμπλουτισμό» ( enrichment ): συνήθως απαιτούν αρχική βραχυπρόθεσμη απάντηση της οξείας νόσου σε μια συγκεκριμένη θεραπεία πριν τη μελέτη της συνεχιζόμενης θεραπείας έναντι της διακοπής της, συχνά προτού εξασφαλιστεί η κλινική ανάρρωση, και για σχετικά σύντομα χρονικά διαστήματα παρακολούθησης αποθεραπείας (followup) που σπάνια έχουν διάρκεια μεγαλύτερη των λίγων μηνών (137, 141, 142). Η «αποτελεσματικότητα» ( effectiveness ) της θεραπείας κατά κανόνα θεωρείται ότι αντικατοπτρίζεται στη λανθάνουσα περίοδο μέχρι ένα τελικό σημείο για παράδειγμα, μέχρι την πρώτη υποτροπή ή επανεμφάνιση της νόσου ή μέχρι μια κλινική παρέμβαση. Τέτοιου είδους τελικά σημεία είναι βολικά, αλλά βασίζονται στη στατιστική μέθοδο της ανάλυσης επιβίωσης (survival analysis), η οποία δεν έχει ελεγχθεί ειδικά για να υποστηρίζει το χρόνο μέχρι το τελικό σημείο (time-to-endpoint) ως επαρκή υποκατάστατη (surrogate) μέτρηση της μακροπρόθεσμης νοσηρότητας (200). Αντίθετα, οι επαρκείς εκτιμήσεις της μακροπρόθεσμης νοσηρότητας στους ασθενείς με διπολική διαταραχή είναι δυνατό να απαιτήσουν πολλούς μήνες, αν όχι χρόνια (3, 47, 200). Οι νεοεμφανιζόμενες θεραπείες και ειδικότερα εκείνες που περιλαμβάνουν ορισμένα σταθεροποιητικά της διάθεσης (ιδίως τη λαμοτριγίνη, το λίθιο και ίσως το βαλπροϊκό) και κάποια αντιψυχωσικά δεύτερης γενιάς (ιδιαίτερα την κουετιαπίνη), μεμονωμένα ή σε επιλεγμένους συνδυασμούς μπορούν να είναι τουλάχιστον εν μέρει αποτελεσματικές στη θεραπεία ή την πρόληψη της επανεμφανιζόμενης διπολικής κατάθλιψης. Λιγότερα είναι γνωστά σχετικά με τις μακροπρόθεσμες επιδράσεις τους στη δυσθυμία ή στη δυσφορία των μικτών καταστάσεων. Οι θεραπείες αυτές είναι σχεδόν σίγουρα πιο χρήσιμες και ασφαλέστερες από ό,τι τα παραδοσιακά αντικαταθλιπτικά, τα οποία φαίνεται ότι χρησιμοποιούνται υπέρμετρα για τους ασθενείς με διπολική διαταραχή, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες (65, 66, 77). Παρά την αυξανόμενη λίστα των μερικώς αποτελεσματικών θεραπευτικών επιλογών για τη διπολική διαταραχή (βλέπε το προαναφερθέν κείμενο εντός πλαισίου σχετικά με τη θεραπεία), το σύνδρομο αυτό συχνά είναι ανθεκτικό στις ικανοποιητικές απαντήσεις στις διαθέσιμες θεραπείες αλλαγής ή σταθεροποίησης της διάθεσης. Δεν είναι περίεργο λοιπόν που οι πάσχοντες από διπολική διαταραχή ασθενείς με έντονη και ανθεκτική στη θεραπεία κατάθλιψη συχνά καταλήγουν να λαμβάνουν μη ελεγμένους, πολύπλοκους συνδυασμούς θεραπειών, που κατά κανόνα περιλαμβάνουν σταθεροποιητικά της διάθεσης, αντιψυχωσικά, αντικαταθλιπτικά, διεγερτικά ή κατασταλτικά ( ). Οι πολυθεραπείες αυτές είναι σχετικά δαπανηρές και συνδέονται με τον κίνδυνο απρόβλεπτων φαρμακευτικών αλληλεπιδράσεων και ανεπιθύμητων ενεργειών. Παρ όλ αυτά, είναι κοινή κλινική πρακτική για τις δυσκολότερα θεραπεύσιμες διαταραχές να χορηγούνται πιο πολύπλοκες θεραπευτικές αγωγές, παρά την έλλειψη ενδείξεων υπέρ της αποτελεσματικότητας ή της ασφάλειάς τους. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Ως γενικό συμπέρασμα, υπογραμμίζουμε τα εξής σημεία: η διπολική κατάθλιψη είναι πολύ συνηθισμένη, συχνά γίνεται εσφαλμένη διάγνωσή της και γενικά ανταποκρίνεται πτωχά στις διαθέσιμες θεραπείες. Επιπλέον, αποτελεί το συστατικό της διπολικής διαταραχής που οι περισσότεροι ασθενείς βρίσκουν ιδιαίτερα ανησυχητικό και τρομακτικό. Η διπολική κατάθλιψη συνδέεται επίσης στενά με συννόσηση, αναπηρία και πρόωρη θνησιμότητα. Είναι καθησυχαστικό το γεγονός ότι πρόσφατα αναζωπυρώθηκε το ενδιαφέρον για αυτή τη σημαντική, ανεπίλυτη πρόκληση για τη σύγχρονη ψυχιατρική θεραπευτική. Τέλος, είναι σημαντικό να αγωνιζόμαστε να κάνουμε τις κατάλληλες διακρίσεις ανάμεσα στις ποικίλες μορφές κατάθλιψης, δυσθυμίας ή δυσφορικών μικτών καταστάσεων στη διπολική διαταραχή και να τις διαφοροποιούμε διαγνωστικά, προγνωστικά και θεραπευτικά από τη συνηθισμένη μονοπολική μείζονα καταθλιπτική διαταραχή. Σημαντική δήλωση: Ο Dr. Baldessarini παρείχε πρόσφατα συμβουλές στις παρακάτω εταιρίες ή συνεργάστηκε με αυτές σε μελέτες ερευνητών-χορηγών (investigator-initiated research): Alkermes, AstraZeneca, Auritec, Biotrofix, Eli Lilly, IFI, Janssen, JDS-Noven, Luitpold, Merck, Neuro-Healing, Novartis, Pfizer και Solvay. Δεν είναι μέλος επιτροπής ομιλητών καμίας εταιρίας και ούτε ο ίδιος ούτε μέλη του άμεσου οικογενειακού του περιβάλλοντος έχουν μετοχές και επακόλουθες οικονομικές σχέσεις με φαρμακευτικές εταιρίες ή εταιρίες βιοτεχνολογίας. Ο Dr. Vieta έχει λάβει επιχορηγήσεις από τις παρακάτω εταιρίες και έχει διατελέσει σύμβουλος ή ομιλητής τους: AstraZeneca, BristolMyers-Squibb, Eli Lilly, Forest, GlaxoSmithKline, Janssen- Cilag, Jazz, Lundbeck, Novartis, Organon, Otsuka, Pfizer, Sanofi- Aventis, Schering-Plough. Servier, UBC και Wyeth. Ο Dr. Calabrese έχει λάβει ερευνητική υποστήριξη από τις παρακάτω εταιρίες, έχει παράσχει συμβουλές ή έχει συμμετάσχει σε δραστηριότητες συνεχιζόμενης ιατρικής εκπαίδευσης σε αυτές: Abbott, AstraZeneca, BristolMyers-Squibb, Cephalon, Dainippon-Sumitomo,

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 7 ο - Άρθρο 2.1 β

Τεύχος 7 ο - Άρθρο 2.1 β Τεύχος 7 ο - Άρθρο 2.1 β Η ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ (APA) ΔΙΝΕΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΕΝΕΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΙΖΟΝΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Μετάφραση-επιμέλεια: Τσίντου Μαγδαληνή* Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΑ ΑΝΤΙΣΠΑΣΜΙΚA ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕIΑ ΤΗΣ ΜΕIΖΟΝΟΣ ΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚHΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧHΣ: ΓΕΝΙΚH ΑΝΑΣΚOΠΗΣΗ Daniel V. Vigo, MD, and Ross J. Baldessarini,

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Διπολικής Διαταραχής

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Διπολικής Διαταραχής Κατευθυντήριες Οδηγίες Ελλήνων Εμπειρογνωμόνων για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της Διπολικής Διαταραχής Κων/νος Φουντουλάκης, Ευάγγελος Καραβέλας, Απόστολος Ιακωβίδης Πρόγραμμα ΨΥΧΟΔΙΑΒΑΣΗ Ανάπτυξη Κατευθυντήριων

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Σύσταση 6: Σε άτομα με μέτρια και σοβαρή κατάθλιψη οι Γενικοί Ιατροί και οι άλλοι Ιατροί στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας συστήνεται να χορηγούν αντικαταθλιπτική

Διαβάστε περισσότερα

Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών

Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών 1 Σωκράτης Γ. Παπαγεωργίου Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Τμήμα Νοητικών και Εξωπυραμιδικών Διαταραχών 1 η Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 a Nevile H. Golden, MD, b Evelyn Attia, MD a Division of Adolescent Medicine, Stanford University

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008. Αντικαταθλιπτικά

Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008. Αντικαταθλιπτικά Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008 Αντικαταθλιπτικά ΚΤ 2008 Vincent van Gogh, 1890 ιαταραχές σε Συναίσθηµα Όρεξη Ύπνο Ενεργητικότητα lipido Μονοπολική Μείζων κατάθλιψη θλίψη -

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΟΙ ΣΧEΣΕΙΣ ΤΩΝ ΨΥΧΙAΤΡΩΝ ΜΕ ΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝIΑ: ΤΟ ΠΡOΒΛΗΜΑ ΕΝΤΟΛEΑ-ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΥ Paul S. Appelbaum, MD, and Azgad Gold, MD, PhD Η ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ- ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 24-27 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 ΠΕΜΠΤΗ 24 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 10:00 11:00 ΔΙΑΛΕΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικοί παράγοντες κινδύνου καρδιαγγειακής νόσου Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου (άγχος, κατάθλιψη, κοινωνική τάξη, συμπεριφορά τύπου Α). Ψυχιατρικές διαταραχές Ψυχοκοινωνικά προβλήματα (ψυχολογικές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΑ ΨΥΧΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ Συντονιστής: Ελευθέριος Λύκουρας Καθηγητής Ψυχιατρικής, ΕΚΠΑ Μέλη: Παναγιώτης Φερεντίνος Λέκτορας Ψυχιατρικής, ΕΚΠΑ Θεόδωρος Μουγιάκος Ψυχίατρος, Αρχίατρος 414

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης Σημείωση: Οι τροποποιήσεις της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ειδικό αφιέρωμα Ενημέρωση με βάση τα τελευταία στοιχεία στην Ιατρική Ψυχιατρική ΜΟΝΤEΛΑ ΦΡΟΝΤIΔΑΣ ΓΙΑ ΣΥΝΥΠAΡΧΟΥΣΕΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚEΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Αναγνώριση Ανίχνευση της κατάθλιψης σε ομάδες υψηλού κινδύνου Σύσταση 1: Συστήνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

Focus Group. Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012. Παρασκευή Σακκά

Focus Group. Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012. Παρασκευή Σακκά Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012 Focus Group Παρασκευή Σακκά Νευρολόγος Ψυχίατρος Πρόεδρος της Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου

Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου Ταχυκαρδία Ιδρώτας Τρεμούλα Κοντανάσαιμα Υπέρπνοια Ρίγη Εξάψεις Ναυτία Κράμπες στην κοιλιά Πόνος στο στήθος Πονοκέφαλος Ζάλη Τάση για λιποθυμία Σφίξιμο στον

Διαβάστε περισσότερα

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας. Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας. Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Εισαγωγή Ως ένα νόσημα με σοβαρό και υψηλό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Εισαγωγή Ως ένα νόσημα με σοβαρό και υψηλό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Διάθεσης. Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Διαταραχές Διάθεσης. Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διαταραχές Διάθεσης Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Μαρία Καραγιαννίδου, Ψυχολόγος, B.Sc. Middlesex Univ., M.Sc. Univ. of Sheffield Βασίλειος Παπαλιάγκας, Ιατρός, Διδάκτωρ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι

Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι Η συχνότητα εµφάνισης της κατάθλιψης αυξάνει µε την ηλικία, όπως δείχνουν διεθνείς στατιστικές. Επιπλέον µόνο ένα µικρό ποσοστό των ηλικιωµένων καταθλιπτικών που δεν ξεπερνά το

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΜΕ ΕΝΑΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΜΕΝΟ ΑΔΕΛΦΟ Ή ΑΔΕΛΦΗ: ΕΝΑ ΜΟΝΤΕΛΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΜΠΛΟΚΗ ΤΩΝ ΑΔΕΛΦΩΝ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗ ΝΟΗΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ Peter

Διαβάστε περισσότερα

Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος. Στερητικά Συμπτώματα. Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος

Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος. Στερητικά Συμπτώματα. Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος Άμεσα αποτελέσματα διακοπής του καπνίσματος Στερητικά Συμπτώματα Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος Εκδηλώσεις αμέσως μετά τη διακοπή του καπνίσματος Στερητικές εκδηλώσεις - ταξινόμηση Εργαλεία διάγνωσης και καταγραφής

Διαβάστε περισσότερα

Harvard Review of Psychiatry

Harvard Review of Psychiatry Harvard Review of Psychiatry EDITORIAL OFFICE EDITOR IN CHIEF SENIOR EDITOR DEPUTY EDITOR Shelly F. Greenfield, MD, MPH Stephen Scher, PhD, JD David H. Brendel, MD, PhD COMMYNICATIONS EDITOR ASSISTANT

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

"ΑΓΧΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ"

ΑΓΧΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ "ΑΓΧΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ" Γεώργιος Σ. Γκουμάς MD, PhD, FESC Αν. Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Ευρωκλινική Αθηνών Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Πρόληψης και Επιδημιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

ιπολική ιαταραχή (Μανιοκατάθλιψη)

ιπολική ιαταραχή (Μανιοκατάθλιψη) Τι είναι η ιπολική ιαταραχή; ιπολική ιαταραχή (Μανιοκατάθλιψη) Η ιπολική ιαταραχή, γνωστή και ως µανιοκατάθλιψη, θεωρείται µια διαταραχή της εγκεφαλικής λειτουργίας, η οποία φέρει ασυνήθιστες εναλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική

Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική 110 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 14 (2), 2003 Ερευνητική εργασία Research paper Μελέτη παραγόντων που επηρεάζουν την ακούσια νοσηλεία ασθενών σε µια ψυχιατρική κλινική Β. Μποζίκας, 1 Β. Τσιπροπούλου, 1 Χ. εσερή, 1 Μ. Κοσµίδου,

Διαβάστε περισσότερα

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε;

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Οι Αισθήσεις Οι αισθήσεις είναι η πηγή όλων των γνώσεων μας για την υλική εξωτερική πραγματικότητα. Οι αισθήσεις (του

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Σημείωση: Αυτές οι τροποποιήσεις πρόκειται να ενσωματωθούν στην έγκυρη Περίληψη των Χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1 ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER της Σταυρούλας Β. Α1 Σε αυτήν την εργασία θα μελετήσουμε τη νόσο του Alzheimer απαντώντας στα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι η νόσος του Alzheimer;...3 Ποια είναι τα αίτια εμφάνισής της;...6

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Ιουλιέττα Καλλή-Λαούρη, M.D., Ph.D. Παιδοψυχίατρος, Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιών & Εφήβων 1 ο Παγκύπριο

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΦΕΛΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ & ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

ΟΦΕΛΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ & ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Η επίδραση της σωματικής δραστηριότητας στη θεραπευτική πορεία των ατόμων με σοβαρή ψυχική διαταραχή και η σημασία της ενσωμάτωσης προγραμμάτων άσκησης στο πλαίσιο των υπηρεσιών ψυχικής υγείας Συντάκτρια:

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Όπως συμβαίνει με κάθε ετησίως ανανεούμενο ασφαλιστήριο συμβόλαιο, έτσι και το ασφαλιστήριο υγείας είναι σχεδιασμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Θεραπευτικό Πρωτόκολλο: «Η φαρμακευτική θεραπεία στις άνοιες»

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Θεραπευτικό Πρωτόκολλο: «Η φαρμακευτική θεραπεία στις άνοιες» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ 1 ΚΛΑΔΟΣ ΝΟΗΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ-ΑΝΟΙΑΣ Θεραπευτικό Πρωτόκολλο: «Η φαρμακευτική θεραπεία στις άνοιες» Εισαγωγή Ως άνοια θεωρείται η παθολογική κατάσταση η οποία χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜIV ΜΗΛΙΩΝΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer Η Παγκόσμια Ημέρα Αlzheimer γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Σεπτεμβρίου. Σκοπόs: ευαισθητοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ 12&13 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2012 Πρόγραμμα ALCOVE: Η χρήση των ψυχοτρόπων στην Άνοια, ευρωπαϊκές απόψεις και οδηγίες, Focus Group για την Ελλάδα Το ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ αξιολογείται με 6 μόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟΘΕΜΑΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Το Συνεδριο πραγματοποιειται από 6 εως 9 Μαρτιου 2013 στο Ξενοδοχειο Ρογιαλ Ολυμπικ

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Ψυχιατρική και κυβερνοχώρος ΕΙΣΑΓΩΓH: AΒΑΤΑΡ, CYBERCOACHES ΚΑΙ ΜΗΧΑΝEΣ ΑΝΑΖHΤΗΣΗΣ: Η ΑΞIΑ ΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚHΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓIΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ

AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΑΣΘΜΑΤΟΣ & ΚΥΗΣΗΣ AΣΘΜΑ ΚΑΙ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ Το άσθμα είναι ένα από τις πιο συχνές νόσους που περιπλέκει την εγκυμοσύνη. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν πως περίπου 8-10% των εγκύων έχουν άσθμα και μπορεί να επηρεάσει την εγκυμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com Η εμπαγλιφλοζίνη είναι το μόνο φάρμακο για το σακχαρώδη διαβήτη που έχει δείξει στατιστικά σημαντική μείωση τόσο του καρδιαγγειακού κινδύνου όσο και του καρδιαγγειακού θανάτου, σε μελέτη ειδικά σχεδιασμένη

Διαβάστε περισσότερα

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ X.ΠΩΓΩΝΙΔΗΣ 1,Α.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 2,Ε.ΞΕΝΟΔΟΧΙΔΟΥ 3, Δ.ΟΥΖΟΥΝΗΣ 2, Μ.ΤΣΟΥΛΗ 3,Α.ΠΑΠΠΑ 3, Ε.ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ 4 1.Κ.Υ ΜΑΥΡΟΘΑΛΑΣΣΑΣ, 2.Κ.Υ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΣΟΥ ALZHEIMER ΓΙΑ ΝΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΘΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΟΣΟ ALZHEIMER Μετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ

ΟΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ 199 ΟΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ Παύλος Σακκάς Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής, Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών Το φάσμα των ψυχικών διαταραχών εκτείνεται στα εξής πεδία: Οργανικά

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος "Η χρόνια νόσος μέσα από το πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ιατρική ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές της Διάθεσης. (ή Συναισθηματικές Διαταραχές)

Διαταραχές της Διάθεσης. (ή Συναισθηματικές Διαταραχές) Διαταραχές της Διάθεσης (ή Συναισθηματικές Διαταραχές) Οί Διαταραχές της Διάθεσης (ή Συναισθηματικές Διαταραχές) είναι μια ομάδα διαταραχών που χαρακτηρίζονται από διαταραχή της συναισθηματικής διάθεσης.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΦΟΡΕΙΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ 1 ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ 2 (2010) ΚΕΚ Κέντρου Ψυχικής Υγιεινής 3 ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση 1 Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση Τα θεραπευτικά σχήματα τα οποία περιγράφονται παρακάτω είναι βασισμένα σε κλινικές μελέτες Φάσης ΙΙΙ και στις εγκρίσεις θεραπειών από τους Οργανισμό Φαρμάκων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Αθήνα 2008 ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Βασιλική Σπανού Ιωάννα Καζάνη Νικόλαος Τριπόδης 0 Αθήνα 2008 ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Συγγραφείς:

Διαβάστε περισσότερα

2. Επιστημονικές προτεραιότητες και υποστηρικτικές-ενισχυτικές δράσεις

2. Επιστημονικές προτεραιότητες και υποστηρικτικές-ενισχυτικές δράσεις Περίληψη 1. Ιστορικό και σκοπός της ερευνητικής στρατηγικής Οι Νευροεκφυλιστικές Νόσοι (ND) είναι σε μεγάλο βαθμό ανίατες καταστάσεις που εξασθενούν τον ασθενή και συνδέονται στενά με την ηλικία. Μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

6ο Διαβητολογικό. Συνέδριο. 20 έως 22 Νοεμβρίου 2009. Σακχαρώδης Διαβήτης Γνώση βασισμένη στην ένδειξη. Κάνουμε το σωστό; Πάτρα.

6ο Διαβητολογικό. Συνέδριο. 20 έως 22 Νοεμβρίου 2009. Σακχαρώδης Διαβήτης Γνώση βασισμένη στην ένδειξη. Κάνουμε το σωστό; Πάτρα. Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική Διαβητολογικό Κέντρο 6ο Διαβητολογικό Συνέδριο Σακχαρώδης Διαβήτης Γνώση βασισμένη στην ένδειξη Κάνουμε το σωστό; Ενα διαχρονικό δίλημμα

Διαβάστε περισσότερα

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας.

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΑΣΘΜΑ Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. Αν από το τρέξιμο, τη γυμναστική ή άλλη εργασία, δυσκολεύεται η αναπνοή, αυτό λέγεται άσθμα. Αρεταίος Καππαδόκης, 100 μχ Οι γυναίκες ήταν

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Αν. Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2013-2014 Πάτρα, 2013 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ»

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΜΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ, Γ.Ν.Π. «Π.. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» ΟΜEΣ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙ ΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΡΩΤΟΓΕΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ

ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΡΩΤΟΓΕΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΡΩΤΟΓΕΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ Σωµατόµορφες διαταραχές: οµάδα ψυχικών παθήσεων που παρουσιάζονται µε τη µορφή σωµατικών συµπτωµάτων, για τα οποία δεν µπορεί να δοθεί επαρκής παθοφυσιολογική ερµηνεία. Κοινή

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Συναισθηματικές διαταραχές Μάθημα 1 Ψυχιατρική. Δρ. Μιχαήλ Χατζούλης Δρ.Γιώργος Αρ. Αλεβιζόπουλος Τομέας Ψυχικής Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ

Συναισθηματικές διαταραχές Μάθημα 1 Ψυχιατρική. Δρ. Μιχαήλ Χατζούλης Δρ.Γιώργος Αρ. Αλεβιζόπουλος Τομέας Ψυχικής Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ Συναισθηματικές διαταραχές Μάθημα 1 Ψυχιατρική Δρ. Μιχαήλ Χατζούλης Δρ.Γιώργος Αρ. Αλεβιζόπουλος Τομέας Ψυχικής Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ Κατάθλιψη Συχνή και σοβαρή ψυχική διαταραχή με κεντρικά χαρακτηριστικά:

Διαβάστε περισσότερα