Κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών"

Transcript

1 EλλHNIKH MAIEYTIKH & γynaikoλoγia 19(3): , 2007 Ανασκόπηση Κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών Αν. Παπαδόπουλος 1 Τρ. Τσαλίκης 2 Αθ. Παπαδόπουλος 2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Παρά τη μεγάλη πρόοδο που έχει συντελεσθεί σχετικά με την κατανόηση των αιτιοπαθογενετικών μηχανισμών της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης, τις μεθόδους εκτίμησης της οστικής πυκνότητας και τις θεραπευτικές στρατηγικές, η νόσος αποτελεί σοβαρό πρόβλημα της δημόσιας υγείας, αφού οι επιπλοκές της οστεοπόρωσης συνοδεύονται από υψηλή νοσηρότητα και θνητότητα, καθώς και κοινωνικοοικονομικό κόστος. Στην παρούσα ανασκόπηση, παρουσιάζονται οι κατευθυντήριες γραμμές για τη διάγνωση, πρόληψη και θεραπευτική αντιμετώπιση της μετεμμηνοπαυσιακής βλάβης των οστών. Όροι ευρετηρίου: εμμηνόπαυση, οστεοπόρωση, οστική πυκνότητα. 1 Ορθοπαιδικό Τμήμα, ΓΝΘ «Ιπποκράτειο» 2 Α Μαιευτική-Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ, ΠΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Αλληλογραφία: Ανέστης Παπαδόπουλος Ορθοπαιδικό Τμήμα, ΓΝΘ «Ιπποκράτειο» Κωνσταντινουπόλεως Θεσσαλονίκη Τηλ.: Fax: Κατατέθηκε: 30/03/07 Εγκρίθηκε: 29/09/07 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οστεοπόρωση είναι η ελάττωση της πυκνότητας του οστίτη ιστού σε τέτοιο βαθμό, ώστε να προκύπτει ελάττωση της μηχανικής αντοχής του οστού και να προκαλούνται παθολογικά κατάγματα. Η πρωτοπαθής οστεοπόρωση διακρίνεται σε δύο κλινικούς τύπους. Ο τύπος Ι αφορά στη μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση, που αφορά σε γυναίκες στα πρώτα 15 χρόνια μετά την εμμηνόπαυση, προσβάλλει κυρίως το σπογγώδες οστούν και οδηγεί σε κατάγματα των σπονδυλικών σωμάτων και του περιφερικού άκρου της κερκίδας. Ο τύπος ΙΙ συνίσταται στη γεροντική οστεοπόρωση και αφορά στον πληθυσμό ηλικίας μεγαλύτερης των 70 ετών ανεξάρτητα του φύλου. Η ελάττωση της μηχανικής αντοχής παρατηρείται κυρίως στο φλοιώδες οστό και χαρακτηρίζεται από κατάγματα του περιφερικού σκελετού, όπως εκείνα του άνω άκρου του μηριαίου οστού. ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΤΥΠΟΥ Ι Επιδημιολογικές μελέτες έχουν καταδείξει ότι το 30% των μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών έχει κλινικά ευρήματα οστεοπόρωσης τύπου Ι 1,2. Πολυκεντρική επιδημιολογική μελέτη που έγινε σε πολυάριθμο δείγμα Ευρωπαϊκού πληθυσμού έδειξε ότι το 20% των γυναικών ηλικίας άνω των 50 ετών είχε υποστεί οστεοπορωτικό κάταγμα σπονδύλου 3. Επίσης, έχει καταγραφεί ότι το σύνολο των ημερών νοσηλείας γυναικών με οστεοπορωτικά κατάγματα είναι σχεδόν διπλάσιο εκείνου που αφορά σε αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια και χρόνια πνευμονικά νοσήματα και τριπλάσιο εκείνου των εμφραγμάτων 264

2 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ μυοκαρδίου και του καρκίνου του μαστού 4. Υπολογίζεται ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση δαπανώνται για τη νοσηλεία ασθενών με οστεοπορωτικά κατάγματα περίπου 4,8 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως και καταλαμβάνονται περίπου κλίνες ανά διανυκτέρευση ετησίως 5. Στην Ελλάδα, η επίπτωση των καταγμάτων του άνω άκρου του μηριαίου οστού κατά το έτος 1997 υπολογίσθηκε σε 448,87/ σε γυναίκες ηλικίας άνω των 50 ετών 6. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟ ΠΑΥΣΙΑΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η βασική αιτία πρόκλησης οστεοπόρωσης είναι η ύπαρξη μακροχρόνιου αρνητικού ισοζυγίου κατά την οστική ανακατασκευή. Στη μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση, παρατηρείται αυξημένη οστική απώλεια, λόγω της δραματικής ελάττωσης των οιστρογόνων, που διαταράσσει τη δράση των ασβεστιοτρόπων ορμονών, καθώς και της παρακρινικής δράσης κυτοκινών, όπως των ιντερλευκινών 1 και 6, των παραγόντων TNF, TGF-β, IGF-I, IGF-II και της προσταγλανδίνης Ε2. Επίσης, σε ανεπάρκεια των οιστρογόνων έχει παρατηρηθεί ενεργοποίηση μεγάλου αριθμού μεταβολικών μονάδων του οστού. Το φαινόμενο αυτό οδηγεί σε αυξημένη δραστηριότητα των οστεοβλαστών, που σε συνθήκες έλλειψης ενεργοποίησης των υποδοχέων οιστρογόνων που υπάρχουν σε αυτούς, υπερεκκρίνουν ιντερλευκίνες IL-1 και IL-6 7,8. Αυτές οι κυτοκίνες κινητοποιούν την αιμοποιητική σειρά των μεσεγχυματικών κυττάρων και διεγείρουν τελικά την παραγωγή οστεοκλαστών με αποτέλεσμα την αυξημένη απώλεια οστού. H αυξημένη οστεοκλαστική δραστηριότητα στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες οφείλεται επιπρόσθετα σε δευτεροπαθή μείωση της ενδογενούς έκκρισης της καλσιτονίνης 9. Άλλοι έμμεσοι μηχανισμοί επίδρασης της οιστρογονικής ανεπάρκειας στην οστική ανακατασκευή είναι η ελάττωση της παραγωγής του ενζύμου της 1α-υδροξυλάσης και άρα της 1,25 διυδροξυβιταμίνης D3, καθώς και η μείωση της ευαισθησίας των υποδοχέων στην παραθορμόνη 10. Αξίζει να τονιστεί η έννοια της κορυφαίας οστικής πυκνότητας στην παθογένεια της νόσου, αφού η βελτιστοποίησή της αποτελεί τον κύριο στόχο της πρόληψης της οστεοπόρωσης. Η κορυφαία οστική πυκνότητα είναι η μέγιστη τιμή οστικής πυκνότητας που επιτυγχάνεται κατά τη διάρκεια της ζωής. Στην Ελλάδα, η κορυφαία οστική πυκνότητα στις γυναίκες επιτυγχάνεται περίπου κατά το 25 ο έτος της ηλικίας. Στη συνέχεια και μέχρι το ο έτος της ηλικίας οι γυναίκες διατηρούν σχεδόν σταθερή οστική πυκνότητα. Με την πάροδο της ηλικίας, αρχίζει βαθμιαία απώλεια οστικής μάζας με ετήσιο ρυθμό 0,5-1,5%. Μετά την εμμηνόπαυση, ο ρυθμός της οστικής απώλειας αυξάνεται δραματικά και κυμαίνεται μεταξύ 2% και 4% κατά τη διάρκεια των πρώτων 5 ετών, ενώ στη συνέχεια ελαττώνεται σε επίπεδα 1-2%. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε σημαντικό ποσοστό γυναικών, που προσεγγίζει το 35%, έχει παρατηρηθεί εμμένουσα ή περιστασιακή αύξηση του ετήσιου ρυθμού της οστικής απώλειας, πλέον του 3%, κατά τα πρώτα 10 έτη μετά την εμμηνόπαυση (fast bone loosers) 11. Η επίτευξη υψηλής τιμής κορυφαίας οστικής πυκνότητας ελαχιστοποιεί την πιθανότητα εμφάνισης οστεοπόρωσης στη μετεμμηνοπαυσιακή χρονική περίοδο, ενώ αντίθετα, η χαμηλή κορυφαία οστική πυκνότητα συνοδεύεται από υψηλό κίνδυνο ανάπτυξης οστεοπόρωσης κατά την πέμπτη δεκαετία της ζωής. Η τιμή της κορυφαίας οστικής πυκνότητας κατά 80% περίπου εξαρτάται από διάφορα γονιδιακά χαρακτηριστικά, όπως ο πολυμορφισμός του γονιδίου του υποδοχέα της βιταμίνης D 12 ή του υποδοχέα των οιστρογόνων 13. Επίσης, έχει παρατηρηθεί ότι οι μικρόσωμες γυναίκες ανοικτού δέρματος επιτυγχάνουν μικρότερες τιμές κορυφαίας οστικής πυκνότητας 14. Σπανιότερα κληρονομικά αίτια επίτευξης χαμηλής τιμής κορυφαίας οστικής πυκνότητας στις γυναίκες αποτελούν διάφορες παθήσεις, όπως η ατελής οστεογένεση, η οικογενής νεφρική υπερασβεστιουρία και το σύνδρομο Turner. Ορμονικές διαταραχές κατά την παιδική και εφηβική ηλικία όπως υπογοναδισμός, υποθυρεοειδισμός, ανεπάρκεια της αυξητικής ορμόνης και νεανικός διαβήτης, οδηγούν επίσης σε χαμηλή κορυφαία οστική πυκνότητα. Έχει βρεθεί ότι η τιμή της κορυφαίας οστικής πυκνότητας παρουσιάζει αντιστρόφως ανάλογη σχέση με την ηλικία εμμηναρχής 15. Σχετικά με την επίδραση της κύησης ή γαλουχίας, έχει αποδειχθεί ότι η κύηση και σε λιγότερο βαθμό η γαλουχία, σε ηλικία μικρότερη των 18 ετών, αποτελεί δυσμενή παράγοντα στη βελτιστοποίηση της κορυφαίας οστικής πυκνότητας 16. Άλλος σημαντικός παράγοντας της ανάπτυξης της οστικής μάζας είναι η πρόσληψη ασβεστίου. Κατά την περίοδο της σκελετικής ανάπτυξης τυχόν χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου ή αυξημένη αποβολή ασβεστίου στα ούρα οδηγεί σε ελάττωση της επιτυγχανόμενης κορυφαίας οστικής πυκνότητας 17. Σχετικά με την επίδραση της άσκησης, πολλές μελέτες έχουν παρατηρήσει αυξημένες τιμές κορυφαίας οστικής μάζας σε νεαρές γυναίκες που ασκούνται καθημερινά, ιδίως σε προγράμματα άρσης βαρών και αεροβικής γυμναστικής Τέλος, διάφορες παθήσεις κατά την περίοδο της σκελετικής ανάπτυξης, όπως βρογχικό 265

3 Παπαδοπουλος και συν. Κατευθυντhριες γραμμeς για τη διaγνωση, πρoληψη και θεραπεiα της μετεμμηνοπαυσιακhς βλaβης των οστων άσθμα ή ρευματικές νόσοι, που επιβάλλουν χρόνια λήψη κορτικοστεροειδών, καθώς και η ψυχογενής ανορεξία 21 οδηγούν σε σημαντική ελάττωση της τιμής της κορυφαίας οστικής πυκνότητας. ΔΙΑΓΝΩΣΗ Κλινική διάγνωση Τα υποκειμενικά ενοχλήματα μιας μετεμμηνοπαυσιακής γυναίκας με οστεοπόρωση συνίστανται κυρίως σε άτυπα μυϊκά και οστικά άλγη. Το οστικό άλγος εντοπίζεται στη θωρακική και οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης και τίθεται συχνά θέμα διαφορικής διάγνωσης με τη σπονδυλοαρθροπάθεια. Επίσης, οι μυαλγίες μπορεί να συγχέονται με το σύνδρομο της ινομυαλγίας. Δυστυχώς, συχνά η κλινική υποψία της οστεοπόρωσης τίθεται όταν επισυμβούν παθολογικά κατάγματα σπονδυλικών σωμάτων ή οστών του περιφερικού σκελετού. Η απώλεια ύψους της ασθενούς πλέον των 4 εκατοστόμετρων, όπως αυτή διαπιστώνεται με τη χρήση αναστημόμετρου και τη σύγκριση του αναπτύγματος των άνω άκρων με το ανάστημα, καθώς και η παρουσία κύφωσης, αποτελούν κλινικά σημεία ήδη εγκατεστημένης οστεοπόρωσης. Απεικονιστικές μέθοδοι α) Μέθοδος απορροφησιομετρίας διπλοενεργειακής δέσμης ακτίνων Χ (DEXA) Αποτελεί τη συχνότερα εφαρμοζόμενη μέθοδο για τη διάγνωση της οστεοπόρωσης. Συνίσταται στον υπολογισμό της περιεκτικότητας του οστού σε μεταλλικά στοιχεία και επομένως έμμεσα στον υπολογισμό της οστικής πυκνότητας (g/cm 2 ), χρησιμοποιώντας δύο δέσμες, χαμηλής και υψηλής ενέργειας, από το συνεχές φάσμα των ακτίνων Χ. Η μέτρηση αφορά κυρίως στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης (Ο2-Ο4), στον αυχένα του μηριαίου οστού και στην περιφερική μετάφυση των οστών του πήχη. Σχετικές ή απόλυτες ενδείξεις για τη μέτρηση της οστικής πυκνότητας στην περιοχή της οσφυϊκής μοίρας αποτελούν η εκσεσημασμένη σπονδυλοαρθροπάθεια, κυφοσκολιωτικές διαταραχές, κατάγματα, καθώς και η παρουσία υλικών σπονδυλοδεσίας. Στην περιοχή του αυχένα του μηριαίου οστού, οι αντενδείξεις αφορούν σε ιστορικό κατάγματος, οστεοσύνθεσης ή αρθροπλαστικής και σε παρουσία βλαβών ετερότοπης περιαρθρικής οστεοποίησης. Παρά την ικανοποιητική ακρίβεια (0,5-2%) και επαναληψιμότητα (1%) της μεθόδου, θα πρέπει να σημειωθούν οι ακόλουθοι περιορισμοί της μεθόδου 22,23 : α) δεν παρέχονται πληροφορίες για την ποιοτική σύνθεση και στερεοταξική γεωμετρία του φλοιώδους και σπογγώδους οστού, β) η ακρίβεια της μεθόδου επηρεάζεται σημαντικά από το πάχος και τη σύνθεση των μαλακών μορίων που περιβάλλουν την εξεταζόμενη περιοχή του σκελετού και γ) η μέθοδος αναλογεί σε προβολή μόνο των δύο διαστάσεων του οστού. Στην εκτίμηση των αποτελεσμάτων καταγραφής της μέσης οστικής συχνότητας (BMD, Bone Mineral Density) χρησιμοποιούνται το T-score και Z-score, όπου ως T-score ορίζεται η σταθερά απόκλιση της διαφοράς μεταξύ της μέσης τιμής οστικής πυκνότητας στην εξετασθείσα περιοχή του σκελετού σε σχέση με την αντίστοιχη τιμή της κορυφαίας οστικής μάζας υγιούς νεαρού ατόμου του ίδιου φύλου και ηλικίας ετών, ενώ το Z- score εκφράζει πόσες σταθερές αποκλίσεις απέχει η μετρηθείσα τιμή από την αντίστοιχη τιμή φυσιολογικού ατόμου ίδιου φύλου και ηλικίας. Η διαγνωστική και προγνωστική αξία του Z-score είναι χαμηλή, αφού ο παράγοντας της ηλικίας, ιδιαίτερα στο θήλυ πληθυσμό, δεν μπορεί να αποτελεί αξιόπιστη μεταβλητή της οστικής μάζας, π.χ. είναι πιθανό να υπάρχει σημαντική διαφορά της οστικής πυκνότητας μεταξύ μιας γυναίκας 50 ετών που είναι σε εμμηνόπαυση για διάστημα 5 ετών και μιας γυναίκας ίδιας ηλικίας που δεν έχει εισέλθει ακόμα στην εμμηνόπαυση. Επίσης, η χρήση του Z-score οδηγεί συχνά σε υποεκτίμηση του κινδύνου κατάγματος. Γι αυτούς τους λόγους, η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (WHO) συστήνει την αξιολόγηση του T-score για τη διάγνωση της οστεοπόρωσης. Σε τιμές T-score μεγαλύτερες του -1, η οστική πυκνότητα κρίνεται ως φυσιολογική. Σε τιμές μεταξύ -1 και -2,5 τίθεται η διάγνωση οστεοπενίας, ενώ τιμές μικρότερες του -2,5 θέτουν τη διάγνωση οστεοπόρωσης. Σε συνύπαρξη οστεοπορωτικού κατάγματος χρησιμοποιείται ο όρος της εγκατεστημένης οστεοπόρωσης. Σχετικά με την πρόγνωση του κινδύνου κατάγματος κατά την αξιολόγηση του T-score, αξίζει να σημειωθεί ότι σε τιμή -1,0 υπάρχει 50% μεγαλύτερος κίνδυνος πρόκλησης οστεοπορωτικού κατάγματος συγκριτικά με την τιμή 0, ενώ για κάθε μείωση του T-score κατά μία μονάδα ο κίνδυνος κατάγματος διπλασιάζεται. Κάθε σταθερά απόκλιση (SD, standard deviation) αναλογεί σε μεταβολή της οστικής μάζας κατά 10-12% περίπου. β) Μέθοδος ποσοτικής υπερηχοτομογραφίας (QUS) Οι παράμετροι που χρησιμοποιεί η μέθοδος είναι η εξασθένηση της δέσμης ηχητικών κυμάτων, BUA (Broad Ultrasound Attenuation) και η ταχύτητα μετάδοσης του ήχου, SOS (Speed Of Sound) σε περιφερικές περιοχές του σκελετού, όπως η 266

4 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ πτέρνη και το περιφερικό άκρο της κερκίδας Τα αποτελέσματα των μεθόδων QUS και DEXA δεν είναι ισοδύναμα. Στη μέθοδο της ποσοτικής υπερηχοτομογραφίας οι τιμές του παθολογικού T-score είναι υψηλότερες σε σχέση με τις αντίστοιχες της μεθόδου DEXA. Γι αυτό το λόγο, ένα αποτέλεσμα φυσιολογικής τιμής T-score μετά από εφαρμογή της μεθόδου QUS δεν αποκλείει την πιθανότητα χαμηλής οστικής μάζας. Αρκετές μελέτες έχουν καταδείξει ότι σε γυναίκες λευκής φυλής και ηλικίας άνω των 65 ετών η μέθοδος QUS μπορεί να παρέχει αξιόπιστη πρόβλεψη του κινδύνου κατάγματος στην περιοχή του ισχίου, ενώ σε γυναίκες νεότερης ηλικίας η προγνωστική αξία της μεθόδου είναι αμφίβολη, συγκριτικά με τη μέθοδο DEXA, που αποτελεί τη μέθοδο εκλογής. Έχει αποδειχθεί ότι διάφοροι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν στατιστικώς σημαντικά την ακρίβεια της μεθόδου 31 όπως η θέση του άκρου στο χώρο, η θερμοκρασία του χώρου εξέτασης, το επίπεδο της σωματικής δραστηριότητας του εξεταζόμενου σε δεδομένο χρονικό διάστημα που προηγήθηκε της εξέτασης, καθώς και διάφορες ανατομικές παραλλαγές των οστών. Η χαμηλότερη ακρίβεια και επαναληψιμότητα της μεθόδου, συγκριτικά με τη DEXA, αποτελούν τις κυριότερες αιτίες για την απουσία ένδειξης της μεθόδου στη διαχρονική παρακολούθηση των μεταβολών της οστικής πυκνότητας, καθώς και του θεραπευτικού αποτελέσματος 32. Στις περιπτώσεις μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών που έτυχαν εκτίμησης της οστικής πυκνότητάς τους μέσω ποσοτικής υπερηχοτομογραφίας, συνιστάται ότι σε τιμές T-score μεγαλύτερες του 1 ενδείκνυται επανέλεγχος μετά από 2 έτη, σε τιμές χαμηλότερες του -1 επιβάλλεται έλεγχος της ασθενούς με DEXA και σε τιμές T-score που εμπίπτουν στη γκρίζα ζώνη (μεταξύ -1 και 1) η συνύπαρξη κλινικών παραγόντων κινδύνου απαιτεί εφαρμογή της μεθόδου DEXA, ενώ σε απουσία παραγόντων κινδύνου συνιστάται η διενέργεια ελέγχου με τη χρήση DEXA μετά από πάροδο ενός έτους. γ) Μέθοδος ποσοτικής υπολογιστικής τομογραφίας (QCT) Η μέθοδος διακρίνεται στη δισδιάστατη (2D) και τρισδιάστατη (3D) ή ογκομετρική (vqct) ποσοτική υπολογιστική τομογραφία. Η ογκομετρική μέθοδος συνίσταται σε πολυτομική σάρωση και τρισδιάστατη ανασύνθεση της οσφυϊκής μοίρας της σπονδυλικής και του άνω πέρατος του μηριαίου οστού και στη μέτρηση της μέσης τιμής της οστικής πυκνότητας στο σπογγώδες (tbmd), στο φλοιώδες (cbmd), καθώς και στο ολικό οστό (ibmd). Η μέθοδος, εκτιμώντας την οστική πυκνότητα ογκομετρικά, διακρίνει την οστική γεωμετρία και την οστική πυκνότητα ως ανεξάρτητους παράγοντες στην εμβιομηχανική συμπεριφορά των οστών και άρα, στη διαμόρφωση του κινδύνου κατάγματος Διάφορες μελέτες έχουν αποδείξει ότι η μέτρηση της πυκνότητας του ολικού οστού (ibmd) με τη μέθοδο vqct ή DEXA εκτιμά με μεγαλύτερη ακρίβεια τον κίνδυνο κατάγματος, συγκριτικά με τη μέτρηση της πυκνότητας του σπογγώδους οστού (tbmd) στη σπονδυλική στήλη ή στο εγγύς άκρο του μηριαίου οστού Τα αποτελέσματα κλινικών μελετών σε μεγάλες σειρές μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών συμφωνούν ότι η μέτρηση της οστικής πυκνότητας με τη μέθοδο vqct έχει μεγαλύτερη ευαισθησία στην ανίχνευση γυναικών με οστεοπορωτικά κατάγματα σπονδυλικής στήλης, συγκριτικά με τη μέθοδο DEXA Παρόμοια αποτελέσματα έχουν καταγραφεί σε μελέτη πληθυσμού μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών με δευτεροπαθή οστεοπόρωση, λόγω χρόνιας λήψης κορτικοστεροειδών 42. Συγκριτικά με τη μέθοδο DEXA, η μέθοδος παρουσιάζει σημαντικά μειονεκτήματα, όπως η σαφώς μεγαλύτερη έκθεση στην ιονίζουσα ακτινοβολία (50 msv έναντι 1-6 msv), ο μεγαλύτερος χρόνος εξέτασης, το υψηλότερο οικονομικό κόστος, καθώς και η μικρότερη ακρίβεια και επαναληψιμότητα, που δεν έχουν επιτρέψει την ευρεία εφαρμογή της μεθόδου στην κλινική πράξη. δ) Νεότερες απεικονιστικές μέθοδοι μελέτης της μικροαρχιτεκτονικής του οστού Κατά την τελευταία δεκαετία δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην επινόηση και εφαρμογή μεθόδων που αφορούν επιπρόσθετα στην ποιοτική ανάλυση της μικροαρχιτεκτονικής του φλοιώδους και σπογγώδους οστού, με σκοπό την ακριβέστερη εκτίμηση της μηχανικής αντοχής του σκελετού και κατά συνέπεια την ορθότερη αξιολόγηση του κινδύνου οστεοπορωτικού κατάγματος, όπως η πολυτομική υπολογιστική τομογραφία υψηλής ευκρίνειας (HRCT), η απεικόνιση υψηλής ευκρίνειας μέσω μαγνητικού συντονισμού (HRMR), καθώς και οι αντίστοιχες μικροσκοπικές μέθοδοι, που τυγχάνουν in vitro εφαρμογών Η απλοποίηση της εφαρμογής αυτών των νεότερων μεθόδων σε συνδυασμό με τη βελτίωση των παραμέτρων της ακρίβειας και της επαναληψιμότητάς τους υπόσχεται στο μέλλον πληρέστερη ανάλυση της μικροαρχιτεκτονικής του οστού και ακριβέστερη πρόγνωση του κινδύνου κατάγματος. Βιοχημικοί δείκτες οστικής εναλλαγής Έχουν παρατηρηθεί υψηλότερες τιμές των βιο- 267

5 Παπαδοπουλος και συν. Κατευθυντhριες γραμμeς για τη διaγνωση, πρoληψη και θεραπεiα της μετεμμηνοπαυσιακhς βλaβης των οστων χημικών δεικτών οστικής εναλλαγής στους ασθενείς με μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Ωστόσο, δεν θεωρούνται χρήσιμοι στη διάγνωση της οστεοπόρωσης, λόγω της συχνής επικάλυψης που διαπιστώνεται ανάμεσα σε τιμές φυσιολογικού πληθυσμού και ασθενών με οστεοπόρωση και της υψηλής μεταβλητότητάς τους σε διαδοχικές μετρήσεις. Αντίθετα, οι βιοχημικοί δείκτες παρουσιάζουν σημαντικά πλεονεκτήματα στην παρακολούθηση του αποτελέσματος της θεραπευτικής αγωγής. Ενώ οι πρώτες ενδείξεις για ανταπόκριση ή μη στην αντιοστεοπορωτική αγωγή με απεικονιστικές μεθόδους μέτρησης της οστικής πυκνότητας γίνονται αντιληπτές περίπου ένα χρόνο μετά την έναρξη αγωγής, οι μεταβολές των βιοχημικών δεικτών επισυμβαίνουν σε πρωιμότερο χρόνο. Ελάττωση των δεικτών οστικής απορρόφησης (τελοπεπτίδια NTX και CTX ορού και ούρων, TRAP 5b) παρατηρείται μόλις 3-4 μήνες μετά την έναρξη επιτυχούς αντιοστεοκλαστικής αγωγής, ενώ περίπου 6-9 μήνες αγωγής αρκούν για την ανίχνευση μεταβολών στις τιμές των δεικτών οστικής παραγωγής, όπως της οστεοκαλσίνης και του οστικού κλάσματος της αλκαλικής φωσφατάσης. Οι δείκτες οστικής απορρόφησης παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη ευαισθησία και ειδικότητα στην εκτίμηση του θεραπευτικού αποτελέσματος, αφού η ελάττωσή τους προσεγγίζει μέχρι και το 80% των τιμών αναφοράς σε περιπτώσεις επιτυχούς αγωγής. Έχει βρεθεί ότι η πτώση του NTX στα ούρα μετά από 3 μήνες αγωγής καλσιτονίνης είναι 20-30% 51, 35-50% σε θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης με οιστρογόνα 52-55, πλέον του 50% μετά από χορήγηση αλενδρονάτης 56 και περίπου 80% με το συνδυασμό αλενδρονάτης και οιστρογόνων 57. Αξίζει να σημειωθεί ότι η μέτρηση των βιοχημικών δεικτών του οστικού μεταβολισμού μπορεί να συμβάλλει στην πρόβλεψη του ρυθμού οστικής απώλειας στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες. Μελέτες μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών που δεν έτυχαν αντιοστεοκλαστικής αγωγής, έχουν καταδείξει ότι η ομάδα των γυναικών με αυξημένες συγκεντρώσεις NTX εμφάνισε μεγαλύτερη οστική απώλεια σε διάστημα ενός έτους, ενώ οι γυναίκες με χαμηλές τιμές NTX παρουσίασαν μικρότερο ρυθμό απώλειας οστικής μάζας 58,59. Γι αυτό το λόγο, συνιστώνται στις περιπτώσεις μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών υψηλού κινδύνου για ταχεία απώλεια οστικής μάζας περιοδικές μετρήσεις των βιοχημικών δεικτών της οστεοκλαστικής δραστηριότητας ανά 3 μήνες ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Ο σκοπός της θεραπευτικής αγωγής έγκειται στη μείωση της νοσηρότητας και της θνησιμότητας που οφείλεται στις επιπλοκές της νόσου, κυρίως στα οστεοπορωτικά κατάγματα. Σχετικά με τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, εφαρμογή αντιοστεοπορωτικής αγωγής ενδείκνυται κυρίως σε τρεις ομάδες 63 : 1) T-score < -2,5 στα αποτελέσματα μέτρησης της οστικής πυκνότητας με τη χρήση της μεθόδου DEXA, 2) ασθενείς με τουλάχιστον δύο σπονδυλικά κατάγματα, εφόσον έχουν αποκλειστεί άλλα νοσήματα, ανεξάρτητα των τιμών μέτρησης της BMD και 3) μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που λαμβάνουν χρόνια αγωγή με κορτικοστεροειδή, ανεξάρτητα του ιστορικού κατάγματος και των αποτελεσμάτων μέτρησης BMD. Η διάρκεια της αγωγής θα πρέπει να συνεχίζεται εφόρου ζωής, επειδή η διακοπή του θεραπευτικού σχήματος θα επιφέρει αύξηση της οστικής εναλλαγής και ελάττωση της οστικής πυκνότητας, επιδείνωση των διαταραχών της μικροαρχιτεκτονικής των οστών και αύξηση του κινδύνου κατάγματος. Η μεγαλύτερη αύξηση της οστικής πυκνότητας επιτυγχάνεται συνήθως κατά τα πρώτα δύο έτη της θεραπείας. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι σε περιπτώσεις σημαντικής αύξησης της οστικής πυκνότητας, με αποτέλεσμα αυτή να προσεγγίζει τη φυσιολογική, η αγωγή μπορεί να διακοπεί προσωρινά, με την προϋπόθεση ότι θα παρακολουθούνται οι δείκτες οστικής εναλλαγής ανά 3 μήνες 64. Στη συνέχεια, περιγράφονται τα φαρμακευτικά σχήματα που έχουν τύχει τη συχνότερη εφαρμογή στην πρόληψη και αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης. Διφωσφονικά Τα διφωσφονικά είναι συνθετικά ανάλογα του πυροφωσφορικού οξέος. Λόγω της χημικής ομοιότητας με το πυροφωσφορικό οξύ, τα διφωσφονικά δεσμεύονται στους κρυστάλλους του υδροξυαπατίτη και οδηγούν σε σχετικά ταχύ κορεσμό των οστεοκλαστών με μόρια διφωσφονικού αντί των μορίων ασβεστίου, με αποτέλεσμα την απόπτωση των οστεοκλαστών από το μέτωπο της οστικής απορρόφησης, αφού έχει απορροφηθεί μικρότερη ποσότητα επιμεταλλωμένης θεμέλιας ουσίας του οστίτη ιστού. Αποτελεί την ομάδα φαρμακευτικών ουσιών με τη μεγαλύτερη εφαρμογή στη θεραπεία της οστεοπόρωσης, με κυριότερους εκπροσώπους δύο αμινοδιφωσφονικά, την αλενδρονάτη και ριζενδρονάτη. Η κυκλοφορία νέων φαρμακοτεχνικών μορφών που επιτρέπουν την άπαξ χορήγηση εβδομαδιαίως, στοχεύει κυρίως στη βελτίωση της συμμόρφωσης των ασθενών στο θεραπευτικό σχήμα, που αποτελεί το κυριότερο πρόβλημα στην εφαρμογή οιασδήποτε 268

6 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ αντιοστεοπορωτικής αγωγής. Έχει αποδειχθεί ότι η εβδομαδιαία χορήγηση 70mg έχει περίπου την ίδια επίδραση στην οστική πυκνότητα με την ημερήσια χορήγηση 10mg αλενδρονάτης 65. Μελέτες του θεραπευτικού οφέλους της αλενδρονάτης σχετικά με τον κίνδυνο κατάγματος σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες 66,67 έχουν αποδείξει ότι η χορήγηση αλενδρονάτης σε ασθενείς με ιστορικό σπονδυλικών καταγμάτων ελάττωσε τη συχνότητα οστεοπορωτικών καταγμάτων σπονδυλικής στήλης, κεντρικού πέρατος μηριαίου οστού και περιφερικού πέρατος κερκίδας κατά 50% εντός τριών ετών, ενώ ο κίνδυνος πολλαπλών σπονδυλικών καταγμάτων μειώθηκε σε ποσοστό 90%. Σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση (T-score < -2,5) χωρίς ιστορικό κατάγματος, η αλενδρονάτη επέφερε αύξηση των τιμών οστικής πυκνότητας σε όλες τις περιοχές μέτρησης και ελάττωσε κατά 36% τη συχνότητα των συμπτωματικών σπονδυλικών καταγμάτων. Παρόμοια με την αλενδρονάτη, η εβδομαδιαία χορήγηση 35mg ριζενδρονάτης επιτυγχάνει αντίστοιχη αύξηση της BMD με την καθημερινή χορήγηση 5mg 68. Σχετικές μελέτες 69,70 έχουν συμπεράνει ότι σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες η χορήγηση ριζενδρονάτης ελάττωσε τον κίνδυνο νέου σπονδυλικού κατάγματος κατά 61-65% κατά το πρώτο έτος της θεραπείας. Στα τρία χρόνια θεραπείας, η ελάττωση της συχνότητας νέων σπονδυλικών καταγμάτων ήταν 41-49%, ενώ ο κίνδυνος μη σπονδυλικών καταγμάτων μειώθηκε σε ποσοστό 33-39%. Καλσιτονίνη Πρόκειται για πολυπεπτίδιο που αποτελείται από 32 αμινοξέα και αναστέλλει τη δράση των οστεοκλαστών μέσω διέγερσης της αδενυλκυκλάσης και ενεργοποίησης του κύκλου φωσφολιπάσης C και camp. Αυτές οι βιοχημικές μεταβολές οδηγούν σε αύξηση του ενδοκυττάριου ασβεστίου, σύσπαση των οστεοκλαστών και αδυναμία προσκόλλησής τους στο μέτωπο της οστεόλυσης. Κατά τα τελευταία χρόνια, η χρήση της καλσιτονίνης στη θεραπεία της οστεοπόρωσης έχει περιορισθεί σημαντικά, διότι τα αποτελέσματα αρκετών τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών μεγάλων σειρών ασθενών έχουν συμπεράνει ότι η χορήγηση, ενέσιμη ή συχνότερα ενδορινική, ανασυνδυασμένης καλσιτονίνης σολομού ελαττώνει τον κίνδυνο σπονδυλικού κατάγματος σε ποσοστά μικρότερα του 20%, ενώ η δράση της στην πρόληψη μη σπονδυλικών καταγμάτων είναι αμφίβολη Πάντως, η αναλγητική δράση της καλσιτονίνης, πιθανώς μέσω αύξησης του επιπέδου των β-ενδορφινών, βοηθά σημαντικά στην αντιμετώπιση των οστεοπορωτικών σπονδυλικών καταγμάτων και συνιστάται η συγχορήγηση καλσιτονίνης σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οξύ σπονδυλικό κάταγμα για διάστημα 2-3 μηνών. Εκλεκτικοί τροποποιητές των οιστρογονικών υποδοχέων (Selective Estrogen Receptor Modulators: SERMs) Αποτελούν ουσίες με συναγωνιστική των οιστρογόνων δράση στα οστά και στα λιπίδια και ανταγωνιστική δράση στο μαστό και στη μήτρα. Η ραλοξιφένη, ένα συνθετικό βενζοθειοφενικό παράγωγο, αποτελεί τον κύριο τροποποιητή που χρησιμοποιείται στην πρόληψη και θεραπεία της οστεοπόρωσης. Είναι γνωστό ότι υπάρχουν δύο τύποι πυρηνικών υποδοχέων των οιστρογόνων, ο υποδοχέας τύπου α (ERα) και ο υποδοχέας τύπου β (ERβ). Ο μαστός, το ήπαρ και η μήτρα διαθέτουν υποδοχείς τύπου α, ενώ τα οστά, τα αγγεία, οι πνεύμονες και το ουροποιητικό σύστημα διαθέτουν υποδοχείς τύπου β. Στις ωοθήκες και το κεντρικό νευρικό σύστημα έχουν ανευρεθεί υποδοχείς αμφότερων των τύπων. Στα οστά, η ραλοξιφένη συνδέεται με τους υποδοχείς τύπου β που υπάρχουν στον πυρήνα των οστεοβλαστών, δρώντας συνεργικά με τα οιστρογόνα. Η σύνδεση του συμπλόκου ραλοξιφένης-υποδοχέα στο DNA του πυρήνα των κυττάρων οδηγεί σε ελάττωση της ιντερλευκίνης-6, που αποτελεί ισχυρό οστεολυτικό διαμεσολαβητή και αύξηση του TGFβ3, του παράγοντα ανάπτυξης που αναστέλλει την οστεόλυση και ευοδώνει την οστεοπαραγωγή, στη διαδικασία της οστικής ανακατασκευής. Στο μαστό και τη μήτρα, η ραλοξιφένη ανταγωνίζεται τη δράση των οιστρογόνων, ενώ στο ηπατικό κύτταρο, παρόλο που διαθέτει όμοιο τύπο υποδοχέων, δρα συνεργικά επάγοντας το μεταβολισμό της LDL λιποπρωτεΐνης και αυξάνοντας την κάθαρση της ολικής χοληστερόλης. Πρόσφατη μετα-ανάλυση 77 έδειξε ότι η χορήγηση 60mg ραλοξιφένης/ημέρα ελάττωσε το σχετικό κίνδυνο των σπονδυλικών καταγμάτων σε ποσοστό 40% περίπου, όχι όμως και τον κίνδυνο κατάγματος σε άλλες περιοχές του σκελετού. Επίσης, παρατηρήθηκε αύξηση της οστικής πυκνότητας σε ποσοστό 2% σε όλες τις περιοχές μέτρησης. Η θεραπεία με ραλοξιφένη συσχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εν τω βάθει φλεβοθρόμβωσης 78, παρόμοιου εκείνου της χορήγησης οιστρογόνων 79. Γι αυτό το λόγο, η χορήγησή της αντενδείκνυται σε γυναίκες με ιστορικό θρομβοεμβολικής νόσου, καθώς και κατά τη διάρκεια μακράς περιόδου ακινητοποίησης. Αντίθετα, η ραλοξιφένη δεν αυξάνει τον κίνδυνο υπερπλασίας ή καρκίνου του ενδομητρίου 80. Η αγωγή με SERMs μπορεί να αποτελεί θεραπεία πρώτης επιλογής σε εμμηνοπαυσιακές γυναίκες με 269

7 Παπαδοπουλος και συν. Κατευθυντhριες γραμμeς για τη διaγνωση, πρoληψη και θεραπεiα της μετεμμηνοπαυσιακhς βλaβης των οστων οστεοπενία για την αποφυγή περαιτέρω απώλειας οστικής μάζας. Στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με οστεοπόρωση δεν έχει αποδειχθεί επαρκής αντικαταγματική δράση της ραλοξιφένης σχετικά με το κεντρικό πέρας του μηριαίου και άλλες περιοχές του περιφερικού σκελετού 81,82. Παραθορμόνη Η παραθορμόνη έχει τύχει κλινικής εφαρμογής στη θεραπεία της οστεοπόρωσης, κυρίως με τη μορφή του συνθετικού Ν-τελικού τμήματός της (rhpth 1-34, τεριπαρατίδη). Έχει παρατηρηθεί ότι η χορήγηση τεριπαρατίδης αυξάνει σημαντικά την οστική πυκνότητα σε όλες τις περιοχές μέτρησης εκτός της περιφερικής μετάφυσης της κερκίδας και μειώνει σημαντικά τη συχνότητα των σπονδυλικών και μη σπονδυλικών καταγμάτων σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με εγκατεστημένη οστεοπόρωση 83. Η συνιστώμενη διάρκεια της θεραπείας είναι 18 μήνες, ενώ στη συνέχεια επιβάλλεται η διατήρηση του θεραπευτικού αποτελέσματος με τη χορήγηση διφωσφονικού σκευάσματος. Στρόντιο Το ρανελικό στρόντιο αποτελεί τον πρώτο εκπρόσωπο μιας νέας γενιάς φαρμακευτικών σκευασμάτων στη θεραπεία της οστεοπόρωσης, των παραγόντων αμφίπλευρης οστικής δράσης (Dual Action Bone Agents, DABAs), επάγοντας την οστεοβλαστική δραστηριότητα και αναστέλλοντας τη δράση των οστεοκλαστών. Έχει πιθανολογηθεί ότι αυτή η διπλή δράση ευοδώνει τη διατήρηση της φυσιολογικής μικροαρχιτεκτονικής του οστού. Η χορήγηση του σκευάσματος αντενδείκνυται σε ασθενείς με χρόνια νεφρική ανεπάρκεια, φαινυλκετονουρία ή ιστορικό θρομβοεμβολικής νόσου. Αν και τα πρώιμα αποτελέσματα της αγωγής είναι ενθαρρυντικά 84, δεν υπάρχουν προς το παρόν πολυκεντρικές μακροχρόνιες προοπτικές μελέτες αναφορικά με την αποτελεσματικότητα του σκευάσματος στην αύξηση της οστικής μάζας και την ελάττωση του κινδύνου κατάγματος σπονδυλικού σώματος ή άνω πέρατος του μηριαίου οστού. ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ασβέστιο και βιταμίνη D Επαρκής πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D δια βίου, μέσω της διατροφής και συμπληρωμάτων, θεωρείται απαραίτητη για την πρόληψη της οστεοπόρωσης 85. Η ημερήσια συνιστώμενη πρόσληψη ασβεστίου στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες ή γυναίκες ηλικίας άνω των 50 ετών είναι 1.500mg/ ημέρα. 270 Η βιταμίνη D προσλαμβάνεται με την τροφή (D 2 - εργοκαλσιφερόλη) ή παράγεται στο δέρμα με την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας (D 3 -χοληκαλσιφερόλη). Στο παρελθόν υπήρχε η άποψη ότι η διαιτητική πρόσληψη της βιταμίνης D ήταν αναγκαία μόνο για ομάδες ατόμων που δεν υποβάλλονται σε επαρκή έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία, όπως βρέφη ή ηλικιωμένοι, ή για πληθυσμούς χωρών που δεν έχουν αρκετή ηλιοφάνεια. Μελέτες έχουν αναφέρει αποτελέσματα χαμηλών συγκεντρώσεων βιταμίνης D σε Μεσογειακές χώρες, σε αντίθεση με πληθυσμούς Σκανδιναβικών χωρών, όπου έχει θεσμοθετηθεί εμπλουτισμός διαφόρων βασικών ειδών διατροφής με τη βιταμίνη Σχετικά με την πρόσληψη συμπληρωμάτων διατροφής, έχει αναφερθεί ότι η λήψη χοληκαλσιφερόλης (D 3 ) είναι περισσότερο ωφέλιμη στην πρόληψη της οστεοπόρωσης συγκριτικά με την εργοκαλσιφερόλη (D 2 ) 89. Η συνιστώμενη πρόσληψη της βιταμίνης D για τις γυναίκες ηλικίας άνω των 50 ετών είναι 800IU (20μg)/ημέρα. Φωσφόρος Αποτελεί το δεύτερο σε ποσότητα μεταλλικό συστατικό των οστών, αλλά δεν έχει αποδειχθεί συσχέτιση μεταξύ του ποσού πρόσληψης φωσφόρου και της οστικής πυκνότητας ή του κινδύνου κατάγματος 90. Μεγαλύτερης σημασίας αποτελεί ο λόγος της διαιτητικής πρόσληψης ασβεστίου/φωσφόρου που πρέπει να διατηρείται περίπου 1:1 91. Πρωτεΐνες Έχει βρεθεί ότι η διατροφή με χαμηλή πρωτεϊνική πρόσληψη σχετίζεται με αυξημένο ρυθμό απώλειας οστικής μάζας και κίνδυνο για πρόκληση οστεοπορωτικού κατάγματος 95. Γενικά, συστήνεται ότι η πρόσληψη πρωτεϊνών πρέπει να κυμαίνεται μεταξύ 1 και 1,5gr ανά χιλιόγραμμο σωματικού βάρους, ιδιαίτερα στις γυναίκες τρίτης ηλικίας Νάτριο Για την κατανόηση του ρόλου της αυξημένης πρόσληψης νατρίου στον οστικό μεταβολισμό αξίζει να σημειωθεί ότι κάθε 2.300mg νατρίου, που αποβάλλονται στα ούρα, συμπαρασύρουν περίπου 40mg ασβεστίου. Σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες έχει βρεθεί σαφής αρνητική συσχέτιση μεταξύ της υψηλής πρόσληψης νατρίου ( mg) και της οστικής πυκνότητας 99, ενώ αυτό το εύρημα δεν έχει παρατηρηθεί σε προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες 100. Καφεΐνη Η αυξημένη πρόσληψη καφεΐνης (>4 φλυτζάνια καφέ/ημέρα) έχει συσχετισθεί με αύξηση του κινδύ-

8 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ νου κατάγματος σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, λόγω της αυξημένης απέκκρισης ασβεστίου στα ούρα και στα κόπρανα Επιπρόσθετα, η αρνητική επίδραση της πρόσληψης σχετικά μεγάλων ποσοτήτων καφεΐνης στην οστική πυκνότητα αυξάνεται σε περιπτώσεις μειωμένης πρόσληψης ασβεστίου (< 800mg) Αλκοόλ Επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι η κατανάλωση πλέον των 25ml αιθυλικής αλκοόλης ημερησίως (>14 μονάδες αλκοόλ/εβδομάδα) αυξάνει τον κίνδυνο κατάγματος σε γυναίκες μέσης ηλικίας 103,107. Πάντως, η προοπτική μελέτη Framingham παρατήρησε αυξημένη οστική πυκνότητα σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες που ελάμβαναν παρόμοιες ποσότητες αλκοόλης, πιθανώς λόγω της μετατροπής ανδροστενδιόνης σε οιστρόνη 108. ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Είναι γενικά παραδεκτό ότι η τακτική σωματική άσκηση ευοδώνει την ανάπτυξη της οστικής μάζας. Μία μετα-ανάλυση που αφορούσε στην ανάλυση των αποτελεσμάτων 18 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι ασκήσεις υπό αντίσταση, καθώς και εκείνες με άρση βαρών, αυξάνουν την οστική πυκνότητα της σπονδυλικής στήλης, ενώ η βάδιση είναι αποτελεσματική στη διατήρηση της οστικής πυκνότητας του αυχένα του μηριαίου οστού 109. Η προοπτική μελέτη EVOS, που αφορούσε σε μεγάλη σειρά γυναικών, ηλικίας ετών, κατέδειξε ότι η βάδιση ή η άσκηση με ποδήλατο πλέον των 30 λεπτών ημερησίως είχε σαν αποτέλεσμα την ελάττωση του κινδύνου για οστεοπορωτικό κάταγμα σπονδυλικού σώματος κατά 20%, συγκριτικά με τις λιγότερο δραστήριες γυναίκες 110. Επιπρόσθετα, αξίζει να σημειωθεί η ευεργετική δράση της τακτικής άσκησης στην ισορροπία, το νευρομυϊκό συντονισμό, τη μυϊκή ισχύ, τον χρόνο αντίδρασης στα ερεθίσματα, καθώς και τις αντανακλαστικές κινήσεις προστατευτικής αντίδρασης κατά την πτώση, αφού οι πτώσεις αποτελούν συχνό αίτιο πρόκλησης οστεοπορωτικών καταγμάτων 111,112. ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Οι κύριοι στόχοι της πρόληψης της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης συνίστανται στη βελτιστοποίηση της κορυφαίας οστικής πυκνότητας, έγκαιρη διάγνωση τυχόν αυξημένης οστικής απώλειας, ελαχιστοποίηση της μετεμμηνοπαυσιακής οστικής απώλειας και αποφυγή παραγόντων που προδιαθέτουν σε κατάγματα, όπως η μυϊκή ατροφία και οι πτώσεις. Η πρωτογενής πρόληψη στοχεύει στην επίτευξη υψηλότερης κορυφαίας οστικής μάζας, που αφορά στην οστική μάζα των γυναικών ηλικίας ετών. Αυτό επιτυγχάνεται με την επαρκή πρόσληψη ασβεστίου, τη ρύθμιση τυχόν ορμονικών δυσλειτουργιών και την τακτική μυϊκή άσκηση κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Αξίζει να σημειωθεί ότι έχει παρατηρηθεί ότι μόνο το 25% των θήλεων εφήβων λαμβάνει επαρκή ποσότητα ασβεστίου ημερησίως 17,113. Σχετικά με την έγκαιρη διάγνωση, έχει συστηθεί ότι όλες οι γυναίκες πρέπει να τυγχάνουν μέτρησης της οστικής πυκνότητας κατά την άμεση μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο, δηλαδή εντός των πρώτων 6 μηνών. Κατά τον Nordin 114 από αυτή τη συλλογή των δεδομένων βάσης προκύπτουν τρεις ομάδες μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών: 1) Η οστική πυκνότητα είναι σε υψηλότερα επίπεδα του μέσου όρου. Σε αυτή την ομάδα, η προληπτική αγωγή θεωρείται άσκοπη. 2) Η οστική πυκνότητα βρίσκεται σε φυσιολογικά επίπεδα. Σε αυτή την ομάδα, οι περιπτώσεις ταχείας οστικής απώλειας ενέχουν δυνητικά τον κίνδυνο να μεταπέσουν μετά από λίγα χρόνια σε οστεοπόρωση. Γι αυτό το λόγο, συνιστάται η επαναμέτρηση της οστικής πυκνότητας μετά από ένα έτος, για να καθορισθεί ο ετήσιος ρυθμός οστικής απώλειας. Κατά τη σύγκριση των αποτελεσμάτων θα πρέπει να συνεκτιμάται το σφάλμα ακρίβειας και επαναληψιμότητας που είναι 2% περίπου. 3) Η οστική πυκνότητα είναι ήδη χαμηλότερη του μέσου όρου. Σε αυτή την ομάδα, η άμεση έναρξη αντιοστεοκλαστικής αγωγής είναι επιβεβλημένη. Επίσης, απαιτείται εκτίμηση του ρυθμού οστικής απώλειας μέσω τακτικών μετρήσεων των βιοχημικών δεικτών της οστικής εναλλαγής. Η δευτερογενής πρόληψη της οστεοπόρωσης συνίσταται στα ακόλουθα: 1) Σε γυναίκες με πρόωρη εμμηνόπαυση, συνιστάται θεραπεία υποκατάστασης για χρονικό διάστημα 5 ετών, με σκοπό την αναστολή ή την επιβράδυνση της οστικής απώλειας 115. Στις περιπτώσεις χειρουργικής εμμηνόπαυσης, οι γυναίκες πρέπει να θεωρούνται ως ασθενείς με ταχεία οστική απώλεια και να τυγχάνουν εκτός της θεραπείας υποκατάστασης και αντιοστεοκλαστικής αγωγής. 2) Στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με βαριά οστεοπενία ή οστεοπόρωση, η αντιοστεοκλαστική αγωγή, κυρίως με χορήγηση αμινοδιφωσφονικών, είναι επιβεβλημένη. 3) Υγιεινοδιαιτητική αγωγή που συνίσταται κυρίως σε αύξηση της κατανάλωσης γαλακτοκο- 271

9 Παπαδοπουλος και συν. Κατευθυντhριες γραμμeς για τη διaγνωση, πρoληψη και θεραπεiα της μετεμμηνοπαυσιακhς βλaβης των οστων μικών προϊόντων και συμπληρωματική χορήγηση σκευασμάτων ασβεστίου, διακοπή του καπνίσματος και τακτική σωματική άσκηση. Μετά το 65 ο έτος της ηλικίας, οι επιπλοκές της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης έχουν συχνά εμφανιστεί (εγκατεστημένη οστεοπόρωση), αφού υπεισέρχεται πλέον η γεροντική οστεοπόρωση, λόγω της ελάττωσης της εντερικής απορρόφησης ασβεστίου και της οστεοβλαστικής δραστηριότητας. Η τριτογενής πρόληψη σε αυτή την ομάδα γυναικών στοχεύει στα ακόλουθα: 1) Αποφυγή των πτώσεων. Γενικά αίτια συχνών πτώσεων αποτελούν συνέπειες της γήρανσης, όπως η διαταραχή της ισορροπίας, η κακή όραση και η επιβράδυνση των αντανακλαστικών προστατευτικών κινήσεων κατά την πτώση. Ειδικά αίτια αποτελούν νοσήματα με ψυχοδιανοητική έκπτωση, νόσος του Parkinson, καθώς και ανεπιθύμητες δράσεις φαρμάκων όπως ηρεμιστικά και αντιυπερτασικά σκευάσματα. Τέλος, περιβαλλοντικά αίτια όπως κακός φωτισμός, ολισθηρά δάπεδα, δυσμενείς καιρικές συνθήκες μπορεί να οδηγήσουν σε πτώσεις. 2) Βελτίωση της εντερικής απορρόφησης του ασβεστίου. Η χορήγηση σκευασμάτων βιταμίνης D 3, σε συνδυασμό με τη χορήγηση ασβεστίου θεωρείται αναγκαία στις οστεοπορωτικές γυναίκες τρίτης ηλικίας ) Αναλγητική αγωγή και βελτίωση των κινητικών λειτουργιών. Έχει συστηθεί η κυκλική χορήγηση καλσιτονίνης σε υπερήλικες γυναίκες με οστεοπορωτικά σπονδυλικά κατάγματα, με σκοπό την ανακούφιση του οστικού άλγους 117. Η αναλγητική αγωγή βελτιώνει σημαντικά την ποιότητα ζωής των ασθενών και αποτρέπει τη μακροχρόνια ακινητοποίηση που θα οδηγούσε σε επιπρόσθετη οστική απώλεια και μυϊκή ατροφία. Summary Papadopoulos An 1, Tsalikis Tr 2, Papadopoulos Ath 2 Guidelines for the diagnosis, prevention and treatment of the postmenopausal bone lesions Helen Obstet Gynecol 19(3): , 2007 Despite of the great advances related with the pathogeny mechanisms of the postmenopausal osteoporosis, the methods of evaluation of the bone mineral density and the treatment stategies, the disease remains a major public health problem while the osteoporotic fractures constitute a major cause of disability, mortality and socioeconomic burden. 272 In the present review article, quidelines focusing on the diagnosis, prevention and treatment of the postmenopausal bone lesions are presented. Key words: menopause, osteoporosis, bone mineral density. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Obrant KJ, Begner U, Johnell O, Nilsson BE, Serbno I. Increasing age-adjusted risk of fragility fractures: a sign of increasing osteoporosis in successive generations? Calcif Tisuue Int 1989; 44: Melton LJ III, Eddy DM, Johnston CC. Screening for osteoporosis. Ann Intern Med 1990; 112: O`Neil TW, Felsenberg D, Varlow J, Cooper C, Kanis JA, Silman AJ. The prevalence of vertebral deformity in European men and women: the European Vertebral Osteoporosis Study. J Bone Min Res 1996; 11(7): Ismail AA, Pye SR, Cockerill WC, et al. Incidence of limb fracture across Europe: results from the European Prospective Osteoporosis Study (EPOS). Osteopor Int 2002; 13(7): Osteoporosis in the European Community: A call to action. An audit of policy developments since Prepared by the International Osteoporosis Foundation, November 2001 (www.osteofound.org/ advocacy). 6. Πασπάτη Ι, Γαλανός Α, Λυρίτης ΓΠ. Διαχρονικές μεταβολές στη συχνότητα των καταγμάτων του ισχίου στην Ελλάδα το διάστημα Οστούν 2002; 13(3): Komm BS, Tepening C, Benz DJ, Graeme KA, et al. Estrogen binding, receptor mrna, and biologic response in osteoblast-like osteosarcoma cells. Science 1988; 241(4861): Eriksen EF, Colvard DS, Berg NS, Graham ML, et al. Evidence of estrogen receptors in normal human osteoblast-like cells. Science 1988; 241(4861): Deftos LJ, Weinsman MH, Williams GW, Karpf DB, et al. Influence of age and sex on plasma calcitonin in human beings. N Engl J Med 1980; 302(24): Fukayama S, Tashjian AH Jr. Direct modulation by estradiol of the response of human bone cells (SaOS-2) to human parathyroid hormone (PTH) and PTH- related protein. Endocrinology 1989; 124(1): Riggs BL, Melton LJ III. Involutional osteoporosis. N Engl J Med 1986; 314(26): Morrison NA, Qi JC, Tokita A, Kelly PJ, Crofts L, Nguyen TV, Sambrook PN, Eisman JA. Prediction

10 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ of bone density from vitamin D receptors alleles. Nature 1994; 367(6460): Erratum in: Nature 1997; 387(6628): Sano M, Inoue S, Hosoi T, Ouchi Y, Emi M, Shiraki M, Orimo H. Association of estrogen receptor dinucleotide repeat polymorphism with osteoporosis. Biochem Biophys Res Commun 1995; 217(1): Anderson JJ, Tylavsky FA, Halioua L, Metz JA. Determinants of peak bone mass in young adult women: a review. Osteoporosis Int 1993; 3(Suppl 1): Sowers MF, Clark MK, Hollis B, Wallace RB, Jannausch M. Radial bone mineral density in preand perimenopausal women: a prospective study of rates and risk factors for loss. J Bone Miner Res 1992; 7(6): Chan GM, McMurry M, Westover K, Engelbert- Fenton K, Thomas MR. Effects of increased dietary calcium intake upon the calcium and mineral status of lactating adolescent and adult women. Am J Clin Nutr 1987; 46(2): Matkovic V, Jasminka Z, Ilich JZ, Skugor M, Saracoglu M. Primary prevention of osteoporosis. Phys Med Rehab Clin North Am 1995; 6: Drinkwater BL. Exercise in the prevention of osteoporosis. Osteoporosis Int 1993; 3(Suppl 1): Risser WL, Lee EJ, LeBanc A, Pointexter A, Risser MH. Bone density in eumenorrheic female college athletes. Med Sci Sports Excerc 1990; 22: Welten DC, Kemper HCG, Post GB, Van Mechelen W, Twisk J, Lips P, Teule GJ. Weight-bearing activity during youth is a more important factor for peak bone mass than calcium intake. J Bone Miner Res 1994; 9(7): Neer RM, Skates SJ, Herzog DB, Nussbaum SR. The clinical course of osteoporosis in anorexia nervosa. A longitudinal study of cortical bone mass. JAMA 1991; 265(9): Russo CR, Lauretani F, Bandinelli S, Bartali B, Di Iorio A, Volpato S, Guralnik JM, Harris T, Ferucci L. Aging bone in men and women: beyond changes in bone mineral density. Otseopor Int 2003; 14: Bolotin HH. A new perspective on the causal influence of soft tissue composition on DXAmeasured in vivo bone mineral density. J Bone Miner Res 1998; 13: Wu C, Gluer CC, Lu Y, Fuerst T, Hans D, Genant HK. Ultrasound characterization of bone demineralization. Calcif Tiss Int 1998; 62: Hodgskinson R, Njeh CF, Currey JD, Langton CM. The ability of ultrasound velocity to predict the stiffness of cancellous bone in vitro. Bone 1997; 21: Hans D, Wu C, Njeh CF. Ultrasound velocity of trabecular cubes reflects mainly bone density and elasticity. Calc Tissue Int 1999; 64: Hans D, Dargent-Molina P, Schott AM. Ultrasonographic heel measurements to predict hip fracture in elderly women: the EPIDOS prospective study. Lancet 1996; 348: Pluijm SMF, Graafmans WC, Bouter LM, Lips P. Ultrasound measurements for the prediction of osteoporotic fractures in elderly people. Osteoporos Int 1999; 9: Thompson P, Taylor J, Fisher A, Oliver R. Quantitative heel ultrasound in women between 45 and 75 years of age: compliance, normal ranges and relationship to fracture history. Osteoporos Int 1998; 8: Stewart A, Torgerson DJ, Reid DM. Prediction of fractures in perimenopausal women: a comparison of dual energy X-ray absorptiometry (DXA) and broadband ultrasound attenuation (BUA). Ann Rheum Dis 1996; 55: Evans WD, Jones EA, Owen GM. Factors affecting the in vivo precision of broad ultrasonic attenuation. Phys Med Biol 1995; 40: Rosenthal L, Caminis J, Tenehouse A. Response to treatment in comparison with DEXA measurements of the lumbar spine and femur. Calcif Tissue Int 1999; 64: Lang TF, Li J, Harris ST, Genant HK. Assessment of vertebral bone mineral density using volumetric quantitative CT. J Comput Assist Tomogr 1999; 23(1): Lang TF, Guglielmi G, Van Kuijk C, De Serio A, Cammisa M, Genant HK. Measurement of bone mineral density at the spine and proximal femur by volumetric quantitative computed tomography and dual-energy X-RAY absorptiometry in elderly women with and without vertebral fractures. Bone 2002; 30(1): Keyak JH, Rossi SA, Jones KA, Skinner HB. Prediction of femoral fracture load using automated finite element modeling. J Biomech 1998; 31: Genant HK, Cann CE, Ettinger B, Gordan GS. Quantitative computed tomography of vertebral spongiosa: A sensitive method for detecting early bone loss after oophorectomy. Ann Intern Med 1982; 97: Mautalen C, Vega E, Ghiringhelli G, Fromm G. Bone diminution of osteoporotic females at different skeletal sites. Calcif Tissue Intern 1990; 46: Ryan PJ, Blake GM, Herd R, Parker J, Fogelman 273

11 Παπαδοπουλος και συν. Κατευθυντhριες γραμμeς για τη διaγνωση, πρoληψη και θεραπεiα της μετεμμηνοπαυσιακhς βλaβης των οστων I. Spine and femur BMD by DXA in patients with varying severity spinal osteoporosis. Calcif Tissue Int 1993; 52: Pacifici R, Rupich R, Griffin M, Chines A, Susman N, Avioli LV. Dual energy radiography versus quantitative computer tomography for the diagnosis of osteoporosis. J Clin Endocrinol Metab 1990; 70(3): Yu W, Gluer CC, Grampp S, Jergas M, Fuerst T, et al. Spinal bone mineral assessment in postmenopausal women: a comparison between dual X-ray absorptiometry and quantitative computed tomography. Osteoporos Int 1995; 5(6): Bergot C, Laval-Jeantet AM, Hutchinson K, et al. A comparison of spinal quantitative computed tomography with dual energy X-ray absorptiometry in European women with vertebral and nonvertebral fractures. Calcif Tissue Int 2001; 68: Rehman Q, Lang T, Modin G, et al. Quantitative computed tomography of the lumbar spine, not dual X-ray absorptiometry is an independent predictor of prevalent vertebral fractures in postmenopausal women with osteopenia receiving long-term glucorticoid and hormone-replacement therapy. Arthritis Rheum 2002; 46(5): ). 43. Genant HK, Gordon C, Jiang Y, Link TM, Ηans D, Majumdar S, Lang TF. Advanced imaging of the macrostructure and microstructure of bone. Horm Res 2000; 54 Suppl 1: Ling TM, Bauer JS. Imaging of trabecular bone structure Semin Musculoskeletal Radiol 2002; 6(3): Lang T, Augat P, Majumbar S, Ouyang X, Genant HK. Noninvasive assessment of bone density and structure using computed tomography and magnetic resonance. Bone 1998; 22(Suppl 5): Ling TM, Vieth V, Stehling C, Lotter A, Beer A, Newitt D, Majumbar S. High-resolution MRI vs multislice spiral CT: which technique depicts the trabecular bone structure best? Eur Radiol 2003; 13(4): Bettica P, Taylor AK, Talbot J, Moro L, Talamini R, Baylink DJ. Clinical performances of galactosyl hydroxylysine, pyridinoline and deoxypyridinoline in postmenopausal osteoporosis. J Clin Endocrinol Metab 1996; 81(2): Seibel MJ, Woitge H, Scheidt-Nave C, Leidig- Bruckner G, et al. Urinary hydroxypyridinium crosslinks of collagen in population-based screening for overt vertebral osteoporosis: results of a pilot study. J Bone Miner Res 1994; 9(9): McLaren AM, Hordon LD, Bird HA, Robins SP. Urinary excretion of pyridinium crosslinks of 274 collagen in patients with osteoporosis and the effects of bone fracture. Ann Rheum Dis 1992; 51: Seibel MJ, Cosman F, Shen V, Gordon S, Dempster DW, Ratcliffe A, Lindsay R. Urinary hydroxypyridinium crosslinks of collagen as markers of bone resorption and estrogen efficacy in postmenopausal osteoporosis. J Bone Miner Res 1993; 8(7): Kraenzlin ME, Seibel MJ, Treschel U, Boerlin V, Azria M, Kraenzlin CA, Haas HG. The effect of intranasal calcitonin on postmenopausal bone turnover as assessed by biochemical markers: evidence of maximal effect after 8 weeks of continuous treatment. Calcif Tissue Int 1996; 58(4): Johansen JS, Riis BJ, Delmas PD, Christiansen C, Plasma BGP: an indicator of spontaneous bone loss and of the effect of estrogen treatment in postmenopauseal women. Eur J Clin Invest 1998; 18: Garnero P, Cineyts E, Arbault P, Christiansen C, Delmas PD. Different effects of biphosphonate and estrogen therapy on free and peptide-bound bone cross-links excretion. J Bone Miner Res 1995; 10(4): Prestwood KM, Pilbeam CC, Burleson JA, Woodiel FN, Delmas PD, Deftos LJ, Raisz LG. The short term effects of conjugated estrogen on bone turnover in older women. J Clin Endocrinol Metab 1994; 79(2): Rosen CJ, Chesnut CH, Malinak NJ. The predictive value of biochemical markers of bone turnover for bone mineral density in early post-menopausal women treated with hormone replacement or calcium supplementation. J Clin Endocrinol Metab 1997; 82(6): Garnero P, Shih WJ, Gineyts E, Karpf DB, Delmas PD. Comparison of new biochemical markers of bone turnover in late postmenopausal osteoporotic women in response to alendronate treatment. J Clin Endocrinol Metab 1994; 79(6): Bone HC, Greenspan SL, McKeever C, Bell N, et al. Alendronate and estrogen effects in postmenopausal women with low bone mineral density. Alendronate/Estrogen Study Group. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85(2): Chesnut CH, Bell NH, Clark GS, Drinkwater BL, et al. Hormone replacement therapy in postmenopausal women: urinary N-telopeptide of type I collagen monitors therapeutic effect and predicts response of bone mineral density. Am J Med 1997; 102(1): Fuleihan GE, Brown EM, Curtis K, et al. Effect

12 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ of sequential and daily continuous hormone replacement therapy on indexes of mineral metabolism. Arch Intern Med 1992; 152: Kurland ES, Cosman F, McMahon DJ, Rosen CJ, Lindsay R, Bilezikian JP. Parathyroid hormone as a therapy for idiopathic osteoporosis in men: effects on bone mineral density and bone markers. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85(9): Ross PD, Knowlton W. Rapid bone loss is associated with increased levels of biochemical markers. J Bone Miner Res 1998; 13(2): Bone HG, Downs RW, Tucci JR, Harris ST, et al. Dose-response relationships for alendronate treatment in osteoporotic elderly women. Alendronate Elderly Osteoporosis Study Centers. J Clin Endocrinol Metab 1997; 82(1): Delaney MF. Strategies for the prevention and treatment of osteoporosis during early postmenopause. Am J Obstet Gynecol 2006; 194(2 Suppl): Tonino RP, Meunier PJ, Emkey R, Rodriguez- Portales JA, et al. Skeletal benefits of alendronate: 7-year treatment of postmenopausal osteoporotic women. Phase III Osteoporosis Treatment Study Group. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85(9): Rizzoli R, Greenspan SL, Bone G, Schnitzer TJ, et al. Two-year results of once-weekly administration of alendronate 70mg for the treatment of postmenopausal osteoporosis. J Bone Miner Res 2002; 17(11): Black DM, Cummings SR, Karpf DB, Cauley JA, et al. Randomized trial of effect of alendronate on risk of fracture in women with existing vertebral fractures. Fracture Intervention Trial Research Group. Lancet 1996; 348(9041): McClung MR, Geusens P, Miller PD, Zippel H, et al. Effects of risendronate on the risk of hip fracture in elderly women. Hip Intervention Program Study Group. N Engl J Med 2001; 344(5): Watts NB, Lindsay R, Li Z, Kasibhatla C, Brown J. Use of matched historical controls to evaluate the anti-fracture efficacy of once-a-week risendronate. Osteoporos Int 2003; 14(5): Harris ST, Watts NB, Genant HK, McKeever CD, et al. Effects of risendronate treatment on vertebral and non-vertebral fractures in women with postmenopausal osteoporosis: a randomized controlled trial. Vertebral Efficacy with Risendronate Therapy (VERT) Study Group. JAMA 1999; 282(14): Reginster J, Minne HW, Sorensen OH, Hooper M, et al. Randomized trial of the effects of risendronate on vertebral fractures in women with established postmenopausal osteoporosis. Vertebral Efficacy with Risendronate Therapy (VERT) Study Group. Osteoporos Int 2000; 11(1): Chesnut CH III, Silverman S, Andriano K, Genant H, et al. A randomized trial of nasal spray salmon calcitonin in postmenopausal women with established osteoporosis: the prevent occurrence of osteoporotic fractures study. PROOF Study Group. Am J Med 2000; 109(4): Reginster JY, Meurmans L, Deroisy R, Jupsin I, et al. A 5-year controlled randomized study of prevention of postmenopausal trabecular bone loss with nasal salmon calcitonin and calcium. Eur J Clin Invest 1994; 24(8): Reginster JY, Deroisy R, Lecart MP, Sarlet N, et al. A double-blind, placebo-controlled, dose-finding trial of intermittent nasal salmon calcitonin for prevention of postmenopausal lumbar spine bone loss. Am J Med 1995; 98(5): Lyritis GP, Magiasis B, Tsakalakos N. Prevention of bone loss in early non-surgical and nonosteoporotic high turnover patients with salmon calcitonin: the role of biochemical bone markers in monitoring high turnover patients under calcitonin treatment. Calcif Tissue Int 1995; 56(1): Ellerington MC, Hillard TC, Whitcroft SI, Marsh MS, et al. Intranasal salmon calcitonin for the prevention and treatment of postmenopausal osteoporosis. Calcif Tissue Int 1996; 59(1): Kapetanos G, Symeonides PP, Dimitriou C, Karakatsanis K, Potoupnis M. A double blind study of intranasal calcitonin for established postmenopausal osteoporosis. Acta Orthop Scand Suppl 1997; 275: Cranney A, Tugwell P, Zytaruk N, Robinson V, et al. Meta-analyses of therapies for postmenopausal osteoporosis. IV. Meta-analysis of raloxifene for the prevention and treatment of postmenopausal osteoporosis. Endocrine Rev 2002; 23(4): Walsh BW, Kuller LH, Wild RA, Paul S, et al. Effects of raloxifene on serum lipids and coagulation factors in healthy postmenopausal women. JAMA 1998; 279(218): Grady D, Wenger NK, Herrington D, Khan S, et al. Postmenopausal hormone therapy increases risk for venous thromboembolic disease: The Heart and Estrogen/progestin Replacement Study. Ann Intern Med 2000; 132(9): Delmas PD, Bjarnason NH, Mitlak BH, Ravoux AC, et al. Effects of raloxifene on bone mineral density, serum cholesterol concentrations and uterine endometrium in postmenopausal women. N Engl J 275

13 Παπαδοπουλος και συν. Κατευθυντhριες γραμμeς για τη διaγνωση, πρoληψη και θεραπεiα της μετεμμηνοπαυσιακhς βλaβης των οστων Med 1997; 337(23): Delmas PD, Ensrud KE, Adachi JD, Harper KD, et al. Multiple Outcomes of Raloxifene Evaluation Investigators. Efficacy of raloxifene on vertebral fracture risk reduction in postmenopausal women with osteoporosis: four-year results from a randomized clinical trial. J Clin Endocrinol Metab 2002; 87(8): Ettinger B, Black DM, Mitlak BH, Knickerbocker RK, et al. Reduction of vertebral fracture risk in postmenopausal women with osteoporosis treated with raloxifene: results from a 3-year randomized clinical trial. Multiple Outcomes of Raloxifene Evaluation (MORE) Investigators. JAMA 1999; 282(7): Neer RM, Arnaud CD, Zanchetta JR, Prince R, et al. Effect of parathyroid hormone (1-34) on fractures and bone mineral density in postmenopausal women with osteoporosis. N Eng J Med 2001; 344(19): Bruyere O, Roux C, Detilleux J, Slosman DO, et al. Relationship between bone mineral density changes and fracture risk reduction in patients treated with strontium ranelate. J Clin Endocrinol Metab 2007; 92(8): Shea B, Wells G, Cranney A, Zytaruk N, et al. Meta-analyses of therapies for postmenopausal osteoporosis. VII. Meta-analysis of calcium supplementation for the prevention of postmenopausal osteoporosis. Endocr Rev 2002; 23(4): van der Wielen RP, Lowik MR, van der Berg H, de Groot LC, et al. Serum vitamin D concentrations among elderly people in Europe. Lancet 1995; 346(8969): Chapuy MC, Preziosi P, Maamer M, Arnaud S, et al. Prevalence of vitamin D insufficiency in an adult normal population. Osteoporos Int 1997; 7(5): Bettica P, Bevilacqua M, Vago T, Norbiato G. High prevalence of hypovitaminosis D among free-living postmenopausal women referred to an osteoporosis outpatient clinic in northern Italy for initial screening. Osteoporos Int 1999; 9(3): Trang HM, Cole DE, Rubin LA, Pierratos A, Siu S, Vieth R. Evidence that vitamin D3 increases serum 25-hydroxyvitamin D more efficiently than does vitamin D2. Am J Clin Nutr 1998; 68(4): Silverberg SJ, Shane E, Clemens TL, Dempster DW, et al. The effect of oral administration on major indices of skeletal metabolism in normal subjects. J Bone Miner Res 1986; 1(4): Brot C, Jorgensen N, Madsen OR, Jensen LB, 276 Sorensen OH. Relationships between bone mineral density, serum vitamin D metabolites and calcium phosphorus intake in healthy perimenopausal women. J Intern Med 1999; 245(5): Hannan MT, Tucker KL, Dawson-Hughes B, Cupples LA, Felson DT, Kiel DP. Effect of dietary protein on bone loss in elderly men and women: the Framingham Osteoporosis Study. J Bone Miner Res 2000; 15(12): Freudenheim JL, Johnson NE, Smith EL. Relationships between usual nutrient intake and bone mineral content of women years of age: longitudinal and cross-sectional analysis. Am J Clin Nutr 1986; 44(6): Kerstetter JE, Mitnick ME, Gundberg CM, Caseria DM, et al. Changes in bone turnover in young women consuming different levels of dietary protein. J Clin Endocrinol Metab 1999; 84(3): Munger RG, Cerhan JR, Chiu BC. Prospective study of dietary protein intake and risk of hip fracture in postmenopausal women. Am J Clin Nutr 1999; 69(1): Dawson-Hudges B, Harris SS. Calcium intake influences the association of protein intake with rates of bone loss in elderly men and women. Am J Clin Nutr 2002; 75(4): Schurch MA, Rizzoli R, Slosman D, Vadas L, Vergnaud P, Bonjour JP. Protein supplements increase serum insulin-like growth factor I levels and attenuate proximal femur bone loss in patients with recent hip fracture. A randomized, doubleblind, placebo-controlled trial. Ann Intern Med 1998; 128(10): Tkatch L, Rapin CH, Rizzoli R, Slosman D, Nydegger V, Vasey H, Bonjour JP. Benefits of oral protein supplementation in elderly patients with fracture of the proximal femur. J Am Coll Nutr 1992; 11(5): Devine A, Criddle RA, Dick IM, Kerr DA, Prince RL. A longitudinal study of the effect of sodium and calcium intakes on regional bone density in postmenopausal women. Am J Clin Nutr 1995; 62(4): Evans CE, Chughtai AY, Blumsohn A, Giles M, Eastell R. The effect of dietary sodium on calcium metabolism in premenopausal and postmenopausal women. Eur J Clin Nutr 1997; 51(6): Kiel DP, Felson DT, Hannan MT, Anderson JJ, Wilson PW. Caffeine and the risk of hip fracture: the Framingham Study. Am J Epidemiol 1990; 132(4): Meyer HE, Pedersen JI, Loken EB, Tverdal A. Dietary factors and the incidence of hip fracture in

14 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ middle-aged Noerwegians. A prospective study. Am J Epidemiol 1997; 145(2): Hernandez-Avila M, Colditz GA, Stampfer MJ, Rosner B, Speizer FE, Willett WC. Caffeine, moderate alcohol intake and risk of fractures of the hip and forearm in middle-aged women. Am J Clin Nutr 1991; 54(1) Harris SS, Dawson-Hughes B. Caffeine and bone loss in healthy postmenopausal women. Am J Clin Nutr 1994; 60(4): Ilich JZ, Brownbill RA, Tamborini L, Crncevic- Orlic Z. To drink or not to drink: how are alcohol, caffeine and past smoking related to bone mineral density in elderly women? J Am Coll Nutr 2002; 21(6): Barrett-Connor E, Chang JC, Edelstein SL. Coffee- associated osteoporosis offset by daily milk consumption. The Rancho Bernardo Study. JAMA 1994; 271(4): Hoidrup S, Gronbaek M, Gottschau A, Lauritzen JB, Schroll M. Alcohol intake, beverage preference and risk of hip fracture in men and women. Copenhagen Centre for Prospective Population Studies. Am J Epidemiol 1999; 149(11): Felson DT, Zhang Y, Hannan MT, Kannel WB, Kiel DP. Alcohol intake and bone mineral density in elderly men and women. The Framingham Study. Am J Epidemiol 1995; 142(5): Kerr D, Morron A, Dick I. Exercise effect on bone mass in postmenopausal women are site-specific and load-dependent. J Bone Miner Res 1996; 11(2): Silman AJ, O`Neil TW, Cooper C, Kanis J, Felsenberg D. Influence of physical activity on vertebral deformity in men and women: results from the European Vertebral Osteoporosis Study. J Bone Miner Res 1997; 12(5): Nevitt MC, Cummings SR, Hudes ES. Risk factors for injurious falls: a prospective study. J Gerontol 1991; 46(5): Tinetti ME, Inouye SK, Gill TM, Doucette JT. Shared risk factors for falls, incontinence and functional dependence. Unifying the approach to geriatric syndromes. JAMA 1995; 273(17): Fleming KH, Heimbach JT. Consumption of calcium in the US: Food sources and intake levels. J Nutr 1994; 124: Nordin BEC, Need AG, Chatlerton BE. Relative contributions of age and years since menopause to postmenopausal bone loss. J Clin Endocrinol Metab 1990; 70: Lindsay R, Hart DM, Forrest C, Baird C. Prevention of spinal osteporosis in oophorectomized women. Lancet 1980; 2: Chapuy MC, Arlot ME, Duboeuif F, Brun J, Crouzet B, Arnaud S, Delmas PD, Meunier PJ. Vitamin D3 and calcium to prevent hip fractures in elderly women. N Engl J Med 1992; 327: Lyritis GP, Tsakalakos N, Magiasis B, Karachalios T, Yiatzides A, Tsekoura M. Analgesic effect of salmon calcitonin in osteoporotic vertebral: A double blind placebo controlled clinical study. Calcif Tissue Int 1991; 49:

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Ø Κατάγµατα χαµηλής

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Οστεοπόρωση Ορισµός Οστεοπόρωση ονοµάζεται η κατάσταση στην οποία µειώνεται η οστική µάζα και διαταράσσεται η µικροαρχιτεκτονική του οστού. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

Β Π Μ Hρεμία. Αναστροφή. Οστεόλυση. Οστεοπαραγωγή

Β Π Μ Hρεμία. Αναστροφή. Οστεόλυση. Οστεοπαραγωγή Β Π Μ Hρεμία Αναστροφή Οστεόλυση Οστεοπαραγωγή Β Π Μ Hρεμία Αναστροφή Αύξηση αριθμού οστεοκλαστών Αύξηση Μείωση διάρκειας του δράσης χρόνου για τους ασβεστοποίηση του οστού Αύξηση ενεργοποιημένων μονάδων

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος Η οστεοπόρωση αποτελεί κλινική συνδρομή και χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής πυκνότητας των οστών και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας

Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας Πρακτικά ερωτήματα στο ιατρείο οστεοπόρωσης για την ερμηνεία των μετρήσεων οστικής πυκνομετρίας Ευστάθιος Θ. Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή Ορθοπαιδική Κλινική Κωνσταντοπούλειο Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή

Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή Ενδείξεις θεραπευτικής αγωγής και επιλογές σε ασθενή με χρόνια θεραπεία σε στεροειδή Δρ Χριστάκης Χριστοδούλου BMedSci, BMBS, MRCP, MSc, CCT Ρευματολόγος Παθολόγος Μ Απρίλη2014 80 ετών γυναίκα Πόνους σε

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης διαβήτης και οστεοπόρωση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Τρίτη, 23 Νοέμβριος :22

Σακχαρώδης διαβήτης και οστεοπόρωση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Τρίτη, 23 Νοέμβριος :22 Δημήτρης Ι. Χατζηδάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Παθολογίας - Ενδοκρινολογίας, Υπεύθυνος Ενδοκρινολογικής Mονάδας Β' Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η οστεοπόρωση είναι μια πάθηση του σκελετού, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και καταστροφή της μικρό- αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι οστεοπόρωση;

Τι είναι οστεοπόρωση; Τι είναι οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι χρόνια πάθηση του μεταβολισμού των οστών, κατά την οποία παρατηρείται σταδιακή μείωση της πυκνότητας και της ποιότητάς τους, ώστε αυτά με την πάροδο του χρόνου

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση της ραλοξιφαίνης στην οστική πυκνότητα υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών

Επίδραση της ραλοξιφαίνης στην οστική πυκνότητα υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών Επίδραση της ραλοξιφαίνης στην οστική πυκνότητα υγιών μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών Ελένη Μαυρουδή 1, Μελαχρινή Μαυρουδή 2, Δημήτριος Βαβίλης 3, Δημήτριος Γουλής 3, Ειρήνη Καζαντζίδου 4, Ηλίας Μπασαγιάννης

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικές Εφαρμογές Ακτινολογίας (Θ)

Ειδικές Εφαρμογές Ακτινολογίας (Θ) Ανοικτά Ακαδημαϊκά Μαθήματα στο ΤΕΙ Αθήνας Ειδικές Εφαρμογές Ακτινολογίας (Θ) Ενότητα 6: Οστική Πυκνομετρία Γεωργία Οικονόμου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τμήμα Ραδιολογίας - Ακτινολογίας Το περιεχόμενο του

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Φυσιολογικό Οστούν Μέτρια Οστεοπόρωση Σοβαρή Οστεοπόρωση Courtesy Dr. A. Boyde 1 στις 3 γυναίκες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι Οστεοπόρωση Μέγεθος Οστεοπόρωσης

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι Οστεοπόρωση Μέγεθος Οστεοπόρωσης ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ 1) Τι είναι Οστεοπόρωση α) Ορισµός - Η Οστεοπόρωση είναι η πιο συχνή πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται από µείωση της οστικής µάζας και διαταραχή της µικροαρχιτεκτονικής του οστίτου ιστού

Διαβάστε περισσότερα

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Το αυξημένο σωματικό βάρος και η οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα Γ. Π. Λυρίτης Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ γ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Οι ποιο συχνές παθήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης. Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης

Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης. Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης 90% Μέγιστη οστική μάζα 0.5 1 % 1 2 % Τύποι Οστού Φλοιϊκό οστό συνιστά το 80% του σκελετού, αλλά μόνον το 20%

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστίτης Ιστός Η στερεότερη μορφή συνδετικού ιστού ΣΥΣΤΑΣΗ : -

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 11. Δείκτες οστεοπόρωσης

Κεφάλαιο 11. Δείκτες οστεοπόρωσης Κεφάλαιο 11 Δείκτες οστεοπόρωσης Ελευθέριος Λαβδάς PhD, Βιολέτα Ροκά MD, PhD και Γεώργιος Σακκάς PhD 11 Εισαγωγή Τα οστεοπορωτικά κατάγµατα αναγνωρίστηκαν ως ένα από τα σοβαρότερα προβλήµατα υγείας τη

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικές οδηγίες για την παρακολούθηση της αγωγής

Πρακτικές οδηγίες για την παρακολούθηση της αγωγής Πρακτικές οδηγίες για την παρακολούθηση της αγωγής ρ. Ψαρέλης Σάββας MD, PhD Ρευματολόγος Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας Περιγραφή Περίπτωσης Γυναίκα 62 ετών διαγνωσμένη με οστεοπόρωση προ έτους και σε αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση σε Κλινικούς Πληθυσμούς ΜΚ1118

Άσκηση σε Κλινικούς Πληθυσμούς ΜΚ1118 Άσκηση σε Κλινικούς Πληθυσμούς ΜΚ1118 Διάλεξη 6: Οστεοπόρωση, οστεοπενία και Άσκηση Υπεύθυνος Μαθήματος: ΑΘ. ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, PhD Διδάσκοντες: Α. Καλτσάτου,PhD 2016-2017 Διάλεξη6 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΣΎΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Βηηακίλε D θαη Αλάινγα

Βηηακίλε D θαη Αλάινγα Βηηακίλε D θαη Αλάινγα Οκάδα ελψζεσλ, πνπ ζπκπεξηιακβάλεη: Φπζηθή βηηακίλε D Καιζηηξηφιε/Οξκφλε D (δξαζηηθφο κεηαβνιίηεο) Αιθαθαιζηδφιε (αλάινγν ηεο βηηακίλεο D) Φπζηθή Βηηακίλε D πκπεξηιακβάλεη ηελ εξγνθαιζηθεξφιε

Διαβάστε περισσότερα

Η θεραπεία της οστεοπόρωσης

Η θεραπεία της οστεοπόρωσης Η θεραπεία της οστεοπόρωσης Πέτρος Δ. Παπαπέτρου Διευθυντής Β' Τμήματος Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού, Π.Γ.Ν.Α «Αλεξάνδρα» ία θεραπεία για την οστεοπόρωση θεωρείται αποτελεσματική όταν ελαττώνει τον

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τι είναι οστεοπόρωση; 11/6/2015. Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τι είναι οστεοπόρωση; 11/6/2015. Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Οι κυριότερες λειτουργίες των οστών Παροχή μηχανικής στήριξης Προστασία των ευαίσθητων ανατομικών δομών Μεταβολική αποθήκη για τα μεταλλικά άλατα Συμμετοχή στη ρύθμιση της ομοιόστασης Ca και

Διαβάστε περισσότερα

Chin J Osteoporos April 2011 Vol 17 No. 4 Published online www. wanfangdate. com. cn doi / j. issn

Chin J Osteoporos April 2011 Vol 17 No. 4 Published online www. wanfangdate. com. cn doi / j. issn 312 Published online www. wanfangdate. com. cn doi 10. 3969 / j. issn. 1006-7108. 2011. 04. 007 R681 A 1006-7108 2011 04-0312-05 fat mass lean mass 414 1020 Hologic Delphi A X fat mass lean mass 1 2 Lean

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες

Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Οστεοπενία και Οστεοπόρωση σε Αθλήτριες Η άσκηση βοηθά τον οργανισμό δρώντας σε πολλά συστήματα οργάνων του σώματος. Οι ευεργετικές επιδράσεις της άσκησης είναι άμεσα ορατές στο καρδιαγγειακό και στο μυοσκελετικό

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση Βιβλιογραφική ενημέρωση

Οστεοπόρωση Βιβλιογραφική ενημέρωση 7Ο ΚΡΗΤΟ-ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ H ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Οστεοπόρωση Βιβλιογραφική ενημέρωση Αργυρώ Ρέπα Ρευματολόγος ΠΑΓΝΗ Λάρνακα 24/10/2015 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2012 2013 Νοσοκομείο ΚΑΤ, 17 Ιανουαρίου 2013 Παραθυρεοειδείς αδένες 1880 Ο Σουηδός φοιτητής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ανδρική οστεοπόρωση είναι μια πάθηση υποδιαγνωσμένη και υποθεραπευόμενη.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΝΟΜΑ. Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ

ΟΝΟΜΑ. Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης Τ.Ε.Ι. Πειραιά Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων ΟΝΟΜΑ Τσαγκαράκη Γεωργία ΤΙΤΛΟΣ Οστεοπόρωση, κλινική οντότητα, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής. Ενδοκρινολόγος

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής. Ενδοκρινολόγος ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Dr. Παναγιώτης Γ. Αναγνωστής Ενδοκρινολόγος Διδάκτωρ Α.Π.Θ. Υπεύθυνος Ενδοκρινολογικού Ιατρείου ΕΛ.ΑΣ. Επιστημονικός Συνεργάτης Β.Π.Π. ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Ορισμός-ταξινόμηση Επιδημιολογία

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Καραβανάκη Κυριακή. Διαβητολογική Κλινική Β Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών 2

Καραβανάκη Κυριακή. Διαβητολογική Κλινική Β Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών 2 Τα υψηλότερα επίπεδα αδιπονεκτίνης, που παρατηρήθηκαν στα παιδιά και τους εφήβους με Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 1 μπορεί να συνεισφέρουν στην χαμηλότερη οστική μάζα των ασθενών αυτών, μέσω διαφορετικής ενεργειακής

Διαβάστε περισσότερα

Σπογγώδες και φλοιώδες οστό: η διαφοροποίηση του ιστού προαναγγέλλει και τη δράση της διαφοροποίησης των αντιοστεοπορωτικών φαρμάκων;

Σπογγώδες και φλοιώδες οστό: η διαφοροποίηση του ιστού προαναγγέλλει και τη δράση της διαφοροποίησης των αντιοστεοπορωτικών φαρμάκων; Θεραπευτικά ζητήματα του οστικού μεταβολισμού Σπογγώδες και φλοιώδες οστό: η διαφοροποίηση του ιστού προαναγγέλλει και τη δράση της διαφοροποίησης των αντιοστεοπορωτικών φαρμάκων; Γεώργιος Παν. Καμπάκης

Διαβάστε περισσότερα

Μαρμαρά Ελένη 1, Νταβατζίκος Χρήστος 2

Μαρμαρά Ελένη 1, Νταβατζίκος Χρήστος 2 Ε. Ανδριώτης Μαρμαρά Ελένη 1, Νταβατζίκος Χρήστος 2 1.ΕΚΠΑ,Τμήμα Επιστημών Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Εργαστηριο Αθλητιατρικής, Δάφνη, Αθήνα ΠΕΔΥ, Μονάδα Υγείας Αιγάλεω, Αθήνα 2. ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΠΙΒΛΕΨΗ Διαγνωστικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο Καθηγητής Ορθοπαιδικής και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης (ΕΛΙΟΣ) Δρ. Γεώργιος Λυρίτης για την Οστεοπόρωση

Ο Καθηγητής Ορθοπαιδικής και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης (ΕΛΙΟΣ) Δρ. Γεώργιος Λυρίτης για την Οστεοπόρωση Ο Καθηγητής Ορθοπαιδικής και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης (ΕΛΙΟΣ) Δρ. Γεώργιος Λυρίτης για την Οστεοπόρωση 2011-11-19 10:15:41 Δεν αρκεί η λήψη φαρμάκων για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης,

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Στατίνες και σακχαρώδης διαβήτης Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Σακχαρώδης διαβήτης και καρδιαγγειακός κίνδυνος Μετα-ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη πρόληψη και αντιμετώπιση οστεοπόρωσης από κορτικοστεροειδή

Σύγχρονη πρόληψη και αντιμετώπιση οστεοπόρωσης από κορτικοστεροειδή Σύγχρονη πρόληψη και αντιμετώπιση οστεοπόρωσης από κορτικοστεροειδή Αλέξιος Ηλιόπουλος Ρευματολογικό Τμήμα ΝΙΜΤΣ 6η Επιστημονική Διημερίδα Αιχμές στην Παθολογία, Αθήνα 1-2 Απριλίου 2016 Σύγκρουση συμφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: Μια επιδημία που μας αφορά όλους - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Δευτέρα, 29 Αύγουστος :22

Οστεοπόρωση: Μια επιδημία που μας αφορά όλους - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Δευτέρα, 29 Αύγουστος :22 Γράφει: Κωνσταντίνος Δρετάκης, Ορθοπεδικός Χειρουργός, Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης, Διευθυντής του Τμήματος Οστεοπόρωσης στο Νοσοκομείο Metropolitan Αφορά τις γυναίκες, αλλά και τους άνδρες, οι οποίοι

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Στατίνες στην πρωτογενή πρόληψη Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων Πρωτογενής πρόληψη : το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΙΚΤΗ TBS (ΤRABECULAR ΒONE SCORE) ΜΕ DEXA, ΣΕ ΑΙΜΟΚΑΘΑΙΡΟΜΕΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΤΕΛΙΚΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ ΝΕΦΡΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΙΚΤΗ TBS (ΤRABECULAR ΒONE SCORE) ΜΕ DEXA, ΣΕ ΑΙΜΟΚΑΘΑΙΡΟΜΕΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΤΕΛΙΚΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ ΝΕΦΡΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ 22 ο Διαπανεπιστημιακό Συνέδριο Ακτινολογίας Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΔΕΙΚΤΗ TBS (ΤRABECULAR ΒONE SCORE) ΜΕ DEXA, ΣΕ ΑΙΜΟΚΑΘΑΙΡΟΜΕΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΤΕΛΙΚΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ ΝΕΦΡΙΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ Σαχινίδου

Διαβάστε περισσότερα

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ»

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» «ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» Στυλ κύριου υπότιτλου Στέλιος Ιωσηφίδης Α.Μ. 3620 Ευθαλία Μαραγκοπούλου Α.Μ 3634 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Χασαπίδου

Διαβάστε περισσότερα

Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου1 Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 1

Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου1 Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 1 Κατάγματα κόπωσης Οστικά οιδήματα σε αθλητές-τριες Στίβου Μέθοδοι και τρόποι αποφυγής τους 3 3 Δρ. Διονύσιος Π. Χίσσας MD PhD3 Δ/ντής τμήματος Ρομποτικής Ορθοπαιδικής & Αθλητικών Κακώσεων Νοσ. Μετροπόλιταν3

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 και Οστικός Μεταβολισμός

Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 και Οστικός Μεταβολισμός Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 και Οστικός Μεταβολισμός Γραμματίκη Μαρία Ειδικευόμενη Ενδοκρινολογίας Τμήμα Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού Διαβητολογικό Κέντρο Α Παθολογική Κλινική Γ.Ν.Θ. ΑΧΕΠΑ Αριστοτέλειο

Διαβάστε περισσότερα

«Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση»

«Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση» «Denosumab: Η νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση» Δήµος K.Πατρίκος Ρευµατολόγος 401 ΓΣΝΑ Costa Navarino 2011 «Γιατί είναι αναγκαία µια νέα θεραπευτική πρόταση στην οστεοπόρωση?» Η µέχρι σήµερα θεραπευτική

Διαβάστε περισσότερα

Επιπλέον η έλλειψη ασβεστίου μπορεί να οδηγήσει στις παρακάτω παθολογικές καταστάσεις:

Επιπλέον η έλλειψη ασβεστίου μπορεί να οδηγήσει στις παρακάτω παθολογικές καταστάσεις: Γράφει: Φανή Πρεβέντη, MSc Κλινική Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Το σώμα μας περιέχει μεγάλες ποσότητες ασβεστίου. Συγκεκριμένα, το ασβέστο είναι υπεύθυνο για το 1,5-2% του σωματικού μας βάρους. Είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί ένα πρόγραμμα Αποκατάστασης να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της Οστεοπόρωσης και των επιπλοκών της ;

Μπορεί ένα πρόγραμμα Αποκατάστασης να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της Οστεοπόρωσης και των επιπλοκών της ; Μπορεί ένα πρόγραμμα Αποκατάστασης να συμβάλλει στην πρόληψη και αντιμετώπιση της Οστεοπόρωσης και των επιπλοκών της ; 2010-10-20 07:40:04 Εισαγωγή Η οστεοπόρωση από την πλευρά της συμπτωματολογίας, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Τσαπακίδης Ιωάννης, Χειρουργός Ορθοπαιδικός

Γράφει: Τσαπακίδης Ιωάννης, Χειρουργός Ορθοπαιδικός Γράφει: Τσαπακίδης Ιωάννης, Χειρουργός Ορθοπαιδικός Η ραχίτιδα και η οστεομαλακία αποτελούν παρόμοιες μεταβολικές παθήσεις των οστών και χαρακτηρίζονται από την ανεπαρκή αποτιτάνωση (εναπόθεση ασβεστίου),

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΥΠΕΡΤΑΣΗ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΥΠΕΡΤΑΣΗ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΥΠΕΡΤΑΣΗ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Αποτελέσματα ερευνών έχουν δείξει πως η μείωση της πρόσληψης

Διαβάστε περισσότερα

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I)

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I) Παράρτημα ΙΙ Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των περιλήψεων των χαρακτηριστικών του προϊόντος και των φύλλων οδηγιών χρήσης που παρουσιάστηκαν από τον ΕΜΑ 217 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την birisioan Πέμπτη, 23 Φεβρουάριος :36 - Τελευταία Ενημέρωση Πέμπτη, 23 Φεβρουάριος :12

Συντάχθηκε απο τον/την birisioan Πέμπτη, 23 Φεβρουάριος :36 - Τελευταία Ενημέρωση Πέμπτη, 23 Φεβρουάριος :12 Οι παραθυρεοειδείς είναι συνήθως τέσσερις αδένες, με μέγεθος και εμφάνιση σαν μια φακή, που βρίσκονται συνήθως ανά δύο στην οπίσθια επιφάνεια κάθε λοβού του θυρεοειδή. Αυτοί είναι υπεύθυνοι για την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την

1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την 1993: συστηματικό νόσημα του σκελετού που χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και επιδείνωση της μικροαρχιτεκτονικής οστικής δομής, με συνέπεια την αυξημένη ευθραυστότητα των οστών και την πρόκληση αναίτιων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Καθημερινά προβλήματα στην αξιολόγηση της Οστικής Πυκνομετρίας Ευάγγελος Γεωργίου

Καθημερινά προβλήματα στην αξιολόγηση της Οστικής Πυκνομετρίας Ευάγγελος Γεωργίου Καθημερινά προβλήματα στην αξιολόγηση της Οστικής Πυκνομετρίας Ευάγγελος Γεωργίου Αν. Καθ. Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Θέματα Εισαγωγή Γιατί οστική πυκνομετρία? Τι είναι η οστική πυκνομετρία?

Διαβάστε περισσότερα

οστεο πόρωση ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ

οστεο πόρωση ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ Δρ. ΙΩΑΝΝΗΣ ΕΛ. ΔΙΟΝΥΣΙΩΤΗΣ Φυσίατρος - Ιατρός Αποκατάστασης Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών οστεο πόρωση ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ ΦΥΣΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ Για εμάς τις γυναίκες, το γάλα ΔΕΛΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση

Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση 19(2):171-179, 2007 Aνασκόπηση Mετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: αιτιοπαθογένεια, κλινική εικόνα και διάγνωση Π.Κ. Ηλιάδου Χ.Π. Τσαμέτης Δ.Γ. Γουλής Ι. Παπαδήμας Ι. Μπόντης ΠερIληψη Οστεοπόρωση είναι η σκελετική

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Δημήτριος Α. Βασιλόπουλος B Παθολογική Κλινική και Ομώνυμο Εργαστήριο Ιατρική Σχολή Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Ιπποκράτειο ΓΝΑ Courtoisie Dr. A.

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμία και άνοια Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Επιδημιολογία άνοιας Υπολογίζεται ότι 24,3 εκατομμύρια άτομα στον

Διαβάστε περισσότερα

Τι μας λέει και τι δε μας λέει το ασβέστιο ορού;

Τι μας λέει και τι δε μας λέει το ασβέστιο ορού; Ετήσιο Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο Υγρών, Ηλεκτρολυτών & Οξεοβασικής Ισορροπίας 10 ο Σεμινάριο Διαταραχές ύδατος και νατρίου 23 & 24 Σεπτεμβρίου 2016, ΚΟΜΟΤΗΝΗ Τι μας λέει και τι δε μας λέει το ασβέστιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. σε τι διαφέρει από την μετεμηνοπαυσιακή; Γ.ΤΡΟΒΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΟΣ

ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. σε τι διαφέρει από την μετεμηνοπαυσιακή;  Γ.ΤΡΟΒΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΟΣ ΑΝΔΡΙΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ σε τι διαφέρει από την μετεμηνοπαυσιακή; Γ.ΤΡΟΒΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΠΑΘΗΣΕΩΝ "Θ ΓΑΡΟΦΑΛΙΔΗΣ"ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΡΟΒΑΣ Γ. ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση

Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(1):66-73 Ποιότητα του οστού μετά θεραπεία με παραθορμόνη για την οστεοπόρωση Χ.Ε. ΠΑΠΑΓΟΡΑΣ 1 Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ 2 1 Ρευματολογική Κλινική, Τομέας Παθολογίας, Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα II. Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι έκδοσης θετικής γνώμης

Παράρτημα II. Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι έκδοσης θετικής γνώμης Παράρτημα II Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι έκδοσης θετικής γνώμης 5 Επιστημονικά πορίσματα Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης του Valebo και των λοιπών εμπορικών ονομασιών του (βλ. παράρτημα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Μηχανισμός δράσης της PTH. Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη)

Εισαγωγή. Μηχανισμός δράσης της PTH. Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη) Εισαγωγή Αντιμετωπίζοντας τους ασθενείς υψηλού κινδύνου για κάταγμα με PTH 1-84 (παραθορμόνη) Δρ. Ιωάννης Ελ. Διονυσιώτης Φυσίατρος- Ιατρός Αποκατάστασης Επικ. Επιμελητής Γενικού Νοσοκομείου Ρόδου Η ιδανική

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση

Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση Γενετική Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση Δρ Aleksandra Norek Βοηθός Τμήμα Ιατρικής Γενετικής Ινστιτούτο Υγείας Μητέρας και Παιδιού Βαρσοβία, Πολωνία Το μέσο προσδόκιμο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΟΣΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΟΣΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΒΙΟΧΗΜΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΟΣΤΙΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Οι βιοχημικοί δείκτες οστικού μεταβολισμού είναι ένζυμα ή

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

Συντάχθηκε απο τον/την Παναγιώτης Θεoδωρόπουλος Δευτέρα, 31 Αύγουστος :22 - Τελευταία Ενημέρωση Παρασκευή, 13 Ιούνιος :48

Συντάχθηκε απο τον/την Παναγιώτης Θεoδωρόπουλος Δευτέρα, 31 Αύγουστος :22 - Τελευταία Ενημέρωση Παρασκευή, 13 Ιούνιος :48 Τα οφέλη για την υγεία που κερδίζονται μέσω της αερόβιας άσκησης έχουν αποδειχτεί. Η έρευνα έχει δείξει ότι συστηματική και μέτριας έντασης φυσική δραστηριότητα, έχει ευεργετική επίδραση στην υγεία και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΤΑΛΑΚΗ

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΤΑΛΑΚΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΤΑΛΑΚΗ ΕΤΟΣ 2010 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η οστεοπόρωση από την πλευρά της συμπτωματολογίας, είναι συνήθως, ένα σιωπηλό νόσημα, ιδίως στα αρχικά

Διαβάστε περισσότερα

Ca P και οστικές μεταστάσεις

Ca P και οστικές μεταστάσεις Ca P και οστικές μεταστάσεις Κιτσοπούλου Σοφία Παπαθεοδώρου Μαρία Β Ουρολογική Κλινική ΑΠΘ Γ. Ν. Παπαγεωργίου Ο καρκίνος του προστάτη προσβάλλει τα οστά Επίπεδα PSA / φορτίο όγκου Αρχική διάγνωση και θεραπεία

Διαβάστε περισσότερα

Ζώντας με την εμμηνόπαυση

Ζώντας με την εμμηνόπαυση Ζώντας με την εμμηνόπαυση Dr. Παναγιώτης Παπαλάμπρος MD, DFFP, BMS, BSCCP, CCST Μαιευτήρας - Χειρουργός Γυναικολόγος Εξειδικευμένος Λαπαροσκόπος Κολποσκόπος & Ειδικός στην Εμμηνόπαυση Εισαγωγή Κάνει ζέστη

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ)

Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ) Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ) Όπως είναι πλέον γνωστό ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας (WHO),εδώ και µερικά χρόνια έχει αφιερώσει µια ηµέρα του χρόνου στο πρόβληµα της Οστεοπόρωσης. Το ιεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση

Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση 19(2):180-190, 2007 Aνασκόπηση Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση: θεραπευτική αντιμετώπιση Χ.Π. Τσαμέτης Π.Κ. Ηλιάδου Δ.Γ. Γουλής Ι. Παπαδήμας Ι. Μπόντης ΠερΙληψη Η αντιμετώπιση της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Πυελική μάζα Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Παρουσίαση Πυελικής Μάζας Πρόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ : Λέικου Ελισάβετ ΑΕΜ: 15246

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Χρησιμότητα της Οστικής Πυκνομετρίας την εποχή του FRAX

Κλινική Χρησιμότητα της Οστικής Πυκνομετρίας την εποχή του FRAX Κλινική Χρησιμότητα της Οστικής Πυκνομετρίας την εποχή του FRAX Ν. Παπαϊωάννου Αναπλ. Καθηγητής Ορθοπεδικής Δ/της Εργαστήριου Ερευνας Μυοσκελετικού Συστήματος Oστική Πυκνομετρία Μέθοδος μέτρησης Οστικής

Διαβάστε περισσότερα

Η αξονική στεφανιογραφία έχει θέση στην πρόληψη των καρδιαγγειακών επεισοδίων

Η αξονική στεφανιογραφία έχει θέση στην πρόληψη των καρδιαγγειακών επεισοδίων Σεμινάριο Ομάδων Εργασίας ΕΚΕ, Φεβρουάριος 2010 Ομάδα Εργασίας Επιδημιολογίας, Πρόληψης και Μεταβολικού Συνδρόμου Η αξονική στεφανιογραφία έχει θέση στην πρόληψη των καρδιαγγειακών επεισοδίων Νικόλαος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΘΗΝΑ, 28/4/11 A.M. :

ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΘΗΝΑ, 28/4/11 A.M. : ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΘΗΝΑ, 28/4/11 A.M. : 2010336 ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ Μ.Π.Σ. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΕΡΙΠΑΡΑΤΙΔΗΣ ΣΤΗΝ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ ΠΡΟΚΑΛΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΓΛΥΚΟΚΟΡΤΙΚΟΕΙΔΗ Τα γλυκοκορτικοειδή (Γ.Κ.)

Διαβάστε περισσότερα

Η μέχρι πρότινος θεραπευτική πρόταση: Καλσιτονίνη (Αναποτελεσματική) Διφωσφονικά (Περιορισμοί στη χρήση: Ιδιαίτερος τρόπος λήψης Οισοφαγίτιδα /Ca

Η μέχρι πρότινος θεραπευτική πρόταση: Καλσιτονίνη (Αναποτελεσματική) Διφωσφονικά (Περιορισμοί στη χρήση: Ιδιαίτερος τρόπος λήψης Οισοφαγίτιδα /Ca Δήμος K.Πατρίκος Ρευματολόγος 401 ΓΣΝΑ Λίμνη Πλαστήρα 9 /3 /2012 Η μέχρι πρότινος θεραπευτική πρόταση: Καλσιτονίνη (Αναποτελεσματική) Διφωσφονικά (Περιορισμοί στη χρήση: Ιδιαίτερος τρόπος λήψης Οισοφαγίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

gr aiavramidis.gr ΕΛΑΡΟΥ ΗΣ Σ. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι

gr aiavramidis.gr ΕΛΑΡΟΥ ΗΣ Σ. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι ΕΛΑΡΟΥ ΗΣ Σ. ΑΒΡΑΜΙ ΗΣ Α. ενδοκρινολόγοι ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΣΚΟΠΟΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ: ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑΓΜΑΤΩΝ ΕΙΚΤΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙ-ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΩΝ ΣΧΗΜΑΤΩΝ Κλινική σηµασία ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ Κλινικά

Διαβάστε περισσότερα

BGP TRACP-5b BGP TRACP-5b P 0.05

BGP TRACP-5b BGP TRACP-5b P 0.05 ()2014 10 8 20 Chin J Clinicians(Electronic Edition),October 15,2014,Vol.8,No.20 3615 OP 2011 1 2013 6 120 OP 3 40 37 40 38 40 38 BMD BGP-5b TRACP-5b OP 1 4 L1 4NFTH BMD BGP TRACP-5b P 0.05 OP L1 4 NF

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΌΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΝΕΦΡΟΥ 2017 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΠΑΓΚΌΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΝΕΦΡΟΥ 2017 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Παχυσαρκία και νεφρική νόσος ΠΑΓΚΌΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΝΕΦΡΟΥ 2017 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΝΕΦΡΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Κριτήρια* Η διαπίστωση για 3 μήνες: Νεφρικής βλάβης GFR < 60 ml/min/1.73m2 με ή χωρίς νεφρική

Διαβάστε περισσότερα

Νεφρική ρύθμιση Καλίου, Ασβεστίου, Φωσφόρου και Μαγνησίου. Βασίλης Φιλιόπουλος Νεφρολόγος Γ.Ν.Α «Λαϊκό»

Νεφρική ρύθμιση Καλίου, Ασβεστίου, Φωσφόρου και Μαγνησίου. Βασίλης Φιλιόπουλος Νεφρολόγος Γ.Ν.Α «Λαϊκό» Νεφρική ρύθμιση Καλίου, Ασβεστίου, Φωσφόρου και Μαγνησίου Βασίλης Φιλιόπουλος Νεφρολόγος Γ.Ν.Α «Λαϊκό» Κάλιο Το 98% του ολικού Κ + του σώματος βρίσκεται στο εσωτερικό των κυττάρων Το 2% στο εξωκυττάριο

Διαβάστε περισσότερα

Υπολειπόμενος καρδιαγγειακός κίνδυνος. Πώς υπολογίζεται, πώς αντιμετωπίζεται

Υπολειπόμενος καρδιαγγειακός κίνδυνος. Πώς υπολογίζεται, πώς αντιμετωπίζεται Υπολειπόμενος καρδιαγγειακός κίνδυνος. Πώς υπολογίζεται, πώς αντιμετωπίζεται Μαρίνα Νούτσου Επιμελήτρια Α Διαβητολογικό Κέντρο Β Παθολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών ΓΝΑ Ιπποκράτειο Θεραπευτική προσέγγιση

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιαγγειακές Παθήσεις και Άσκηση: Πρόληψη και Αποκατάσταση

Καρδιαγγειακές Παθήσεις και Άσκηση: Πρόληψη και Αποκατάσταση Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών: Άσκηση και Υγεία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - Τ.Ε.Φ.Α.Α., ΚΑΡΥΕΣ 42100, ΤΡΙΚΑΛΑ Μάθημα: MB05 Άσκηση, Πρόληψη και Αποκατάσταση Καρδιοπαθειών Διάλεξη 11η Καρδιαγγειακές Παθήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη Σχολη

Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη Σχολη Εισαγωγη στην Ορθοπαιδικη Κωνσταντινος Ν. ΜΑΛΙΖΟΣ Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη Σχολη Εισαγωγη στην Ορθοπαιδικη Ορθοπαιδικη ή Ορθοπεδικη «παιδο-ορθωτικη» (Γ. Μπαμπινιωτης) Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη

Διαβάστε περισσότερα