Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης"

Transcript

1 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 10, TΕΥΧ. 2, ΣΕΛ , 2011 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΕΙΣ Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης Χατζόπουλος Κυριάκος 1, Κούρτης Ανάργυρος 2, Τάντσης Αντώνιος 3, Αγοραστός Θεόδωρος 4 1 Ιατρός, Μεταπτυχιακός Φοιτητής Ιατρικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) 2 Ενδοκρινολόγος, Επιμελητής Β, Δ' Μαιευτική-Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ 3 Μαιευτήρ-Γυναικολόγος, Επιστημονικός Συνεργάτης της Δ' Μαιευτικής-Γυναικολογικής Κλινικής ΑΠΘ 4 Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας ΑΠΘ, Διευθυντής της Δ' Μαιευτικής-Γυναικολογικής Κλινικής ΑΠΘ Αλληλογραφία: Θεόδωρος Αγοραστός, Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας ΑΠΘ Διευθυντής της Δ' Μαιευτικής-Γυναικολογικής Κλινικής ΑΠΘ Ιπποκράτειο Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης Κωνσταντινουπόλεως 49, Θεσσαλονίκη Τηλ & , Fax & και Περίληψη Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης είναι πολυσύνθετη και για το λόγο αυτό έγινε προσέγγιση του θέματος τόσο με ανασκόπηση κλασικών συγγραμμάτων όσο και επιστημονικών άρθρων από τη βάση δεδομένων MEDLINE. Κατά τη διάρκεια της εμμηνορρυσίας κύτταρα του ενδομητρίου παλινδρομούν προς την περιτοναϊκή κοιλότητα. Στην ενδομητρίωση τα κύτταρα αυτά εμφανίζουν μειωμένη απόπτωση, τόσο λόγω της ενεργοποίησης ογκογονιδίων, όσο και λόγω της απορρύθμισης του φυσιολογικού μηχανισμού της απόπτωσης. Κατά την είσοδό τους στην περιτοναϊκή κοιλότητα συναντούν περιβάλλον πλούσιο σε οιστρογόνα και αυξητικούς παράγοντες, το οποίο ευνοεί την επιβίωσή τους. Η ενεργοποίηση των μεταλλοπρωτεϊνασών-2 και 9 και η αποτυχία της πρώιμης ανοσιακής απόκρισης επιτρέπουν την προσκόλλησή τους στην επιφάνεια του περιτοναίου. Εκεί επιτελείται αγγειογένεση κυρίως υπό την επίδραση του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου (Vascular Endothelial Growth Factor - VEGF). Σύνθετες ανοσολογικές διαταραχές έχουν σαν αποτέλεσμα την αποτυχία εκρίζωσης των έκτοπων κυττάρων, την κινητοποίηση θετικώς ανατροφοδοτούμενων κυκλωμάτων έκφρασης μεσολαβητών της φλεγμονής και την επαγωγή μηχανισμών που προσδίδουν πλεονέκτημα επιβίωσης στα έκτοπα κύτταρα. Αυτό επιτυγχάνεται ιδιαίτερα μέσω της επαγωγής έκφρασης οιστρογόνων από την προσταγλανδίνη Ε2, την υπερέκφραση της αρωματάσης και την αντίσταση στη δράση της προγεστερόνης. Τέλος, το γενετικό υπόβαθρο της ορμονικής υπερέκφρασης βρίσκεται στην ανεπάρκεια μεθυλίωσης των προαγωγέων κρίσιμων γονιδίων, τα οποία είναι υπό φυσιολογικές συνθήκες ανενεργά. Λέξεις κλειδιά: ενδομητρίωση, αιτιοπαθογένεια, μοριακοί μηχανισμοί EΛΛHNIKH MAIEYTIKH & ΓYNAIKOΛOΓIKH ETAIPEIA 41

2 Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης Χατζόπουλος και συν. Εισαγωγή Η ενδομητρίωση είναι οιστρογονοεξαρτώμενη χρόνια φλεγμονώδης νόσος που επηρεάζει το 5-10% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας στις ΗΠΑ. 1 Παθολογοανατομικά χαρακτηρίζεται από την παρουσία ενδομητρίου έξω από την μήτρα και, κυρίως, στις ωοθήκες και το περιτόναιο της πυέλου. Η βαρύτητά της ποικίλλει από την παρουσία ελάχιστων αλλοιώσεων, σε κατά τα άλλα φυσιολογικά όργανα, έως μεγάλες ωοθηκικές κύστεις, οι οποίες διαταράσσουν την επιχώρια αρχιτεκτονική των ωοθηκών και των σαλπίγγων και δημιουργούν συμφύσεις με το έντερο, τους ουρητήρες και την ουροδόχο κύστη. 2 Οι περιοχές στις οποίες εντοπίζεται η ενδομητρίωση είναι κατά κύριο λόγο οι ωοθήκες (>60%), οι σύνδεσμοι της μήτρας, το ορθοκολπικό διάφραγμα, ο χώρος του Douglas, και το πυελικό περιτόναιο που καλύπτει τη μήτρα, τις σάλπιγγες, το ορθοσιγμοειδές και την ουροδόχο κύστη. Ενίοτε, εστίες ενδομητρίωσης μπορεί να παρουσιαστούν στον τράχηλο της μήτρας, τον κόλπο, το περίνεο και τον ομφαλό, 3 ενώ περιγράφονται και εστίες ενδομητρίωσης σε ουλές χειρουργικής τομής του πρόσθιου κοιλιακού τοιχώματος, κυρίως μετά από καισαρική τομή. 4 Επίσης, έχουν βρεθεί εστίες και σε πυελικά λεμφογάγγλια, ενώ πολύ σπάνια αναφέρονται απομακρυσμένες εστίες στους πνεύμονες, στον υπεζωκότα, στο λεπτό έντερο, στους νεφρούς και στα οστά. Από κλινικής άποψης, το συχνότερο σύμπτωμα είναι η δυσμηνόρροια, λόγω ύπαρξης εστιών στους ιερομητρικούς συνδέσμους. Οι εστίες αυτές εμφανίζουν οίδημα αμέσως πριν, ή κατά τη διάρκεια της εμμηνορρυσίας και προκαλούν έντονο πυελικό άλγος. Μάλιστα, το 50% των γυναικών με δυσμηνόρροια στην πραγματικότητα έχει ενδομητρίωση. Η δυσπαρεύνεια αποτελεί ακόμη ένα συχνά αναφερόμενο σύμπτωμα, ενώ το ένα τρίτο των γυναικών παρουσιάζει προβλήματα υπογονιμότητας. 3 Υλικό και Μέθοδοι Έγινε ανασκόπηση κλασικών συγγραμμάτων και επιστημονικών άρθρων τα οποία αναζητήθηκαν στη βάση δεδομένων MEDLINE με λέξεις-κλειδιά: endometriosis, etiology, apoptosis, peritoneal fluid, angiogenesis, inflammation, estrogens, prostaglandins και progesterone. Δόθηκε έμφαση στις πρόσφατες ανασκοπήσεις, καθώς και σε πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες σχετικές με το θέμα αυτό. Αποτελέσματα Αρχικές εκτιμήσεις περί αιτιοπαθογένειας Η αιτιοπαθογένεια της νόσου άρχισε να μελετάται τη δεκαετία του 1920 όταν ο Sampson περιέγραψε τη θεωρία της παλινδρόμησης του εμμηνορρυσιακού υλικού. Σύμφωνα με αυτήν, οι εστίες ενδομητρίωσης προέρχονται από κύτταρα του ενδομητρίου τα οποία παλινδρομούν κατά τη διάρκεια της έμμηνης ρύσης. 5 Η θεωρία αυτή, όμως, αδυνατεί να εξηγήσει για ποιο λόγο η ενδομητρίωση παρατηρείται μόλις στο 5-10% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας, τη στιγμή που παλινδρόμηση εμμηνορρυσιακού υλικού συμβαίνει στο 70-90% των γυναικών. 2 Σύμφωνα με τη θεωρία η οποία διατυπώθηκε από τον Meyer το 1919, τα κύτταρα της ενδομητρίωσης προέρχονταν από τη μεταπλασία των μεσοθηλιακών κυττάρων. 6 Η άποψη αυτή, ωστόσο, δεν βρήκε επαρκή επιστημονική ή κλινική τεκμηρίωση. Ιδιαίτερα για την περίπτωση της ωοθήκης, πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι η έκφραση δομικών και επιφανειακών αντιγόνων διαφέρει αρκετά σημαντικά μεταξύ των κυττάρων του ενδομητρίου και των μεσοθηλιακών κυττάρων, ώστε να καθιστά απίθανη τη θεωρία της μεταπλασίας. Η θεωρία της επαγωγής αποτελεί επέκταση της θεωρίας του Meyer. Σύμφωνα με αυτήν, κάποιος ενδογενής βιοχημικός παράγοντας οδηγεί τα μεσοθηλιακά κύτταρα σε μεταπλασία προς κύτταρα ενδομητρίου. Παρόλο που υπάρχουν πειράματα σε κονίκλους που συνηγορούν υπέρ αυτής της θεωρίας, η πειραματική τεκμηρίωση σε πρωτεύοντα ή η κλινική τεκμηρίωση σε γυναίκες δεν είναι ικανοποιητική. 2 Τέλος, η θεωρία της μετάστασης του Halban επιχειρεί να ερμηνεύσει τις απομακρυσμένες εντοπίσεις της νόσου. 7 Τα σημερινά δεδομένα Από ό,τι φαίνεται από τα σημερινά δεδομένα, η αιτιολογία της νόσου είναι πολυπαραγοντική, με απαραίτητες προϋποθέσεις την ύπαρξη γονιδιακού υποβάθρου και ανοσολογικής δυσλειτουργίας. 8 Μια απλοποιημένη προσέγγιση της αιτιοπαθογένειας της νόσου είναι η εξής: Η δημιουργία μιας εστίας ενδομητρίωσης προϋποθέτει την παλινδρόμηση κυττάρων ενδομητρίου τα οποία θα πρέπει να διαφύγουν την απόπτωση, να προσκολληθούν στο περιτόναιο, να αποκτήσουν πρόσβαση στην κυκλοφορία, να αποφύγουν την ανοσιακή απόκριση και, τέλος, να πολλαπλασιαστούν ώστε να σχηματίσουν μια οργανωμένη εστία ενδομητρίωσης, βρίσκοντας παράλληλα μηχανισμούς αυτοσυντήρησης. 9 42

3 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 10, TΕΥΧ. 2, ΣΕΛ , 2011 Η αποφυγή της απόπτωσης Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, σε ποσοστό 70-90% των γυναικών υπάρχει παλινδρόμηση κυττάρων ενδομητρίου κατά τη διάρκεια της εμμηνορρυσίας. 2 Στις γυναίκες με ενδομητρίωση τα κύτταρα του ενδομητρίου της μήτρας παρουσιάζουν σημαντική διαφορά στην έκφραση μορίων από εκείνα των γυναικών χωρίς τη νόσο. Στα μόρια αυτά περιλαμβάνονται προϊόντα σημαντικών ογκογονιδίων που ανήκουν στις οικογένειες Ras και Wnt. 8 Η οικογένεια Ras Η οικογένεια Ras περιλαμβάνει πρωτεΐνες με δράση γουανοσινικής τριφωσφατάσης (GTPάσης). Έχουν χαμηλό μοριακό βάρος (20-25 kda) και είναι G πρωτεΐνες των οποίων η ενεργοποίηση προκαλεί την απελευθέρωση σημάτων που έχουν σχέση με τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό. Μεταλλαγμένες εκφράσεις των πρωτεϊνών Ras μπορούν να προκαλέσουν διαιώνιση της εκπομπής σημάτων πολλαπλασιασμού και να οδηγήσουν σε νεοπλασία Η οικογένεια Wnt Η οικογένεια Wnt περιλαμβάνει γλυκοπρωτεΐνες οι οποίες ρυθμίζουν αναπτυξιακές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα κυρίως κατά την εμβρυογένεση και αφορούν στη διαφοροποίηση και στην ασύμμετρη κυτταρική διαίρεση των αρχέγονων προγονικών κυττάρων. Στους διαφοροποιημένους ιστούς του ενήλικα οι πρωτεΐνες αυτές συμμετέχουν στη διατήρηση της ακεραιότητας και την αναδιαμόρφωσή τους (remodelling). Το σηματοδοτικό συστήμα των Wnt πρωτεϊνών ρυθμίζεται κυρίως από την πρωτεΐνη β-κατενίνη, η έλλειψη της οποίας επάγει την ενεργοποίηση του συστήματος, ενώ η παρουσία της την καταστολή του. Η β-κατενίνη ανήκει στην υποοικογένεια της πρωτεΐνης Ε-καδχερίνης, και ο ρόλος της, όπως και ο ρόλος όλων των πρωτεϊνών της οικογένειας, είναι να σταθεροποιεί τις συνδέσεις προσκόλλησης μεταξύ των κυττάρων. 13 Στην ενδομητρίωση τα κύτταρα του ενδομητρίου παρουσιάζουν μειωμένη έκφραση της β-κατενίνης και αυξημένη έκφραση της σηματοδοτικής οδού Wnt. Έτσι, η δυσλειτουργία των συνδέσεων προσκόλλησης, λόγω ανεπάρκειας της β-κατενίνης, καθιστά ευκολότερη την απόσπαση, και κατά συνέπεια παλινδρόμηση των κυττάρων κατά τη διάρκεια της έμμηνης ρύσης, ενώ η ενίσχυση της σηματοδοτικής οδού Wnt προσφέρει στα κύτταρα αυτά πλεονέκτημα επιβίωσης. 14 Η απορρύθμιση του φυσιολογικού αποπτωτικού μηχανισμού Εκτός, όμως, από την ενεργοποίηση των αντιαποπτωτικών σηματοδοτικών οδών που περιγράφηκαν, υπάρχει τροποποίηση και του φυσιολογικού μηχανισμού με τον οποίο αποπίπτουν τα κύτταρα του ενδομητρίου. Φυσιολογικά, η απόπτωση στο ενδομήτριο επιτελείται μέσω της οδού του συνδέτη TRAIL (TNF-Related Apoptosis Inducing Ligand), ο οποίος προσδένεται στους υποδοχείς TRAIL-R1 (DR4) και TRAIL-R2 (DR5) των κυττάρων του ενδομητρίου. 15 Η σύνδεση του TRAIL στους υποδοχείς DR4 και DR5 (Υποδοχείς Θανάτου-Death Receptors), ενεργοποιεί το ενδοκυττάριο τμήμα τους και πυροδοτείται έτσι αλληλουχία αντιδράσεων, που σαν τελικό αποτέλεσμα έχει την κινητοποίηση του συστήματος των κασπασών. Συγκεκριμένα, ύστερα από την πρόσδεση του TRAIL στους υποδοχείς αυτούς προκύπτουν αλλαγές στην τεταρτοταγή δομή του συμπλέγματος που εκθέτουν μια περιοχή σύνδεσης για την πρωτεΐνη FADD (Fas-Αssociated Death Domain). Η πρωτεΐνη αυτή ενεργοποιεί την κασπάση-8, η οποία με τη σειρά της ενεργοποιεί τις κασπάσες-3, 6 και 7, και προκαλεί μιτοχονδριακή βλάβη. Η βλάβη αυτή έχει σαν αποτέλεσμα την απελευθέρωση στο κυτταρόπλασμα του κυτοχρώματος c, το οποίο ενεργοποιεί την κασπάση-9 και αυτή με τη σειρά της την κασπάση-3. Τελικά, προκύπτει ένα κύκλωμα ανατροφοδοτούμενης ενεργοποίησης των κασπασών, η μιτοχονδριακή βλάβη επιτείνεται και επέρχεται ο θάνατος του κυττάρου. 16 Στην ενδομητρίωση, τα κύτταρα του στρώματος έχουν περιορισμένη έκφραση του υποδοχέα DR5 με αποτέλεσμα να ελαττώνεται η δράση του συνδέτη TRAIL και να παρεμποδίζεται η απόπτωση. Πειραματική ενίσχυση της έκφρασης του DR5 με την ουσία τουνικαμυκίνη οδηγεί σε αύξηση του ρυθμού απόπτωσης. 17 Επιπλέον, στο περιτοναϊκό υγρό των γυναικών με ενδομητρίωση βρέθηκε αυξημένη η συγκέντρωση ενός ανταγωνιστή του συνδέτη TRAIL, της οστεοπροτεγερίνης. Φαίνεται, επομένως, πως η φυσιολογική οδός απόπτωσης στην ενδομητρίωση υφίσταται σημαντικούς περιορισμούς. 18 Ο ρόλος του περιτοναϊκού υγρού Εκτός, όμως, από την αποφυγή της απόπτωσης, τα κύτταρα του ενδομητρίου που παλινδρομούν εντός της περιτοναϊκής κοιλότητας συναντούν ένα περιβάλλον εξαιρετικά ευνοϊκό για την επιβίωσή τους. Το υγρό του ωοθυλακίου περιέχει συγκέντρωση οι- EΛΛHNIKH MAIEYTIKH & ΓYNAIKOΛOΓIKH ETAIPEIA 43

4 Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης Χατζόπουλος και συν. στρογόνων κατά 1000 φορές μεγαλύτερη από εκείνην του πλάσματος. Όταν αυτό υποστεί ρήξη και απελευθερώσει το περιεχόμενό του, το περιτοναϊκό υγρό αποκτά συγκέντρωση 17β-οιστραδιόλης κατά 100 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του πλάσματος. Αντίθετα, σε γυναίκες που λαμβάνουν αντισυλληπτικά δισκία (και επομένως δεν έχουν ωοθηλακιορρηξία), στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και στους άνδρες οι συγκεντρώσεις αυτές των οιστρογόνων στο περιτοναϊκό υγρό είναι αμελητέες. 19 Το υγρό του θυλακίου περιέχει επίσης την πρωτεΐνη μιδκίνη η οποία ασκεί τροφική δράση στα κύτταρα του ενδομητρίου. 9 Η αυξημένη συγκέντρωση των οιστρογόνων στο ωοθυλάκιο που έχει υποστεί ρήξη, εξηγεί ίσως την αυξημένη συχνότητα εντόπισης εστιών ενδομητρίωσης στις ωοθήκες. Επίσης, ίσως να ερμηνεύεται η διασπορά της νόσου στο περιτόναιο της πυέλου καθώς, όπως φαίνεται και από τα παραπάνω, το περιτοναϊκό υγρό παρέχει στα κύτταρα του ενδομητρίου ένα εξαιρετικά ευνοϊκό περιβάλλον προς επιβίωση. 19 Προσκόλληση στο περιτόναιο, πρώιμη ανοσολογική απόκριση και αγγειογένεση. Ο ρόλος των μεταλλοπρωτεϊνασών 2 και 9 Στην ενδομητρίωση τα κύτταρα του ενδομητρίου παρουσιάζουν αυξημένη παραγωγή των μεταλλοπρωτεϊνασών 2 και 9 (ΜΜΡ-2, ΜΜΡ-9), και μειωμένη παραγωγή των ιστικών αναστολέων των μεταλλοπρωτεϊνασών (ΤΙΜΡs). 20 Οι μεταλλοπρωτεϊνάσες είναι ψευδαργυροεξαρτώμενες ενδοπεπτιδάσες οι οποίες έχουν την ικανότητα να αποδομούν τις πρωτεΐνες του εξωκυττάριου στρώματος και παράλληλα να αποδεσμεύουν αποπτωτικούς συνδέτες, όπως ο συνδέτης FAS, να αποκόπτουν επιφανειακούς υποδοχείς των κυττάρων και να τροποποιούν τη δράση των κυτταροκινών. 21 Η αυξημένη δράση των μεταλλοπρωτεϊνασών στην ενδομητρίωση σχετίζεται με την ικανότητα των κυττάρων του ενδομητρίου να προσκολλώνται στο μεσοθήλιο του περιτοναίου. Η αποκάλυψη των πρωτεογλυκανών του εξωκυττάριου στρώματος εκθέτει τις πλάγιες αλυσίδες των γλυκοζαμινογλυκανών τους, οι οποίες παρουσιάζουν αυξητικούς παράγοντες των ινοβλαστών (Fibroblast Growth Factor: FGF-1, FGF-2), καθώς επίσης και τον VEGF. 22 Η κυριότερη γλυκοζαμινογλυκάνη που εμπλέκεται σε αυτήν την διαδικασία είναι η θειική χονδροϊτίνη. Έτσι, με την προσέλκυση ινοβλαστών και την ενίσχυση της αγγειογένεσης διευκολύνεται η προσκόλληση των κυττάρων του ενδομητρίου στο περιτόναιο. 23,24 Οι μεσολαβητές της πρώιμης ανοσιακής απόκρισης Παράλληλα, η ιστική βλάβη έχει σαν αποτέλεσμα την κινητοποίηση των μηχανισμών της φλεγμονής. Η έκκριση της ιντερλευκίνης-1 (IL-1) και κυρίως της IL-1β, έχει σαν αποτέλεσμα την επαγωγή της έκκρισης του TNF-α, του VEGF, της IL-6, του ICAM-1, και της χημειοκίνης RANTES. 25 Παράλληλα, η IL-1β επάγει το ένζυμο κυκλοοξυγενάση-2 (COX-2) με αποτέλεσμα την αύξηση παραγωγής προσταγλανδίνης Ε2. 9 Ο ΤΝF-α αποτελεί μόριο-κλειδί για την εξέλιξη της φλεγμονώδους απάντησης. Παράγεται σαν απάντηση στην IL-1, την προγεστερόνη και τις γλυκοδελίνες. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, δρα κυρίως στα κύτταρα του στρώματος κατά την παραγωγική φάση και στα επιθηλιακά κατά την εκκριτική. Στις γυναίκες με ενδομητρίωση η συγκέντρωσή του είναι αυξημένη τόσο στο περιτοναϊκό υγρό, όσο και στα μακροφάγα του περιτοναίου και τα μονοκύτταρα του αίματος. Έχει αποδειχθεί in vitro ότι βοηθά στην προσκόλληση των κυττάρων του ενδομητρίου στο μεσοθήλιο. 25 Ο ρόλος του TNF-α στην παθογένεια της ενδομητρίωσης καταδεικνύεται από το γεγονός ότι υπάρχουν ερευνητικά πρωτόκολλα εφαρμογής αντι- TNF-α αγωγής με μονοκλωνικά αντισώματα σε μπαμπουίνους 26 και επίμυες 27 που έδειξαν συρρίκνωση των εστιών ενδομητρίωσης. Παρόλα αυτά όμως η χορήγηση infliximab σε γυναίκες με ενδομητρίωση δεν έδειξε στατιστικά σημαντικά θεραπευτικά αποτέλεσματα σε σχέση με εικονικό φάρμακο κι έτσι δεν υπάρχει μέχρι στιγμής ένδειξη χορήγησης του εν λόγω φαρμάκου. 28,29 Το μόριο προσκόλλησης ICAM-1 παράγεται φυσιολογικά σε μικρές ποσότητες από τα λευκοκύτταρα και τα ενδοθηλιακά κύτταρα. Υπό το καθεστώς της επίδρασης της IL-1 και του TNF-α η έκφρασή του αυξάνεται και επιτυγχάνεται η δέσμευση των υποδοχέων LFA-1 (ιντεγκρίνη) των λευκοκυττάρων, τα οποία με τον τρόπο αυτό μεταναστεύουν προς τους ιστούς. 30 Το μόριο ICAM-1 παράγεται σε μεγαλύτερες ποσότητες στα κύτταρα της ενδομητρίωσης σε σχέση με τα φυσιολογικά. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τη δέσμευση κρίσιμων θέσεων των λευκοκυττάρων και την παρεμπόδιση της ομαλής λειτουργίας τους. Επιπλέον, η επαγωγή του FAS συνδέτη από τις μεταλλοπρωτεϊνάσες έχει σαν αποτέλεσμα την αυξημένη απόπτωση των μακροφάγων. 25 Ο συνδέτης FAS έχει δράση παρόμοια με εκείνη 44

5 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 10, TΕΥΧ. 2, ΣΕΛ , 2011 του συνδέτη TRAIL. Η πρόσδεσή του στον υποδοχέα FasR (Fas Receptor), έχει σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός συμπλέγματος συνδέτη FAS-FasR που εκπέμπει σήματα θανάτου (Death Inducing Signaling Complex- DISC). Αυτό πραγματοποιείται με την πρόσδεση της πρωτεΐνης FADD και την μετέπειτα ενεργοποίηση του συστήματος των κασπασών, όπως αναλύθηκε και στην περίπτωση του συνδέτη TRAIL. Το τελικό αποτέλεσμα είναι η απόπτωση του κυττάρου. 16,31 Η χημειοκίνη RANTES παράγεται στα κύτταρα του φυσιολογικού ενδομητρίου υπό την επίδραση της IL-1β, του TNF-α και της IFN-γ και ασκεί χημειοτακτική δράση στα Τ-λεμφοκύτταρα μνήμης. Οι μεγάλες ποσότητες της IL-1β και κατ' επέκταση του TNF-α στην ενδομητρίωση έχουν σαν αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγής της. Η ιντερλευκίνη-6 ασκεί πλειοτροπικές δράσεις. Ρυθμίζει την έκκριση άλλων κυτταροκινών, προκαλεί την ενεργοποίηση των Τ-κυττάρων και τη διαφοροποίηση των Β-λεμφοκυττάρων και καταστέλλει την αύξηση διάφορων κυτταρικών σειρών. Στο ενδομήτριο έχει βρεθεί ανταγωνιστική δράση ως προς τα οιστρογόνα, και μάλιστα αντίστροφη αναλογία συγκεντρώσεων κατά τη διάρκεια του κύκλου. Κατά την παραγωγική φάση παρουσιάζει χαμηλή συγκέντρωση ενώ κατά την εκκριτική η συγκέντρωσή της είναι υψηλή. Η ιντερλευκίνη-6 επάγεται από την ιντερλευκίνη-1, τον TNF-α και την IFN-γ. Στην ενδομητρίωση τα κύτταρα παρουσιάζουν αντίσταση στη δράση της και μειωμένη παραγωγή του υποδοχέα της, γεγονός που ίσως να σχετίζεται με την αυξημένη συγκέντρωση οιστρογόνων. Ο ρόλος του VEGF Ο VEGF αποτελεί ισχυρότατο αγγειογενετικό παράγοντα που επάγεται κυρίως από την IL-1β, την PGΕ2, την υποξία και τα οιστρογόνα καθώς και από ορισμένους αυξητικούς παράγοντες όπως ο PDGF (Platelet Derived Growth Factor). Στο φυσιολογικό ενδομήτριο παράγεται κυρίως κατά την εκκριτική φάση προετοιμάζοντας το ενδομήτριο για αναδόμηση μετά την εμμηνορρυσία. Επίσης, αυξάνει την αγγειακή διαπερατότητα με αποτέλεσμα την εξίδρωση υγρού και πρωτεϊνών, οι οποίες καθιστούν οιδηματώδες το ενδομήτριο και κατάλληλο για την εμφύτευση του γονιμοποιημένου ωαρίου. Στην ενδομητρίωση έχει βρεθεί αυξημένη ποσότητα στο περιτοναϊκό υγρό η οποία προκύπτει τόσο από τα μακροφάγα όσο και από τα κύτταρα του ενδομητρίου. 25 Το αυξημένο οξειδωτικό stress, λόγω της ενεργοποίησης των μακροφάγων κατά την οξεία φάση της φλεγμονής επάγει την έκφραση γλυκοδελινών στα κύτταρα του έκτοπου ενδομητρίου, η οποία με τη σειρά της προκαλεί αύξηση της έκφρασης του VEGF και θετική ανατροφοδότηση της φλεγμονής μέσω της περαιτέρω επαγωγής της έκφρασης του TNF-α. Περιβαλλοντικοί παράγοντες όπως οι διοξίνες που αυξάνουν την έκφραση των γλυκοδελινών, διευκολύνουν την εξέλιξη της νόσου. 32 Ο ρόλος των υποδοχέων τύπου Τoll Η ιστική βλάβη κατά τη φάση αυτή έχει σαν αποτέλεσμα την εκπομπή σημάτων κινδύνου (PAMPs- Pathogen Associated Molecular Patterns) τα οποία αναγνωρίζονται από τους υποδοχείς τύπου Toll (Toll-Like Receptors, TLRs), με αποτέλεσμα την κινητοποίηση μηχανισμών οι οποίοι οδηγούν στην επούλωση της βλάβης. Στο φυσιολογικό ενδομήτριο υπερεκφράζεται ο TLR-4, ο οποίος αναγνωρίζει κυρίως μικροβιακά και, γενικά, εξωκυττάρια αντιγόνα, σε αντίθεση με τον TLR-3, ο οποίος αναγνωρίζει νουκλεϊκά οξέα και ιούς και εκφράζεται λιγότερο από τον TLR Η προτίμηση αυτή στην έκφραση του TLR-4 σχετίζεται με την προστασία από τον αυξημένο κίνδυνο λοίμωξης από ανιόντα βακτήρια κατά την περίοδο της εμμηνορρυσίας. 34 Κατά την απόπτωση του ενδομητρίου απελευθερώνεται από τα κύτταρα του στρώματος η ουσία υαλουρονάνη, η οποία αναγνωρίζεται ως PAMP από τον TLR-4 και κινητοποιεί την έκφραση του μορίου CD Ο ρόλος του μορίου CD44 Το μόριο CD44 παράγεται από όλα τα εμπύρηνα κύτταρα του οργανισμού, καθώς και από τα περισσότερα καρκινικά κύτταρα. 35,36 Το εξωμεμβρανικό τμήμα του CD44 προσδένεται κατά προτίμηση σε μόρια της εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας όπως είναι οι πρωτεογλυκάνες, οι γλυκοζαμινογλυκάνες και το υαλουρονικό οξύ. 37 Τα μόρια αυτά στην ενδομητρίωση αποκαλύπτονται μετά από τη δράση των μεταλλοπρωτεϊνασών-2 και Το κυτταροπλασματικό τμήμα του CD44 ενεργοποιεί πρωτεΐνες οι οποίες προσδένουν την πρωτεΐνη ακτίνη, κι έτσι πραγματοποιείται η έμμεση σύνδεση του κυτταροσκελετού με την εξωκυττάρια θεμέλια ουσία. 38 H έκφραση του μορίου CD44 είναι αυξημένη στην ενδομητρίωση και σχετίζεται με την αυξημένη ικανότητα προσκόλλησης των κυττάρων της ενδομητρίωσης στα κύτταρα του περιτοναίου. 39 Παράλληλα, όμως, υπάρχει πτώση στην έκφραση του TLR-4 στο ενδομήτριο, γεγονός που υποδεικνύει την EΛΛHNIKH MAIEYTIKH & ΓYNAIKOΛOΓIKH ETAIPEIA 45

6 Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης Χατζόπουλος και συν. απορρύθμιση της ομοιοστατικής λειτουργίας των TLRs στην ενδομητρίωση. 33 Διαφυγή από τη φυσική ανοσία Όλα όσα αναφέρθηκαν για την οξεία φάση της φλεγμονής, καθώς επίσης και το γεγονός ότι στο περιτοναϊκό υγρό γυναικών με ενδομητρίωση υπάρχει μειωμένος αριθμός και δραστικότητα των ΝΚ κυττάρων (κύτταρα φυσικοί φονείς), δείχνουν αδυναμία της φυσικής ανοσίας και της πρώιμης ανοσιακής απόκρισης να απομακρύνουν τα έκτοπα κύτταρα του ενδομητρίου. 25 Η ενεργοποίηση των σιτευτικών κυττάρων και η πρωτεΐνη PAR-2 Παράλληλα, υπάρχει ενεργοποίηση των σιτευτικών κυττάρων τα οποία εκκρίνουν θρυπτάση. Η θρυπτάση με τη σειρά της ενεργοποιεί τον υποδοχέα PAR-2 στα κύτταρα της ενδομητρίωσης. Ο υποδοχέας αυτός είναι G πρωτεΐνη η οποία όταν ενεργοποιείται επάγει την έκκριση ιντερλευκίνης-6 και 8. Η απελευθέρωση των κυτταροκινών αυτών έχει σαν αποτέλεσμα την προσέλκυση πολυμορφοπύρηνων και μακροφάγων, τα οποία παράγουν επίσης θρυπτάση και ενεργοποιούν εκ νέου με παρακρινή δράση τον υποδοχέα PAR-2 συντηρώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο απελευθέρωσης κυτταροκινών. 9 Η εξέλιξη της ανοσολογικής απόκρισης - O ρόλος της ιντερλευκίνης-4 Καθώς η φλεγμονή εξελίσσεται, αυξάνεται η έκκριση της ιντερλευκίνης-4 (IL-4) η οποία προκαλεί ενεργοποίηση των Β-λεμφοκυττάρων. 20 Έχουν βρεθεί αυτοαντισώματα καθώς επίσης και εναποθέσεις IgG και του C3 κλάσματος του συμπληρώματος στις εστίες ενδομητρίωσης. Τα στοιχεία αυτά συνηγορούν υπέρ της πολυκλωνικής Β κυτταρικής ενεργοποίησης. 25 Η IL-4 δρα συνεργικά με τον TNF-α, με αποτέλεσμα να ενισχύεται η ανοσιακή απόκριση. Επίσης, η IL-4 ενεργοποιεί συστήματα κινασών (p38 MAPK, SAPK/JNK, p42/44 MAPK) τα οποία ευοδώνουν τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό στο έκτοπο ενδομήτριο. Ο ρόλος της ιντερλευκίνης-17 Μαζί με την IL-4 ανιχνεύεται και η IL-17 η οποία αποτελεί τη βασική κυτταροκίνη της Th17 απόκρισης. 20 Τα Th17 κύτταρα, που παράγουν την IL-17, αναγνωρίστηκαν σχετικά πρόσφατα ως διαφορετικός υποπληθυσμός από τα Th1, Th2 και Treg κύτταρα. Ο φυσιολογικός τους ρόλος είναι να επάγουν την έκκριση αντιμικροβιακών ουσιών και να διατηρούν την ακεραιότητα των βλεννογόνιων και επιθηλιακών φραγμών. Όταν, όμως, απορρυθμιστούν τότε μπορεί να πυροδοτήσουν διεργασίες ισχυρής αυτοάνοσης φλεγμονώδους απόκρισης Συμπεράσματα από τη μελέτη της ανοσολογικής απόκρισης στην ενδομητρίωση Όλα όσα αναφέρθηκαν, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι γυναίκες με ενδομητρίωση εμφανίζουν συχνότερα άσθμα και άλλες αλλεργικές παθήσεις και έχουν γενικότερα ατοπική προδιάθεση 43, καθώς επίσης και η υψηλότερη επίπτωση αυτοάνοσων νοσημάτων, όπως και η ύπαρξη οικογενούς προδιάθεσης, δείχνουν ότι η ενδομητρίωση εμφανίζει στοιχεία αυτοάνοσης διαταραχής, με μεταβολές στη ρύθμιση και τη λειτουργία των Τ και Β λεμφοκυττάρων και της φυσικής ανοσίας. 44 Ο ρόλος των οιστρογόνων, των προσταγλανδινών και της προγεστερόνης Με τη δημιουργία εστίας ενδομητρίωσης, οι μηχανισμοί με τους οποίους εξασφαλίζει την επιβίωσή της είναι κυρίως τρεις: Η αυξημένη παραγωγή οιστρογόνων, τα οποία ασκούν τροφική δράση στο έκτοπο ενδομήτριο, η αυξημένη παραγωγή προσταγλανδίνης Ε2, η οποία οδηγεί σε αυξημένη παραγωγή οιστρογόνων, και η αντίσταση στη δράση της προγεστερόνης, με αποτέλεσμα να παρεμποδίζεται η κατασταλτική δράση της στο έκτοπο ενδομήτριο. Οι τρεις αυτοί μηχανισμοί έχουν ιδιαίτερη κλινική σημασία, καθώς η χορήγηση ανταγωνιστών της αρωματάσης και της κυκλοοξυγενάσης-2, και η επαγωγή με φαρμακευτικά μέσα της έκφρασης των υποδοχέων της προγεστερόνης δρουν θεραπευτικά στον πόνο και μειώνουν τις λαπαροσκοπικά εντοπιζόμενες εστίες ενδομητρίωσης. 8 Οι μηχανισμοί αυτοί έχουν σαν κοινό γενετικό υπόβαθρο την υπομεθυλίωση δύο γονιδιακών τόπων, οι οποίοι φυσιολογικά είναι ισχυρότατα μεθυλιωμένοι, με αποτέλεσμα την αυξημένη έκφραση των πυρηνικών υποδοχέων SF1 (στεροειδογενετικός παράγοντας 1) και του υποδοχέα-β των οιστρογόνων. 45,46 Ο ρόλος των οιστρογόνων Στις γυναίκες με ενδομητρίωση υπάρχουν κυρίως τρεις εστίες παραγωγής οιστρογόνων. Πρώτον, η οιστραδιόλη που παράγεται από τις ωοθήκες και φτάνει στις εστίες ενδομητρίωσης τόσο μέσω της κυκλοφορίας όσο και απευθείας μετά από τη ρήξη 46

7 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 10, TΕΥΧ. 2, ΣΕΛ , 2011 του ωοθυλακίου. Δεύτερον, η δράση της αρωματάσης στο λιπώδη ιστό και στο δέρμα καταλύει τη μετατροπή της κυκλοφορούσας ανδροστενεδιόνης σε οιστρόνη, η οποία στη συνέχεια μετατρέπεται σε οιστραδιόλη. 47 Η παρουσία της αρωματάσης, και κατά συνέπεια των οιστρογόνων, στο λιπώδη ιστό ερμηνεύει, ίσως, την εμφάνιση εστιών ενδομητρίωσης στο πρόσθιο κοιλιακό τοίχωμα. 4 Τρίτον, η χοληστερόλη μπορεί να μετατραπεί στις εστίες ενδομητρίωσης σε οιστραδιόλη, μέσω της τοπικής έκφρασης προϊόντων ενός πλήρους συστήματος γονιδίων της στεροειδογένεσης περιλαμβανόμενης και της αρωματάσης. 47 Ο ρόλος της προσταγλανδίνης Ε2 Έχουν αναγνωριστεί τέσσερις παράγοντες, που βρίσκονται σε μεγάλες ποσότητες στα κύτταρα της ενδομητρίωσης, επάγουν την έκφραση της COX-2, και, κατά συνέπεια, την παραγωγή της PGE2. Αυτές είναι η IL-1, η PGE2 με παρακρινική δράση, ο VEGF και η οιστραδιόλη Η PGE2 ενισχύει την έκφραση του πυρηνικού υποδοχέα SF1 μόνο στο έκτοπο ενδομήτριο, και όχι στο ενδομήτριο της μήτρας, και με τον τρόπο αυτό πυροδοτείται μια αλυσίδα έκφρασης άλλων γονιδίων της στεροειδογένεσης, όπως το STAR και το CYP19A1. 8 Αντίσταση στη δράση της προγεστερόνης Η προγεστερόνη ασκεί στο ενδομήτριο αντιοιστρογονική δράση κυρίως με την επαγωγή του ενζύμου 17βυδροξυστεροειδική αφυδρογονάση 2 (HSD17B2), το οποίο μετατρέπει τη βιολογικά δραστική οιστραδιόλη στη λιγότερο δραστική οιστρόνη. 51 Η προγεστερόνη δρα επίσης στους υποδοχείς της στα κύτταρα του στρώματος του ενδομητρίου αυξάνοντας έτσι την παραγωγή ρετινοϊκού οξέος, το οποίο με τη σειρά του επάγει την έκφραση της HSD17B2 με παρακρινική δράση. 52 Στην ενδομητρίωση, τα κύτταρα του στρώματος εμφανίζουν αντίσταση στη δράση της προγεστερόνης με αποτέλεσμα τη μειωμένη παραγωγή ρετινοϊκού οξέος και κατ' επέκταση τη μειωμένη έκφραση της HSD17B2 και συνεπώς τη μειωμένη αδρανοποίηση της οιστραδιόλης. Η μειωμένη αδρανοποίηση, σε συνδυασμό με την αυξημένη παραγωγή της, λόγω υπερέκφρασης της αρωματάσης, έχει σαν αποτέλεσμα τα πολύ υψηλά επίπεδα της οιστραδιόλης στις εστίες της ενδομητρίωσης Η αντίσταση στην προγεστερόνη είναι αποτέλεσμα μειωμένης έκφρασης των υποδοχέων της, PR-A και PR-B, στα κύτταρα της ενδομητρίωσης. Στο φυσιολογικό ενδομήτριο, η έκφραση των δύο αυτών υποδοχέων αυξάνεται κατά τη διάρκεια της παραγωγικής φάσης, κορυφώνεται ακριβώς πριν την ωοθυλακιορρηξία και, στη συνέχεια, μειώνεται σταδιακά. Η αυξομείωση αυτή είναι ενδεικτική του γεγονότος ότι τα επίπεδα των υποδοχέων αυτών είναι ανάλογα με τα επίπεδα των οιστρογόνων. Στην ενδομητρίωση, τα επίπεδα του PR-A είναι χαμηλά, ενώ ο PR-B είναι μη ανιχνεύσιμος. 56 Το γενετικό υπόβαθρο της ορμονικής απορρύθμισης Όλες οι παραπάνω διαταραχές των ορμονών στην ενδομητρίωση έχουν ως κοινό γονιδιακό υπόβαθρο την υπομεθυλίωση δύο γενετικών τόπων οι οποίοι σχετίζονται με το μηχανισμό παραγωγής και ρύθμισης των οιστρογόνων. Στο φυσιολογικό ενδομήτριο, ο πυρηνικός υποδοχέας SF1 είναι ουσιαστικά ανενεργός. Στις εστίες της ενδομητρίωσης τα επίπεδά του είναι φορές υψηλότερα. Το γεγονός αυτό οφείλεται στην παρουσία μιας κλασικής CpG νησίδας στον προαγωγέα του γονιδίου του, η οποία είναι ισχυρότατα μεθυλιωμένη στα κύτταρα του φυσιολογικού στρώματος, ενώ στο στρώμα της εστίας ενδομητρίωσης η μεθυλίωση είναι ουσιαστικά απούσα. 45 Στο γονιδίωμα των σπονδυλωτών η αλληλουχία κυτοσίνη-γουανίνη (CpG) απαντάται σπάνια. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι στο συγκεκριμένο δινουκλεοτίδιο, η κυτοσίνη εύκολα υφίσταται αυτόματη απαμίνωση προς θυμίνη (T), κι έτσι η αλληλουχία CpG μετατρέπεται σε TpG. Κατά την αντιγραφή του DNA επηρεάζεται και η συμπληρωματική αλληλουχία βάσεων, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί σημειακή μετάλλαξη. Έτσι, αλληλουχίες CpG βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά στους προαγωγείς γονιδίων, και μάλιστα είναι ισχυρά μεθυλιωμένες κάτω από την επίδραση του ενζύμου DNA-μεθυλοτρανσφεράση. Η μεθυλίωση αυτή, αφενός προσδίδει σταθερότητα στις νησίδες CpG και αφετέρου επιτρέπει τη σχολαστική ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης υπό την επίδραση των διεγερτικών ή κατασταλτικών μεταγραφικών παραγόντων. 57,58 Η απουσία μεθυλίωσης της CpG νησίδας του γονιδίου του SF1 στην ενδομητρίωση είναι αποτέλεσμα της παρουσίας ενός διεγερτικού μεταγραφικού παράγοντα (USF-2, Upstream Stimulatory Factor-2) ο οποίος συνδέεται στον προαγωγέα και τον ενεργοποιεί. Αντιθέτως, στο φυσιολογικό ενδομήτριο εκφράζεται ένας κατασταλτικός μεταγραφικός παράγοντας (ΜCpGBDP-2, Methyl-CpG-Binding Domain Protein-2). 59 Ο υποδοχέας β των οιστρογόνων είναι κατά 142 EΛΛHNIKH MAIEYTIKH & ΓYNAIKOΛOΓIKH ETAIPEIA 47

8 Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης Χατζόπουλος και συν. φορές αυξημένος στα κύτταρα της ενδομητρίωσης σε σχέση με τα φυσιολογικά κύτταρα. Ο μηχανισμός υπερέκφρασης σχετίζεται, επίσης, με την ανεπαρκή μεθυλίωση του προαγωγέα. 46 Συμπέρασμα Οι τελευταίες εξελίξεις στη μοριακή βιολογία, στη γενετική, στην ανοσολογία και στη βιοχημεία έφεραν στο φως αρκετούς, άγνωστους έως τώρα, μηχανισμούς που υπεισέρχονται στην αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης. Φαίνεται πως πρόκειται για πάθηση με ενδιάμεσο χαρακτήρα μεταξύ αυτοανοσίας και καλοήθους νεοπλασίας. Η κατανόηση σε μοριακό επίπεδο των μηχανισμών αυτών μπορεί να αποκαλύψει δυνητικά νέους στόχους θεραπείας για μια χρόνια πάθηση που επηρεάζει δυσμενώς την ποιότητα ζωής πολλών νέων γυναικών. The etiopathogenesis of endometriosis Chatzopoulos K. 1, Kourtis A. 2, Tantsis A. 3, Agorastos T. 4 1 MD, Postgraduate Student of the Medical School of the Aristotelian University of Thessaloniki 2 MD, PhD, Endocrinologist, Consultant in the Department. 3 MD, Obstetrician-Gynecologist, Fellow in the Department. 4 Professor and Head of the Department. Correspondence: Professor Agorastos Theodoros Hippokrateion General Hospital of Thessaloniki Konstantinoupoleos 49, Thessaloniki Tel Fax & Ε-mail: and Summary Endometriosis has a rather complex etiopathogenesis. The subject was approached by reviewing classical textbooks and scientific articles through the literature database MEDLINE, coming to the following conclusions. During menstruation, endometrial cells reflux backwards to the peritoneal cavity. In endometriosis these cells have reduced apoptosis both due to the activation of oncogenes and the deregulation of the normal mechanism of apoptosis. By entering the peritoneal cavity, they contact an environment rich in estrogens and growth factors that favors their survival. The activation of metalloproteinases-2 and 9 and the failure of the primary immunological reaction allow the attachment of the cells to the peritoneal surface. There, the action of VEGF results in angiogenesis. Complex immunological defects result in failure of eradication of the ectopic cells, activation of positive feedback circuits of inflammatory mediators and induction of mechanisms that enhance the survival potential of the ectopic cells. This is mainly due to the prostaglandin E2-induced estrogen expression, the overexpression of aromatase and the resistance in the action of progesterone. Finally, the genetic basis of the hormonal overexpression lies in the insufficient methyliosis of the promoters of critical genes, normally inactive. Key words: endometriosis, etiopathogenesis, molecular mechanisms Βιβλιογραφία 1.Giudice LC, Kao LC. Endometriosis. Lancet 2004;364: Berek SJ. Berek & Novak's Gynecology; 13th Edition; LWW; 2002; Rubin R, Strayer SD. Rubin's Pathology; 5th edition; LWW; 2008; Gajjar KB, Mahendru AA, Khaled MA. Caesarean scar endometriosis presenting as an acute abdomen: a case report and review of literature. Arch Gynecol Obstet 2008;277(2): Sampson JA. Peritoneal endometriosis due to menstrual dissemination of endometrial tissue into the peritoneal cavity. Am J Obstet Gynecol 1927;14: Meyer R. Über den staude der frage der adenomyosites adenomyoma in allgemeinen und adenomyometritis sarcomastosa. Zentralb Gynakol. 1919;36: Ηalban J. Hysteroadenosis metastatica. Zentralbl Gynakol. 1925;7: Bulun SE. Endometriosis. N Engl J Med 2009;360: Osuga Y. Current Concepts in the Pathogenesis of Endometriosis; Reprod Med Biol 2010;9: Wennerberg K, Rossman KL, Der CJ. The Ras superfamily at a glance. J Cell Sci. 2005;118: Goodsell DS. The molecular perspective: the ras oncogene. Oncologist. 1999;4(3): Downward J. Targeting RAS signalling pathways in cancer therapy. Nat Rev Cancer. 2003;3(1): Sethi JK, Vidal-Puig A. Wnt signalling and the control of cellular metabolism. Biochem J. 2010;427(1): Matsuzaki S, Darcha C, Maleysson E, et al. Impaired Down-Regulation of E-Cadherin and {beta}-catenin Protein Expression in Endometrial Epithelial Cells in the Mid-Secretory Endometrium of Infertile Patients with Endometriosis. J Clin Endocrinol Metab Apr 21. [Epub ahead of print]. 15. Harada T, Kaponis A, Iwabe T, et al. Apoptosis in hu- 48

9 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 10, TΕΥΧ. 2, ΣΕΛ , 2011 man endometrium and endometriosis. Hum Reprod Update 2004;10: Song J, Lee Y. Differential cleavage of Mst1 by caspase- 7/-3 is responsible for TRAIL-induced activation of the MAPK superfamily. Cell Signal. 2008;20(5): Hasegawa A, Osuga Y, Hirota Y, et al. Tunicamycin enhances the apoptosis induced by tumor necrosis factorrelated apoptosis-inducing ligand in endometriotic stromal cells. Hum Reprod. 2009;24: Harada M, Osuga Y, Hirata T, et al. Concentration of osteoprotegerin (OPG) in peritoneal fluid is increased in women with endometriosis. Hum Reprod. 2004;19: Koninckx PR et al; Endometriotic disease: the role of peritoneal fluid; Hum Reprod Update 1998;4: OuYang Z et al; Interleukin-4 stimulates proliferation of endometriotic stromal cells; Am J Pathol. 2008;173(2): Van Lint P, Libert C. Chemokine and cytokine processing by matrix metalloproteinases and its effect on leukocyte migration and inflammation. J Leukoc Biol 2007;82(6): Machado et al; Higher expression of vascular endothelial growth factor (VEGF) and its receptor VEGFR-2 (Flk-1) and metalloproteinase-9 (MMP-9) in a rat model of peritoneal endometriosis is similar to cancer diseases; J Exp Clin Cancer Res 2010;29: Kirn-Safran CB, D'Souza SS, Carson DD: Heparan sulfate proteoglycans and their binding proteins in embryo implantation and placentation. Semin Cell Dev Biol 2008,19: Berardo PT, Abrao MS, Souza ML, et al. Composition of sulfated glycosaminoglycans and immunodistribution of chondroitin sulfate in deeply infiltrating endometriosis affecting the rectosigmoid. Micron 2009;40: Lebovic D, Mueller M, Taylor R; Immunobiology of endometriosis; Fertil Steril 2001;75: Falconer H, Mwenda JM, Chai DC, et al. Treatment with anti-tnf monoclonal antibody (c5n) reduces the extent of induced endometriosis in the baboon. Hum Reprod 2006;21(7): Zulfikaroglu E, Kilic S, Islimye M, et al. Efficacy of anti-tumor necrosis factor therapy on endometriosis in an experimental rat model. Arch Gynecol Obstet 2010 Mar 24. [Epub ahead of print]. 28. Koninckx PR, Craessaerts M, Timmerman D, et al. Anti-TNF-alpha treatment for deep endometriosis-associated pain: a randomized placebo-controlled trial. Hum Reprod 2008;23(9): Lv D, Song H, Shi G. Anti-TNF-alpha treatment for pelvic pain associated with endometriosis. Cochrane Database Syst Rev Mar 17;3:CD Yang L, Froio RM, Sciuto TE, et al. ICAM-1 regulates neutrophil adhesion and transcellular migration of TNF-alpha-activated vascular endothelium under flow. Blood. 2005;106(2): Denecker G, Vercammen D, Declercq W, Vandenabeele P. Apoptotic and necrotic cell death induced by death domain receptors. Cell Mol Life Sci 2001;58 (3): Taylor RN, Yu J, Torres PB. et al. Mechanistic and Therapeutic Implications of Angiogenesis in Endometriosis; Reprod Sci 2009;16(2); Allhorn S, Boing C, Koch AA, et al. TLR3 and TLR4 expression in healthy and diseased human endometrium; Reprod Biol Endocrinol 2008;6: Eschenbach DA; Acute Pelvic Inflammatory Disease: etiology, risk factors and pathogenesis; Clin Obstet Gynecol; 1976;19(1); Tanabe KK, Ellis LM, Saya H. Expression of CD44R1 adhesion molecule in colon carcinomas and metastases. Lancet 1993;341: Naor D, Sionov RV, Ish-Shalom D. CD44: structure, function, and association with the malignant process. Adv Cancer Res 1997;71: Ponta H, Sherman L, Herrlich PA. CD44: from adhesion molecules to signalling regulators. Nat Rev Mol Cell Biol 2003;4: Schmidt S, Friedl P. Interstitial cell migration: integrindependent and alternative adhesion mechanisms. Cell Tissue Res 2010;339(1): Griffith JS, Liu YG, Tekmal RR, et al. Menstrual endometrial cells from women with endometriosis demonstrate increased adherence to peritoneal cells and increased expression of CD44 splice variants. Fertil Steril 2010;93(6): Harrington LE, Hatton RD, Mangan PR, et al. Interleukin 17-producing CD4+ effector T cells develop via a lineage distinct from the T helper type 1 and 2 lineages. Nat Immunol 2005;6(11): Stockinger B, Veldhoen M. Differentiation and function of Th17 T cells. Curr Opin Immunol 2007;19(3): Steinman L. A brief history of T(H)17, the first major revision in the T(H)1/T(H)2 hypothesis of T cell-mediated tissue damage. Nat Med 2007;13(2): Hever A, Roth RB, Hevezi P, et al. Human endometriosis is associated with plasma cells and overexpression of B lymphocyte stimulator. Proc Natl Acad Sci USA 2007, 104: Sinaii N, Cleary SD, Ballweg ML, et al. High rates of autoimmune and endocrine disorders, fibromyalgia, chronic fatigue syndrome and atopic diseases among women with endometriosis: a survey analysis. Hum Reprod 2002, 17: Xue Q, Lin Z, Yin P, et al. Transcriptional activation of steroidogenic factor-1 by hypomethylation of the 5' CpG island in endometriosis. J Clin Endocrinol Metab 2007;92: Xue Q, Lin Z, Cheng YH, et al. Promoter methylation regulates estrogen receptor 2 in human endometrium and endometriosis. Biol Reprod 2007;77: Bulun SE, Lin Z, Imir G, et al. Regulation of aromatase expression in estrogen-responsive breast and uterine disease: from bench to treatment. Pharmacol Rev 2005;57: Tamura M, Sebastian S, Yang S, et al. Interleukin-1beta elevates cyclooxygenase-2 protein level and enzyme activity via increasing its mrna stability in human endometrial stromal cells: an effect mediated by extracellularly regulated kinase 1 and 2. J Clin Endocrinol Metab 2002;87: EΛΛHNIKH MAIEYTIKH & ΓYNAIKOΛOΓIKH ETAIPEIA 49

10 Η αιτιοπαθογένεια της ενδομητρίωσης Χατζόπουλος και συν. 49. Tamura M, Sebastian S, Yang S, et al. Up-regulation of cyclooxygenase-2 expression and prostaglandin synthesis in endometrial stromal cells by malignant endometrial epithelial cells: a paracrine effect mediated by prostaglandin E2 and nuclear factor-kappa B. J Biol Chem 2002;277: Tamura M, Sebastian S, Gurates B, et al. Vascular endothelial growth factor up-regulates cyclooxygenase-2 expression in human endothelial cells. J Clin Endocrinol Metab 2002;87: Tseng L, Gurpide E. Estradiol and 20alpha-dihydroprogesterone dehydrogenase activities in human endometrium during the menstrual cycle. Endocrinology 1974;94: Casey ML, MacDonald PC, Andersson S. 17 beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2: chromosomal assignment and progestin regulation of gene expression in human endometrium. J Clin Invest 1994;94: Bulun SE, Cheng YH, Yin P, et al. Progesterone resistance in endometriosis: link to failure to metabolize estradiol. Mol Cell Endocrinol 2006;248: Cheng YH, Imir A, Fenkci V, et al. Stromal cells of endometriosis fail to produce paracrine factors that induce epithelial 17beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 gene and its transcriptional regulator Sp1: a mechanism for defective estradiol metabolism. Am J Obstet Gynecol 2007;196: Zeitoun K, Takayama K, Sasano H, et al. Deficient 17beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 expression in endometriosis: failure to metabolize 17beta-estradiol. J Clin Endocrinol Metab 1998;83: Attia GR, Zeitoun K, Edwards D, et al. Progesterone receptor isoform A but not B is expressed in endometriosis. J Clin Endocrinol Metab 2000;85: Gardiner-Garden M, Frommer M. CpG islands in vertebrate genomes. J Mol Biol 1987;196(2): Jabbari K, Bernardi G. Cytosine methylation and CpG, TpG (CpA) and TpA frequencies. Gene 2004;333: Utsunomiya H, Cheng YH, Lin Z, et al. Upstream stimulatory factor-2 regulates steroidogenic factor-1 expression in endometriosis. Mol Endocrinol 2008;22: ΚΑΤΑΤΕΘΗΚΕ 18/01/2011 ΕΓΙΝΕ ΑΠΟΔΕΚΤΗ 05/04/

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Ενδομητρίωση. Νεότερα δεδομένα στην αιτιοπαθολογία της νόσου

Ενδομητρίωση. Νεότερα δεδομένα στην αιτιοπαθολογία της νόσου 31 Ανασκόπηση Ενδομητρίωση. Νεότερα δεδομένα στην αιτιοπαθολογία της νόσου Σάββας Γεωργίου Μαιευτήρας- Γυναικολόγος Τέως Δ/ντής Γυναικολογικού Μαιευτικού Τμήματος Γενικού Νομαρχιακού Νοσοκομείου Κέρκυρας

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΕΝΟΜΥΩΣΗ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΩΣΗ. Λίντα Γιαννικάκη Επιμελήτρια Α Νοσ.ΠΑ.Γ.Ν.Η.

ΑΔΕΝΟΜΥΩΣΗ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΩΣΗ. Λίντα Γιαννικάκη Επιμελήτρια Α Νοσ.ΠΑ.Γ.Ν.Η. ΑΔΕΝΟΜΥΩΣΗ ΕΝΔΟΜΗΤΡΙΩΣΗ Λίντα Γιαννικάκη Επιμελήτρια Α Νοσ.ΠΑ.Γ.Ν.Η. Αδενομύωση (εσωτερική ενδομητρίωση) Σε γυναίκες περιεμμηνοπαυσιακής και τέλους αναπαραγωγικής ηλικίας. Σπάνια σε μετεμμηνοπαυσιακές,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ Η µήτρα (εικόνα 1) είναι κοίλο µυώδες όργανο µήκους περίπου 8 cm που προέρχεται από την συνένωση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ 10 ο σνέδριο Φοιηηηών Οδονηιαηρικής τολής Πανεπιζηημίοσ Αθηνών ΓΝΩΣΙΚΟ ΑΝΣΙΚΕΙΜΕΝΟ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΟΛΟΓΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΗ ΣΗ ΕΓΚΤΜΟΤΝΗ ΣΗΝ ΚΑΣΑΣΑΗ ΣΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝΣΙΚΩΝ ΙΣΩΝ σμμεηέτονηες: Λαμπροπούλοσ Ν. Οσρανία* Παπαγεωργίοσ

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΤΣΕΖΟΥ ΑΣΠΑΣΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Βασίλης, PhD Λάρισα, 2012 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Αποτελεί την πιο κοινή μορφή

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη του ρόλου ανοσο-τροποποιητικής δράσεως της p38 µιτογονο-ενεργοποιηµένης κινάσης ( p38 MAPK ) Μαυρόπουλος Αθανάσιος, PhD ΕΙΣΑΓΩΓΗ-Ι H p38 MAPK ενεργοποιείται από τις ιντερλευκίνες IL-12 και IL-18

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες Ανοσολογικοί µηχανισµοί Ειδικοί ανοσολογικοί µηχανισµοί (επίκτητη ανοσία) εξαρτώνται από την ειδική αναγνώριση από τα λεµφοκύτταρα της ξένης ουσίας ή κυττάρου Φυσική Ανοσία Μηχανισµοί φυσικής (µη ειδικής)

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα συζητήσουμε. Βασικές έννοιες (Ανοσία-Αυτοανοσία) Συμμετοχή αυτοανοσίας στην παθογένεια μη αυτοάνοσων νόσων-σδ2

Τι θα συζητήσουμε. Βασικές έννοιες (Ανοσία-Αυτοανοσία) Συμμετοχή αυτοανοσίας στην παθογένεια μη αυτοάνοσων νόσων-σδ2 Αυτοανοσία στο ΣΔ2 Καλλιόπη Κώτσα Επικ. Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας-Διαβητολογίας Τμήμα Ενδοκρινολογίας-Μεταβολισμού Διαβητολογικό Κέντρο Α Παθολογική Κλινική ΠΓΝ ΑΧΕΠΑ Τι θα συζητήσουμε Βασικές έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

HPV και Καρκίνος του Λάρυγγα

HPV και Καρκίνος του Λάρυγγα Δρ Βασίλειος Νικολαΐδης Επικ. Καθηγητής Α.Π.Θ. Β Πανεπιστηµιακή ΩΡΛ κλινική Γ.Ν. Παπαγεωργίου ü HPV Καρκίνος του Οροφάρυγγα Αίτιο Πρόγνωση Ανταπόκριση στη θεραπεία ü HPV?????? Άλλοι Καρκίνοι Κεφαλής και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΗΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΗ ΤΟΥ ΓΑΣΤΡΙΚΟΥ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟΥ ΣΤΗ ΛΟΙΜΩΞΗ ΜΕ ΕΛΙΚΟΒΑΚΤΗΡΙ ΙΟ ΤΟΥ ΠΥΛΩΡΟΥ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

Η ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΗΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΗ ΤΟΥ ΓΑΣΤΡΙΚΟΥ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟΥ ΣΤΗ ΛΟΙΜΩΞΗ ΜΕ ΕΛΙΚΟΒΑΚΤΗΡΙ ΙΟ ΤΟΥ ΠΥΛΩΡΟΥ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟΣ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΡΚΑΒΕΛΑΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2008-2009 Αριθµ. 2084 Η ΦΛΕΓΜΟΝΩ ΗΣ ΑΝΤΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ- Κ.Ε.Θ. ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΒΛΑΣΤΩΜΑΤΟΣ (ΟΓΚΟΥ ΤΟΥ WILMS) Σπυριδάκης Ιωάννης 2, Καζάκης Ι 2, Δογραματζής Κωνσταντίνος 1, Κοσμάς Νικόλαος 1,

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΒΛΑΣΤΩΜΑΤΟΣ (ΟΓΚΟΥ ΤΟΥ WILMS) Σπυριδάκης Ιωάννης 2, Καζάκης Ι 2, Δογραματζής Κωνσταντίνος 1, Κοσμάς Νικόλαος 1, 1 Ιατρική Σχολή ΑΠΘ, Στρατιωτική Σχολή Αξιωματικών Σωμάτων, 2Β Πανεπιστημιακή Κλινική Χειρουργικής Παίδων ΑΠΘ, Γ.Ν Παπαγεωργίου (Διευθυντής: Καθηγητής Αντώνιος Φιλιππόπουλος) Εισαγωγή Ο όγκος του Wilms

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

Ενδομητρίωση: Νεότερα δεδομένα στην αιτιοπαθογένεια

Ενδομητρίωση: Νεότερα δεδομένα στην αιτιοπαθογένεια ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ & MΑΙΕΥΤΙΚΗΣ TΟΜ. 7, TΕΥΧ. 1, ΣΕΛ. 55-62, 2008 Ενδομητρίωση: Νεότερα δεδομένα στην αιτιοπαθογένεια της νόσου Παναγιώτης Καρανικολόπουλος, Νικόλαος Ευαγγελινάκης, Δημήτριος

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Επιγενετικές Μεταβολές στην ιαμόρφωση και Λειτουργία του Μυοκαρδίου. Ιωάννης Ρίζος Β Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, Αττικό Νοσοκομείο

Επιγενετικές Μεταβολές στην ιαμόρφωση και Λειτουργία του Μυοκαρδίου. Ιωάννης Ρίζος Β Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, Αττικό Νοσοκομείο Επιγενετικές Μεταβολές στην ιαμόρφωση και Λειτουργία του Μυοκαρδίου Ιωάννης Ρίζος Β Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, Αττικό Νοσοκομείο Ερώτημα Ποια είναι η αντίδραση της καρδιάς μυοκαρδίου στα επιγεννετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΛΑΣΜΟΣ-ΑΛΛΕΡΓΙΑ. Π Α Ι Ο Γ Α ς Τ Ρ Ε Ν Τ Ε Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ς

ΘΗΛΑΣΜΟΣ-ΑΛΛΕΡΓΙΑ. Π Α Ι Ο Γ Α ς Τ Ρ Ε Ν Τ Ε Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ς ΘΗΛΑΣΜΟΣ-ΑΛΛΕΡΓΙΑ Κ Α Ρ Α Γ Κ Ι Ο Ζ Ο Γ Λ Ο Υ - Λ Α Μ Π Ο Υ Η Θ Ω Μ Α Η Π Α Ι Ο Γ Α ς Τ Ρ Ε Ν Τ Ε Ρ Ο Λ Ο Γ Ο ς Πρωτεϊνες γάλατος αγελάδος % συνόλου % Καζείνη % Λεύκωμα ορού Ειδική απάντηση % περιπτ. ΑΓΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Ε. Παρασκάκης Επικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης Ορισμός Το άσθμα είναι μία χρόνια φλεγμονώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α.

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Η ανικανότητα σύλληψης μετά από ένα χρόνο σεξουαλικών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ κλάδος της ιατρικής ο οποίος ασχολείται µε τις ασθένειες του ενδοκρινολογικού συστήµατος. το ενδοκρινολογικό σύστηµα αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» «ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ (Για µετεµµηνοπαυσιακούς και ακανόνιστους κύκλους) Η εµµηνόπαυση προκαλείται από σταδιακή µεταβολή της ευαισθησίας των ωοθηκών προς τις Γοναδοτροπίνες

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνη D και καρκίνος

Βιταμίνη D και καρκίνος Βιταμίνη D και καρκίνος Αντώνης Πολυμέρης Ενδοκρινολόγος Επιμελητής Α Β Ενδοκρινολογικό Τμήμα ΓΝΑ «Αλεξάνδρα» Ιστορικό Αυξημένη επίπτωση καρκίνου παχέος εντέρου στον Βορρά σε σχέση με τον Νότο στις ΗΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Βιολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κατεύθυνση: Εφαρμοσμένη γενετική και βιοτεχνολογία ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση περιστατικού: Φαρμακευτική πολυπεκτομή με μακροχρόνια λήψη μοντελουκάστης.

Παρουσίαση περιστατικού: Φαρμακευτική πολυπεκτομή με μακροχρόνια λήψη μοντελουκάστης. Ε Ν Δ Ι Α Φ Ε Ρ Ο Υ ΣΑ Π Ε Ρ Ι Π Τ Ω ΣΗ / C A S E R E P O RT Παρουσίαση περιστατικού: Φαρμακευτική πολυπεκτομή με μακροχρόνια λήψη μοντελουκάστης. Nasal polyposis near total remission after long term treatment

Διαβάστε περισσότερα

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Συνδετικός Ιστός - Ορισμός Παρέχει το: Υποστηρικτικό και Συνδετικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Αντιρευματικά Φάρμακα TCZ Ανταγωνιστές IL1 ΣΤΑΜΑΤΗΣ- ΝΙΚΟΣ ΛΙΟΣΗΣ Επικ. Καθηγητής Ρευματολογικό Τμήμα Ιατρική Σχολή Παν/μίου Πατρών Tocilizumab

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ.

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ. Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ Ας+ξαναθυμηθούμε+για+λίγο+ τη+κυτταρική+θεωρία+ Η*κυτταρική*θεωρία*! OΛOI!OI!ZΩNTANOI!OPΓANIΣMOI! AΠOTEΛOYNTAI!AΠO!KYTTAPA!H!AΠO!

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΧΗΜΙΚΟΣ Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κρήτης ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΠΙΘΕΤΟ: ΟΝΟΜΑ: ΠΑΤΡΩΝΥΜΟ: ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΓΕΝΝΗΣΗΣ: 29/01/1977

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Ποιες είναι οι διαφορές μιας πρωτογενούς από μια δευτερογενή χυμική ανοσολογική απόκριση; Περιγράψετε τους μηχανισμούς ενεργοποίησης στις δυο περιπτώσεις. ΘΕΜΑ 2 (1 μονάδα) Περιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Πυελική μάζα Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Παρουσίαση Πυελικής Μάζας Πρόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ.

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ. Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ Ας+ξαναθυμηθούμε+για+λίγο+ τη+κυτταρική+θεωρία+ Η*κυτταρική*θεωρία*! OΛOI!OI!ZΩNTANOI!OPΓANIΣMOI! AΠOTEΛOYNTAI!AΠO!KYTTAPA!H!AΠO!

Διαβάστε περισσότερα

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος

Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος MOPIAKH BIOΛOΓIA ΦAPMAKEYTIKHΣ ΔIAΛEΞΕΙΣ 10-12 Oδοί και μηχανισμοί ευκαρυωτικής μεταγωγής σήματος (Πως γίνονται αντιληπτά τα μηνύματα και πως δίδονται οι απαντήσεις) Δρ. Xρήστος Παναγιωτίδης, Tµήµα Φαρµακευτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΗΨΗ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΗΨΗ 5 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΙΜΑΦΑΙΡΕΣΗΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΗΨΗ Θωμάς Τσαγανός, MD, PhD Πανεπιστημιακός Υπότροφος Δ Παθολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ. Ι. ελλαδέτσιµα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ. Ι. ελλαδέτσιµα ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΩΝ Ι. ελλαδέτσιµα Χαρακτηριστικά φυσιολογικών ιστών Κυτταρική συνοχή και επικοινωνία µέσω µορίων προσκόλλησης (καντχερίνες, σελεκτίνες, ιντεγκρίνες) Εξ επαφής αναστολή κυτταρικής

Διαβάστε περισσότερα

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY Μαμάρα Α. (1), Καλαλά Φ. (1), Λιαδάκη Κ. (1), Παπαδούλης Ν. (2), Μανδαλά Ε. (3), Παπαδάκης Ε. (4), Γιαννακούλας N. (5), Παλασοπούλου M. (5), Λαφιωνιάτης Σ. (6), Κιουμή A. (4), Κοραντζής I. (4), Καρτάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΟΣ ΔΡΑΚΑΚΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΙΕΥΤΚΗΣ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΓΥΝ/ΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΠΕΤΡΟΣ ΔΡΑΚΑΚΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΙΕΥΤΚΗΣ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΓΥΝ/ΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΠΕΤΡΟΣ ΔΡΑΚΑΚΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΙΕΥΤΚΗΣ-ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΓΥΝ/ΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΩΟΘΥΛΑΚΙΟΡΡΗΞΙΑΣ ΛΗΨΗ ΩΑΡΙΩΝ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΕΜΒΡΥΟΜΕΤΑΦΟΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ»

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗΣ ΤΟΥ ΣΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 1. Η πήξη του αίματος συμβάλλει στην άμυνα του οργανισμού 2. Η φαγοκυττάρωση είναι αποτελεσματική μόνο έναντι των βακτηρίων 3. Οι ιντερφερόνες δρουν άμεσα

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Ψωρίαση: Πέρα από τα όρια Πορταριά, 18-20 Ιανουαρίου 2013 Ελισάβετ Λαζαρίδου Επικ. Καθηγήτρια Δερματολογίας-Αφροδισιολογίας Α Δερματολογική Κλινική Α.Π.Θ. Αντιμικροβιακά

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας Μοριακή Βάση Γενετικών Ασθενειών Σύνδρομο Lesch-Nyhan Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Εισαγωγή Σπάνια (συνδεδεμένη με

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Ενήβωση - Εφηβεία Puberty - Adolescence Puberty vs. Adolescence Ενήβωση vs. Εφηβεία 12-15 y 12- >>15

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Μονάδα Ανοσολογίας Καρκίνου, Εργαστήριο Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας Πνευμονολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μετα μετ βολική ενεργο ενεργο ο π ίηση

Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μετα μετ βολική ενεργο ενεργο ο π ίηση Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μεταβολική ενεργοποίηση του αυγού ανακατατάξεις στα συστατικά του αυγού σχηματισμός του διπλοειδή πυρήνα του ζυγωτού

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος Αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Η έγκαιρη αντιμετώπιση αποτελεί «κλειδί» για τον έλεγχο των αυτοάνοσων ασθενειών- της μεγάλης αυτής κατηγορίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΝΕΩΤΕΡΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΤΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΠΑΣ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΠΑ A.A. Σπαντίδοο 1 2, Μ. Χατζηπαναγιώτου 1 2, Β. Ζουμπουρλής 1 2 1. Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ

ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΠΑΝΤΕΡΗΣ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΓΑΣΤΡ/ΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν. ΝΙΚΑΙΑΣ ΠΡΩΤΗ ΑΝΟΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΑΝΤΙ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Ινσουλίνη και καρδιά. Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ.

Ινσουλίνη και καρδιά. Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ. Ινσουλίνη και καρδιά Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ. Επίδραση ινσουλίνης στο ήπαρ, στους μυς και στον λιπώδη ιστό : Διατήρηση ευγλυκαιμίας Nature 2001;414:799 806 Ινσουλίνη? Λειτουργικότητα Μορφολογία Βιωσιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ. ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Δημοσθένης Σκάρλος Παθολόγος-ογκολόγος, αμ. Εηικ. Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Διευθυντής β' ογκολογικής κλινικής Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν θεραπεία του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΓΙΑΓΚΙΝΗ ΧΗΜΙΚΟΥ Μελέτη των ιστολογικών και βιοχημικών αλλοιώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23 10 2011 ΘΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Όλα τα βακτήρια: Α. διαθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 6 Ιούλιος 2013. Φαρµακευτική αντιµετώπιση Πόνου σχετιζόµενου µε Ενδοµητρίωση

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 6 Ιούλιος 2013. Φαρµακευτική αντιµετώπιση Πόνου σχετιζόµενου µε Ενδοµητρίωση Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 6 Ιούλιος 2013 Φαρµακευτική αντιµετώπιση Πόνου σχετιζόµενου µε Ενδοµητρίωση Η ενδοµητρίωση αποτελεί µια χρόνια και συχνά εξελικτική φλεγµονώδη κατάσταση της πυέλου µε κυρίαρχο σύµπτωµα

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΣΗ καταστροφή µυελίνης αποκλείονται παθολογικές καταστάσεις από αποτυχία σχηµατισµού µυελίνης (δυσµυελίνωση) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Πυρίνας ανθρώπινου μεσοφασικού κυττάρου στον οποίο παρατηρούμε, με ανοσοφθορισμό, τη διάστικτη κατανομή της απακετυλάσης των

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011 ά ς. ύ ς ή ί ή ή. ώ Costa Navarino 26/6/2011 ά ή : ίπ 5% ύ π ύ ά- ά ή ά ή ά ή/ ώ - ά ή : ό ή ά π ό π ί ς ό έ - π ά ά ς- έ ς ά ής π ί ς ύ- ύς ό ς ής π ί ς ς ό ύ ά ά ή ί έ ς π ύς ί ς ή ή ς ής ής Ά ώ π ή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ. Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος. Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ. Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος. Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΩΟΘΗΚΩΝ Θ. Πανοσκάλτσης MD, PhD, FRCOG, CCST (UK) Γυναικολόγος Ογκολόγος Λέκτορας, 2 η Πανεπιστημιακή Κλινική Μαιευτικής Γυναικολογίας Αρεταίειον Νοσοκομείο, Αθήνα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο καρκίνος ωοθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟ ΤΟ FALK SYMPOSIUM 196 6 & 7 MARCH, 2015 FRANKFURT, GERMANY

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟ ΤΟ FALK SYMPOSIUM 196 6 & 7 MARCH, 2015 FRANKFURT, GERMANY ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟ ΤΟ FALK SYMPOSIUM 196 6 & 7 MARCH, 2015 FRANKFURT, GERMANY Βασικά σημεία ενδιαφέροντος στο τελευταίο Falk Symposium No196 στη Φρανκφούρτη της Γερμανίας αποτέλεσαν οι εξελίξεις στο πεδίο της

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Εργαστήριο Υγειοφυσικής & Περιβαλλοντικής Υγείας, ΙΠΤ-Α, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Μανωλά Καλλιόπη, Ph.D Ερευνήτρια Γ Κυτταρογενετική Κλάδος της Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Δομή και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος 1. Να ονομάσετε τις αριθμημένες δομές του παρακάτω σχήματος. Βλέπε εικ. 12.1 της σ. 219 του βιβλίου του μαθητή. 2. Να ενώσετε

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Ωρολόγιο Πρόγραμμα Χειμερινού Εξαμήνου Ακαδημαϊκό Έτος 2014-2015

Ωρολόγιο Πρόγραμμα Χειμερινού Εξαμήνου Ακαδημαϊκό Έτος 2014-2015 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙ ΑΣ Τ Μ Η Μ Α Ι ΑΤ Ρ Ι ΚΗΣ Π Ρ Ο Γ Ρ ΑΜ Μ Α Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι ΑΚ Ω Ν Σ Π Ο Υ Δ Ω Ν «Β Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α Τ Η Σ Α Ν Α Π Α Ρ Α Γ Ω Γ Η Σ» Βιόπολις, 41110 Λάρισα E-mail:

Διαβάστε περισσότερα