ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ"

Transcript

1 Κεφάλαιο 4 ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ 4.1 Εξωτερική ανατοµία Επιπρόσθετα στα γενικά χαρακτηριστικά του Φύλου Αρθρόποδα, τα οποία είναι κοινά για όλες τις Κλάσεις του, τα ενήλικα Έντοµα έχουν: Τρεις σωµατικές υποδιαιρέσεις, κεφαλή, θώρακα και κοιλία. Τρία ζεύγη ποδών που φέρονται στο θώρακα. Συνήθως δύο ζεύγη πτερύγων που επίσης φέρονται στο θώρακα. Ένα ζεύγος κεραιών που φέρονται στην κεφαλή. Σύνθετους και απλούς οφθαλµούς (ocelli), επίσης στην κεφαλή. Αναπνοή δια µέσου αεραγωγών, των τραχειών. Αναπαραγωγικά όργανα που έχουν άνοιγµα κοντά στο ουραίο τµήµα της κοιλίας (Εικ.5) Ο εξωσκελετός Μια γενική γνώση της ανατοµίας των Εντόµων είναι απαραίτητη για να είναι δυνατή η διάκρισή τους σε ταξινοµικές οµάδες και επιµέρους είδη και για να γίνει κατανοητός ο τρόπος διαβίωσης τους. Τα Έντοµα είναι καλά προστατευµένα από τον εξωσκελετό που τα περικλείει σαν πανοπλία. Όπως προαναφέρθηκε ένα µεγάλο µέρος της επιτυχίας των ζώων αυτών οφείλεται στον εξωσκελετό τους. Παρέχει σε αυτά προστασία απέναντι στην υγρασία, ξηρασία, ασθένειες και άλλους φυσικούς εχθρούς. Επίσης προστατεύει τους εσωτερικούς µαλακούς ιστούς και προσφέρει σηµεία πρόσφυσης των πολυάριθµων µυών των Εντόµων. Ο εξωσκελετός αποτελείται από τρία κύρια στρώµατα, τη δερµίδα (cuticula), την υποδερµίδα και τη βασική µεµβράνη. Η δερµίς έχει στρωµατωµένη δοµή και αποτελείται από δύο διακριτά στρώµατα, την εξωδερµίδα (exocuticula) και την ενδοδερµίδα (endocuticula) (Εικ.6). Η εξωδερµίς καλύπτεται εξωτερικά από ένα λεπτό στρώµα πάχους περίπου 1µm, γνωστό σαν εφυµενίδα (epicuticula). Η πιο χαρακτηριστική ουσία στην εξωδερµίδα και την ενδοδερµίδα είναι η χιτίνη. Αυτή είναι ένας νιτρογενής πολυσακχαρίτης, αδιάλυτος και ανθεκτικός στη δράση του νερού, 1

2 Εικ.5. Πλάγια όψη της ακρίδας Melanoplus differentialis (κατά Little µε τροποποιήσεις) Εικ. 6 ιαγραµµατική απεικόνιση τοµής σωµατικού περιβλήµατος εντόµων. (κατά Elzinga µε τροποποιήσεις) 2

3 της αλκοόλης και, των αραιών αλκαλίων και οξέων. Η εφυµενίς δεν είναι χιτινώδης. Αποτελείται από ουσίες που προστατεύουν τα Έντοµα από υπερβολική αφυδάτωση, υγρασία και, ασθένειες και µε αυτό τον τρόπο τους επιτρέπει να επιβιώνουν σε ευρύ φάσµα περιβαλλοντικών συνθηκών. Η υποδερµίς αποτελείται κύρια από ένα απλό στρώµα κυττάρων που εκκρίνουν τη δερµίδα. Η βασική µεµβράνη είναι µια λεπτή, µη κυτταρική µεµβράνη που αποτελεί µια εσωτερική επικάλυψη της υποδερµίδας. Το σωµατικό τοίχωµα των Εντόµων αποτελείται από πλάκες, τα σκληρήτια, που είναι συνήθως απεσκληρυµένα. Τα σκληρήτια διαχωρίζονται από γραµµές γνωστές σαν ραφές. Τα δύο αυτά είδη στοιχείων, τα σκληρήτια και οι ραφές, έχουν ιδιαίτερη σηµασία για την περιγραφή και τον προσδιορισµό των Εντόµων. Η επιφάνεια του σώµατος µπορεί να φέρει αύλακες, σµήριγγες, άκανθες, τρίχες, µικροτρίχια και λέπια. Το σώµα του εντόµου αποτελείται από τρεις διακριτές περιοχές, το νώτο (tergum) τα πλευρά (pleura) και το στέρνο (sternum) Η κεφαλή Είναι ένα µέρος του σώµατος του εντόµου απεσκληρυµένο σε υψηλό βαθµό, σε σχήµα κάψας χωρίς εµφανείς υποδιαιρέσεις. Φέρει τα στοµατικά µόρια τις κεραίες και τους οφθαλµούς. Στη κεφαλή ενός τυπικού εντόµου, όπως µιας ακρίδας, τα παραπάνω µέρη είναι σχετικά ευκρινή. Για το λόγο αυτό τα µέρη που αναφέρονται εδώ αφορούν αυτό το έντοµο. Σε άλλα έντοµα µε πιο εξειδικευµένο τρόπο σωµατικής διάπλασης µερικά από τα µέρη αυτά έχουν τροποποιηθεί σηµαντικά ή έχουν χαθεί από συγχώνευση µε άλλα. Το µέτωπο (frons) είναι η περιοχή από το διάστηµα ανάµεσα στους οφθαλµούς µέχρι το επιστόµιο (clypeus) (Εικ.7). Φέρει τις κεραίες και το µεσαίο απλό οφθαλµό (ocellus). Μια ευδιάκριτη ραφή διαχωρίζει το µέτωπο από το επιστόµιο. Το επιστόµιο πάλι εκτείνεται από το µέτωπο έως τη βάση του άνω χείλους (labrum). Οι παρειές (genae) βρίσκονται δεξιά και αριστερά του µετώπου και κάτω από τους σύνθετους οφθαλµούς. Η κορυφή (vertex) είναι το υψηλότερο σηµείο ανάµεσα στους σύνθετους οφθαλµούς. Το ινίο είναι η περιοχή πίσω από την κορυφή, τον οφθαλµό και την παρειά σε κάθε πλευρά. Οι κεραίες, οφθαλµοί, και στοµατικά µόρια είναι τα πιο σηµαντικά όργανα της κεφαλής και θα αναφερθούν χωριστά. Τύποι κεφαλής Η κεφαλή, ανάλογα µε τη θέση των στοµατικών µορίων και µε την κλίση της σε σχέση µε τον επιµήκη άξονα του σώµατος του εντόµου διακρίνεται σε τρεις κύριους τύπους: Ο πρόγναθος: Ο µεγάλος άξονας της κεφαλής είναι παράλληλος µε τον άξονα του σώµατος και τα στοµατικά µόρια κατευθύνονται προς τα εµπρός (Εικ. 8), όπως π.χ. σε ορισµένα Κολεόπτερα. Ο υπόγναθος: Ο µεγάλος άξονας της κεφαλής είναι κάθετος προς τον άξονα του σώµατος, και τα στοµατικά µόρια κατευθύνονται προς τα κάτω όπως π.χ. στις ακρίδες. Ο οπισθόγναθος: Ο µεγάλος άξονας της κεφαλής σχηµατίζει οξεία γωνία µε τον άξονα του σώµατος του εντόµου και τα στοµατικά µόρια κατευθύνονται προς τα πίσω, 3

4 Εικ. 7. Κεφαλή εντόµου. Φαίνονται τα κύρια σκληρήτια, στοµατικά µόρια και αισθητήρια όργανα. (κατά Elzinga, µε τροποποιήσεις) Εικ. 8. Τύποι κεφαλής: Α=υπόγναθος, Β=πρόγναθος, Γ=οπισθόγναθος (κατά Πελεκάση) 4

5 όπως π.χ. σε ορισµένα Homoptera των Ηµιπτέρων, Από τους τρεις αυτούς τύπους οι πιο συνηθισµένοι είναι οι υπόγναθος και ο πρόγναθος. Οι κεραίες Το ζεύγος των κεραιών βρίσκεται ανάµεσα και µπροστά στους σύνθετους οφθαλµούς. Οι κεραίες ποικίλλουν σε µορφή και µέγεθος, και έχουν ιδιαίτερη σηµασία για τον προσδιορισµό των Εντόµων. Η λειτουργία των κεραιών είναι αισθητήρια. Σ αυτές βρίσκεται ειδικά η αίσθηση της αφής. Επίσης, τουλάχιστον σε µερικές περιπτώσεις, οι αισθήσεις της όσφρησης και της ακοής βρίσκονται στις κεραίες. Η βάση της κεραίας είναι γνωστή σαν σκήπος ή σκάπος (scapus) (Εικ. 11). Το δεύτερο τµήµα είναι ο µίσχος (pedicel) και τα υπόλοιπα τµήµατα καλούνται συνολικά µαστίγιο (flagellum). Οι κεραίες των Εντόµων διακρίνονται σε πολλούς µορφολογικούς τύπους. Οι πιο κοινοί είναι (Εικ.9): Νηµατοειδής. Τα τµήµατα είναι σχετικά οµοιόµορφα σε µέγεθος, Τριχοειδής ή σµηριγγοειδής. Τα τµήµατα λεπτύνονται βαθµιαία έτσι ώστε τελικά η κεραία καταλήγει σε οξύ άκρο. Πριονοειδής. Τα τµήµατα είναι περίπου τριγωνικά και µοιάζουν στη µια πλευρά µε δόντια πριονιού. Κοµβολογιοειδής. Τα τµήµατα είναι σχετικά οµοιόµορφα σε µέγεθος, σε σχήµα χάντρας. Αµφικτενοειδής. Η κεραία έχει εµφάνιση διπλής κτένας. Πτεροειδής. Τα άρθρα έχουν λεπτές τριχοειδείς επεκτάσεις και προς τις δύο πλευρές. Ξιφοειδής. Τα άρθρα λεπτύνονται προς το άκρο έτσι ώστε τελικά η κεραία να έχει µορφή ξίφους. Ραβδοειδής. Η κεραία αποτελείται από 3 άρθρα από τα οποία το τελευταίο είναι µακρό και παίρνει µορφή ράβδου. Στο άρθρο αυτό υπάρχει σµήριγγα απλή ή πτεροειδής. Ελασµατοειδής. Τα τελευταία άρθρα έχουν επεκταθεί πλάγια και σχηµατίζουν ριπίδιο. Κεφαλοειδής. Τα ακραία άρθρα είναι σηµαντικά διογκωµένα. Ροπαλοειδής. Τα άρθρα σταδιακά αυξάνουν σε διάµετρο αλλά στο άκρο και πάλι λεπτύνονται. Οι οφθαλµοί Κάθε τυπικό ακµαίο έντοµο έχει δύο τύπους οφθαλµών, τους απλούς (ocelli, ενικός ocellus) και τους σύνθετους. Σε έντοµα που έχουν και τα δύο είδη υπάρχουν 2 σύνθετοι και 3 απλοί. Σε εξειδικευµένες οµάδες όµως είναι δυνατόν να ελλείπουν και οι δύο τύποι ή να έχει ελαττωθεί ο αριθµός των απλών οφθαλµών. Οι απλοί οφθαλµοί βρίσκονται ανάµεσα στους δύο σύνθετους και µπροστά από την κορυφή της κεφαλής. Συνήθως είναι πολύ 5

6 Εικ. 9. Τύποι κεραιών εντόµων (Α) Νηµατοειδής (B) Τριχοειδής (C) Πριονοειδής (D) Κοµβολογιοειδής (E) Αµφικτενοειδής (F) Πτεροειδής (G) Ξιφοειδής (H) Ραβδοειδής (I) Ελασµατοειδής (J) Κεφαλοειδής (K) Pοπαλοειδής (Κατά Elzinga µε τροποποιήσεις) 6

7 µικροί και υπάρχει ένας µόνο φακός για ολόκληρο τον οφθαλµό. Πιστεύεται γενικά ότι οι απλοί οφθαλµοί ή φωτοδέκτες, απλώς αυξάνουν την ικανότητα αντίδρασης του εντόµου σε φωτεινά ερεθίσµατα. Είναι πολύ πιθανό ότι τα έντοµα δεν συλλαµβάνουν σχήµατα αντικειµένων µε τους απλούς οφθαλµούς επειδή το φως δεν εστιάζεται στα αισθητικά τους κύτταρα. Οι σύνθετοι οφθαλµοί είναι πιο εµφανείς από τους απλούς. Υπάρχουν στα ακµαία αλλά και σε νύµφες µερικών οµάδων εντόµων (π.χ. ακριδών). Είναι τα κύρια όργανα όρασης και έχουν σηµαντικά µεγαλύτερο µέγεθος από τους απλούς οφθαλµούς. Έχουν πολυεδρική επιφάνεία και βρίσκονται στην νωτοπλευρική χώρα της κρανιακής κάψας (Εικ. 5 και 7). Καθένας από τους φωτοδέκτες αυτούς αποτελείται από µεγάλο αριθµό χωριστών δεκτών τα οµµατίδια (Εικ. 10). Ο αριθµός αυτός ποικίλει από ένα οµµατίδιο για ορισµένα µυρµήγκια µέχρι για κάποια Odonata. Στα περισσότερα έντοµα, που πετούν την ηµέρα κάθε οµµατίδιο παραθετικού τύπου (Εικ. 10) έχει ένα όργανο συλλογής φωτός, δηλαδή τον κερατοειδή φακό και τον κρυστάλλινο κώνο, και ένα όργανο αίσθησης του φωτός, το ράβδωµα. Το άµεσο ισχυρό φως εστιάζεται από κάθε σύστηµα φακού πάνω στο ράβδωµά του, το οποίο περιέχει οπτικά ενεργές χρωστικές και έτσι προκαλεί την εκκίνηση ερεθίσµατος σε νεύρο. Η ερµηνεία πολλών τέτοιων ερεθισµάτων µαζί από κέντρα συνδυασµού στον εγκέφαλο παρέχει στο έντοµο την όραση, η οποία, στην περίπτωση αυτή καλείται µωσαϊκή όραση. Γενικά, τα αρπακτικά έντοµα καθώς και εκείνα που πετούν µε µεγάλη ταχύτητα και αναζητούν άνθη ή σεξουαλικούς συντρόφους έχουν το µεγαλύτερο αριθµό οµµατιδίων Τα έντοµα εδάφους και εκείνα που περιπτωσιακά µόνο πετούν έχουν µικρότερο αριθµό οµµατιδίων. Ένας λόγος για την ύπαρξη µεγάλου αριθµού στην πρώτη περίπτωση είναι ότι έτσι υπάρχει το πλεονέκτηµα της καλύτερης αντίληψης βάθους οπτικού πεδίου. Όταν ένα έντοµο αντικρίσει ένα αντικείµενο η ενδιάµεσή τους απόσταση υπολογίζεται από τη γωνία ανάµεσα στο αντικείµενο και στα δύο µάτια, µε κορυφή το αντικείµενο. Όσο το έντοµο πλησιάζει το αντικείµενο τόσο πιο κοντά στο µέσο των δύο µατιών είναι τα οµµατίδια που χρησιµοποιούνται για να το δουν και έτσι γίνεται εκτίµηση της απόστασης. Όσο πιο πολλά είναι τα οµµατίδια τόσο πιο ακριβής είναι η εκτίµηση. Αντικείµενα που βρίσκονται στα πλάγια του εντόµου δεν είναι ορατά και από τους δύο οφθαλµούς και έτσι η απόσταση δεν είναι δυνατό να εκτιµηθεί σωστά. Ο σύνθετος οφθαλµός των εντόµων είναι τελικά ένα εξαιρετικά πολύπλοκο όργανο. Είναι γεγονός πάντως ότι µέσα στην ποικιλοµορφία των εντόµων υπάρχουν σηµαντικές αποκλίσεις από το µέσο τύπο που περιγράφτηκε παραπάνω. Έντοµα µε µεγάλη δραστηριότητα την νύχτα έχουν σύνθετους οφθαλµούς του υπερθετικού τύπου. Αυτός είναι διαφορετικός από τον παραθετικό τύπο που περιγράφηκε πιο πάνω για τα ηµερόβια έντοµα κατά το ότι υπάρχει µια ελεύθερη ζώνη ανάµεσα στα όργανα συλλογής και στα όργανα αίσθησης του φωτός. Έτσι το φως από πολλούς φακούς έχει τη δυνατότητα να εστιασθεί σε µια µόνο περιοχή αίσθησης µε συνέπεια τη µεγαλύτερη φωτεινότητα της εικόνας. Οι δύο παραπάνω τύποι οράσεως των εντόµων είναι γνωστοί και σαν κάθετη και πλάγια όραση αντίστοιχα. - Το µέγεθος των φακών των εντόµων µε ταχεία πτήση διαφέρει από εκείνο των εντόµων µε αργή πτήση. 7

8 - Οι οφθαλµοί των διάφορων εντόµων διαφέρουν ως προς την ικανότητα τους να δουν διάφορα µήκη κύµατος φωτός. Πάντως τα περισσότερα έντοµα µπορούν να δουν υπεριώδες, που δεν είναι ορατό από τον άνθρωπο, ενώ µερικά µπορούν να δουν κόκκινο, µπλε ή πράσινο µήκος κύµατος. Οι δέκτες υπεριώδους είναι συχνά περισσότεροι προς τη νωτιαία πλευρά του οφθαλµού. Πάντως δεν είναι ακόµα γνωστό πόσο καλά βλέπουν τα έντοµα. Φαίνεται ότι η όραση τους είναι αποτελεσµατική µόνο σε κοντινά τους αντικείµενα ενώ τα µακρινά δεν τα βλέπουν και τόσο καθαρά. Ανιχνεύουν τα κινούµενα αντικείµενα από τον διαδοχικό ερεθισµό οµµατιδίων. Προνύµφες εντόµων, όπως οι κάµπιες, έχουν φωτοδέκτες δοµικά ενδιάµεσους µεταξύ των τυπικών απλών και των σύνθετων οφθαλµών, που καλούνται στέµµατα. Αυτά υπάρχουν σε δύο διασκορπισµένες οµάδες στην παρειά της κεφαλής. Έχουν ίσως κάποια δυνατότητα σχηµατισµού εικόνας εφόσον µπορούν να εστιάσουν το φως, αλλά η ευκρίνεια της εικόνας πρέπει να είναι µικρή εφόσον συνήθως υπάρχουν λιγότερα από 12 στέµµατα. Κατά τη µεταµόρφωση προς το ενήλικο στάδιο τα στέµµατα χάνονται και αντικαθίστανται από τους σύνθετους οφθαλµούς. Τα στοµατικά µόρια Τα στοµατικά µόρια των Εντόµων ποικίλουν ευρύτατα, µορφολογικά και λειτουργικά, εξαιτίας της προσαρµογής των στο είδος της τροφής κάθε εντόµου και του τρόπου λήψης της τροφής αυτής. Αποτελούν σαφή ταξινοµικό χαρακτήρα ανάµεσα στα διάφορα αθροίσµατα των εντόµων εφόσον άλλα έντοµα κόπτουν και µασούν στερεά τροφή και έτσι έχουν µασητικά µόρια (π.χ. Κολεόπτερα, αλλά νύσσουν και αναρροφούν υγρή τροφή και έτσι έχουν µυζητικά στοµατικά µόρια (π.χ. Ηµίπτερα), ενώ άλλα πάλι µπορούν να λείχουν και να µυζούν (π.χ. Υµενόπτερα). Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου τα στοµατικά µόρια είναι υπανάπτυκτα ή δεν είναι λειτουργικά π.χ. Ephmeroptera, ορισµένα Λεπιδόπτερα κ. ά.). Οι συνηθέστεροι τύποι στοµατικών µορίων είναι οι ακόλουθοι: Ο µασητικός. Περιλαµβάνει τα εξής µέρη (Εικ.11): - Το άνω χείλος (labrum), που είναι άζυγο χιτινώδες πλακίδιο και βρίσκεται κάτω από το επιστόµιο. Επενδύεται εσωτερικά από λεπτότατη µεµβράνη, τον επιφάρυγγα. - Τις δύο άνω γνάθους (mandibulae), που χρησιµεύουν για να δαγκώνουν και να θρυµµατίζουν τις τροφές. - Τις δύο κάτω γνάθους (maxillae) που η κάθε µία αποτελείται από το στροφέα, το στύπο, τον προσακτριδοφόρο, τη γναθική προσακτρίδα και τους εσωτερικό και εξωτερικό λοβό. Οι κάτω γνάθοι χρησιµεύουν για να συγκρατούν την τροφή και µαζί µε τις άνω γνάθους δαγκώνουν και µασούν. - Το κάτω χείλος (labium). Φέρει ένα ζεύγος χειλικών προσακτρίδων, που είναι αρθρωτά εξαρτήµατα, και ένα ζεύγος διπλών λοβών. Στο κάτω χείλος διακρίνεται το σιαγόνιο και το υποσιαγόνο µε το οποίο το κάτω χείλος αρθρούται στο αντίστοιχο σηµείο της κεφαλής. Στην εσωτερική επιφάνεια του κάτω χείλους προσφύεται ο υποφάρυγγας, ο 8

9 Εικ. 10. ιαγραµµατική απεικόνιση τριών οµµατιδίων συνθέτου οφθαλµού εντόµου (κατά Elzinga µε τροποποιήσεις) Εικ. 11. Στοµατικά µόρια µασητικού τύπου και κεραία εντόµου (κατά Sneider-Orelli µε τροποποιήσεις) 9

10 οποίος στα έντοµα µασητικού τύπου είναι µεµβρανώδης και καλύπτεται από αισθητήριες θηλές και τρίχες. Το κάτω χείλος µαζί µε τον υποφάρυγγα προωθούν την τροφή µέσα στη στοµατική κοιλότητα και υποβοηθούν την ολίσθηση της προς το φάρυγγα. Ο µασητικός τύπος στοµατικών µορίων είναι ο πλέον αρχέγονος και απαντάται µε µικρές παραλλαγές σε Ορθόπτερα (Ακρίδες),Κολεόπτερα, Νευρόπτερα, σε προνύµφες των Λεπιδοπτέρων και των Υµενοπτέρων κ. α. Ο τύπος αυτός µορίων µπορεί να είναι φυτοφάγος, σαρκοφάγος ή παµφάγος. Άλλοι τύποι στοµατικών µορίων που αποτελούν εξέλιξη του αρχέγονου µασητικού τύπου : - Ο κόπτων µυητικός. Απαντάται µόνο σε ενήλικες µύγες που µυζούν αίµα θηλαστικών (π.χ. αλογόµυγες) (Εικ.12 ). Στον τύπο αυτό οι άνω και οι κάτω γνάθοι έχουν επιµηκυνθεί, είναι οξύληκτοι και χρησιµεύουν σαν στιλέτα για να τρυπούν το δέρµα. Μόλις φθάσουν σε τριχοειδές αγγείο του ζώου, απελευθερώνεται αίµα προς το κάτω χείλος. Σ αυτό υπάρχουν πολλές ψευδοτραχείες που απορροφούν το αίµα προς το εσωτερικό του σώµατος του εντόµου µέσα από ειδικό αγωγό που αποτελείται από το άνω χείλος και τον υποφάρυγγα - Ο µυζητικός µε προβοσκίδα και ακραία κοτυληδόνα. Απαντάται σε ίπτερα, όπως η οικιακή µύγα. Η προβοσκίδα αποτελείται κυρίως από το κάτω χείλος. Οι άνω και κάτω γνάθοι έχουν χαθεί ή ενσωµατωθεί σε άλλα εξαρτήµατα. Κατά τη διατροφή χαµηλώνεται η προβοσκίδα και χύνεται σίελος µέσα στην τροφή. Έτσι η τροφή που βρίσκεται σε διάλυση ή αιώρηση µετακινείται µε επιφανειακές τάσεις µέσα από πολυάριθµες ψευδοτραχείες σε ένα ενδιάµεσο αποθηκευτικό χώρο το labellum. Κατόπιν µε απορροφητική αντλητική ενέργεια το µίγµα απορροφάται µέσα από αγωγό (άνω χείλος + υποφάρυγγας) προς τον τροφικό αγωγό του εντόµου. - Ο νέκταρος µυζητικός. Απαντάται σε ηµερόβία και νυκτόβία ακµαία Λεπιδόπτερα. Εκτυλίσσεται και εκτείνεται σαν προβοσκίδα. Απορροφά νέκταρ από άνθη. Μετά από κάθε αναρρόφηση η προβοσκίδα τυλίσσεται και πάλι λόγω της ελαστικότητάς της, µέχρι την επίσκεψη του επόµενου άνθους. Αποτελείται από τη συνένωση των δύο εσωτερικών λοβών των κάτω γνάθων που έχουν επιµηκυνθεί σε σωλήνα. εξιά και αριστερά της προβοσκίδας υπάρχουν οι δύο γναθικές πρασακτρίδες. - Ο νύσσων µυζητικός. Απαντά σε µεγάλη ποικιλία εντόµων µη απαραίτητα συγγενικών. Φυτοφάγα, όπως Ηµίπτερα, παράσιτα Σπονδυλωτών, όπως οι ψύλλοι και τα κουνούπια, και άλλα σαρκοφάγα έντοµα, όπως εντοµοφάγα Ηµίπτερά, έχουν αυτό το τύπο στοµατικών µορίων. Αυτός αποτελείται από µια σειρά στιλέτα (άνω και κάτω γνάθοι και καµιά φορά και ο υποφάρυγγας και το άνω χείλος; τα οποία περικλείονται από το κάτω χείλος. Τα στιλέτα αυτά παλινδροµούν από πάνω προς τα κάτω για να διατρυπούν τους ιστούς. Έντοµα µε αυτό τον τύπο στοµατικών µορίων συχνά µεταδίδουν ασθένειες. - Ο ξέων µυζητικός. Απαντάται µόνο στα Θυσανόπτερα (θρίπες) και είναι ένας ενδιάµεσος τύπος µεταξύ του µασητικού και του νύσσοντος µυζητικού. Υπάρχει µόνο η αριστερά άνω γνάθος, η οποία µαζί µε τις δύο κάτω γνάθους έχουν επιµηκυνθεί σε στιλέτο το οποίο διατρυπά τους φυτικούς ιστούς. Από την νύξη σχηµατίζεται µικρό τραύµα το 10

11 Eικ.12. Τύποι στοµατικών µορίων εντόµων, µορφές εξέλιξης του αρχέγονου µασητικού τύπου. (Α) Κόπτων µυζητικός, αλογόµυγας (Β) Μυζητικός µε προβοσκίδα και ακραία κοτηλυδόνα, οικιακής µύγας (C) Νέκταρος µυζητικός, πεταλούδας (D) Νύσσων µυζητικός, κουνουπιού (E) Νύσσων µυζητικός, τζιτζικιού (F) Λείχων µυζητικός, µέλισσας Hphy υποφάρυγγας Lb κάτω χείλος Lbplp χειλική προσακτρίδα Lm άνω χείλος Md άνω γνάθος Mx κάτω γνάθος Mxlp γναθική προσακτρίδα (κατά Elzinga µε τροποποιήσεις) 11

12 οποίο εκκρίνει κυτταρικούς χυµούς. Αυτοί απορροφώνται από τα ραµφοειδή στοµατικά µόρία του εντόµου. - Ο λείχων µυζητικός. Τα στοµατικά µόρια των µελισσών και των άγρίων µελισσών έχουν τροποποιηθεί έτσι ώστε να µπορούν να αξιοποιήσουν υγρή τροφή, όπως νέκταρ και µέλι. Οι εσωτερικοί λοβοί του κάτω χείλους έχουν επιµηκυνθεί και συνενωθεί σε µακρά γλωσσίδα, η οποία αποτελεί λείχον όργανο. Στη µέλισσα έχουν επιµηκυνθεί και οι χηλικές προσακτρίδες καθώς και οι εξωτερικοί λοβοί των κάτω γνάθων, έτσι ώστε να είναι δυνατή η ταχεία αναρρόφηση υγρών µέσα από το σωλήνα που σχηµατίζεται από τα εξαρτήµατα αυτά. Οι άνω γνάθοι έχουν χάσει τη µαθητική τους λειτουργία Ο θώρακας Η µετακίνηση των Εντόµων γίνεται από το θώρακα. Σ αυτόν φέρονται τα πόδια και οι πτέρυγες, όταν υπάρχουν. Ο θώρακας αποτελείται από τρία τµήµατα, τον προθώρακα, µεσοθώρακα και το µεταθώρακα. Κάθε τµήµα φέρει ένα ζεύγος ποδών. Το πρώτο ζεύγος πτερύγων φέρεται στο µεσοθώρακα και το δεύτερο στο µεταθώρακα. Οι χώρες του θώρακα είναι το νώτο (notum ή tergum), το στέρνο (sternumι) και τα πλευρά (pleura) (Εικ.13). Ο θώρακας είναι αρκετά εξειδικευµένος µορφολογικά. Στις άπτερες Τάξεις τα τρία τµήµατα είναι παρόµοια, αλλά στις πτερωτές Τάξεις ο µεσοθώρακας και ο µεταθώρακας έχουν υποστεί σηµαντικές τροποποιήσεις για να συνδυάσουν τις λειτουργίες των ποδών και των πτερύγων. Ο µεσοθώρακας και ο µεταθώρακας είναι ισχυρά ενωµένοι και αποτελούν µια συµπαγή σωµατική µονάδα. Στις ακρίδες, για παράδειγµα, το νωτιαίο τµήµα του προθώρακα µοιάζει, µε καπέλο για τον ήλιο και είναι γνωστό σαν πρόνωτο (Εικ.13). Καλύπτει σχεδόν τελείως τον προθώρακα και εκτείνεται πάνω από µέρος του µεσοθώρακα. Στο µεσοθώρακα και το µεταθώρακα είναι, δυνατό να διακρίνονται, τα prescutrum, scutum (θυρεός) και scutellum. Κάθε πλευρό του µεσοθώρακα και του µεταθώρακα της ακρίδας αποτελείται, από δύο σκληρήτια. Το πρόσθιο σκληρήτιο είναι το επίστερνο, οπίσθιο είναι το επίµερο. Τα δύο σκληρήτια χωρίζονται από ραφή που κλίνει από πάνω και µπροστά προς τα κάτω και πίσω. Στο θώρακα φέρονται δύο ζεύγη αναπνευστικών τρηµάτων, το µεσοθωρακικό που βρίσκεται ανάµεσα στο προθώρακα και τον µεσοθώρακα, και το µεταθωρακικό που βρίσκεται ανάµεσα στο µεσοθώρακα και το µεταθώρακα και συνήθως πολύ κοντά ή πάνω από το δεύτερο ζεύγος ποδών. Τα στέρνα των θωρακικών τµηµάτων αποτελούνται από πλατειές επίπεδες πλάκες. Υπάρχουν πάντως και σηµαντικές τροποποιήσεις σ αυτό. Οι πόδες Οι πόδες των εντόµων έχουν τροποποιηθεί σηµαντικά από τον (υποθετικό) µέσο τύπο ανάλογα µε το σκοπό για τον οποίο χρησιµοποιούνται (Εικ. 14). Στα έντοµα που βαδίζουν ή τρέχουν τα 3 ζεύγη ποδών είναι παρόµοια. Σε άλλα είδη υπάρχουν σηµαντικές τροποποιήσεις. Πάντως ανεξάρτητα από αυτές, στα πόδια όλων των εντόµων υπάρχουν πάντοτε πέντε διακριτά µέρη. Αυτά, ξεκινώντας από την πλευρά του σώµατος, είναι το 12

13 Εικ. 13. Θώρακας εντόµου. Φαίνονται τα τρία τµήµατα, τα σκληρήτια και οι θέσεις των ποδών και των πτερύγων.(κατά Elzinga µε τροποποιήσεις). Εικ. 14. Τύποι ποδών εντόµων. Από αριστερά: πηδητικός, βαδιστικός, ορυκτικός, συλληπτικός, συλλεκτικός. C ισχίον T κνήµη Tr τροχαντήρ Ts ταρσός F µηρός (κατά Little) 13

14 ισχίο (coxa), o τροχαντήρ (trochanter), ο µηρός (femur), η κνήµη (tibia) και ο ταρσός (tarsus). Συχνά το ισχίο βρίσκεται µέσα σε µια κυπελλόµορφη εσοχή του σώµατος και κινείται ελεύθερα. Ο τροχαντήρας είναι συνήθως µικρός ενώ ο µηρός είναι το µεγαλύτερο και το ισχυρότερο µέρος. Η κνήµη είναι λεπτότερη, αρκετά µακριά και είναι εφοδιασµένη µε άκανθες που έχουν κατεύθυνση προς τα κάτω. Αυτές υποβοηθούν στην αναρρίχηση και στη βάδιση. Ο ταρσός συνήθως αποτελείται από πολλά άρθρα (1 έως 5) και καταλήγει σε ζεύγος ονύχων και προσκολλητικούς λοβούς. Αυτοί µπορεί να είναι δύο, (pulvilli), ένας στη βάση καθενός από τους όνυχες, ή µόνον ένας (arolium) ανάµεσα στους δύο όνυχες. Οι κυριότεροι τύποι ποδών εντόµων είναι : - ροµικός. Το µήκος τµηµάτων είναι κανονικό (πολλά Lepidoptera, Coleoptera, Diptera). - Πηδητικός. Έχει µακρό, ισχυρό µηρό. Πηδητικοί είναι µόνον οπίσθιοι πόδες (ακρίδες των Orthoptera, είδος Phyllotreta στα Coleoptera). - Σµηκτικός. Όπως οι πρόσθιοι πόδες της µέλισσας. Στο πάνω µέρος του πρώτου ταρσικού άρθρου υπάρχει ηµικυκλική εκσκαφή µε κτένα από λεπτές άκανθες, η σµηκτική εκσκαφή. Μέσα σ αυτή καθαρίζει η µέλισσα την κεραία από τη γύρη. - Συλληπτικός. Έχει µακρό ισχίο και ισχυρό µηρό και κνήµη. Τα δύο τελευταία είναι εφοδιασµένα µε ισχυρές άκανθες. Κατά την κάµψη των ποδών οι κνήµες εφάπτονται στους µηρούς κατά µήκος των ακανθών και µε το τρόπο αυτό συµπιέζεται, διατρυπάται και φονεύεται το θήραµα. - Ορυκτικός. Ορυκτικοί είναι πρόσθιοι πόδες µε ισχυρότατες κνήµες, που έχουν πλάτος µεγαλύτερο από το συνηθισµένο και φέρουν οδοντοειδείς προεξοχές Έτσι οι πρόσθιοι αυτοί πόδες διαµορφώνονται σε σκαπτικά όργανα για άνοιγµα στοών στο έδαφος (Gryllotalpa gryllotalpa, Gryllotalpidae, Orthoptera και είδη Scarabaeidae, Coleoptera). - Συλλεκτικός. Όπως οι οπίσθιοι πόδες της µέλισσας (εργάτριας). Η κνήµη και το πρώτο τµήµα του ταρσού είναι πεπλατυσµένα. Στην εξωτερική πλευρά της κνήµης υπάρχει αβαθές κοίλωµα το κάνιστρο, που περιβάλλεται από µακρές τρίχες και χρησιµεύει µαζί µε άλλες τροποποιήσεις του ποδός για τη συγκέντρωση και µεταφορά της γύρης. Εκτός από τη µέλισσα συλλεκτικούς πόδες έχουν και άλλα είδη Apidae στα Hymenoptera. Οι πτέρυγες Τα Έντοµα είναι τα µόνα ζώα µε πτέρυγες εκτός από τα πουλιά και τις νυχτερίδες. Πάντως ενώ τα Έντοµα έχουν ένα συγκεκριµένο αριθµό ποδών (έξι), ο αριθµός των πτερύγων ποικίλλει από δύο ζεύγη έως κανένα. Μερικές πρωτόγονες τάξεις, όπως Thysanura και Collembola, δεν έχουν πτέρυγες ούτε ενδείξεις πτερωτών προγόνων. Άλλες οµάδες όπως οι ψύλλοι (Siphonaptera) και οι ψείρες (Mallophga και Anoplura), έχουν χάσει τις πτέρυγες εξ αιτίας του παρασιτικού τύπου της διαβίωσης των. Στις µύγες και τα συγγενή τους είδη (Diptera) το δεύτερο ζεύγος πτερύγων έχει τροποποιηθεί σε όργανα εξισορρόπησης, τους αλτήρες. Επειδή οι πτέρυγες των εντόµων ποικίλλουν σε µέγεθος, 14

15 σχήµα και υφή και παρατηρούνται εύκολα, η ταξινόµηση των Εντόµων βασίζεται σ αυτές σε σηµαντικό βαθµό. Οι πτέρυγες προέρχονται από πλευρικές επεκτάσεις του µεσοθώρακα και του µεταθώρακα µετά από ανακόλπωση του χιτίνινου περιβλήµατος (Εικ. 15). Κάθε µια απ αυτές αποτελείται από δύο λεπτά στρώµατα δερµίδας (cuticula) που έχουν υποστεί σύντηξη. Οι µόνες περιοχές που οι δύο δερµίδες δεν βρίσκονται σε επαφή και σύντηξη είναι κατά µήκος των νεύρων των πτερύγων (Εικ. 15,C) Aυτά αποτελούνται από τραχείες και νευρώνες χρησιµεύουν για να δώσουν δοµική σταθερότητα στις πτέρυγες. Τα διάφορα νεύρα των πτερύγων έχουν ειδικές ονοµασίες και χρησιµοποιούνται ευρύτατα για την ταξινόµηση και τον προσδιορισµό των Εντόµων. Μολονότι σε πρώτη µατιά η νεύρωση των πτερύγων φαίνεται να έχει µεγάλες διαφορές στα διάφορα είδη, έχει αποδειχθεί ότι είναι βασικά η ίδια για όλα τα πτερωτά είδη. Η οµοιότητα αυτή γίνεται εµφανής όταν συγκριθούν οι καταβολές των πτερύγων στα νεαρά στάδια των Εντόµων. Τα ονόµατα των νεύρων µιας υποθετικής πτέρυγας µε πλήρη νεύρωση, από την οποία φαίνεται ότι προέρχονται όλοι οι υπάρχοντες τύποι πτερύγων, καθώς, και τα αρχικά γράµµατα που έχουν καθιερωθεί γι αυτά, είναι τα ακόλουθα (Εικ.16): Πλευρικό (Costa) C Υποπλευρικό (Subcosta) Κερκιδικό (Radius) R SC Μέσο (Medius) M Ωλενικό (Cubitus) Cu Πυγαίο (Analis) Α Οι πτέρυγες των Εντόµων σπάνια φέρουν όλα τα νεύρα της υποθετικής πτέρυγας. Φαίνεται ότι η έλλειψη όσων δεν υπάρχουν οφείλεται σε συγχώνευση µάλλον παρά σε απώλεια Η κοιλία Αποτελείται συνήθως από δέκα έως ένδεκα δακτυλιοειδή τµήµατα, τα ουροµερή που µοιάζουν πολύ αναµεταξύ τους µε εξαίρεση εκείνα του οπίσθιου µέρους του εντόµου, τα οποία έχουν τροποποιηθεί. Πάντως σε πολλά έντοµα ο αριθµός των τµηµάτων έχει µειωθεί σηµαντικά και έτσι σ αυτά διακρίνονται µόνο 5 έως 6 τµήµατα. Το θηλυκό φέρει στο τέλος της κοιλίας ένα ωοθέτη (γνωστό και σαν ωοσκάπτη ή τέρετρο), το όργανο της εναπόθεσης των ωών του εντόµου (Εικ.17). σε πολλά έντοµα υπάρχουν και οι κέρκοι, αρθρωτά εξαρτήµατα που εκφύονται από το δέκατο τµήµα και είναι όργανα αφής ή έχουν εξελιχθεί σε λαβίδα (π.χ. στην ψαλλίδα, Forficula αuricularia, Dermaptera). Σε µεγάλο αριθµό ειδών Hymenoptera ο ωοθέτης έχει µετατραπεί στο κέντρο (κεντρί, όπως στη µέλισσα και είδη Vespidae) το οποίο εκκρίνει δηλητήριο και χρησιµοποιείται για άµυνα και για εξασφάλιση τροφής. 15

16 Εικ. 15. Εξέλιξη πτέρυγος εντόµου σε τοµή, (Α) σε στάδιο νύµφης ενωρίς, (Β) σε στάδιο νύµφης προς το τέλος, (C) στο ενήλικο. (κατά Elzinga µε τροποποιήσεις). 16

17 Εικ. 16. Νεύρωση υποθετικής πτέρυγας εντόµου (βλέπε κείµενο για έννοιες αρχικών) (κατά Elzinga) Εικ. 17. Κοιλία εντόµων. (Α) Γρύλλος, (Β) Τζιτζίκι (κατά Elzinga µε τροποποιήσεις) 17

18 Τα γεννητικά όργανα των αρρένων βρίσκονται επίσης στο άκρο της κοιλίας µαζί µε τους κέρκους. Στα νεαρά στάδια εντόµων, ειδικά σε κάµπιες στα Lepidoptera αλλά και σε ψευδοκάµπες στα Hymenoptera, υπάρχουν στην κοιλία οι κοιλιακοί πόδες ή ψευδόποδες. Αυτοί είναι ζυγά, µη αρθρωµένα εξαρτήµατα τα οποία εξαφανίζονται στο στάδιο του ακµαίου. Φέρουν στην κάτω επιφάνεια χιτίνινες εκφύσεις τα άγκιστρα (Εικ. 18), τα οποία αποτελούν ταξινοµικούς χαρακτήρες. Κάθε τµήµα της κοιλίας συνήθως αποτελείται από την νωτιαία πλάκα (νώτο, tergum ή notum) και την κοιλιακή πλάκα (στέρνο, sternum). Κατά µήκος των κατώτερων ορίων των νωτιαίων πλακών της κοιλίας υπάρχει ζυγή σειρά (µία στην κάθε πλευρά) ανοιγµάτων των αναπνευστικών τρηµάτων, τα οποία οδηγούν στις τραχείες του αναπνευστικού συστήµατος. Συνήθως υπάρχουν έξη έως οκτώ ζεύγη αναπνευστικών τρηµάτων στην κοιλία κάθε εντόµου. Η κοιλία συνδέεται µε το θώρακα άλλοτε άµισχα, δηλαδή µε πλατειά βάση, και άλλοτε έµµισχα, δηλαδή µε στενή βάση. Στην πρώτη περίπτωση το πρώτο ή τα πρώτα κοιλιακά τµήµατα έχουν πλάτος ίσο µε τον µεταθώρακα και η κοιλία είναι επιφυής, όπως σε είδη από τα Isoptera, Lepidoptera, Coleoptera κ.α. Στη δεύτερη περίπτωση το πρώτο ή τα πρώτα κοιλιακά τµήµατα είναι επιµήκη και στενά έτσι ώστε σχηµατίζουν ένα είδος µίσχου και η κοιλία καλείται έµµισχη, όπως σε είδη Formicidae στα Hymenoptera. 4.2 Εσωτερική ανατοµία και φυσιολογία Αν και το έντοµο είναι ένα µικρό σε µέγεθος ζώο, η οργάνωση του σώµατός του και η ικανότητα του να εκτελεί τις βασικές σωµατικές λειτουργίές για την επιβίωση του είναι τόσο τέλειες όσο και στο σώµα των ανώτερων ζώων, συµπεριλαµβανόµενου και του ανθρώπου. Πάντως τα Έντοµα είναι γενικά πολύ διαφορετικά στις βιολογικές τους διεργασίες και στη συµπεριφορά τους από τα ανώτερα ζώα από πολλές απόψεις. Μια σύντοµη ανάπτυξη της εσωτερικής ανατοµίας και των φυσιολογικών λειτουργιών θα βοηθήσει, για να σχηµατισθεί µια αµυδρή, έστω, εικόνα του τρόπου διαβίωσης των Εντόµων και των προβληµάτων που ανακύπτουν κατά την µελέτη των. Ειδικότερα όσον αφορά τη µελέτη των Εντόµων µε απώτερο σκοπό την καταπολέµηση των, οι βασικές αυτές πληροφορίες πάνω στην ανατοµία και τη φυσιολογία παρέχουν ενδιαφέροντα σηµεία που υποβοηθούν στη λύση πρακτικών προβληµάτων Το πεπτικό σύστηµα Ο τροφικός αγωγός στα Έντοµα είναι ένας σωλήνας που εκτείνεται σε όλο το µήκος της εσωτερικής κοιλότητας, από το στόµα έως την έδρα. ιαιρείται σε τρία κύρια µέρη: - Το πρόσθιο έντερο ή στοµόδαιο (stomodaeum) - Το µεσέντερο ή κυρίως στόµαχο (ventriculus) και - Το οπίσθιο έντερο ή πρωκτόδαιο (proctodaeum). Συνήθως υπάρχουν και η καρδιακή βαλβίδα ανάµεσα στο στοµόδαιο και, το µεσέντερο. και η πυλωρική βαλβίδα ανάµεσα στο µεσέντερο και το πρωκτόδαιο. Το 18

19 Εικ. 18. Άγκιστρα κοιλιακού πόδα κάµπης Λεπιδοπτέρου. Φωτογραφία από ηλεκτρονικό µικροσκόπιο. (κατά Elzinga) 19

20 στοµόδαιο και το πρωκτόδαιο είναι εκτοδερµικής προέλευσης, προέρχονται δηλαδή από εµβρυακές αναδιπλώσεις του σωµατικού περιβλήµατος. Το µεσέντερο προέρχεται από το εµβρυακό ενδόδερµα. Το πεπτικό σύστηµα των Εντόµων είναι συνήθως πολύ απλό σε κάποιες πρωτόγονες µορφές και στις προνύµφες. Πάντως επειδή υπάρχει µεγάλη ποικιλία στα είδη διατροφής των διάφορων Εντόµων, υπάρχουν πολλές και σηµαντικές τροποποιήσεις στα ακµαία. Το στοµόδαιο συνήθως υποδιαιρείται στο στόµα, το φάρυγγα, τον οισοφάγο και το προκοιλίδιο (proventriculus) (Εικ.19). Ο ρόλος του τελευταίου είναι αποθηκευτικός, αλλά και για τη µάσηση και ανάµιξη της τροφής. Το στόµα βρίσκεται στη βάση του χώρου που περικλείεται από τα στοµατικά µόρια. Ακολουθούν ο (στενότερος) φάρυγγας και ο οισοφάγος. Η διάκριση ανάµεσα στα δύο τελευταία είναι αρκετά δύσκολη. Επίσης ο οισοφάγος και o πρόλοβος, αποτελεί συνέχεία και διεύρυνση του οισοφάγου και είναι το κύριο αποθηκευτικό όργανο τροφής, είναι δύσκολο να διαχωριστούν. Το προκοιλίδιο στα µασητικά έντοµα µπορεί να είναι επενδεδυµένο µε απεσκληρυµένες οδοντοειδείς προεξοχές που αλέθουν την τροφή πριν αυτή περάσει στο µεσέντερο από την καρδιακή βαλβίδα. Στο στοµόδαιο δεν παράγονται ένζυµα αν και κάποιας µορφής πέψη υδατανθράκων είναι δυνατό να λάβει χώρα µε τη βοήθεια ενζύµων που προέρχονται από τους σιελογόνους αδένες. Αυτοί στα Έντοµα βρίσκονται στην απλούστερη τους µορφή και είναι τυφλοί σωλήνες κατά µήκος του οισοφάγου. Συνήθως ενώνονται µέσα στην κεφαλή για να αποτελέσουν ένα αγωγό που το άνοιγµα του βρίσκεται ανάµεσα στο κάτω χείλος και τον υποφάρυγγα. Στα περισσότερα έντοµα εκκρίνουν σίελο, αλλά σε Lepidoptera και Hymenoptera µπορούν να εκκρίνουν και µετάξινο νήµα. Σε έντοµα που µυζούν αίµα εκκρίνουν αντιπηκτικές ουσίες. Οι ουσίες της τροφής δεν απορροφώνται γενικά από τα τοιχώµατα του στοµόδαιου εκτός ίσως από κάποιες λιπαρές ουσίες. Η πέψη περατώνεται και η απορρόφηση της τροφής λαµβάνει χώρα στο µεσέντερο, το οποίο είναι ένας αρκετά µεγάλος αλλά απλός σωλήνας. Από το πρόσθιο µέρος του µπορεί να εκφύονται οι γαστρικές θηλές. Αυτές είναι τυφλοί σωλήνες µε µεγάλη ενζυµική δραστηριότητα. Ένζυµα υπάρχουν σε αφθονία σε όλο το µεσέντερο. Η αντίδραση σ αυτό είναι περισσότερο αλκαλική από ότι στο στοµόδαιο. Στο µεσέντερο δεν υπάρχει δερµική επικάλυψη όπως στα άλλα δύο µέρη του πεπτικού σωλήνα. Πάντως σε πολλά έντοµα, και ειδικά σ αυτά που τρέφονται µε στερεά τροφή, υπάρχει µια ηµιπερατή κατασκευή, η περιστροφική µεµβράνη, η οποία, περιβάλλει την τροφή και έτσι προστατεύει τα ευαίσθητα επιθηλιακά κύτταρα των στοµαχικών τοιχωµάτων. Η µεµβράνη αυτή δεν βρίσκεται σε οµάδες εντόµων που τρέφονται µόνο µε υγρή τροφή. Το υπόλειµµα της τροφής, που δεν απορροφήθηκε στο µεσέντερο, περνάει από την πυλωρική βαλβίδα προς το πρωκτόδαιο το οποίο συνήθως υποδιαιρείται στον ειλεό, το κώλον και το παχύ έντερο. Οι διεργασίες που λαβαίνουν χώρα στο πρωκτόδαιο δεν έχουν κατανοηθεί πλήρως µέχρι σήµερα. Πάντως θεωρείται ότι στον ειλεό γίνεται απορρόφηση ουσιών. Επίσης το παχύ έντερο συλλέγει και αποβάλλει το άχρηστο µέρος της τροφής. Μια άλλη, σηµαντική λειτουργία του παχέος εντέρου είναι η απορρόφηση νερού από τα υπολείµµατα της τροφής. Επίσης σε ορισµένα έντοµα, όπως σε νύµφες ειδών Odonata, το παχύ έντερο χρησιµεύει για αναπνοή και µετακίνηση. Τα τοιχώµατα είναι λεπτά και εφοδιασµένα µε τραχείες. Το έντοµο µετακινείται µε απορρόφηση νερού στο παχύ έντερο 20

21 και ισχυρή εκτόνωση του προς το πίσω, η οποία συντελεί στην κίνηση του εντόµου προς τα εµπρός. Όλα τα πεπτικά ένζυµα που υπάρχουν στα ανώτερα ζώα βρίσκονται γενικά και στα Έντοµα, αλλά όχι απαραίτητα όλα σε κάθε είδος. Αντίθετά, ειδικά ένζυµα που βρίσκονται σε ορισµένα είδη Εντόµων δεν βρίσκονται σε θηλαστικά, Τα είδη των ενζύµων που υπάρχουν εξαρτώνται από τη φύση της τροφής του κάθε εντόµου. Σε παµφάγα έντοµα παράγεται µαλτάση, λιπάση, τρυψίνη και πεψίνη. Σε έντοµα που τρέφονται από κυτταρινούχες ουσίες, όπως οι τερµίτες, είναι απαραίτητοι συµβιωτικοί οργανισµοί για την πέψη. Τα Έντοµα έχουν περίπου τις ίδιες τροφικές απαιτήσεις µε τα υπόλοιπα ζώα. Τα αµινοξέα είναι απαραίτητα γι αυτά για τη σύνθεση πρωτεϊνών. Επίσης απαιτούνται υδατάνθρακες για την παραγωγή ενέργειας. Τα λίπη και τα έλαια δεν είναι απολύτως απαραίτητα. Οι µόνες βιταµίνες που απαιτούνται είναι του συµπλόκου Β και, για µερικά έντοµα που τρέφονται πάνω σε φυτά, το ασκορβικό οξύ (βιταµίνη C) Το απεκκριτικό σύστηµα Οι σωλήνες Malpighi στα Έντοµα είναι λειτουργικά αντίστοιχοι των νεφρών των Σπονδυλωτών. Είναι προσαρτηµένοι στον πεπτικό αγωγό στο σηµείο ένωσης του µεσεντέρου µε το πρωκτόδαιο. Είναι τυφλοί κοίλοι σωλήνες µε διέξοδο στον πεπτικό αγωγό. Γενικά βρίσκονται ελεύθεροι µέσα στη σωµατική κοιλότητα. Σε ορισµένες περιπτώσεις είναι προσαρτηµένοι στο παχύ έντερο από το κλειστό άκρο. Ο αριθµός των σωλήνων ποικίλει ευρύτερα στις διάφορες οµάδες εντόµων. Μπορεί να είναι λίγοι (2 έως 6) έως πάρα πολλοί (150). Όταν είναι πάρα πολλοί είναι αποτέλεσµα διακλάδωσης των λιγότερων αρχικών σωλήνων (Εικ.19). ιαλυτές ουσίες του αίµατος (αιµολέµφου) παραλαµβάνονται από τους σωλήνες Μalpighi. Γενικά. οι διαλυτές αζωτούχες ουσίες µετατρέπονται σε αδιάλυτο ουρικό οξύ, το οποίο κατόπιν αποβάλλεται στο πρωκτόδαιο. Η αποβολή των αζωτούχων απεκκριµάτων σε αδιάλυτη µορφή είναι µέτρο οικονοµίας νερού, εφόσον το νερό επιστρέφεται στην αιµολέµφο. Αυτή η µέθοδος εξοικονόµησης νερό απαντάται επίσης σε άλλα ζώα, όπως πουλιά και ερπετά. Τα θηλαστικά συνήθως εκκρίνουν ουρία σε υδατική διάλυση. Έντοµα που ζουν σε υγρό περιβάλλον, και δεν έχουν ανάγκη εξοικονόµησης νερού, επίσης εκκρίνουν τις αζωτούχες ουσίες σε υδατική διάλυση. Πολλά υδρόβια έντοµα και ίπτερα κτηνιατρικής σηµασίας εκκρίνουν αµµωνία. Επίσης ορισµένες ουσίες που προορίζονται για απέκκριση µπορεί να µετατραπούν σε χρωστικές και να αποτεθούν στο σωµατικό τοίχωµα Το αναπνευστικό σύστηµα Τα Έντοµα έχουν ένα πολύ αποτελεσµατικό αναπνευστικό σύστηµα. Αυτό έχει βασική σηµασία για τα µικρά αυτά και, συνήθως, πολύ δραστήρια ζώα µε τον ταχύ ρυθµό του µεταβολισµού των. Το οξυγόνο µεταφέρεται απευθείας στους ιστούς και τα κύτταρα µέσα από σωλήνες γνωστούς σαν τραχείες και τραχεόλες Ο αέρας εισέρχεται σ αυτές από τα αναπνευστικά τρήµατα στίγµατα. Από τις ίδιες οδούς αποβάλλεται και το µεγαλύτερο 21

22 µέρος του διοξειδίου του άνθρακα. Μέρος του διοξειδίου του άνθρακα παραλαµβάνεται από την αιµολέµφο και τελικά αποβάλλεται δια µέσου του σωµατικού τοιχώµατος. Το τραχειακό σύστηµα µπορεί να περιλαµβάνει µεγάλους αερόσακους, ειδικά στα ιπτάµενα έντοµα. Οι τραχειακοί σωλήνες προέρχονται από το εξώδερµα και φέρουν εσωτερική επίστρωση από λεπτό στρώµα δερµίδας, το οποίο σχηµατίζει σπειροειδείς παχύνσεις, τα ταινίδια. Οι ελατηριόµορφες αυτές έλικες δεν αφήνουν τις τραχείες να καταρρεύσουν και προσδίδουν σε αυτές ελαστικότητα. Κάθε τραχεία διακλαδίζεται πολλές φορές και καταλήγει στις τραχεόλες, οι οποίες διατρέχουν ολόκληρο το σώµα (Εικ. 20). Οι τραχεόλες δεν φέρουν ταινίδια, έχουν λεπτά τοιχώµατα και µπορεί να περιέχουν υγρά. Μέσα από αυτές δίδεται οξυγόνο στα κύτταρα και παραλαµβάνεται το διοξείδιο του άνθρακα. Έτσι γενικά η αιµολέµφος δεν διαδραµατίζει σηµαντικό ρόλο στην αναπνοή. Πάντως στην αιµολέµφο µερικών προνυµφών της οικογένειας Chironomidae στα Diptera έχει βρεθεί αιµογλοβίνη, ουσία που σχετίζεται, µε τη µεταφορά οξυγόνου στο αίµα των ζώων. Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω η αναπνοή στα Έντοµα γίνεται δια µέσου σειράς µικρών ζυγών ανοιγµάτων, των αναπνευστικών τρηµάτων, τα οποία βρίσκονται στα πλευρά του σώµατος. Συνήθως υπάρχουν δύο ζεύγη τρηµάτων στο θώρακα και οκτώ στην κοιλία. Πάντως υπάρχει µεγάλη ποικιλία αριθµού και θέσης των τρηµάτων στα διάφορα έντοµα. Μικρές εγκάρσιες τραχείες συνδέουν τα τρήµατα προς ένα µακρό διαµήκη τραχειακό κορµό σε κάθε πλευρά. Από το σηµείο σύνδεσης εκφύονται ένας νωτιαίος ένας κολιακός και ένας σπλαχνικός τραχειακός βραχίονας. Ο πρώτος οξυγονώνει το νωτιαίο αγγείο, τους πτερυγοειδείς και τους νωτιαίους µυς, ο δεύτερος την κοιλιακή γαγγλιακή άλυσσο, άλλα νεύρα και τους κοιλιακούς µυς και ο τρίτος το πεπτικό σύστηµα, το αναπαραγωγικό και τους αδένες που είναι προσαρτηµένοι σ αυτά (Εικ. 21). Εγκάρσιες τραχείες συνδέουν τις δύο πλευρές του συστήµατος στην νωτιαία και κοιλιακή περιοχή. Η αναπνοή γίνεται κυρίως µε διάχυση µε τη βοήθεια των κινήσεων του σώµατος. Σε µερικά έντοµα, όπως στις ακρίδες (Orthoptera) παρατηρούνται ρυθµικές κινήσεις της κοιλίας. Σε άλλα, όπως σε Hymenoptera (µέλισσες) και Diptera (µύγες), ολόκληρη η κοιλία µπορεί να βραχύνεται και να επιµηκύνεται ελαφρά ενώ σε άλλα πάλι το πάνω µέρος της κοιλίας φαίνεται να ανασηκώνεται και να χαµηλώνει. Από παρατήρηση τρηµάτων φαίνεται ότι δεν ανοίγουν ή κλείνουν όλα συγχρόνως. Σε ακρίδες ο αέρας εισέρχεται από τα θωρακικά και τα δύο πρώτα κοιλιακά τµήµατα και εξέρχεται από τα οπίσθια κοιλιακά τρήµατα. Στη διάρκεία της πτήσης όλα τα τρήµατα µπορεί να παραµένουν ανοικτά έτσι ώστε να εισέρχεται στο σώµα του εντόµου η µέγιστη δυνατή ποσότητα οξυγόνου. Το κεντρικό νευρικό σύστηµα ελέγχει το ρυθµικό άνοιγµα και κλείσιµο των τρηµάτων, αλλά µεµονωµένα τρήµατα µπορεί να ανοίξουν όταν υπάρχει αυξηµένη συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα. Φυσικά υπάρχει ποικιλία µορφών του αναπνευστικού συστήµατος στα Έντοµα. Σε µικρά έντοµα µε µαλακό σώµα που ζουν σε πολύ υγρές συνθήκες ή µέσα στο νερό, καθώς και σε παρασιτικές µορφές εντόµων, είναι δυνατό να µην υπάρχουν τρήµατα, οπότε η αναπνοή γίνεται δια µέσου του σωµατικού τοιχώµατος. Πολλά υδρόβια έντοµα έχουν βράγχία (όπως τα ψάρια) τα οποία είναι εφωδιασµένα µε τραχείες. Υπάρχει µεγάλη ποικιλία σ αυτό τον τύπο όσον αφορά το σχήµα, το µέγεθος και τη θέση. Μερικά υδρόβία έντοµα όπως οι προνύµφες των κουνουπιών, αναπνέουν µε τη βοήθεια σωλήνα ο οποίος φθάνει µέχρι την επιφάνεία του νερού. Άλλα έντοµα που ζουν στο νερό µεταφέρουν πάνω 22

23 Εικ. 19. Πεπτικό σύστηµα ακρίδας (Melanoplus differentialis) (κατά Little µε τροποποιήσεις) Εικ. 20. Τραχειακό σύστηµα εντόµου (κατά Little µε τροποποιήσεις) 23

24 στο σώµα των ένα λεπτό στρώµα αέρα, το οποίο τα εφοδιάζει µε περισσότερο οξυγόνο από εκείνο που είναι διαλυµένο στο νερό. Σε µερικές προνύµφες κουνουπιών του γένους Mansonia το οπίσθιο µέρος του σώµατος έχει τροποποιηθεί σε νύσσον όργανο µε το οποίο διατρυπώνται κύτταρα των υδροχαρών φυτών γεµάτα µε αέρα. Ορισµένα εσωτερικά παρασιτικά έντοµα άλλων εντόµων έχουν συνδέσεις µε τις τραχείες των ξενιστών των Το κυκλοφοριακό σύστηµα Τα Έντοµα έχουν ανοικτό κυκλοφοριακό σύστηµα. Είναι απλό και ατελές, αποτελούµενο µόνο από ένα νωτιαίο αγγείο (Εικ.22). Το µέρος του που βρίσκεται στην κοιλία του εντόµου αποτελείται από διακριτούς θαλάµους και είναι γνωστό σαν καρδία. Το πρόσθιο, σωληνοειδές µέρος του κυκλοφοριακού συστήµατος είναι η αορτή. Το οπίσθιο µέρος της καρδίας είναι κλειστό. Υπάρχουν όµως ζεύγη ανοιγµάτων, που είναι γνωστά σαν ostia από τα οποία εισέρχεται το αίµα στην καρδιακή κοιλότητα. Αυτά βρίσκονται στα πλάγια κάθε θαλάµου. Βαλβίδες εµποδίζουν την εκροή του αίµατος, που στα Έντοµα λέγεται. αιµολέµφος. Περισταλτικές κινήσεις σπρώχνουν την αιµολέµφο προς τα εµπρός δια µέσου της αορτής η οποία απολήγει στο εσωτερικό της κεφαλής. Εκεί το αίµα απελευθερώνεται µέσα στη σωµατική κοιλότητα, ρέει ελεύθερα µέσα σ αυτή και επιστρέφει στα ostia. Τα νωτιαία και τα κοιλιακά διαφράγµατα όταν υπάρχουν, υποβοηθούν άµεσα ή έµµεσα τη ροή του αίµατος. Περισταλτικά βοηθητικά όργανα είναι δυνατό να υπάρχουν στη βάση των άκρων. Καθώς το αίµα ρέει προς τα πίσω µέσα στη σωµατική κοιλότητα διαβρέχοντας τα διάφορα όργανα παραλαµβάνει θρεπτικές ουσίες από το περίβλήµα του πεπτικού σωλήνα και τις µεταφέρει προς τους ιστούς. Μεταφέρει επίσης ορµόνες. Ουσίες για απέκκριση, οι οποίες είναι κύρια αζωτούχες, παραλαµβάνονται µε την αιµολέµφο από τα κύτταρα και τελικά αποβάλλονται από τους σωλήνες Malpighi. Η αιµολέµφος δεν έχει καµία ιδιαίτερη σηµασία στην αναπνοή. Η αιµογλοβίνη δεν υπάρχει στον αίµα των Εντόµων µε εξαίρεση τις προνύµφες σε µερικές σκνίπες (Chironomidae). Πάντως το αίµα υποβοηθεί στη µεταφορά και ανταλλαγή οξυγόνου και διοξειδίου στα κύτταρα στο µέτρο που οι δύο αυτές ενώσεις είναι διαλυτές σ αυτό. Η αιµολέµφος είναι συνήθως ανοιχτή κίτρινη, αλλά µπορεί να είναι και καφέ, σκούρα κίτρινη, πράσινη, ή και, σπάνια, κόκκινη. Υπάρχει µεγάλη ποικιλία αιµοκυττάρων και λειτουργιών των Αυτά είναι σηµαντικά για την καταστροφή βακτηρίων και την αποδιοργάνωση ιστών. Επίσης βοηθούν στην αποβολή παρασίτων από τη σωµατική κοιλότητα, το κλείσιµο πληγών και διαδραµατίζουν σηµαντικό ρόλο στην αύξηση και τις µεταµορφώσεις Το νευρικό σύστηµα Τα Έντοµα έχουν ένα κεντρικό νευρικό σύστηµα, µε ένα εγκέφαλο (υπεροισοφαγικό γάγγλιο) που βρίσκεται στην κεφαλή (Εικ. 23), και µια σειρά ζυγών νευρικών κέντρων (γαγγλίων) αού βρίσκονται κατά µήκος µιας κεντρικής γραµµής κατά µήκος της κοιλιακής χώρας του σώµατος κάτω από τον πεπτικό σωλήνα. Τα γάγγλια 24

25 Εικ. 21. Εγκάρσια τοµή σώµατος εντόµου. (κατά Snodgrass µε τροποποιήσεις) Εικ. 22. Νωτιαίο αγγείο και νωτιαίο διάφραγµα εντόµου. (κατά Snodgrass µε τροποποιήσεις) 25

26 Εικ. 23. Νευρικό σύστηµα ακρίδας (Dissosteira carolina) (κατά Snodgrass µε τροποποιήσεις) 26

27 συνδέονται µε επιµήκεις και εγκάρσιες νευρικές ίνες τα νευρικά σχοινία ή χορδές. Έτσι τα δύο γάγγλια κάθε ζεύγους συνδέονται µεταξύ των µε τους µεσογαγγλιακούς συνδέσµους ενώ τα επιµήκη σχοινιά καλούνται συνδετικά. Εµβρυολογικές µελέτες έδειξαν την ύπαρξη ενός διπλού γαγγλίου για κάθε σωµατικό τµήµα Όµως σε ακµαία έντοµα απαντώνται ποικίλες συγχωνεύσεις γαγγλίων. Ο εγκέφαλος και το υποοισοφαγικό γάγγλιο (βλ. παρακάτω) αποτελούνται από τρία συνενωµένα γάγγλια το καθένα, ενώ είναι δυνατό να υπάρχουν τρία θωρακικά και µέχρι οκτώ κοιλιακά γάγγλια. Πάντως σε πολλά έντοµα συναντάται ακόµα και παραπέρα συνένωση. Για παράδειγµα στα Hemiptera και σε πολλά Diptera ένα µεγάλο θωρακικό γάγγλιο νευρώνει ολόκληρο το θώρακα και την κοιλία. Επειδή ο εγκέφαλος βρίσκεται πάνω από τον οισοφάγο είναι συχνά γνωστός σαν υπεροισοφαγικό γάγγλιο. Αυτό αποτελείται από τον πρωτεγκέφαλο (protocerebrum), ο οποίος νευρώνει τους σύνθετους και τους απλούς οφθαλµούς, τον δευτερεγκέφαλο (deutocerebrum), ο οποίος ελέγχει κεραίες και τον τριτεγκέφαλο (tritocerebrum) ο οποίος νευρώνει το άνω χείλος και συνδέεται µε τον γναθεγκέφαλο (γνωστό και σαν υποοισοφαγικό γάγγλιο) µε δύο µεγάλους νευρικούς συνδέσµους. Ο τριτεγκέφαλος και ο γναθεγκέφαλος µε τους συνδετικούς συνδέσµους συνιστούν τον νευρικό περιοισοφαγικό κλοιό. γναθεγκέφαλος έχει σχηµατισθεί από συνένωση των γαγγλίων των άνω και κάτω γνάθων και του κάτω χείλους, και νευρώνει τα στοµατικά µόρια και άλλα κινούµενα εξαρτήµατα. Το κεντρικό µέρος του συµπαθητικού ή στοµοδαιϊκού νευρικού συστήµατος φαίνεται να είναι ο γναθεγκέφαλος. Οι λειτουργίες όλων των κλάδων του συµπαθητικού νευρικού συστήµατος δεν έχουν γίνει πλήρως κατανοητές. Το µέρος αυτό του νευρικού συστήµατος νευρώνει το πεπτικό σύστηµα, την καρδία, το αναπαραγωγικό σύστηµα και άλλα µέλη του σώµατος. Τα κυριότερα µέρη του συµπαθητικού βρίσκονται κατά µήκος των πλευρών ή πάνω από το στοµόδαιο. Ένα µεσαίο παλίνδροµο νεύρο το συνδέει µε το στοµοδαιϊκό γάγγλιο. Το νεύρο αυτό τρέχει κάτω από τον εγκέφαλο και κατά µήκος της ραχιαίας χώρας του οισοφάγου όπου και συνδέεται µε σειρά από µικρά γάγγλια και νεύρα. Τα θωρακικά γάγγλια νευρώνουν τους πόδες και τις πτέρυγες. Τα κοιλιακά γάγγλια νευρώνουν τους κοιλιακούς µυς και εξαρτήµατα. Η βασική µονάδα του νευρικού συστήµατος των Εντόµων, όπως και των άλλων ζώων, είναι ο νεύρων, ο οποίος αποτελείται από ένα κυτταρικό σώµα και τον νηµατόµορφο νευράξονα. Συνάψεις είναι οι ενώσεις µεταξύ των νευρώνων. Αποτελούν τους µηχανισµούς ολοκλήρωσης του συστήµατος µετάδοσης. Το ερέθισµα που µεταδίδεται από τον νευράξονα είναι ηλεκτροχηµικής φύσης. Η µετάδοση του νευρικού ερεθίσµατος συντελείται από την ακετυλοχολίνη και το ένζυµο που τη διασπά, τη χοληνεστεράση. Αν κατά τη µετάδοση του ερεθίσµατος δράσει ένα εντοµοκτόνο (π.χ. οργανοφωσφορικό αυτό παρεµποδίζει τη δράση της χοληνεστεράσης και οδηγεί σε νευρικές διαταραχές ή / και θάνατο. 27

28 4.2.6 Το µυϊκό σύστηµα Τα Έντοµα έχουν περίπλοκο µυϊκό σύστηµα. Έχουν πολύ µεγάλο αριθµό µυών που µπορεί να φθάσει τις σε µία καµπή, µέχρι και για ένα ακµαίο Λεπιδοπτέρων (π.χ. το Cossus cossus) ενώ οι µυς του ανθρώπινου σώµατος είναι Οι µυς των Εντόµων είναι γραµµωτοί και αποτελούνται από πολύ ισχυρές γραµµωτές µυϊκές ίνες. Συχνά διακρίνονται σε σκελετικούς και σπλαχνικούς µυς. Οι σκελετικοί µυς είναι τοποθετηµένοι έτσι ώστε να παράγουν κινήσεις των στοµατικών µορίων, των κεραιών, των ποδών, των πτερύγων και των σωµατικών µερών. Για τα περισσότερα έντοµα απαιτούνται πέντε οµάδες µυών για την λειτουργία των πτερύγων και µόνο. ύο τύποι µυών κινούν τον πόδα. Ο ένας τύπος κινεί τον πόδα σαν µονάδα και ο άλλος τα επιµέρους τµήµατα του. Ένα στρώµα σπλαχνικών µυών καλύπτει τον πεπτικό σωλήνα και παράγει περιοδικές κινήσεις. Επίσης µυς του ίδιου τύπου περιβάλλουν την καρδία και προκαλούν παλµούς. Οι κινήσεις των Εντόµων µπορεί να είναι πολύ γρήγορες, όπως των πτερύγων κατά την πτήση, µέχρι πολύ αργές όπως σε ορισµένα σκαθάρια (π.χ. Zopherus spp.)και σε έρπουσες προνύµφες Το αναπαραγωγικό σύστηµα Κανονικά. Σε κάθε είδος εντόµου υπάρχουν δύο φύλα, το άρρεν και το θήλυ. Όµως στα µυρµήγκια, τις µέλισσες, τις σφήκες, τους τερµίτες και άλλες οµάδες, βρίσκονται και ακµαία µε υποτυπώδη ανάπτυξη των αναπαραγωγικών οργάνων, οι εργάτες. Επίσης υπάρχουν γυνανδρόµορφα και ερµαφρόδιτα έντοµα. Αλλά, όπως π.χ. οι αφίδες, είναι δυνατό να αναπαράγονται για αρκετές γενεές χωρίς γονιµοποίηση. Αυτό είναι γνωστό σαν παρθενογενετική αναπαραγωγή ή παρθενογένεση. Πάντως αν και αυτός ο τύπος της αναπαραγωγής είναι αρκετά κοινός µεταξύ των εντόµων, δεν είναι βέβαια ο κανόνας. Το αναπαραγωγικό σύστηµα βρίσκεται στην κοιλία των εντόµων και τα περισσότερα από τα µέρη του έχουν αµφίπλευρη συµµετρία. Στο θήλυ οι ζυγές ωοθήκες βρίσκονται στο άνω και πρόσθιο µέρος της κοιλίας (Εικ.24). Κάθε µία ωοθήκη αποτελείται από ένα αριθµό σωλήνων που είναι γνωστοί σαν ωοφόροι σωλήνες. Ο αριθµός των ωοφόρων σωλήνων ποικίλει από έναν στις αφίδες µέχρι µερικές εκατοντάδες σε άλλα είδη. Καθένας απ αυτούς που καλύπτεται από επιθηλιακά κύτταρα, καταλήγει σε ένα τελικό νηµάτιο (γνωστό και σαν κρεµαστήρα σύνδεσµο). Μέσα στο σωλήνα βρίσκονται ωάρια όλων των σταδίων ανάπτυξης, από τα πολύ µικρά ωογόνια, τους µεγαλύτερους ωοκύτες, µέχρι τα ώριµα ωάρια. Η ανάπτυξη των ωαρίων κατά τη διάρκεία της ωογένεσης συντελείται περισσότερο µε τη βοήθεια ειδικών θρεπτικών κυττάρων, των λεκιθογόνων ή, όταν αυτά δεν υπάρχουν, µε θρεπτικά στοιχεία των κυττάρων από το επιθήλιο του τοιχώµατος του ωοφόρου σωλήνα. Προς το τέλος της ωογένεσης το επιθήλιο σχηµατίζει εγκολπώσεις έτσι ώστε να σχηµατίζεται γύρω από κάθε ωοκύτη ένα καλυπτήριο θυλάκιο, το λεγόµενο ωοθυλάκιο. Αυτό, εκτός από το θρεπτικό του ρόλο, εκκρίνει και το εξωτερικό περίβληµα του ωαρίου το χόριο (κέλυφος του ωού). Η ανάγλυφη επιφάνεια του χορίου είναι ουσιαστικά το αποτύπωµα των επιθηλιακών κυττάρων. 28

29 Εικ. 24. Αναπαραγωγικά όργανα εντόµων. (Α) Θήλεος (Β) Άρρενος ω ωοθήκες ο όρχεις ζω ζυγός ωαγωγός ες εκσµερµατοφόρος σωλήνας κ κάλυξ σκ σπερµατοδόχοι κύστεις BC Bursa copulatrix βα βοηθητικός αδένας σ σπερµατοθήκη εα εκσπερµατικός αγωγός αω άζυγος ωαγωγός κα κολλητικός αδένας (κατά Comstock µε τροποποιήσεις) 29

30 Στο ένα άκρο κάθε ωαρίου υπάρχει ένα άνοιγµα γνωστό σαν µικροπύλη µέσα από το οποίο εισέρχεται, το σπέρµα για να γίνει η γονιµοποίηση. Τα κάτω άκρα των ωοφόρων σωλήνων σχηµατίζουν τον κάλυκα. Από το κάλυκα το ωάριο περνάει στο ζυγό ωαγωγό. Οι δύο ζυγοί ωαγωγοί ενώνόνται σχηµατίζοντας τον άζυγο ωαγωγό. Από αυτόν το ωάριο περνάει στον κόλπο, ο οποίος έχει άνοιγµα στον ωοθέτη. Κατά την κάθοδο του από τον άζυγο ωαγωγό το ωάριο µπορεί να γονιµοποιηθεί από σπέρµα που βρίσκεται στη σπερµατοθήκη (Εικ. 24). Πάντως σε κάποια έντοµα, όπως στις βασίλισσες των µελισσών είναι δυνατό να ελέγχουν τη γονιµοποίηση των ωαρίων. Τα γονιµοποιηµένα ωάρια δίδουν εργάτριες ή βασίλισσες, τα αγονιµοποίητα αρσενικά άτοµα, τους κηφήνες. Το σπέρµα είναι δυνατό να διατηρήσει τη ζωτικότητα του µέσα στη σπερµατοθήκη για µεγάλο χρονικό διάστηµα. Προσαρτηµένος στη σπερµατοθήκη είναι ο αδένας της σπερµατοθήκης. Σε χαµηλότερο σηµείο του άζυγου ωαγωγού εκβάλλουν οι κολλητήριοι ή βοηθητικοί αδένες. Αυτοί εκκρίνουν ουσίες για κάλυψη των ωών ή για την προσκόλληση των σε υποστήριγµα. Η αποθήκευση των σπερµατοζωαρίων σε ορισµένα έντοµα, όπως στα ανώτερα Lepidoptera γίνεται σε ειδικό θύλακο οχείας (bursa copulatrix). Γενικά υπάρχει ευρύτατη ποικιλία στα αναπαραγωγικά όργανα των θηλέων εντόµων, όπως στους αδένες, στους αγωγούς και στον αριθµό και το σχήµα των ωοφόρων σωλήνων. Η βασική δοµή των αναπαραγωγικών οργάνων των αρρένων εντόµων είναι πολύ παρόµοια µε αυτήν των θηλέων. Οι όρχεις είναι τοποθετηµένοι στο σώµα σε παρόµοιες θέσεις µε τις ωοθήκες. Καθένας απ αυτούς αποτελείται από τους τυφλούς σπερµατοφόρους σωλήνες. Κάθε σωλήνας περιέχει γεννητικά κύτταρα σε όλα τα στάδια της ανάπτυξης τους, από σπερµατογόνια, σε σπερµατοκύτες, σε. σπερµατίδια έως και τέλεια σπερµατοζωάρια, Κάθε όρχις έχει έξοδο σε έναν από τους ζυγούς εκσπερµατοφόρους σωλήνες ή εκφορητικούς αγωγούς, (vasa deferentia). Αυτοί έχουν κατεύθυνση προς τα κάτω και πίσω και συνενούνται κάτω από τον πεπτικό σωλήνα για να σχηµατίσουν τον άζυγο εκσπερµατικό αγωγό. Σπερµατοδόχες κύστες, για την αποθήκευση σπέρµατος, είναι διογκώσεις των εκσπερµατοφόρων σωλήνων. Οι βοηθητικοί αδένες είναι προσαρτηµένοι στο κάτω µέρος των εκσπερµατοφόρων σωλήνων ή στον εκσπερµατικό αγωγό. Εκκρίνουν ειδικό υγρό το οποίο συντελεί στη διατήρηση του σπέρµατος σε ζωηρή και υγρή κατάσταση. Στο Κολεόπτερο Lytta vesicatoria το έκκριµα από τους αδένες αυτούς είναι πλούσιο σε ειδική διεγερτική ουσία, την κανθαριδίνη. Ο άζυγος εκσπερµατικός αγωγός καταλήγει στο όργανο οχείας, γνωστό σαν φαλλό ή αιδοιαγό. Σύζευξη. Η οχεία συντελείται στα Έντοµα µε διάφορους τρόπους και σε οποιοδήποτε µέσο, δηλαδή το έδαφος, το νερό ή τον αέρα, σε κίνηση ή στάση. Παρόµοια ποικίλλει ευρύτατα και η διάρκεια της οχείας, από λίγα δευτερόλεπτα (οικιακή µύγα) µέχρι και 34 ηµέρες (! ) (µηλολόνθη). Κατά τη σύζευξη τα δύο φύλα µπορεί να πάρουν διάφορες θέσεις (στάσεις). Σε ορισµένες περιπτώσεις µένουν ενωµένα µόνο µε τα άκρα της κοιλίας έχοντας το σώµα και 30

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι. Εργαστηριακή άσκηση: Εξάποδα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι. Εργαστηριακή άσκηση: Εξάποδα Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Ζώων ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι Εργαστηριακή άσκηση: Εξάποδα Επιμέλεια: Σίνος Γκιώκας Πάτρα 2015 1 ΕΞΑΠΟΔΑ ΠΡΑΚΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΤΑΞΕΩΝ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ενότητα 2: Έντομα: Μέρη του σώματος (Κεφαλή & εξαρτήματα) Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία και μορφολογία πτηνού

Ανατομία και μορφολογία πτηνού Ανατομία και μορφολογία πτηνού Τα πτηνά είναι ομοιόθερμα σπονδυλωτά που φυλογενετικά σχετίζονται με τους Δεινοσαύρους Τα αρτίγονα πουλιά (Νεόρνιθες) διαιρούνται σε δύο ομάδες: (1) Παλαιόγναθα (κίβι, έμου,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ, ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ 1. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Το σώµα της µέλισσας χωρίζεται σε 3 διακριτά µέρη: την κεφαλή, το θώρακα και την κοιλία. Σε κάθε ένα από αυτά βρίσκονται διάφορα

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ενότητα 3: Έντομα: Μέρη του σώματος (Θώρακας Κοιλία & τα εξαρτήματά τους) Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Σώμα νηματοειδούς μορφής, καλύπτεται εξωτερικά από παχύ, υαλώδες και ελαστικό στρώμα (εφυμενίδα): είναι διαπερατή στο νερό αλλά αδιαπέραστη σε πολλές ουσίες προστατεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ

ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ ΣΥΝΟΜΟΤΑΞΙΑ: ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα Αρθρόποδα αποτελούν τους πολυπληθέστερους οργανισμούς πάνω στη Γη (περίπου το 55-60% όλων των ειδών φυτών και ζώων) Είναι γνωστά περίπου 1.000.000 είδη Το σώμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis. Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis. Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΖΩΩΝ I ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΛΑΚΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΣΟΥΠΙΑΣ Sepia officinalis Διδάσκων: Σ. Νταϊλιάνης Βασίλειο: Animalia Υπερσυνομοταξία/Υπερφύλο: Λοφοτροχόζωα Συνομοταξία/Φύλο: Μαλάκια

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΦΑΡΥΓΓΑΣ ΛΑΡΥΓΓΑΣ ΤΡΑΧΕΙΑ ΒΡΟΓΧΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΠΛΕΥΡΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Θυρεοειδής χόνδρος Κρικοθυρεοειδής σύνδεσμος ΤΡΑΧΕΙΑ Κρικοειδής χόνδρος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση.

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση. ΙΣΤΟΙ 1. Τα κύτταρα που αποτελούν τον οργανισµό µας, διακρίνονται σε διάφορους τύπους, παρά το γεγονός ότι όλα, τελικώς, προέρχονται από το ζυγωτό, δηλαδή το πρώτο κύτταρο µε το οποίο ξεκίνησε η ζωή µας.

Διαβάστε περισσότερα

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος Αναπνευστικό σύστημα (αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Το Μυοσκελετικό Σύστηµα Δρ. Ε. Τζόνσον Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αθήνα 2012 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Α. Τα µέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Σύνοψη της σημερινής διάλεξης

Σύνοψη της σημερινής διάλεξης Γενική Εντομολογία Νικόλαος Παπαδόπουλος Καθηγητής, Εργαστήριο Εντομολογίας & Γεωργικής Ζωολογίας, Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Τμήμα Φυτικής Παραγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τηλ.: 24210 93285 E-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Θεωρία

Ζωικοί Εχθροί Θεωρία Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Θεωρία Ενότητα 3: Εσωτερική μορφολογία & φυσιολογία των εντόμων Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου

Διαβάστε περισσότερα

Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική

Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική Μύες Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική κινητικότητα, την σπλαχνική κινητικότητα και τη κυκλοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί

Σκελετικό σύστημα. Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία. 2. Σκληροί σκελετοί Σκελετικό σύστημα Λειτουργίες: 1. Στηρικτικό πλαίσιο του σώματος των ζώων 2. Κινητική ποικιλομορφία Τύποι: 1. Υδροστατικοί σκελετοί 2. Σκληροί σκελετοί Ενδοσκελετός Εξωσκελετός Σκελετικό σύστημα υδροστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά

Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά έχει σχήμα πεπλατυσμένης σφαίρας Η διάμετρος, στον ενήλικα, είναι περίπου 2,5 cm Αποτελείται από τρεις χιτώνες, το σκληρό, το χοριοειδή και τον αμφιβληστροειδή.

Διαβάστε περισσότερα

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο

Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ελληνική ημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Ζωικοί Εχθροί Εργαστήριο Ενότητα 4: Αναπαραγωγή, ανάπτυξη & μεταμόρφωση των εντόμων Δρ Δήμητρα Ζωάκη Μαλισιόβα Καθηγήτρια Εντομολογίας 1 ΑνοιχτάΑκαδημαϊκάΜαθήματαστοΤΕΙΗπείρου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι. Εργαστηριακή άσκηση: Αρθρόποδα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι. Εργαστηριακή άσκηση: Αρθρόποδα Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Ζώων ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΖΩΩΝ Ι Εργαστηριακή άσκηση: Αρθρόποδα Επιμέλεια: Σίνος Γκιώκας Πάτρα 2015 ΧΗΛΗΚΕΡΑΙΩΤΑ & ΜΥΡΙΑΠΟΔΑ ΧΗΛΗΚΕΡΑΙΩΤΑ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΑΡΑΧΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό Ερωτήσεις θεωρίας 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό 1. Ποια είναι τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού; Τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού είναι ο επιθηλιακός, ο μυικός, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ ΤΟΜΕΑΣ ΡΑΔΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΤΙΝΟΛΟΓΙΑΣ Β ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ 2 ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ 3 4 5 ΒΑΣΗ ΚΡΑΝΙΟΥ 6 ΚΡΟΤΑΦΟΓΝΑΘΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ 7 ΠΑΡΑΡΡΙΝΙΟΙ ΚΟΛΠΟΙ 8 9 10 11 ΑΤΛΑΝΤΟΑΞΟΝΙΚΗ ΑΡΘΡΩΣΗ 12 13 14 15 ΑΡΘΡΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1:30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η μέλισσα έχει τρίχωμα διαφορετικού χρώματος στο σώμα της που κάνουν τις ρίγες των μελισσών να φαίνονται καφέ και κίτρινες. Στο κεφάλι της έχει δεξιά και αριστερά δύο μεγάλα μάτια,

Διαβάστε περισσότερα

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 3. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α. Η μέλισσα είναι έντομο που: α. έχει σπονδυλική στήλη β. μπορεί να κολυμπάει γ. πετάει με τη βοήθεια μεμβρανωδών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. Ζωολογία Ι. -Ανατοµ ή σε χερσαίο γαστερόποδο-

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. Ζωολογία Ι. -Ανατοµ ή σε χερσαίο γαστερόποδο- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Ζωολογία Ι -Ανατοµ ή σε χερσαίο γαστερόποδο- Υπεύθυνος µαθήµατος: Καθ. Μυλωνάς Μωυσής Επιµέλεια σηµειώσεων: Παρµακέλης Άρης ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2000

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΥΤΕΡΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ 1. ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Η µέλισσα είναι έντοµο ολοµετάβολο και για την ολοκλήρωση του βιολογικού της κύκλου διέρχεται από τα στάδια του αυγού, της

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις

Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 10 Αισθητήρια όργανα Αισθήσεις Ειδικές Αισθήσεις Όραση Ακοή Δομή του οφθαλμικού βολβού Οφθαλμικός βολβός Σκληρός χιτώνας Χοριοειδής χιτώνας Αμφιβληστροειδής χιτώνας Μ.Ντάνος Σκληρός

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΤΟΜΑΧΟΣ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ

Ο ΣΤΟΜΑΧΟΣ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ Ο ΣΤΟΜΑΧΟΣ ΤΩΝ ΜΗΡΥΚΑΣΤΙΚΩΝ 1 κεφάλαιο 1.1 Γενικά Τα μηρυκαστικά (Σχήμα 1.1), σε αντίθεση με τα μονογαστρικά ζώα (Σχήματα 1.2 και 1.3), έχουν τη δυνατότητα διεξαγωγής της μικροβιακής ζύμωσης εντός του

Διαβάστε περισσότερα

εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή

εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή Πώςεξελίσσεται εξελίσσεταιηανθρώπινηανθρώπινη ζωή Ξεκινάµε ως ζυγωτό, δηλαδή, ως µονοκύτταρος οργανισµός µε διάµετρο περίπου ενός χιλιοστού, και ζυγίζουµε περίπου δεκαπέντε εκατοµµυριοστά του γραµµαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή

Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Πεπτικό Σύστημα Πεπτικό σύστημα Περιγραφή Το γαστρεντερικό σύστημα (ΓΕΣ) αποτελείται από τα κοίλα όργανα που εκτείνονται από το στόμα έως τον πρωκτό και τους επικουρικούς αδένες που ευθύνονται για την

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α Α ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΣΟΠΛΕΥΡΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Σχηματίζονται μεταξύ παρακείμενων πλευρών και καταλαμβάνονται από τους μεσοπλεύριους μύες. Έσω θωρακική

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ. 3. Μύες (ανάλογα µε την εµβρυολογική προέλευση και την νεύρωσή τους διαχωρίζονται σε: α. Εξωγενείς (ετερόχθονες) β. Ενδογενείς (αυτόχθονες)

ΡΑΧΗ. 3. Μύες (ανάλογα µε την εµβρυολογική προέλευση και την νεύρωσή τους διαχωρίζονται σε: α. Εξωγενείς (ετερόχθονες) β. Ενδογενείς (αυτόχθονες) ΡΑΧΗ Ι. Γενικά Α. Η ράχη αποτελείται από την οπίσθια επιφάνεια του σώµατος 1. Αποτελεί µυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορµού 2. Οστικά στοιχεία α. Σπόνδυλοι β. Κεντρικά τµήµατα των πλευρών γ. Άνω επιφάνειες

Διαβάστε περισσότερα

Εμβρυολογία πεπτικού συστήματος

Εμβρυολογία πεπτικού συστήματος Εμβρυολογία πεπτικού συστήματος Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου Εργαστήριο Ιστολογίας και Εμβρυολογίας AΡΧΕΓΟΝΟ ΕΝΤΕΡΟ : - πρόσθιο έντερο, - μέσο έντερο, - οπίσθιο έντερο. `σχηματίζεται την 4η εβδομάδα (από

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα. Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας

Πεπτικό σύστημα. Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας ΠΕΠΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Πεπτικό σύστημα Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας Πεπτικοί αδένες Μικροί πεπτικοί αδένες που βρίσκονται διάσπαρτοι σε όλο το τοίχωμα

Διαβάστε περισσότερα

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος.

3. Το σχεδιάγραμμα παρουσιάζει τομή ανθρώπινου πεπτικού συστήματος. ΠΕΠΤΙΚΟ 1. Α. Να γράψετε τα είδη των δοντιών Α, Β, Γ, Δ και τα μέρη του δοντιού Ε Μ. Β. Πόσα δόντια έχει ένα παιδί 3 χρόνων; Γ. Ποιοι αδένες αφήνουν το έκκριμά τους στη στοματική κοιλότητα και ποιο το

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα μαθημάτων θεωρίας Γενικής Εντομολογίας http://eclass.uth.gr/sgea117/

Πρόγραμμα μαθημάτων θεωρίας Γενικής Εντομολογίας http://eclass.uth.gr/sgea117/ Γενική Εντομολογία Νικόλαος Παπαδόπουλος Καθηγητής, Εργαστήριο Εντομολογίας & Γεωργικής Ζωολογίας, Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Τμήμα Φυτικής Παραγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τηλ.: 24210 93285 E-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ Τ.Ε.Ε. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

Α ΤΑΞΗ Τ.Ε.Ε. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΑΞΗ Τ... ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ - ΦΥΙΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΟΓΑΜΜΑ ΠΟΥΔΝ ΚΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΥΤΤΑΟ ΚΦΑΛΑΙΟ 2: ΙΤΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 3: ΜΥΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 4: ΚΥΚΛΟΦΟΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 5: ΑΙΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 6: ΠΠΤΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Δομή και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος 1. Να ονομάσετε τις αριθμημένες δομές του παρακάτω σχήματος. Βλέπε εικ. 12.1 της σ. 219 του βιβλίου του μαθητή. 2. Να ενώσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Δρ. Φανή Χατζήνα Βιολόγος Ινστιτούτο Μελισσσοκομίας Χαλκιδικής ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Βιολογία Μέλισσας Μέλισσες: Εμφανίστηκαν στη γη πριν περίπου 80 εκ. χρόνια Κοινή μέλισσα: Apis mellifera

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο 4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο Στον άνθρωπο οι θρεπτικές ουσίες της τροφής απορροφώνται από το λεπτό έντερο. Με την κυκλοφορία του αίματος φτάνουν σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Εκεί, ορισμένες από αυτές,

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία α λυκείου. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση.

Βιολογία α λυκείου. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο 1. Συγκρίνοντας τα κύτταρα του επιθηλιακού ιστού με τα κύτταρα του νευρικού ιστού, αυτά μεταξύ τους μοιάζουν..

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι Μάθημα 1ο ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ ΠΥΕΛΟΣ-ΠΕΡΙΝΕΟ ΡΑΧΗ Ροβίθης Μιχαήλ 500 Π.Χ Εισαγωγή στην Ανατομία 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης Ανά----- τομή Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα jk ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα Εισαγωγή στο Κυκλοφορικό μας Σύστημα (ΚΣ) Το ΚΣ αποτελείται από - τα αιμοφόρα αγγεία την καρδιά Αέρας που εισπνέουμε Αέρας που εκπνέουμε

Διαβάστε περισσότερα

1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ:

1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ: Ερωτήσεις Προβλήματα Δραστηριότητες 1. Να αν τιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι με τις προτάσεις της στήλης ΙΙ: Ι Βιταμίνες Υδατάνθρακες Πρωτεΐνες Λίπη Βοηθούν κυρίως στη δόμηση νέων κυττάρων. Προσφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ Η µήτρα (εικόνα 1) είναι κοίλο µυώδες όργανο µήκους περίπου 8 cm που προέρχεται από την συνένωση

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Από το κύτταρο στον οργανισμό

1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Από το κύτταρο στον οργανισμό 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ Από το κύτταρο στον οργανισμό ΚΥΤΤΑΡΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΙ Τα κύτταρα του ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ είναι μερικά τρισεκατομμύρια (περίπου 10 13 ) ΚΥΤΤΑΡΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΙ Τα κύτταρα του ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ είναι

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Εισαγωγή Σχηµατισµός Κλάδοι του Οσφυϊκού Πλέγµατος Μηριαίο Νεύρο (Ο2-Ο4) Εισαγωγή Η κινητικότητα και η γενική αισθητικότητα του κάτω άκρου εξυπηρετούνται από τους τελικούς κλάδους

Διαβάστε περισσότερα

Κάτω Άκρο Οι Χώρες του Μηρού

Κάτω Άκρο Οι Χώρες του Μηρού Κάτω Άκρο Οι Χώρες του Μηρού Ι. Γενικά Α. 3εις σηµαντικές ζώνες των κάτω άκρων 1. Μηριαίο τρίγωνο 2. Ο πόρος των προσαγωγών 3. Ο ιγνυακός βόθρος Β. Μηριαίο οστό 1. Είναι το επιµηκέστερο, το ισχυρότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΟΛΟΓΙΑ. 1. Σκελετικοί µύες

ΜΥΟΛΟΓΙΑ. 1. Σκελετικοί µύες ΜΥΟΛΟΓΙΑ Μυϊκός ιστός και Μυϊκό σύστηµα Ι. Γενικά Α. Μύες = όργανα µαλακά συσταλτά 1. οι συσπάσεις των µυϊκών ινών κινούν τα µέρη του σώµατος 2. προσδίδει το σχήµα του σώµατος 3. τρία είδη µυών α. Σκελετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε.

Προϊόντα κυψέλης και η σημασία. Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Προϊόντα κυψέλης και η σημασία τους για την υγεία του μελισσιού Αντώνιος Ε. Τσαγκαράκης Γεωπόνος Εντομολόγος, MSc, PhD Εκπαιδευτής Ι.Γ.Ε. Κηρήθρα Επωαστικός - αποθηκευτικός χώρος εντός της κυψέλης Είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εισαγωγή: Το κυκλοφορικό είναι από τα πιο σημαντικά αλλά και από τα πιο ευαίσθητα συστήματα του οργανισμού μας. Τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Γαμετογένεση. Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο. Θηλαστικά, Αμφίβια, ιχθύες

Γαμετογένεση. Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο. Θηλαστικά, Αμφίβια, ιχθύες Γαμετογένεση Γαμετογένεση Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) G1 Σπερματογένεση Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο Ολοκλήρωση μείωσης Ι Γονιμοποίηση-ολοκλήρωση η η μείωσης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Ι. Γενικά Α. Η κοιλία είναι το τµήµα του κόρµου που βρίσκεται µεταξύ του θώρακα (διάφραγµα) προς τα πάνω και της πυέλου (είσοδο της µικρής πυέλου) προς τα κάτω. Η πύελος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ 2010-11 Κεφάλαιο 1: Η Οργάνωση της ζωής 1. Από ποια μέρη αποτελείται το μικροσκόπιο; 2. Στην εικόνα φαίνεται ένα μικροσκόπιο. Να γράψετε τα μέρη του όπως υποδεικνύονται από

Διαβάστε περισσότερα

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου)

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) 01/35 Το Ερειστικό Σύστημα αποτελείται από: 1. Τα Οστά 2. Τις Αρθρώσεις 3. Τους Συνδέσμους 02/35 ΟΣΤΑ ΤΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ Σύνολο: 285 οστά

Διαβάστε περισσότερα

2ο φύλο του ζωικού βασιλείου ( ~100.000 είδη) Μεγαλύτερο ασπόνδυλο

2ο φύλο του ζωικού βασιλείου ( ~100.000 είδη) Μεγαλύτερο ασπόνδυλο 2ο φύλο του ζωικού βασιλείου ( ~100.000 είδη) Μεγαλύτερο ασπόνδυλο Απολιθώματα πολλά και σε όλο το γεωλογικό χρόνο Οικοσυστήματα Μέγεθος Διάρκεια ζωής Θηρευτές χρήσεις από τον άνθρωπο κόσμηματα τέχνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ Αποτελεί τον μυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορμού με κύριο οστικό στοιχείο τους σπονδύλους και την παράλληλη συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ. ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 ΦΥΣΙΚΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ

Κεφάλαιο 7 ΦΥΣΙΚΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ Κεφάλαιο 7 ΦΥΣΙΚΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ Το δυναµικό για υψηλούς ρυθµούς αναπαραγωγής στα έντοµα αντισταθµίζεται συνήθως από υψηλή θνησιµότητα. Υπάρχουν δύο ευρύτερες οµάδες παραγόντων θνησιµότητας, εκείνων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΚΑΡΔΙΑ ΗΚΑΡΔΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ

ΗΚΑΡΔΙΑ ΗΚΑΡΔΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ ΗΚΑΡΔΙΑ Η καρδιά που το μέγεθός της είναι λίγο μεγαλύτερο από μία γροθιά, είναι μία διπλή αυτόνομη μυώδης αντλία. Ενώ το βάρος της κυμαίνεται από 280 340 γραμμάρια. Είναι η κεντρική αντλία του κυκλοφορικού

Διαβάστε περισσότερα

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 Το µεγαλύτερο όργανο του σώµατο Μέση επιφάνεια περίπου 2 m2 Το βάρο του δέρµατο (χωρί το υποδόριο λίπο ) είναι κατά µέσο όρο 4,85 Kgr στον ενήλικο άνδρα και 3,18 Kgr στην ενήλικη

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Σχέδιο εργασίας της Α τάξης Γελ. Πελοπίου Υπεύθυνος καθηγητής: Παπαδημητρίου Νικόλαος Αναπνοή Μέλη : Αγγελόπουλος Γιάννης Τσιπολίτης Γιώργος Η αναπνοή σε επίπεδο οργανισμού

Διαβάστε περισσότερα

Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο. Φυλογενετικό δέντρο

Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο. Φυλογενετικό δέντρο Σχολές Συστηματικής Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο Φυλογενετικό δέντρο Σκορπιός Χειλόποδο Διπλόποδο Ορθόπτερο Ημίπτερο Υμενόπτερο Κολεόπτερο 14 12 11 7 Φαινόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΟΜΑ. Αλλόκοτος κόσμος; Σίνος Γκιώκας. Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Ζώων

ΕΝΤΟΜΑ. Αλλόκοτος κόσμος; Σίνος Γκιώκας. Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Ζώων ΕΝΤΟΜΑ Αλλόκοτος κόσμος; Σίνος Γκιώκας Πανεπιστήμιο Πατρών Τμήμα Βιολογίας Τομέας Βιολογίας Ζώων Πάτρα 2015 Έντομα: η πιο διαφοροποιημένη ομάδα οργανισμών στη Γη... ...με έντονη εξέλιξη από την εμφάνισή

Διαβάστε περισσότερα

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως Ιδιότητες των κυµάτων Όραση Α Μήκος κύµατος: απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών κυµατικών µορφών Συχνότητα: αριθµός κύκλων ανά δευτερόλεπτα (εξαρτάται από το µήκος κύµατος) Ορατό φως Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού

Διαβάστε περισσότερα

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού

Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού Η Λευκή Ουσία του Νωτιαίου Μυελού λκλλκλκλλκκκκ Εισαγωγή Ανιόντα Δεµάτια του Νωτιαίου Μυελού Ανιόντα Δεµάτια της Πρόσθιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Πλάγιας Δέσµης Ανιόντα Δεµάτια της Οπίσθιας Δέσµης Κατιόντα

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Θωρακικό τοίχωμα Κ. Αλπαντάκη Θώρακας Γενική επισκόπηση Σχετικοί όροι Θώρακας Θωρακικός κλωβός Θωρακικό τοίχωμα Θωρακική κοιλότητα Σχετικοί όροι Θώρακας Περιοχή του σώματος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ :

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ. ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΗ/ΤΡΙΑΣ : ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥ : ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΡΑΠΤΕΣ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ (Δειγματικό εξεταστικό δοκίμιο) ΜΑΘΗΜΑ : ΦΥΣΙΚΑ (ΒΙΟΛΟΓΙΑ) ΤΑΞΗ : Α ΔΙΑΡΚΕΙΑ : 1.30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΒΑΘΜΟΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΣ :... ΟΛΟΓΡΑΦΩΣ :... ΥΠ.

Διαβάστε περισσότερα

Το άνθος Λειτουργίες α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου

Το άνθος Λειτουργίες α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου Άνθος Αναπαραγωγή Το άνθος Λειτουργίες 1. Όργανο εγγενούς παραγωγής των ανώτερων φυτών α. παράγονται οι αρσενικοί και θηλυκοί γαμέτες β. συμβαίνει η γονιμοποίηση γ. πραγματοποιείται η ανάπτυξη του εμβρύου

Διαβάστε περισσότερα

BIOΛ 102 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ

BIOΛ 102 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ BIOΛ 102 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ Γονιμοποίηση Αυλάκωση Γαστριδίωση Νευριδίωση Οργανογένεση ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ Δ. Δοκιανάκη & Μ. Παυλίδης Ηράκλειο, Νοέμβριος 2015 1 ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ* 1. Επαφή, αναγνώριση & πρόσδεση

Διαβάστε περισσότερα

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Στόμαχος Δομή βλεννογόνου στομάχου - Γαστρικοί αδένες Βλέννα, υδαρές υγρό ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα βλέννα ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Κύτταρα G = γαστρίνη Διάσπαρτα

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ 7 ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Σε µια καρδιά που λειτουργεί φυσιολογικά, το αίµα µε χαµηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο ρέει από το σώµα στη δεξιά πλευρά της καρδιάς (στο δεξιό κόλπο και από εκεί στη δεξιά κοιλία).

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Βουβωνική Χώρα. Ι. Βουβωνικός Χώρα

Βουβωνική Χώρα. Ι. Βουβωνικός Χώρα Βουβωνική Χώρα Ι. Βουβωνικός Χώρα Α. Βουβωνικός Σύνδεσµος (του Poupart) Δεν είναι πραγµατικός σύνδεσµος Είναι η αναδίπλωση προς τα έσω του ελευθέρου κάτω χείλους του έξω λοξού µυός από την εκφυσή του από

Διαβάστε περισσότερα

6.4 Η αναπαραγωγή στον άνθρωπο ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

6.4 Η αναπαραγωγή στον άνθρωπο ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Τα νεογνά των φυτοφάγων θηλαστικών, όπως της γίδας, γεννιούνται με τρίχωμα. Τα μάτια τους είναι ανοιχτά και μπορούν αμέσως να περπατήσουν. Αντίθετα, τα νεογνά των σαρκοφάγων

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Πρόσθιο κοιλιακό τοίχωμα Κ. Αλπαντάκη Όρια της κοιλιάς Άνω: Πλευρικό τόξο 7-12 Ξιφοειδής απόφυση: επίπεδο 10ου πλευρικού χόνδρου = Ο3 Κάτω : Ηβικά οστά και λαγόνια ακρολοφία:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ:ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:3.6.2014 ΤΑΞΗ: Γ ΧΡΟΝΟΣ:1.30 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ:10 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:. ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΒΑΘΜΟΣ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Λήψη προσφορών για δαπάνη ποσού 5.310,67 (πέντε χιλιάδες τριακόσια δέκα ευρώ και εξήντα επτά λεπτά) για την προµήθεια εργαστηριακού εξοπλισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Α Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΑΠΝΟΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ο όρος αναπνοήαναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Από το Κύτταρο στον Οργανισµό

Από το Κύτταρο στον Οργανισµό ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Από το Κύτταρο στον Οργανισµό Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συµπληρώνει σωστά την πρόταση: 1. Στον ανθρώπινο οργανισµό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ

ΠΕΨΗ ΚΑΙ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΩΝ ΘΡΕΠΤΙΚΩΝ ΟΥΣΙΩΝ 8. Σημειώστε με ποιους από τους παρακάτω τρόπους δρα το σάλιο: α. συμβάλλει στην πέψη των πρωτεϊνών β. συμμετέχει στη δημιουργία βλωμού (μπουκιάς) γ. συμβάλλει στην καθαριότητα των δοντιών δ. λειαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης»

Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Πεπτικό σύστημα και το κόστος της «καλοπέρασης» Β. Στεργίου - Μιχαηλίδου Επίκουρη Καθηγήτρια Φυσιολογίας Της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα